Zuhruf sûresi, 10. âyet: “O Yaratıcıdır ki yeryüzünü sizin için beşik* gibi yapmış ve yol bulmanız için yerden yollar ve geçitler var etmiştir.”¹

اَلَّذ۪ي جَعَلَ لَكُمُ الْاَرْضَ مَهْدًا وَجَعَلَ لَكُمْ ف۪يهَا سُبُلًا لَعَلَّكُمْ تَهْتَدُونَۚ

Tâhâ sûresi, 53. âyet: “O’dur ki yeri size beşik* yaptı. Orada sizin için yollar ve geçitler açtı. Gökten de size yağmur indirdi. İşte o su ile türlü türlü bitkilerden çiftler çıkardık.”¹

اَلَّذ۪ي جَعَلَ لَكُمُ الْاَرْضَ مَهْدًا وَسَلَكَ لَكُمْ ف۪يهَا سُبُلًا وَاَنْزَلَ مِنَ السَّمَٓاءِ مَٓاءً^ط فَاَخْرَجْنَا بِه۪ٓ اَزْوَاجًا مِنْ نَبَاتٍ شَتّٰى

Kur’ân-ı Kerim’de yeryüzü için döşek (firâş ve mihâd) kelimelerinin yanı sıra “beşik” (mehd) kelimesinin seçilmesi hem edebî hem de ilmî açıdan müthiş bir derinliğe sahiptir. Bu benzetme, ilk bakışta basit bir “sabitlik ve rahatlık” ifadesi gibi görünse de kelimenin menşeine ve modern bilimin keşiflerine bakıldığında çok daha etkileyici bir tablo ortaya çıkar. Âyetlerde bu kelimenin seçilmesinin temel sebeplerini şöyle sıralayabiliriz:

Şefkat, Koruma ve Hayata Uygunluk

Beşik bir bebek için ne mânâ ifade ediyorsa, yeryüzü de insanlık için onu ifade eder.

Korunaklılık: Beşik, bebeği dış tehlikelerden koruyan korunaklı bir alandır. Dünya da atmosferi, manyetik alanı (Van Allen kuşakları) ve ideal sıcaklığıyla bizi uzayın ölümcül radyasyonundan ve soğuğundan korumak üzere hazırlanmıştır.²

Hazırlanmış Konfor: Bebek doğmadan önce beşiği onun için en rahat edecek şekilde süslenir ve hazırlanır. Dünya da insan hayatı için her türlü nimetle (su, hava, topraktaki mineraller, bitkiler, hayvanlar ve yerçekimi ile sakin bir zemin hâlinde dengelenmesi) önceden özel olarak tasarlanmıştır.³

Hareket İçindeki İstikrar

Bazı klasik dönem tefsirlerinde “beşik” kelimesinin yeryüzünün “düz, hareketsiz, istikrarlı ve yayılmış” olması şeklinde yorumlanması, o dönemin hâkim astronomi anlayışı (Ptolemaios/Batlamyus’un) yer merkezli kâinat modeli sebebiyledir. Oysa modern bilim ve kelimenin Arapça menşei bunun tam aksini söyler.⁴ Coğrafya, jeodezi ve astrofizik bilimlerinin keşfettiği öyle bir hareket vardır ki “beşik” kelimesiyle kelime anlamı olarak bire bir örtüşür: Kutup Gezinmesi (Polar Motion / Polar Variation)⁵ ve buna bağlı olan Yalpalanma (Nütasyon ve Presesyon) hareketleri. İşte coğrafi açıdan dünyanın bu “sallanma” hareketleri ve âyetle olan kusursuz bağı.

Dünyanın Gerçek Bir Beşik Gibi “Yalpalaması” ve “Sallanması”

Dünyamız tam bir küre değildir; kutuplardan basık, ekvatordan şişkindir (Geoit). Bu geometrik yapı, Ay ve Güneş’in kütleçekim kuvvetleriyle birleştiğinde tıpkı hızını kaybetmeye başlayan bir topacın veya sallanan bir beşiğin yaptığı gibi yeryüzünün dönme ekseninde sapmalara sebep olur.

Presesyon (Yalpalanma): Dünyanın ekseni, uzayda sabit bir açıda durmaz. Tıpkı dönen bir topacın başının dairevî bir şekilde sallanması gibi dünya ekseni de yaklaşık 25.800 yılda bir devir yapacak şekilde geniş bir daire çizer.

Nütasyon (Raks etme/Titreme): Yalpalanma hareketi yaparken dünya, Ay’ın çekim gücü sebebiyle bu büyük dairenin üzerinde küçük küçük periyodik dalgalanmalar (aşağı-yukarı sallanmalar) yapar. Bu hareket tam anlamıyla bir beşiğin sağa sola ritmik sallanışıdır.

Kutup Gezinmesi (Polar Variation / Polar Motion)

Kutup Gezinmesi, dünyanın dönme ekseninin, yeryüzünün katı kabuğuna göre konum değiştirmesidir. Bu durumda coğrafi kutup noktaları sabit kalmaz; dünyanın iç kütle dağılımındaki değişimler (okyanus akıntıları, kıta hareketleri, eriyen buzullar) sebebiyle dünyanın ekseni sürekli olarak küçük spiraller çizerek sallanır. Bu hareketler sonucunda dünya uzay boşluğunda dümdüz ve sabit bir çizgide gitmez; tam anlamıyla sallanarak, bir beşik gibi raks ederek ilerler. Beşik, yapılışı gereği hareket eden bir nesnedir. Ancak bu hareket, içindeki bebeği sarsıp uyandırmak veya ona zarar vermek için değil; aksine onu rahatlatmak ve uyutmak için yapılan düzenli bir salınımdır.

İşte dünya da tam olarak bu dinamik yapıya sahiptir: Dünya, ekvatorda saatte yaklaşık 1670 km hızla kendi ekseninde döner. Aynı zamanda, saatte yaklaşık 108.000 km hızla Güneş’in etrafındaki yörüngesinde hareket eder.⁶ Bu muazzam hızlara ve hareketlere rağmen, insanoğlu dünyadaki bu “salınımı” ve dönmeyi hissetmez; tıpkı beşikteki bir bebeğin huzurla uyuması gibi sarsılmadan hayatına devam eder.⁷ Kur’ân-ı Kerim, dünyayı hareketsiz ilan etmez; aksine “Sizi sarsmasın diye yeryüzüne sabit dağlar koydu.” (Lokman, 31/10) âyetiyle birlikte düşünüldüğünde, hareket hâlindeki bir yapının jeofizik açısından dağların nasıl dengelendiğini ve izostatik dengeye ulaştığını anlatır.^8,4

Bu mânâyı destekleyen bir başka dikkat çekici ifade de Mülk sûresinin 15. âyetinde geçer: “O Hâlıktır ki o, size arzı zelûl kıldı. Haydi onun omuzlarında (dağlarında, tepelerinde) yürüyün ve Allah’ın rızkından yiyin…” Elmalılı Hamdi Yazır, tefsirinde burada geçen zelûl kelimesini münkad (boyun eğer, râm olmuş, tâbi ve itaatkâr) mânâsıyla açıklar; ayrıca rahvan giden at ve sarsmayan binek benzetmelerine de yer verir.⁴ Nasıl ki iyi eğitilmiş bir binek, üzerindekini sarsmadan güvenle taşırsa, yeryüzü de muazzam hareketlerine rağmen üzerinde yaşayan canlıları sarsmadan yoluna devam eder. Bu yönüyle mehd (beşik) ve zelûl kelimeleri, birbirini tamamlayan iki dikkat çekici Kur’ânî tasvir olarak karşımıza çıkar.

Geçicilik ve Gelişim Yeri

Beşik, bir insanın ömür boyu kalacağı bir yer değildir. Bebek orada büyür, gelişir ve vakti gelince beşiği terk eder. Dünya hayatı da insanlık için geçici bir gelişim alanıdır. Ruhî ve bedenî olarak tekâmül ettiğimiz, ahiret hayatına hazırlandığımız geçici bir duraktır.^9,7

Kur’ân’daki Kelime Seçiminin Muazzamlığı

Kur’ân-ı Kerim’de yeryüzünü tanımlayan başka kelimeler de vardır. Örneğin firaş kelimesi de yeryüzü için kullanılır ama o döşek gibi serilmişliği ifade eder (Bakara, 2/22). Yine mihâd kelimesi döşek manasında olup rahatlığı ifade eder (Nebe, 78/6). Mehd kelimesinin seçilmesi ise doğrudan “hareketli salınım” mânâsını ihtiva eder ve “çocuğu uyutmak için sallanan, hareket ettirilen beşiği” ifade eder. Kelimenin menşeinde aktif bir eylem, bir sallantı ve hareket vardır.

Yukarıda klasik dönemde bazı tefsircilerin “beşik” kelimesini yeryüzünün düz ve hareketsiz olması şeklinde yorumladıklarından bahsedilmişti. Bu müfessirler, kelimeyi -o dönemde hâkim olan dünya merkezli (geocentric) kâinat modeliyle de uygun tarzda- “sallanan bir nesne”den ziyade, çocuğun üzerinde rahatça, sarsılmadan, güven içinde uyuduğu “sabit duran çocuk yatağı/döşeği” mânâsıyla ele almışlardır. Dönemin büyük kelamcı ve müfessirlerinden Fahreddin Râzî’nin de Mefâtîhu’l-Gayb adlı eserinde Zuhruf sûresi 10. ve Tâhâ sûresi 53. âyetlerinin tefsirinde dönemin felsefi ve astronomik kabullerine de uygun olarak, “beşik” kelimesiyle daha çok yeryüzünün, üzerinde yaşayanlar için sakin ve istikrarlı kılınması, çocuğun üzerinde sarsılmadan, sakin bir şekilde uyuduğu yer mânâsına odaklandığını görüyoruz.

Klasik dönem âlimlerinin kelimenin “konfor, güvenlik ve sabitlik” yönüne yoğunlaşmalarına ilaveten bugün modern coğrafya ve astrofizik sayesinde yeryüzünün hem bir konfor alanı olduğunu hem de uzayda sürekli salınarak yalpalandığını (kutup gezinmesi/nütasyon) biliyoruz. Bu durum, Kur’ân-ı Kerim’deki kelime seçiminin mucizeliğini ortaya koyuyor: Öyle bir kelime seçilmiş ki 10. yüzyıldaki insan da kendi bilgisine göre ondan doğru bir (konfor ve güvenlik) mânâ çıkarabiliyor, 21. yüzyıldaki insan da modern bilimin ışığında (hareket ve salınım) daha derin bir hakikati görebiliyor.

İnsanların dünyanın şekli ve uzaydaki hareketleri hakkında henüz bugünkü kadar bilgiye sahip olmadığı bir çağda, Kur’ân’ın yeryüzünü bir “beşiğe” benzetmesi, dünyanın uzayda sabit durmadığını; kendi ekseninde presesyon (yalpalanma), nütasyon (raks etme/titreme) ve kutup gezinmesi (polar variation) gibi mekanik salınımlarla/sallantılarla hareket ettiğini ve en önemlisi, bu sallantıların tıpkı bir annenin salladığı beşik gibi, üzerindeki canlıları (insanlığı) sarsıp yörüngeden fırlatmayacak, hayatı kesintiye uğratmayacak bir şefkat ve denge (beşik konforu) içinde gerçekleştiğini gösterir.

Jeodezi ve jeofiziğin bugün formüllerle ve uydularla ölçtüğü bu “sallanma” hareketinin, Kur’ân’da edebî bir tasvirin arkasına bir kelime kökü olarak nakşedilmiş olması, metnin ilahî kaynağına dair büyüleyici bir delildir.

___

* “Başka yerlerde, yer hakkında firaş denilirken burada mehd (beşik) denilmiştir. Böylece beşiğinde rahat eden bebek gibi, yeryüzünün bu ilahi tasarımıyla, insanların hayatı için en uygun şekilde hazırlandığı anlatılmıştır. Oysa gerçekte yerküre, en hızlı bir uçaktan daha fazla bir hızla uzayda dönmektedir. İçindeki sıcaklık, madenleri ve taşları bile eritecek güçtedir. Nitekim bazen volkanik püskürmeler de bunu hatırlatmaktadır. Allah böylesine büyük bir varlığı, kapsadığı bitmek tükenmek bilmez imkânlarıyla, insanlığın emrine vermekteki nimetlerini hatırlatmak istiyor.” (Suat Yıldırım, Kur’ân-ı Hakîm ve Açıklamalı Meali, Define Yayınları, İst., 2013, s. 488).

Kaynaklar

1.Türkçe Kur’ân Mealleri. Suat Yıldırım Kur’ân meali. https://www.kuranmeali.com/AyetKarsilastirma.php?sure=43&ayet=10

2-Van Allen, J. A. (1959): Radiation belts around the earth. Scientific American, 200 (3), 39-47.

3-Bucaille, M. (1976): The Bible, the Qur’an and Science: The Holy Scriptures Examined in the Light of Modern Knowledge. American Trust Publications.

4-Yazır, E. H. (1935): Hak Dini Kur’ân Dili: Türkçe Tefsir. Ebuzziya Matbaası. İstanbul.

5-Earth Science Australia. Eight Motions of the Earth. Time and Space Science. https://earthsci.org/space/space/earth8/earth8.html#8polar

6-NASA. (t.y.). Earth Fact Sheet. NASA Space Science Data Coordinated Archive. https://nssdc.gsfc.nasa.gov/planetary/factsheet/earthfact.html

7-Nursî, S. (2007): Sözler. Şahdamar Yayınları, Kaynak Yayın Grubu, İstanbul.

8-Fowler, C. M. R. (2005): The Solid Earth: An Introduction to Global Geophysics (2. baskı). Cambridge University Press.

9-Diyanet İşleri Başkanlığı. (2019): Kur’ân-ı Kerim ve Açıklamalı Meali. Diyanet İşleri Başkanlığı Yayınları.

Güneşi, suyu ve havayı alıp içlerinde görünmez bir enerjiye dönüştürmeye yeni başlamışlardı. Ve aklıma takıldı: Bu yapraklarda biriktirilen enerji nereye gidecek? Sadece dalda mı kalacak, yoksa bir gün başka bir yerde, başka bir bedende yanmaya mı devam edecek? Bu soruyu kimya derslerinde öğrendiklerimle birleştirince duraksadım. Çünkü cevap benim bedenimdi. Sizin bedeninizdi. Her nefes alan insan ve hayvanlardı.

Bir Fiilin İçindeki Sonsuzluk: “Yakıp Duruyorsunuz.”

Yâsin sûresinin 80. âyetini okuduğunuzda ilk bakışta sade bir cümleyle karşılaşırsınız: “O, sizin için yeşil ağaçtan ateş çıkarandır; siz de ondan yakıp duruyorsunuz.” Klasik tefsirler bu âyeti, merh ve afar isimleriyle bilindiği söylenen iki ağacın birbirine sürtünmesinden ateş çıktığı şeklinde tefsir etmişlerse de botanik ilminin hemen hemen bütün ağaçları tespit ettiği ve bilimsel adlarıyla tanıttığı günümüzde böyle yeşil ve sulu iki ağaçtan ateş çıktığını gösteren bir keşif yoktur. O zaman bu âyete günümüzün bilgi birikimiyle bir mânâ vermek gerekir.

Arapçada tûkidûn fiili, muzari kipindedir; Türkçedeki geniş zamana karşılık gelir. Tek seferlik bir eylemi değil, sürekli tekrarlanan bir faaliyeti anlatır.¹ Yani âyet, “Bir keresinde ateş yaktınız.” demiyor. “Yakıp duruyorsunuz.” diyor. Sanki bu ateş hiç söndürülemiyor. Şu an bu satırları okurken kalbiniz atıyor. Ciğerleriniz nefes alıp veriyor. Gözleriniz tarayıp duruyor, beyniniz anlam üretiyor. Bunların hiçbiri için “Şimdi çalış” diye bir sinyal göndermediniz. Siz uyurken de derin bir sessizlikte otururken de bu ateş sönmüyor. İşte bu, on dört asır önce indirilen bir âyette saklı olan o devamlılık: İnsanoğlu, gerçekten de durmadan yakıp duruyor.

Her Şeyin Başlatıldığı Yer: Güneş

Bu ateş nerede başlatılıyor peki? Çok daha uzakta. Yaklaşık 150 milyon kilometre ötede. Güneş her saniye akıl almaz miktarda enerji yayar. Bu enerjinin yalnızca küçücük bir kısmı Dünya’ya ulaşır; ama bu parça bile bütün hayatı besleyecek kadar büyüktür. Bir yaprak, yüzeyine çarpan ışık parçacıklarını -fotonları- yakalar. Klorofil molekülünün akıllara durgunluk verecek ve tesadüfen oluşması mümkün olmayan atomik örgüsündeki elektron transfer sistemi ile absorbe edilir (soğurulur) ve diğer bir harika atom olan karbonun en dış yörüngesinin dört bağ yapma özelliği ile kimyevî bağ enerjisine dönüşür.

Şunu bir düşünün; şu an kalbinizin her atışı, sonunda o güneşten geliyor. 150 milyon kilometre yol kat eden enerji, bugün sabah yediğiniz ekmekteki buğday tanesinden geçerek sizin hücrenize ulaştı. Bu kadar uzun, bu kadar sessiz bir yolculuk. Bitki o güneş enerjisini nasıl hapsediyor? Fotosentez adını verdiğimiz süreçte üç şeyi birleştiriyor: Güneş ışığı, havadan aldığı karbondioksit, topraktan çektiği su. Bu buluşmadan iki şey doğuyor. Biri oksijen; aslında bir yan ürün, bitkinin suyu parçalamasından artan bir “atık”, ama bizim için hayatın kendisi. Diğeri ise glikoz: Güneş enerjisinin kimyevî bağlara kilitlendiği diğer organik moleküllerin de başlangıç ürünü olan küçük şeker molekülü. Bu şeker molekülü içinde bulunduğu bitkinin genomuna göre, zeytinde yağ olur, nohutta “protein” olur, buğdayda nişasta olur, selüloz olur. Güneşin izi, artık görünmez ama orada, o molekülün içinde.² Siz o bitkiden bir sebze ya da ekmek yediğinizde, o enerjiyi devralmış oluyorsunuz. Güneşten yaprağa, yapraktan besine, besinden hücrenize köklü bir emanet zinciri…

Hücredeki Sabırlı Ateş

Bu enerji hücreye ulaştığında bir anda patlamıyor. Hücrelerimiz onu adım adım çözüyor; sanki sabırla, dikkatle yakılan bir ateş gibi. Kimyacılar buna kontrollü oksidasyon (yanma) diyor. Bunu ilk öğrendiğimde küçük bir şaşkınlık yaşadım: Hücre bir ocak değil de bir ustanın elinden çıkmış hiç hata yapmayan bir mekanizmalar ağı sanki. Glikoz önce sitozolde, hücrenin sıvı kısmında parçalanmaya başlar. Ardından mitokondriye geçer; orada Krebs çemberinde daha da parçalanır. Her adım küçük bir enerji paketi bırakır geride.^3,4

Asıl dönüşüm ise daha sonra gerçekleşir. Mitokondri iç zarında, Elektron Taşıma Zinciri dediğimiz bir yapı vardır. Önceki adımlarda oluşan yüksek enerjili taşıyıcılar buraya elektronlarını bırakır. Elektronlar bir protein kompleksinden diğerine atlarken enerji açığa çıkar; bu enerji hücrenin evrensel para birimi diyebileceğimiz ATP’ye dönüşür. Zincirin en sonunda ise bu elektronları alan molekül oksijendir. O oksijen, elektronları ve protonları alarak suya dönüşür ve çember kapanır.^3,4

Hiç düşündünüz mü; her nefeste içinize çektiğiniz oksijen, bu zincirin son halkasını tamamlamak için oradadır? Nefes bir lüks değildir, hücredeki ateşin devamı için zorunlu bir ham maddedir. Üstad Bediüzzaman’ın dediği gibi: “Nefes dâhile girdiği vakit, vücudun hem âb-ı hayatını temizliyor hem nâr-ı hayatı (hayat ateşini) iş’al ediyor (tutuşturuyor)” (32. Söz, 1. Mevkıf, Hâşiye). Ve bu ateş bir kibrit gibi değil. Bir kibrit çakıldığında bütün enerji saniyeler içinde dağılır. Hücremizdeki ateş ise yıllarca, onlarca yıl boyunca, aynı sabırla yanar.

Mükemmel Devridâimin İki Ucu

Kendi gıdasını kendi üreten bitkiler (ototrof) karbondioksit ve suyu alıp glikoz ile oksijen üretirken, kendi gıdasını kendisi sentezleyemeyen insan ve hayvanlar (heterotroflar) ise tam tersini yapar: Bitkide üretilmiş glikozu ve oksijeni kullanır; bunu yakarak enerji elde ederken karbondioksit ve su açığa çıkarır. İki süreç birbirini tamamlar; sanki kâinat kendi içinde bir nefes alıp veriyor.^2,4 Döngünün bir ucunda yeşil yaprak, diğer ucunda hücrelerimiz. Ve her ikisinin de enerji kaynağı aynı: Sabah güneşi.

Şimdi âyet-i kerimeye dönelim, ama önce şunu ifade etmek gerekirse, burada yapılan, bir işârî yorum denemesidir. Bu yalnızca bir tefekkürdür; buradaki tefekkür ise o mesajın gölgesinde, kâinatın işleyişine hayretle bakmaktan ibaret. “Yeşil ağaçtan ateş çıkaran O’dur; siz de ondan yakıp duruyorsunuz.” Cümlenin ilk yarısında fotosentezin o sessiz enerji depolama anını; ikinci yarısında ise o enerjinin hücrelerimizde elektron taşıma zinciriyle damla damla, sabırla, ömür boyu açığa çıkarılmasını okumak mümkün görünüyor. Bu ateş, annenizin karnında ilk hücre bölünmesinden son nefesinize kadar hiç söndürülmez.

Kur’ân-ı Kerîm her asrın insanına farklı bir pencere açar. Çöldeki bir bedevi için bu âyet müşahhas ve gündelik bir işaretti. Bitki fizyolojisi laboratuvarında solunum ve krebs çemberini öğrenen bir öğrenci için ise hücredeki o muhteşem enerji zincirini hatırlatan bambaşka bir kapı aralıyor olabilir. İki okuma da kendi bağlamında değerlidir. Biri diğerinin önüne geçmez.

Sabah gözlerinizi açtığınızda, derin bir nefes aldığınızda, kalbiniz hiç durmadan attığında bunları fark etmiyorsunuz bile. Ama hücrelerinizde o ateş yanıyor. Güneşten geliyor, yapraktan geçiyor, sizde devam ediyor. Belki de fark etmeden her nefeste, bize emanet edilen bir ateşi taşıyoruz. Ateş hiç söndürülmedi. Her nefeste yeniden alevlendi.

Kaynaklar

1. Fahruddîn er-Râzî, Mefâtîhu’l-Gayb (et-Tefsîru’l-Kebîr), Dâru İhyâi’t-Türâsi’l-Arabî, Beyrut.
2. Campbell, N.A. & Reece, J.B. (2014): Biology (10. Baskı), Pearson.
3. Alberts, B. et al. (2014): Molecular Biology of the Cell (6. Baskı), W.W. Norton & Company.

4. Lehninger, A.L., Nelson, D.L. & Cox, M.M. (2017): Lehni

Oksijen elementi, atom numarası 8 olan ve “O” ile gösterilen bir ametaldir. En çok bilinen hâli havadaki renksiz, kokusuz ve tatsız gaz (O₂) formudur. Normal şartlarda iki atomlu ve çift bağlı (O=O) molekül hâlinde bulunan oksijen gazı, atmosferimizin yaklaşık %21’ini teşkil eder. İnsan vücudunun yaklaşık %65’ini, yer kabuğu kütlesinin %46’sını oluşturan oksijen, suyun ve minerallerin (sülfatlar, karbonatlar, silikatlar gibi) bünyesinde bulunur ve yerküredeki en bol elementtir. Oksijen, son derece aktif bir gaz olarak çoğu element ve bileşikle kolayca reaksiyona girer; yanma tepkimesi verir ve enerji açığa çıkarır. Bu özellikleriyle tabiatta kurulmuş hassas nizâmın, dengeli ve ölçülü yaratılışın temel parçalarından birisidir. Hakîm isminin bir tecellisi olarak, Eski Yunan’dan beri hayatın temelinde yer aldığı kabul edilen dört unsurdan (Toprak, Hava, Su ve Ateş) ilk üçünün yapısında oksijen vardır. Avustralyalı biyolog Michael Denton’a göre, atmosferde bulunan oksijen oranının her yüzde birlik artışıyla bir yıldırım neticesi orman yangını çıkma ihtimali %70 artar.[2]

Su (H₂O) canlılar için hayatî bir maddedir ve tabiattaki önemi başlı başına ele alınacak bir konudur. Böylelikle su ne kadar kıymetliyse suyun iki bileşeninden biri olan oksijen de o kadar ehemmiyetlidir. Risale-i Nur’da: “… ve şuursuz müvellidülma’ ve müvellidülhumuza (hidrojen ve oksijen) gibi iki basit maddeden terekküb eden bu su, yüzbinlerle hikmetli ve şuurlu ve muhtelif hizmetlerde ve san’atlarda istihdam ediliyor”[3] denilerek suyun hayat üzerinde ne kadar çok görevi olduğuna dikkat çekilir. Her şeyi sudan yaratan Allah, oksijeni de suyun bir parçası kılmıştır. Bu hakikat bizi O’nun Hayy ismine götürmektedir.

Ozon ve Oksijen Bağlantısı

Ozon tabakası, atmosferdeki oksijen gazının (O₂) Güneş’ten gelen morötesi (UV) ışınlarla etkileşmesi sonucunda yaratılır. Yüksek enerjili ışınlar oksijen moleküllerini parçalayarak oksijen atomlarına ayırır. Serbest kalan atomlar da başka oksijen molekülleriyle birleşerek üç atomlu oksijen yani ozon (O₃) hâline gelir. Oluşan ozon molekülü, yine UV ışınlarını absorbe ederek tekrar bir oksijen molekülüne ve bir serbest oksijen atomuna parçalanır. Bu süreç atmosferin üst katmanlarından biri olan “stratosferde” gerçekleşir ve sürekli tekrar eder.

Oksijen hem ozonun hammaddesidir hem de UV ışınlarını soğurarak dönüşümüne vesile olan temel unsurdur. Ozon gazına verilen görev; zararlı ışınları emerek yeryüzündeki canlıları korumasıdır. Eğer bu ince fakat koruyucu kalkan gibi tabaka olmasaydı, Güneş’ten gelen yüksek enerjili ışınlar doğrudan yeryüzüne ulaşır, canlı hücrelerdeki DNA’ya zarar vererek, kansere sebep olabilecek tahribatla hayatlarını zora sokardı. Aynı zamanda ozon tabakası, atmosferin ısı dengesine katkı sağlar ve iklim sisteminin düzenli işlemesine yardımcı olur.

Oksijenin canlıların solunumunda iş görmesi, gökyüzünde koruyucu bir kalkan kılınması gibi çok yönlü görevleri, varlıkta hem koruyucu hem düzenleyici bir sistemin işlediğini gösterir ve Rabbimizin canlıları muhafaza eden Hafîz, her şeyi yerli yerince yapan Hakîm ve düzeni kurup yöneten Müdebbir isimlerine anlamlı işaretler taşır.[4]

Oksijenin Hayatî Yolculuğu

Oksijen tabiatta sürekli bir devridâim hâlindedir. Bitkiler fotosentez sırasında karbondioksiti alır ve oksijen üretir; insanlar ve hayvanlar ise oksijeni kullanıp karbondioksit verir. Böylece tabiatta mükemmel bir denge yaratılır ve bu kusursuz devridâim, her şeyi düzenleyen ve idare eden yine Müdebbir ismine âyinedarlık eder. Fotosentez yapan bitkiler ve algler, atmosferdeki oksijenin ana kaynağıdır ve bu süreçte üretilen oksijen, bütün canlılara hayat kaynağı sunar; bu yönüyle Rezzâk ismini hatırlatır.

Oksijenin yolculuğu, tabiatta bitkiler ve algler tarafından yapılan fotosentezle başlar. Güneş ışığının başlattığı reaksiyonda havadan alınan karbondioksit parçalanarak glikoz ve oksijen açığa çıkar. Bu oksijen önce havaya karışır ve hava akımları sayesinde yeryüzüne dengeli bir şekilde dağılarak canlıların kullanımı için hazır hâle getirilir. İnsan nefes aldığında oksijen burundan vücuda girer; burunda filtre edilen ve nemlendirilen hava akciğerlere doğru ilerler. Akciğerlerde bulunan küçük hava keseciklerine, yani alveollere ulaşan oksijen, buradan kana geçer. Kanda bulunan alyuvarlar, içlerindeki hemoglobin sayesinde oksijeni bağlayarak vücudun her yerine taşır. Özellikle beyin ve kaslar gibi enerjiye çok ihtiyaç duyan organlar, oksijeni yoğun şekilde kullanır. Hücrelerin içinde bulunan mitokondrilerde oksijen, besinlerle birlikte kullanılarak enerji üretilmesini sağlar. Bu enerji, hareket etmemizden düşünmemize kadar bütün faaliyetler için gereklidir. Bu süreç sonunda oksijen, karbondioksit ve suya dönüşür. Oluşan karbondioksit tekrar kana geçer, akciğerlere taşınır ve nefes verirken vücuttan dışarı atılır.[5]

Böylece oksijen, tabiattan insana, insandan tekrar havaya uzanan sürekli bir döngü içinde görev yapar. Bu düzenli ve hassas sistem, her şeyin belirli bir ölçü ve denge içinde yaratıldığını gösterir. Oksijenin bu yolculuğu; her şeyi bilen Alîm, ölçüyle yaratan Mukaddir, her işi hikmetle yapan Hakîm ve hayatı devam ettiren Muhyî isimlerine açık bir âyinedarlık eder.

Yüksek yerlere çıkıldıkça hava basıncı düşer ve havadaki oksijenin kullanılabilirliği azalır. Bu yüzden dağcılar oksijen tüpleri kullanmak zorunda kalır; nefes almak zorlaşır, göğüste daralma hissi oluşur. Bu fizikî gerçek, En’âm sûresi 125. âyette de veciz bir şekilde ifade edilmiştir: “…Onu, göğe çıkıyormuş gibi nefes alıp vermesi zorlaşan bir göğüs darlığına sokar.” Bu âyet hem manevî sıkıntıyı hem de yüksek irtifada oksijenin azalmasını bir arada tasvir eder.

Oksijenin canlılar üzerindeki tesiri yalnızca solunumla sınırlı değildir. O, hücrelerin en temel faaliyetlerinden bağışıklık sisteminin savunmasına kadar pek çok hayatî süreçte aktif rol oynar. Hücre içinde mitokondrilerde gerçekleşen enerji üretimi sırasında oksijen, besinlerden elde edilen elektronları alarak enerji üretiminin sürekliliğine vesile olur. Bu enerji olmadan kasların hareket etmesi, beynin çalışması ve organların görevlerini yapması mümkün değildir. Bunun yanında oksijen, bağışıklık sisteminde de önemli bir görev üstlenir; özellikle akyuvarlar, mikropları yok etmek için “reaktif oksijen türleri” adı verilen güçlü savunma molekülleri üretir. Bu moleküller zararlı bakterileri etkisiz hâle getirirken, aynı zamanda vücudun kendini koruma mekanizmasının bir parçası olarak görev yapar. Fakat oksijen aynı zamanda demirin paslanması gibi vücuttaki bazı moleküllerle tepkimeye girip bozduğu için bu sistem çok hassas bir dengeye sahiptir ki oksijenin hem faydalı hem de potansiyel olarak zarar verici tesirleri kontrollü bir şekilde yönetilir; böylece hücreler korunurken zararlı unsurlar ortadan kaldırılır. Bu yönüyle oksijen, canlıların korunmasına vesile olan ve dengeyi muhafaza eden bir düzenin parçası olarak Hafîz ismine anlamlı bir âyinedarlık sergiler.

Diğer Kullanıldığı Yerler

Oksijen, sadece canlı hayatı için değil, yanma olayları ve enerji üretimi için de hayatî bir elementtir. Bir maddenin yanabilmesi için oksijenle reaksiyona girmesi gerekir ve yanmanın devam etmesi onun varlığına bağlıdır. Bu süreç, enerjinin ortaya çıkmasını sağlayan sistemleri kurarak Kadîr ve Hakîm isimlerine âyinedarlık eder. Günlük hayatta kullandığımız enerji kaynaklarının büyük kısmı, oksijenle gerçekleşen yanma reaksiyonlarına dayanır.

Oksijenin gerekliliği yalnızca biyolojik sistemlerle sınırlı kalmaz; insanlığın geliştirdiği pek çok teknolojide de vazgeçilmez bir unsur hâline gelmiştir. Tıpta, solunum yetmezliği yaşayan hastalara verilen oksijen desteği, hücrelerin hayatta kalmasına vesile olarak âdeta hayatla ölüm arasındaki ince çizgide belirleyici bir rol oynar. Yoğun bakım ünitelerinde, ameliyatlarda ve acil durumlarda kullanılan bu destek, oksijenin hayatî yönünü açıkça ortaya koyar ve Şâfî ismine işaret eder. Sanayide ise oksijen, özellikle metal kesme ve kaynak işlemlerinde yanmayı hızlandırarak çok yüksek sıcaklıkların elde edilmesini sağlar; bu sayede demir ve çelik gibi dayanıklı metaller kolayca işlenebilir.

Bununla birlikte oksijen, uzay teknolojilerinde de kritik bir role sahiptir. Roketlerde sıvı oksijen, yakıtın daha verimli yanmasına vesile olarak büyük itme kuvvetleri oluşturur. Denizcilikte ve su arıtma sistemlerinde ise oksijen, suyun temizlenmesi ve canlı hayatının desteklenmesi için kullanılır. Kimya endüstrisinde de sayısız reaksiyonun temel bileşeni olarak görev yapan oksijen, maddenin dönüşüm süreçlerinde önemli bir rol oynar.[6]

Neticede solunumdan enerji üretimine, tabiattaki döngülerden teknolojik uygulamalara kadar pek çok alanda görev yapan oksijen; kâinattaki harika düzenin vazgeçilmez unsurlarından biridir. Bu çok yönlülük ve her alanda uygun şekilde değerlendirilmesi, Rabbimizin her şeyi bilen Alîm, kudretiyle her şeye güç yetiren Kadîr ve varlık âlemini düzen içinde idare eden Müdebbir isimlerine derin bir âyinedârlık ortaya koyar; kendisine verilen hususiyetlerle varlık âlemindeki rolünü eksiksiz bir şekilde yerine getirir.

Kaynaklar

[1] https://www.webelements.com/oxygen (Erişim: 18 Mayıs 2026).

[2] Ozdin, Nuh, “The Perfect Conditions of Oxygen”, Fountain Magazine, Issue 106, July-August 2015.

[3] Nursî, Bediüzzaman Said, “Âyetü’l-Kübrâ”, Şuâlar, 7. Şuâ, 1. Bâb, 2. Mertebe, s. 135-136, Süreyya Yay., Şubat 2019.

[4] https://education.nationalgeographic.org/resource/ozone-layer (Erişim: 18 Mayıs 2026).

[5] https://www.britannica.com/science/oxygen-cycle (Erişim: 18 Mayıs 2026).

[6] https://en.wikipedia.org/wiki/Oxygen#Applications (Erişim: 18 Mayıs 2026).

Denge Sırrı: Mermi Gibi Dönen Vücut

Sümsük kuşunun (Morus bassanus) inanılmaz derecede yüksek hızlı dalışına rağmen savrulup dağılmadan dengeye ulaşmasının sırrı, kendi ekseni etrafında dönmesinde gizlidir. Son derece kontrollü bir stabilizasyon tekniği ile tıpkı bir tüfekten çıkan merminin veya bir jiroskopun dönerek dengede kalması gibi, sümsük kuşu da bu dönüş sayesinde “jiroskopik kararlılık” elde eder. Hız, ağırlık, kütle, sürtünme ve momentum gibi birçok fizik kuralının ve formüllerinin bilinmesini gerektiren bu kararlılık, kuşun rotasının rüzgâr veya dalga gibi dış tesirlere karşı korunmasını sağlar. Ancak kuşun tabiî ki bu fizik prensiplerinin hiçbirisinden haberi yoktur. Yüksek hızlı kamera çekimleri, kuşun suya yaklaşırken bir patencinin kollarını toplaması gibi kanatlarını ve kuyruğunu vücuduna yapıştırarak damla şeklini aldığını ve iniş sırasında bir veya iki tam tur attığını göstermektedir. Su yüzeyine çarpmadan hemen önce ise kuş, gagasını, başını ve boynunu aynı eksen üzerinde hizalayarak bütün vücudunu sivri, tek parça bir form hâline getirir ve tek bir konik “burun” hâlini alır. Bu sayede hedefine sapmadan, hidrodinamik direnci en aza indirerek suya zıpkın gibi bir giriş yapar.

Doğuştan Gelen Güvenlik Paketi: Hava Yastıkları ve Anatomik Kask

Sümsük kuşu, yüksek hızlı çarpışmanın şokundan sağ çıkmak için doğuştan gelen, eksiksiz ve birbiriyle uyumlu parçalardan yapılmış bir güvenlik sistemiyle donatılmıştır:

Darbe Emici Kafatası: Gagasının tabanındaki süngerimsi kemik yapısı ve kalınlaşmış kafatası, beyni şiddetli darbeden koruyan fıtrî bir kask görevi görür.

Amortisörlü Boyun: 15 adet uzun yapıdaki boyun omurlarını birbirine bağlayan bağlar ve bunları destekleyen kaslar, başın salınarak bir kırbaç tesiri oluşmasını önler. Otomobil amortisörü gibi, darbenin şiddetinin emilmesiyle kuşun başıyla gövdesi aynı hizada tutulur.

Deri Altı Hava Keseleri: Baş, göğüs ve yanlarda, derinin altında bulunan hava keseleri, dalıştan hemen önce şişirilir. Bu fıtrî “hava yastıklarının” suya çarpma anında sıkışması sâyesinde, çarpmanın ağır şoku emilir ve aynı zamanda hem iç organlar korunur hem de yüzdürme gücü artırılarak kuşun hızla su üstüne çıkması mümkün olur.

Su Geçirmez Solunum: Sümsük kuşlarının dış burun delikleri, özel keratinize kapaklarla korunduğu için dıştan görülmez; burun açıklıkları ağız içinde bulunur. Dalış sırasında yüksek hızla suya daldığında refleks olarak kapanan kapaklar sebebiyle solunum sistemine su girmesi engellenmiş olur.  Bu özelliklerden herhangi biri eksik olsaydı, bütün sistem başarısız olur, sümsük kuşu av yakalayamaz ve açlıktan ölürdü. Bunun gibi hayatî önemde olan birçok biyolojik yapının yaratılması, tabiatın indirgenemez bir bütünlük gösteren tasarımlarının ne kadar hassas ve mükemmel olduğuna sarsılmaz delillerdir.

Anlık Odaklama: Saniyeden Daha Hızlı Çalışan “Süper Gözler”

Sümsük kuşunun karşılaştığı en büyük zorluklardan biri, ışığın havada ve suda farklı hızlarda yayılması sebebiyle “hava optiğinden su optiğine” anında geçiş yapmasıdır. Bu süreç, dalış başlamadan çok önce başlar. Kuş, iki gözünün ortaklığı ile (binoküler) teşekkül ettirilen görüntüdeki derinlik algısı sayesinde yüksekten bakarken su yüzeyindeki ışık kırılmasını da hesaba katması gerekir ve böylece avının gerçek konumu hassas bir şekilde belirlenir; bütün bu ince hesapları bilmekten âciz olan bu kuşun bunu kendi başına yapamayacağını ve böylesi bir işleyişin ardındaki ilâhî kudreti her akıl sahibi tasdik eder.

Asıl mucize ise suya girdiği anda yaşanır. Sümsük kuşunun göz merceği, suya girdiği anda eliptik formdan daha küresel bir forma dönüştürülür. Bu inanılmaz odaklama eylemi, bir insanın göz kırpmasından çok daha hızlı olup, sadece 80 milisaniyede gerçekleşir. Bu sayede kuş, dalışının her anında avını odaktan çıkarmadan tam hedefi bulur. Ayrıca, “niktitan zar” adı verilen şeffaf özellikteki üçüncü göz kapağı, dalış sırasında gözü koruyan fıtrî bir gözlük gibi iş görürken hedefin görülmesini de engellemez.

Evrensel Verimlilik Ritmi: Yaratılışta Gizli Matematik Kodlardan biri

Sümsük kuşunun harikaları sadece dramatik dalışlarıyla sınırlı değildir. Okyanus üzerindeki seyir uçuşu da bir enerji verimliliği dersidir. Bu verimliliğin arkasındaki anahtar kavram, tabiattaki verimli hareketin “evrensel ritmi” olarak kabul edilen Strouhal sayısıdır (St).

Bilim insanları, böcekler ve yarasalardan yunuslar ve balinalara kadar sayısız canlının hareketlerinin Strouhal sayısının 0,2 ile 0,4 aralığına düştüğünde en verimli şekilde ilerlediğini keşfettiler. Akışkanlar mekaniğinin temel prensiplerinden biri olan bu sayı, kanat profilinin kalınlığı, uç kısımdaki titreşim frekansı ve akış hızı arasındaki bağıntının formülle ifadesidir.

Sümsük kuşu da bu kanundan bir istisna değildir. Böylece kanat çırpışları, bu optimum aralıkta tutularak enerjisini en tutumlu şekilde kullanması sağlanır. Diğer bir deyişle sümsük kuşu adeta “verimliliğe ayarlı” bir canlıdır. Hangi pencereden bakarsak bakalım, balinanın kuyruk vuruşlarının, yusufçuk böceğinin kanat çırpışlarının ve sümsük kuşunun ritminin aynı matematik sabitinde birleşmeleri, bunun tabiatta derin bir düzene dâhil olarak optimum performans için canlıların uyması gereken bir “kod” olduğunu fısıldar.

Canlı Bir Bombardıman Uçağı: Biyoloji ve Mühendisliğin Buluştuğu An

Sümsük kuşunun dik açıyla yaptığı dalış tekniği, İkinci Dünya Savaşı’nın efsanevî pike bombardıman uçağı Junkers Ju 87 Stuka’nın saldırı manevrasıyla şaşırtıcı paralellikler gösterir. Uçak mühendisleri sümsük kuşundan ilham almadığı hâlde, uçaktaki ve kuştaki aynı kanuna tabi oluş ancak Sonsuz İlim ve Kudret Sahibi bir Yaratıcının kabulüyle izah edilebilir.

Yörünge Kontrolü: Sümsük kuşunun vücuduna kilitlediği kanatları ve dönme hareketi, uçağın yörüngesini korumak için kullandığı dalış frenleri ve kontrol yüzeylerinin organik bir karşılığıdır. Her ikisi de hedefe kilitlenmiş istikrarlı bir iniş sağlar.

Suya Dalışta Darbe Yönetimi: Sümsük kuşunun hava yastıkları ve güçlendirilmiş kafatası, bir pilotun yüksek G kuvvetlerine dayanmak için kullandığı anti-G elbisesiyle aynı temel prensibe dayanır: Kritik anda aşırı kuvvetleri yönetme mekanizmaları bire bir aynı olmasa da her ikisi de basınca dayalı korumadır.

Açı, Zamanlama ve Hedefleme: Bir Stuka pilotunun dalış açısını, bomba bırakma zamanını ve hedefi hassas bir disiplinle hesaplaması gibi, sümsük kuşu da bu hesabı kendisine doğuştan verilmiş bir sevk-i ilâhî ile yapar. Işığın kırılmasını hesaba katarak yapılan hedefe kilitlenmeyi ve iniş sırasındaki anlık mikro düzeltmelerin hiçbirini kuşun ilmine (!) veremeyiz.

Bu durumda “malzeme farklı, matematik aynı” olup hem kuş hem de makine, birbirinden bağımsız olarak yüksek açılı bir dalışın gerektirdiği en uygun aerodinamik ve yapıya ait çözümlere sahip kılınmıştır.

Tesadüfe Yer Yok

Dönen bir mermi gibi dengede kalan vücut, entegre bir güvenlik paketi, saniyeden hızlı odaklanan gözler ve evrensel verimlilik yasalarına uyan kanat çırpışları… Sümsük kuşu, bütün bu özellikleriyle parçalarının toplamından çok daha büyük bir uyum sergiler. O, yaşayan, nefes alan, yüksek performanslı bir sistemdir. Sümsük kuşunun bu kusursuz tasarımını izlerken, Sonsuz Kudret Sahibi Yaratıcı’nın tabiatta sessizce sergilediği diğer mühendislik harikalarından hangilerini gözden kaçırıyor olabiliriz? Böylesine incelikli bir çözümün bütün unsurlarının kör bir tesadüfle “denk gelmesi” makul mü? İhtimaller hesabı aklın almayacağı kadar düşüktür. Sümsük kuşunun hayat tarzı, fiziği ve biyolojiyi uç sınırlara iter; sadece hayatta kalmanın ötesinde düşünenlere verilmek istenen mânâ, kasıtlı bir planın, tercihin ve küllî bir ilmin varlığıdır. Uçaktaki aerodinamiği, malzeme direncini ve optiği bilen bir mühendisin gerektiği aşikâr olduğu gibi, bu teknolojiler daha insan tarafından keşfedilip adlandırılmadan önce orijinal hâliyle sümsük kuşu göklerde süzülmekteydi.

Bilim ve inanç yollarının buluştuğu bu hayranlık duygusuna tercüman olan Kur’ân-ı Kerim, kuşları ilâhî hikmetin işaretleri olarak sunar ve insanı düşünmeye davet eder: “Üstlerinde kuşların saf saf dizilip kanatlarını açıp yumarak dolaşmalarını hiç görmüyorlar mı? Onları havada Rahman’dan başka tutan yoktur. O elbette her şeyi görür” (Mülk, 67/19). Bir başka âyet-i kerimede ise: “Gökyüzünün genişliğinde Allah’ın emrine râm olarak uçan kuşları görmezler mi? Bunları orada Allah’tan başkası tutmuyor. Elbette bunda iman edecek kimseler için çok deliller, çok işaretler vardır” (Nahl, 16/79). Okyanus üzerinde emeğe gerek duymaksızın saatlerce süzülen, sonra bir ok gibi suya inip nasibi olan balığı kapan sümsük kuşunu seyrederken, “Bunda mutlaka işaretler vardır.” demekten başka yol yoktur. Sümsük kuşundaki yapı ve fonksiyon uyumu, tesadüfün ötesinde tabiattaki niyet, nizâm ve tasarım fikrine şahitlik eder. Bilim ya da iman penceresinden bakıldığında, sümsük kuşunun zekice çözümleri yaşayarak sergileyen bir ders kitabı gibi olduğu görülür.

İnsan türü olarak bizler ve memeli hayvanların büyük çoğunluğu karada veya tatlı sularda (kunduz, su samuru vb.) problemsiz olarak yaşıyoruz. Peki problem nedir? Bu meseleyi anlayabilmek için biraz fizik ve kimya ile biyolojiyi birleştirmemiz gerekmektedir. Bildiğimiz sofra tuzunda bulunan sodyum elementi, vücudumuzdaki sinir iletimi, kasların çalışması ve vücut sıvılarının yoğunluğunun dengelenmesi başta olmak üzere birçok biyokimyevî faaliyette rol verilen çok önemli bir maddedir. Çok kısaca söylersek hayatî ehemmiyeti olan bu elementin vücuttaki miktarının hassas bir şekilde ayarlanması gerekir. Vücut için olmazsa olmaz diğer bir madde ise sudur. Su hayatın temelindeki maddelerden birisi olarak bütün biyokimyevî reaksiyonlar için temel ortamdır ve susuz bir hayat düşünülemez. Tuz içindeki sodyumun önemi, organların faaliyetlerinin sağlıklı sürdürülmesi için belirli miktarda su ve tuzun birlikte meydana getirdiği sıvı yoğunluğundan dolayıdır. Fizik prensipleri açısından tuz ve su dengesinin önemi, vücuttaki sıvıların (+ ve – değerli iyonların) yoğunluğu ile ilgili osmoz ve osmotik basınç kavramlarında gizlidir.

Yeryüzündeki suyun %97’si denizlerdeki tuzlu sudur. Karadaki içilecek sular ancak %3 kadardır. Bütün hayvanlar gibi denizde yaşayan memelilerin de hayatta kalabilmek için bizim gibi tatlı suya ihtiyaçları vardır. Ancak denizde yaşamanın en önemli dezavantajı suyun içinde vücudun susuz kalmasıdır. Fizik ve kimya bilmeyen birisi için bunu anlamak zordur. Nasıl olur da suyun içinde vücut susuz kalır?

Bunun en temel fizik prensibi; vücut sıvılarımızda tuz olmasına rağmen bu tuz deniz suyundakine göre çok azdır. Bizim vücut sıvılarımızda binde 9 tuz olmasına rağmen denizlerde ortalama yüzde 3,5 oranında tuz bulunur. Bu durumda deniz suyundaki yüksek tuz yoğunluğu sebebiyle fizikî osmoz yoluyla su, deniz memelilerinin vücudundan dışarı kaçar. Daha kolay anlaşılması için şu benzetmeyi yapabiliriz: Denizde yaşamak fizyolojik olarak çölde yaşamaya benzer. Çölde su kaybından ölen insan, denizde de suyun içinde olmasına rağmen eğer dışarıdan tatlı su içemezse, susuzluktan ölür. Bu durumda develer nasıl çöl için yaratılırken birçok fizyolojik adaptasyonla suyu koruyacak donanıma sahip kılınmışsa, denizde yaşayan memelilerin de vücutlarındaki sıvıların yoğunluğunu dengeleyebilmeleri için bazı özel donanıma sahip olmaları gerekir.

Omurgalılar ile Omurgasızlar Arasındaki Fark

Kur’ân-ı Kerim’de “Hakkı, inkâr edenler görüp bilmediler mi ki göklerle yer bitişik (bir bütün) idi, onları Biz ayırdık, hayatı olan her şeyi sudan yaptık. Hâlâ inanmayacaklar mı?” (Enbiya, 21/30) ve “Allah her canlıyı sudan yarattı: Kimi karnı üstünde sürünür, kimi iki ayağı üstünde yürür, kimi dört ayağı üstünde yürür. Allah dilediğini yaratır. Çünkü Allah her şeye kadirdir” (Nur, 24/45) şeklinde her canlı varlığın sudan yaratıldığından bahsedilmesi, günümüz bilimince dillendirilen “hayatın denizlerde başladığına” dair düşüncelerle paralellik göstermektedir. Her canlı sudan yaratılmıştır ama, tatlı su ile deniz suyu birbirinden çok farklıdır. Deniz hayvanlarının omurgalı ile omurgasız grupları, boşaltım fizyolojisi ve vücut içinin tuz yoğunluğunun ayarlanması açısından, önemli bir farklılıkla yaratılmışlardır:

Omurgasız canlılar, vücut sıvılarının osmotik basıncını (yoğunluğunu) aktif olarak düzenlemek yerine, bulundukları dış ortamın (genellikle deniz suyunun) osmotik basıncına uygun bir tuz yoğunluğuna sahip yaratılmışlardır. Bu canlıların, su kaybedip kazanma dengeleri çevrelerindeki suyun fizikî yoğunluğuna bağlı olarak ayarlanır, böylece çevreyle izosmotik (eş yoğunluklu) kalırlar ve osmotik dengeyi ayarlamak için yoğun enerji harcamazlar. Vücut içi ile deniz suyunun yoğunluğunun aynı olduğu (izotonik) bu canlılarda su kaybı veya aşırı su alımı önlenmiş olur. Osmokonforming adı verilen bu özel mekanizma sebebiyle bütün deniz yıldızları, deniz anaları, karides ve istakozlar, midyeler, ahtapot ve mürekkep balıkları gibi binlerce omurgasız türü, denizde susuz kalma gibi bir sıkıntı çekmeden rahatça yaşarlar.

Ancak omurgalı hayvanlara gelince boşaltım ve tuz yoğunluğunu ayarlama işleri biraz zorlaşıp karmaşıklaşmaktadır. Deniz balıkları, deniz yılanları, deniz kaplumbağaları ve tuzlu su timsahları gibi deniz sürüngenleri, deniz kuşları ve yunus ve balinalar gibi deniz memelileri deniz suyunu içmedikleri hâlde gıdalarıyla birlikte aldıkları suyun içindeki tuzu vücutlarından uzaklaştırmak için özel adaptasyon mekanizmalarına ihtiyaç duyarlar. Biraz daha açarsak; deniz suyu içen hayvanlar için en büyük zorluk, deniz suyuyla birlikte aldıkları tuzu atmaktır; şayet bu tuzu vücutlarından atamazlarsa, vücutlarına giren suyun hiçbir faydası olmaz ve çöldeki canlının susuz kalması gibi, denizde susuz kalmış olurlar.

Solungaçla solunum yapan balıklar için tuzlu su içmek zaten kaçamayacakları bir durum ve hayatlarının otomatik bir gerçeğidir. Ancak Rabbimiz onlara şöyle bir özellik bahşetmiştir: Ağızlarından vücutlarına giren deniz suyunun su kısmı bağırsaklarında emilirken, tuzu kanlarından solungaçlarına taşınır ve solungaçların özel yaratılmış hücreleri bu tuzu kandan çekip, tekrar denize gönderir.

Ancak solungaçları olmayan, yani bizim gibi akciğerlerle solunum yapan memeliler, kuşlar ve sürüngenler için çok daha kompleks ve özel tuzdan arındırma ve suyu koruma cihazlarına ihtiyaç vardır. Bu fazla tuzun atılması deniz memelilerine verilen böbrekler yoluyla halledilir. Mesela, balinaların idrarları çok yoğun tuzludur, bu konsantre idrarın oluşturulması böbreklerindeki hücrelerin tuzu kandan ayırabilmeleriyle yerine getirilir. Bu özel böbrekler tonlarca tuzu atmaya yardımcı olan yüzlerce küçük filtreleme ünitesine bölünmüştür.

Kuşlarda ve sürüngenlerde ise vücuttaki fazla tuzun atılması böbreklerin yerine özel tuz bezleriyle yapılır. Martı ve karabatak gibi deniz kuşlarının genellikle kafalarında ve gözlerinin üzerinde yüksek yoğunlukta tuz salgılayan bezleri, kandan tuzu alarak dışarı atar. Enteresan bir şekilde yılın büyük bir bölümünü denizde, zaman zaman da deniz dışında yaşayabilen bazı kuşların tuz bezi dokuları mevsimlere göre de değişebilmektedir. Sürüngenler de kuşlara benzer şekilde gözlerinin arkalarındaki tuz bezleriyle kandan tuzu ayırıp atarlar. Deniz kaplumbağalarının ağladıkları şeklinde değerlendirilen gözlerinden akan su aslında bu tuz bezlerinin faaliyetidir.

İçmek mi, İçmemek mi?

Bazı hayvanların gıdalarını yerken ister istemez tuzlu suyu da içlerine alması ve sonra bu tuzun vücut içlerinin sıvı yoğunluğunu bozmaması için atılması, metabolik açıdan zorlanacak bir durumu yaşamaları demektir. Bu yüzden su ihtiyaçlarını mümkün olduğunca yedikleri avların etlerinden elde etmeyi ve içlerine çok fazla deniz suyu almadan yemeyi başarma kabiliyetlerine sahip kılınmışlardır.

Deniz memelilerinin hemen hemen hepsi etoburdur. Orca’lar, balinalar, yunuslar morslar ve su samurları gibi yırtıcı türlerin hepsi etle beslenir. Balina türleri kril olarak bilinen küçük karideslerin teşkil ettiği sürüleri yerler. Balık ve benzeri deniz canlılarını yemek, kendileriyle benzer su muhteviyatına sahip hayvanları yeme mânâsına geldiğinden bunun sağlam bir su elde etme ve koruma mekanizması olduğunu ortaya çıkarmıştır. Mesela; 1970’lerde yapılan bir çalışma, sadece balık yiyerek beslenmenin, fil foku yavrularının sağlıklı kalmak için bir yudum bile suya ihtiyaç duymadan, su ihtiyaçlarını karşılayabildiklerini göstermiştir. Bununla birlikte yine de bazı deniz memelileri tuzsuz suya karşı koyamazlar. Özellikle kıyıya yakın veya düşük tuzluluk nispetine sahip nehir ağızlarındaki tatlı su akıntılarını kollayan deniz inekleri buna iyi bir örnektir. Florida sahillerindeki deniz inekleri bazen lezzetli bir yudum su için teknelere yaklaşmakta ve insanların verdikleri tatlı suyu sevinçle almaktadırlar. Benzer şekilde Kuzey Amerika’nın Dovis Boğazı, Labrador ve Newfoundland kıyıları açıklarında yaşayan başlıklı fok yavrularının deniz suyunu ve yağan karı yuttukları kaydedilmiştir. Zira okyanusa yağan kar tatlı sudan ibarettir.

Kısacası deniz suyunda yaşarken hayatta kalmak için üç temel kaideye uymak şarttır: Sulu yiyecekler yemek, gerektiğinde tatlı su bulmak ve fazla tuzu idrar yoluyla atmak. Yaratıldıklarından bu yana geçerliliğini koruyan bu üç temel özelliği koruduğu için hayatlarını devam ettirebilmiş olan deniz memelileri, eğer evrimcilerin iddia ettikleri gibi karadan denize geçmişlerse bu adaptasyonları deneme-yanılma veya tesadüfen, kendi kendilerine nasıl geliştirebilmişlerdir?

Tesadüfî mutasyonların milyonlarca yıl birikip mühendislik eseri bir su arıtma cihazı gibi tuz yoğunlaştırıcı böbrek hücreleri, su kaybını önleyici olarak idrar yoğunlaştırma sistemi, gıda alırken çok az miktarda kaçan deniz suyu dışında fazla miktarda suyun sindirim sistemine gitmesini önleme şeklindeki tedbirleri akılsız ve şuursuz hayvanlar kendileri geliştirebilir mi? Burada nazara aldığımız husus sadece susuz kalmama açısından gereken tedbirlerdir. Karadan suya geçmek için gereken bacakların ve kuyruğun yüzgece dönüşmesi, nefes borusu ve burun deliklerinin konumunun değişmesi, yavru doğumunun ve emzirme mekanizmasının karadakinin tam aksine olması gibi (karada doğumda yavrunun başı önde gelir, denizde ise kuyruk önde gelir; yavrunun boğulmaması için baş en son çıkar) anatomik ve fizyolojik farklılıkların tesadüfen oluştuğunun izahı yapılamaz. Karada emen yavrunun boğazına sütten başka bir şey gitmez, denizde emzirirken ise tuzlu su kaçmaması için yavrunun ağzı ile memelerin başı sızdırmaz contalar gibi birbirine yapışır. Bütün bunlar, akılsız ve şuursuz mutasyonların kazandıramayacağı kadar mükemmel mekanizmalar olup, asla tesadüflere verilemeyeceğinden, evrim teorisinin izahta aciz kaldığı durumlardır.

Bugünkü ilmî birikimimizle ancak anlamaya çalıştığımız biyokimya, fizyoloji, organ ve doku histolojisini akılsız ve şuursuz hayvanların karadan denize geçmek ve hayatta kalmak için kendilerinin geliştirip kendi üzerlerinde uyguladıklarına inanmayı ise hiçbir akıl sahibi insandan bekleyemeyiz.

Cambridge Üniversitesinde kuşlar üzerinde doktora çalışması yapan Stoddard, yumurtalarını diğer kuş türlerinin yuvalarına gizlice bırakan “kuluçka paraziti” olarak da bilinen guguk kuşunu incelemeye başladı. Kendisi yuva yapmayıp yumurtasını başka kuşların yuvalarındaki yumurtaların arasına bırakıp kaçan guguk kuşu, enteresan bir şekilde hangi kuşun yuvasına yumurta bırakacaksa onlara benzer renk ve desene sahip yumurta yapmasıyla meşhurdur. Nasıl oluyor da vücudunda işletilen fizyolojik ve biyokimyevî bir hadise olan yumurtanın olgunlaşması gibi biyolojik bir sentez mekanizmasına kuşun kendisi müdahale edip, yumurtasının renk ve desenini çizip boyayabiliyor? Tabiî ki böyle bir şey mümkün değildir.

Bu konuyu merak edip araştırmalarını kuş yumurtaları üzerinde derinleştiren Stoddard’ın ilgisi kuşların yumurta şekli üzerinde yoğunlaştı. Hepimizin bildiği tavuk yumurtası şeklinin dışında farklı geometrik denklemlerle çizilebilecek eliptik şekiller, parabol ve hiperbol gibi koni şeklinin kesitleriyle ifade edilen çizimlerin matematik denklemleriyle karşılaştığında çok şaşırdı. Mesela, birçok deniz kuşu çok sivri yumurtalar bırakıyor, sinek kuşlarının yumurtaları tıknaz silindire, baykuşlarınki golf topuna benzeyen yuvarlak şekilli yumurtalardı. Aslında kâinatta en mükemmel şekil gök cisimlerinde olduğu gibi küre olduğu halde, yumurtalar niçin küre şeklinde değildi? Aslında asıl yumurta hücresinin bulunduğu yumurtanın sarısı küre biçimindedir. Fakat etrafını saran albümin, kabuk zarları ve sert dış kabuğun biçimi küre olmayıp bir ucu daha sivri, diğer ucu daha küt ve yayık özel tasarım eliptik bir şekildir.

Yumurtaların şekli ile ilgili çeşitli teoriler ileri sürenlerin hiçbiri “Bu yumurtalar tesadüfen farklı şekillerde olabilir, ne olmuş ki? Rastgele, kendi kendine bir şekil almış” diyememekte, aksine yumurtaların şekli ile kuşun vücut yapısı, davranışı, kuluçkaya yatışı, yuva şekli, göç ediyorsa uçuş mesafesi vs. gibi türlü faktörlerle münasebet kuran bir düşünme gayreti içinde izahlar getirmeye çalışmaktadırlar. Fakat bunun altında itiraf edilemeyen “Her kuş türünün ihtiyacına uygun çok sayıda unsurun gözetilmesiyle yaratılmış bu yumurtalardaki matematik denklemlerle çizilmiş geometrik dizayn, tesadüfen böyle olamaz. İnsan aklı, bir kuşun kendi yumurtasının şeklini hesaplayabilmesini ve ona göre inşa etmesini kabullenmez.” düşüncesi yatmaktaydı.

Her mükemmel yapıyı artık moda hâline gelmiş evrim anlayışıyla izah etmeye kalkan bazı kuş bilimcileri, yumurta şeklinin beslenmeyle ilgili olduğunu öne sürüp “Belki  yüzey alanı/hacim oranı daha küçük olan küresel baykuş yumurtaları, kuşların beslenmesindeki kalsiyum eksikliğine bir çözüm olarak ortaya çıkmıştır.” derken, başka bir düşünce ekolü, “bir kuşun kuluçkaya bırakma eğiliminde olduğu yumurta sayısının, hepsinin yuvaya en iyi şekilde yerleşmesini sağlamak için şekillerinin kendiliğinden düzenlenebileceğini” savunur, başka bir teori ise, “uçurum kenarlarına yuva yapan deniz kuşlarının yumurtladığı yumurtalarda görülen daha sivri şekillerin, kuluçka dönemindeki civcivlerin bu tür uçurumlardan yuvarlanmasını engellediğini” öne sürmektedir. Ancak bu teorilerin hiçbiri yeterince büyük sayıda kuş popülasyonlarında test edilmediği ve yeterince geniş bir araştırma yapılmadığı için boşlukta kalmış düşüncelerden öteye gitmemişti. Aslında bunların hepsi belli tipteki kuşlar için geçerli olabilir ama bu durumda matematikten ve geometriden anlamayan “evrim” denilen kavramın böyle mükemmel yumurta tiplerini nasıl üreteceğinin cevabı yoktur.

Yumurta şekli çeşitliliğinin perde önünde görülen sebeplerini (nasılını ve niçinini) anlamak için Stoddard liderliğinde, biyologlar, ornitologlar, bilgisayar bilimcileri ve matematikçilerden teşkil edilen çok disiplinli bir ekip yaklaşık 1.400 farklı kuş türüne ait 49.000’den fazla yumurtayı analiz etti.

Ekip, yumurtaların şekillerini matematik denklemleri ve formüllerle ifade ederek modellere dönüştürdükten sonra, kuşun yaşadığı çevre (habitat), beslenme tipi, vücut şekli, uçma dinamiği ve her türün aynı anda kaç yumurta bıraktığı gibi bilgilerle birleştirdiler. Yumurta şeklinin en iyi belirleyici unsurlarından birinin uçuş kabiliyeti olduğunu buldular. Stoddard’ın ifadesine göre, “Güçlü uçan kuşlar (çok uçma veya uzun mesafelere göç etme eğilimi gösteren kuşlar) daha eliptik veya daha sivri uçlu yumurta bırakma eğilimindedir.”

Stoddard, iyi uçanların daha düzenli vücut planlarına sahip olmaları ve bu yüzden daha uzun ve ince yumurtaları dışarı kolayca itebilecek kalça yapılarının tercih edilmesi gerektiği üzerine kurulan teoriyi savunmasına rağmen, muhtemelen yumurta boyutu ve şeklinin ardındaki tek faktörün bu olmadığını ve farklı türlerin, farklı ihtiyaçlarının karşılanması için dış görünüş olarak benzer yumurtalar bırakabileceğini de kabul etmektedir. Ancak 1.400 kuş türünden elde edilen verilerin birleşimine bakıldığında uçuşun güçlü bir tahmin olduğunu söylüyor.

Çalışmanın bu birinci kısmından sonra Stoddard’ın laboratuvarı dikkatini yumurtaların kabuk özelliklerine çevirdi. Stoddard, “Şu anda grubumuzun temel odak noktalarından biri kabuğun biyomekanik özelliklerini anlamaktır” dedikten sonra “ve bu bizi yepyeni sorularla ve izahlarla tamamen yeni bir yola götürdü, zira yumurta kabuğu büyüleyici ve benzersiz bir malzeme olarak, oldukça hafif ve bu malzemeler çok hızlı ve çabuk bir şekilde bir araya getirilerek kabuğu teşkil ediyorlar.” Araştırmanın ortaya koyduğu bilgilerden birisi yumurta kabuğunun hem güçlü hem de kırılabilir özelliğe aynı anda sahip olmasıdır. Zira büyüyen bir civcivi koruyan yumurta, zamanı geldiğinde yavru civcivin kabuğu kırarak dışarı çıkmasına da izin vermelidir. Bu özellikten istifade ederek, yumurta kabuğu hakkında öğrendiklerinin, özel mekanik özelliklere sahip yeni sentetik malzemelerin tasarımına uygulanabileceğini düşünen araştırmacılar, meselâ bazen dışarıdan kırılması zor ama içeriden kırılması kolay cam pencereler gerektiği durumlarda bu özellik çok işe yarayacaktır. Dışarıdan pencerenize bir saldırı yapılması karşısında, camınız kırılmamalı, ama evin içinde yangın çıktıysa kolayca kırılıp kaçmanıza izin vermelidir.

Yumurta kabukları üzerinde yapılan çalışmaların neticesi hem akla bu hassas ölçümlerin bilgi kaynağını hem de bu çalışmalardan ilham alarak malzeme biliminin icat edilebileceği koruyucu yapılar hakkında yeni çalışmalara sebep olmuştur.

Dipnot

1. En’âm, 6/38, Nahl, 16/79, Bakara, 2/260, Enbiyâ, 21/79, Nur, 24/41, Sebe’, 34/10, Neml, 27/16-17, Fîl, 105/3, Mülk, 67/19.

Kaynak

Stoddard, M. C., Yong, E. H., Akkaynak, D., Sheard, C., Tobias, J. A. and Mahadevan, L. (2017): Avian egg shape: Form, function, and evolution. Science 356 (6344), 1249-1254.

Bu Cisim Neden Bu Kadar Özel?

On yıl süren teorik çalışmaların ardından, Domokos ve öğrencisi Peter Varkonyi nihayet bu faraziyeyi ispatladılar ve buldukları bu üç boyutlu, dışbükey ve homojen cisme, Macarca “gömb” (küre) kelimesinden türettikleri “Gömböc” adını verdiler (Göm-böts şeklinde okunur). Bu cismin sadece bir kararlı ve bir kararsız denge noktası vardır. Kısaca tarif edersek, bu cisim özel geometrisi sayesinde hangi noktadan serbest bırakılırsa bırakılsın, her zaman kararlı tek bir noktada dengede kalmaktadır. Sahip olduğu bu benzersiz hususiyete sebep olan fizikî yapı, onu bir küre veya küpten tamamen ayırmaktadır. Bildiğimiz küp şeklindeki oyun zarları altı farklı yüzeyde herhangi bir pozisyonda nötr bir dengede durabilir; ancak kavisli kenarları olan bir yumurtaya benzeyen Gömböc, hangi pozisyonda olursa olsun yuvarlanmakta ve her zaman kararlı tek bir denge noktasına geri dönmektedir. Homojen yapıda olması ile de hacıyatmaz tabir edilen “hileli” oyuncaklardan ayrılmaktadır. Zira cismin aynı denge noktasına dönmesinin sebebi, hacıyatmazda olduğu gibi belli bir bölgeye yerleştirilmiş farklı ağırlıktaki bir madde değildir. Gömböc gibi bir fizikî özelliğe sahip olmanın ikinci şartı da dışbükey kısıtlamasıdır. Başka bir deyişle, üzerindeki herhangi iki noktayı birleştiren doğru çizgi, cismin içinde kalmalıdır. Diğer türlü tek kararlı ve tek kararsız denge noktaları olan geometrik şekilleri üretmek kolaydır.

Çakıl Taşlarında Aranan Sır

Domokos, teorik olarak var olabileceğini ispatladıkları şekilde bir cismin gerçekte de var olması gerektiğini düşünüyordu. İlginç bir karar aldı ve eşiyle beraber çıktığı Rodos adası tatilinde, sahildeki çakıl taşlarını toplayıp incelemeye başladı. Tam 2000 çakıl taşını tek tek inceleyerek aradığı o mükemmel şekli bulmaya çalıştı. Ancak gayretleri neticesiz kalmıştı; Gömböc gibi davranan denge harikası tek bir taş bile bulamamışlardı. Eğer böyle bir taş yoksa, bunun matematik kuralları bakımından muhakkak bir sebebi olmalı diye düşünüyordu. Evet ilim ve araştırma aşkı onu yeni sorgulamalara taşıyor, âdeta bir hazineden başka bir hazineye koşan define avcısı gibi koşturuyordu. Bazen bir şey bulamamak ya da cevapsız kalmak da büyük bir kazanımdır. Edison’a atfedilen “Başarısız olmadım, sadece çalışmayan 10.000 yol buldum.” sözü, başarısız da olsa her bir denemenin insanı sonuca bir adım daha yaklaştıran bir basamak olduğunu ne güzel ifade etmektedir.

Evet, Domokos ve Varkonyi pes etmemişler aksine eğer gerçekten Gömböc tarzı bir cisim varsa çok düz veya çok ince olamayacağını fark etmişlerdi. Düşündükleri geometrideki bir şekil fizikî değişime çok hassas olacağından deniz kıyısındaki dalgaların oluşturduğu sürtünmenin yoğun olduğu bir yerde çok kısa bir süre var olabilirdi. Aradıkları bu özel tasarımlı cisim, çok ince hesaplanmış, son derece hassas bir şekilde tasarlanmış ve dış tesirlerden korunmuş olmalıydı. Teorik alanda çalışan ve onu kâğıt üzerinde ispatlayan kişi sıradan bir matematikçi olsa çalışmasını ilk ispatı yaptığı anda bitirebilirdi, ancak Domokos ve öğrencisi Varkonyi soru sormaya devam ettiler ve ilk fizikî Gömböc’u üretmeye karar verdiler. En gelişmiş kesim aletleriyle bile pratikte yapması çok zor olan bu cismi sonunda 10 mikronun altında (yani insan saçının kalınlığının onda biri) hassasiyetle bilgisayar kontrolünde çalışan cihazlarla üretmeyi başardılar.

Kaplumbağa Kabuğunda Gizlenen Mühendislik

Domokos, 001 seri numaralı bu ilk Gömböc’u fikir babası Vladimir Arnold’a 70. yaş günü hediyesi olarak takdim etti. Arnold, bu şeklin tabiatta bir yerlerde mümkün olması gerektiğini ve tabiî bilimlerdeki muhtemel uygulama alanlarını düşünüyordu. Serbest bırakıldığında her zaman aynı noktada dengeye ulaşan bir şekil hangi canlı için hayatî bir özellik olabilirdi? Domokos, ters döndüklerinde kendilerini çevirmeleri gereken kaplumbağaları incelemeye başladı. Yıllar önce Hamburg’da teorik bir soruyla yola çıkan bilim insanları, kendilerini Budapeşte hayvanat bahçesinde canlıları incelerken bulmuşlardı. Detaylı analizler sonunda hayrete düşüren bir gerçeğe ulaştılar. Yıllardır ispatlamaya çalıştıkları, laboratuvarlarda tasarlayıp üretmeyi başardıkları model, aslında karada yaşayan ve kubbeli kabuklara sahip olan Hint Yıldız Kaplumbağası’nın (Geochelone elegans) kabuğunda neredeyse mükemmel bir şekilde karşılarında duruyordu.

Deniz kaplumbağalarının aksine, bu kara kaplumbağaları gerektiğinde kendilerini çevirmek için kaslarına güvenmezler, yerde yuvarlanarak kolayca düzelirler. Bu hayatta kalmaları için kendilerine bahşedilen mükemmel bir tasarımın sonucudur. Gömböc, insanoğlunun yıllarca aradığı cevapların, aslında milyonlarca yıl önce kusursuz şekilde yaratılmış örneklerle buluşmasının çok çarpıcı bir örneğidir. Bir tarafta ilim aşkı ve çalışma azminin muhteşem hikayesi, diğer tarafta milyonlarca yıldır parlayan mükemmel bir sanatın ülfet duvarlarını aşması ve bunu düşünebilen her insanın bir kere daha hayret ve takdirle Yüce Sanatkâr’a boyun eğmesi. Gömböc, kâinattaki hiçbir şeyin tesadüf eseri veya kendi kendine olamayacağının, her yaratılışın matematik ve estetiğin hikmetle buluştuğu sonsuz bir ilim, irade ve kudret eseri olduğunun gerçek bir hikayesidir.

Keşfin Günlük Hayatta Kullanımı ve Düşündürdükleri

Gömböc, bugün, eşsiz denge özelliği sayesinde farklı alanlarda yenilikçi çözümlere ilham vermektedir. Robotikte, Gömböc modelinden alınan ilhâmla tasarlanan mikro dronlar çarpışma sonrası yeniden denge kurabilmektedir. Tıp alanında, MIT-Harvard iş birliği ile yapılan çalışmalar aynı prensibin uygulandığı yutulabilir mRNA ve insülin kapsüllerinin, mide içinde doğru bir şekilde konumlanacağını göstermiştir. Mühendislik ve yazılım alanlarında ise parçacık dinamiği ve akış simülasyonlarında modellerin doğrulanmasında bir test aracı olarak kullanılmaktadır. Hatta, 2017 America’s Cup yarışmasını kazanan yelkenlide kullanılan Gömböc yazılımının, zaferde önemli rol oynadığı ifade edilmiştir.

Domokos, “İnsan, fethettiği her yere bir isim koyar. Ancak şekilleri adlandırmakta zorlanırız; adları tabiatta ‘kodlanmıştır’, biz sadece onları keşfedebiliriz.” diyor. Gömböc ve yıldız kaplumbağaları şimdilik çözebildiğimiz bu şifrelerden sadece biridir. İlmin gayesi bu muhteşem ve keşfedilmeyi bekleyen sarayda yeni bir kapıyı daha açabilecek sırlı anahtarı bulmak olmalıdır. Kapılar açıldığında bizleri ihtişamlı bir ahenk ve kusursuz bir sanat sergisi beklemektedir. Her çakıl taşında, her canlının kabuğunda, keşfetmemiz için gizlenmiş nice sırlar vardır. Kapıyı kim açarsa açsın, ortaya çıkan manzara, merak eden ve düşünen her insanı, huşû ile yaratılışın güzelliklerini seyretmeye ve bütün bu güzelliklerin perde arkasındaki sebeplerin Sebebi’ni bulmaya davet etmektedir.

Kaynaklar

1. What is a Gömböc? https://gomboc.eu/en/gomboc-information/ (Accessed: 28 February 2026)
2. Freiberger, M. (2009): The story of the Gömböc. https://plus.maths.org/content/story-gomboc (Accessed: 28 February 2026)
3. Domokos, G., Várkonyi, P. L. (2008): Geometry and self-righting of turtles. Biol. Sci. Jan. 7; 275 (1630):11-7.
4. Domokos, G. (2023): Gömböc, a shape at the limit of possibility. https://www.multiverses.xyz/podcast/mv16-gomboc-a-shape-at-the-limits-of-possibility-gabor-domokos/ (Accessed: 28 February 2026)
5. Gömböc Shop – Why so special? https://gomboc-shop.com/ (Accessed: 28 February 2026)

Bu ön açıklamadan sonra başlıktaki konumuza dönelim. Sâd sûresinin 88. âyetinde, “Onun (Kur’ân’ın) verdiği haberin doğruluğunu bir süre sonra siz de pek iyi öğrenirsiniz.” buyurulur. Bir diğer âyet-i kerîmede ise “Kur’ân nazil olduktan sonra gerçekleşecek âfâkî ve enfüsi olaylarla Kur’ân’ın gerçekliğinin ayan beyan ortaya çıkacağı” (Fussılet, 41/53) buyurulur. Âyette geçen fi’l-âfâki kelimesi, uzaklarda görünen şeyin kenarı, ufuklar demektir. Enfüsi ise mikroâlemler, hücreler, organeller anlamında değerlendirilebilir. Diğer bir ifadeyle, Kur’ân nazil olduktan çok sonra ilmî keşiflerle gerek uzay gibi makro âlemlerde gerekse normoâlem ve mikroâlemler olarak, insan ve diğer canlıların vücudunda öyle keşifler ortaya çıkacak ki o zaman insanlık Kur’ân’dan yeni yeni mânâların ve gerçeklerin çıktığına şahit olacak. Mesela Kur’ân indiği zaman insanlık karadelik, kuasar, embriyonik gelişme, hücre, mitokondri, elektrik üretimi, nükleer enerji, antimadde, karanlık madde gibi konuları bilmiyordu. Bunları insanlık Kur’ân’dan asırlar sonra bilecek, nasibi olanlar da Kur’ân’da bir kelimede birçok hakikatin nasıl ifade edildiğine şahit olacaktır.

Kur’ân-ı Kerîm’in zamanla gençleşmesine verilebilecek çok sayıda örneklerden birisi, bir taraftan elektrik enerjisi ile aydınlatmaya işaret edilirken diğer taraftan hücre içindeki enerji kaynağı ile uzaydaki ışık saçan gök cisimleri arasındaki uygunluktur. Nûr sûresinin 35. âyeti konumuzla ilgili olarak son derece dikkat çekicidir: “Allah, göklerin ve yerin nurudur. O’nun nuru, içinde misbah (lâmba) bulunan mişkât (ışık saçan bir kaynak) gibidir. Misbah, sırça (cam) içindedir. Sırça (cam), inci gibi (parlayan) yıldız gibidir. Doğuda ve batıda bulunmayan mübarek bir ağacın yağından yakılır. Onun yağı, ona ateş değmese de kendi kendine ışık verir. Nur üzerine nurdur. Allah dilediğini nuruna hidayet eder (ulaştırır). Ve Allah, insanlara örnekler verir. Ve Allah, her şeyi en iyi bilendir.”

Âyette geçen “mişkât” ve “misbah” kelimelerine dikkat edelim. Mişkât lügatlerde; duvarda içinde kandil bulunan odacık, oyuk veya hücre gibi mânâlara gelmektedir. Elmalılı Hamdi Yazır, misbah’ın sabah kelimesiyle aynı kökten türediğini, aydınlatan, ışıtan anlamına geldiğini söyler ve elektrik lambasına (ampule) dikkat çeker. Mişkât kelimesi (ş-k-v) kökünden türemiştir ve dikkat etmek, dikkat çekmek, yeni ve pencere gibi anlamındadır.

Âyetin devamında misbah’ın cam içinde olduğu ve camın da kevkeb’e benzediği vurgulanır. Kevkeb, ışığı yanıp sönen incimsi yıldız manasındadır; bunun sürekli olmayan, zaman zaman aktif olan ve sönen, doğrusal şekilde akmayan, alternatif akım gibi mânâlara geldiği söylenebilir. Öyleyse Kur’ân’ın indiği zamanlarda en parlak cisim olarak güneş bilindiği hâlde, Nûr sûresindeki bu âyet-i kerîmede niçin Güneş anlamındaki Sirâc veya Şems kelimeleri değil de nur ve kevkeb kelimeleri tercih edilmiştir? Güneş ışığı (ziya) yakıcı nur ise soğuk ışıktır.

Neden Ziya Değil de Nur? Neden Güneş Değil de Kevkeb?

Bu soruya verilebilecek iki örnekten birisi Kuasarlar, diğeri de Mitokondrilerdeki elektron taşıma zinciridir.

1. Kuasarlar Kevkeb midir?

Kuasarlar kâinatın en parlak cisimleridir. Ortasında süper dev karadelik, etrafında bulut şeklinde birçok yıldız (kuasar) bulunan gök adalardır. Kuasarların en önemli özelliklerinden birisi karadeliğin yuttuğu gök cisimleriyle besleniyor olmalarıdır. Eğer karadelik gök cisimlerini yutuyor ve onlarla besleniyorsa Güneş’ten iki milyon kat (hatta bazı kuasarlar 300-400 milyon kat) fazla enerjiyle uzaya radyasyon yayarlar. Ancak dünyamıza uzak (fi’l-âfâki) olduğundan biz sıcaklığı değil, yanıp sönen gibi gözüken soğuk ışığı (nur) fark ederiz.

Bir kuasar dünyadan 10-12 milyar ışık yılı mesafeden radyasyon saçmaktadır. Kuasardaki dev karadeliğin etrafındaki manyetik kuvvet ikiz jet akımları doğurur. Bu akımlara aktif galaktik çekirdek (AGN) denir. Kuasarların oluşması için, daha doğrusu ışık saçabilmesi için merkezdeki karadeliğin beslenmesi gerekir. Eğer beslenmezse jet akımları enerjisiz kalır ve yok olur. Karadelik yıllar sonra yeniden aktifleşir ve kozmik materyaller ile beslenmeye başlarsa kuasar da yeniden ışık saçmaya başlar. Bereketli zeytin ağacının batı veya doğuda kökü olmadığı gibi kuasarların da kökü yoktur ve bunlar kesik kesik, soğuk ışık saçar saçarlar. Güneşten milyonlarca kat yüksek enerji üreten merkezler olarak kuasarlar âfâktaki gerçeklik olarak Allah’ın nuruna küçük bir örnektir diyebiliriz.

2. Mitokondri’nin Kevkeb’le İlgisi Nedir?

Dünya’nın enerji kaynağı Güneş olduğu gibi vücudumuzun enerji üretim yeri de mitokondrilerdir. Bir karaciğer hücresi ortalama 2500 ila 10000 adet mitokondri taşımaktadır. Çıplak gözle göremediğimiz 20 mikronluk bir hücre içine binlerce elektrik santralini sığdıran ilim, irade ve kudretin karşısında hayran olmamak mümkün mü?

Mitokondriler çok ilginç ve fonksiyonel organellerdir. İç ve dış zarları, zarlar arası (çevre –periferal-) bölge ve matrixdenilen çekirdek kısmı olmak üzere dört kısımdan yapılmıştır. İç zar matrix’e doğru girintiler (krista) yapar. Buralarda oksijen ile protonların (H⁺) birleşmesini sağlayan elektron nakleden proteinlerle ATP (adenozin trifosfat) şeklinde kimyevî enerji paketi üreten ATP sentetaz enzimi bulunmaktadır. Hücreye alınan glikoz (şeker) tanecikleri hücrede bir dizi ardışık reaksiyonla parçalanır ve bu esnada açığa çıkan enerji sayesinde, çoğu mitokondri içinde kullanılmak üzere glikoz molekülü başına 30-40 civarında ATP molekülü sentez edilir. ATP sentezi için gerekli 7,3 kcal/mol’den küçük enerji salınımları ise bedenin 37 ⁰C’lik ısısını sağlar. ATP sentezi esnasında önce glikoz kaynaklı protonlar (H⁺) mitokondrinin zarlar arası boşluğunda birikir. Matrixe göre dış kısım daha pozitif hâle gelir. Bu dıştan içe doğru bir proton akımına yol açar. Bir miktar H⁺ akışı ile ATP sentetaz enziminin uç kısmı gemi pervanesi gibi rotasyon yapmaya başlar ve ADP + Pi (Fosfat grubu) → ATP reaksiyonunu hızlandırır. Protonların akışı azalınca ATP sentetaz eski hâline döner. Böylece ihtiyaç durumuna göre kesik kesik, yani incimsi yıldızın göz kırpıştırması (Kevkeb) gibi enerji üretimi söz konusu olur.

Karaciğerimizde şeker moleküllerinin depolanıp zaman zaman nabız şeklinde, ihtiyaç durumuna göre kanımıza salınması veya tiroid, cinsiyet ve büyüme hormonları gibi birçok hormonun salınımının kontrolü için inşa edilmiş geri besleme (feedback) sistemlerini de mikro dünyadaki göz kırpıştıran incimsi yıldızlara (Kevkeb) benzetebiliriz.

Kaynaklar

Yıldırım, S. (2013). Kur’ân-ı Hakîm ve Açıklamalı Meali, Define Yayınları.

Nursî, B. S. (2019). Barla Lâhikası. Süreyya Yayınları.

Nursî, B. S. (2019). Mektubat. Süreyya Yayınları.

]]> https://caglayandergisi.com/2026/02/01/bagisiklik-sistemi-akilli-mi/ Sun, 01 Feb 2026 09:20:58 +0000 https://caglayandergisi.com/?p=318211 İlmî araştırmalar çoğalıp geliştikçe immün sistemin önemi ve mükemmellik içindeki karmaşıklığı her geçen gün hayretler uyandırmaya devam etmektedir. Yeni yapılan araştırmalara göre, beynimizi omuriliğe bağlayan beyin sapıdenilen bölgedeki bir grup özel hücrenin, bağışıklık sistemini kontrol eden bir bilgisayar ekranı gibi vücuttaki iltihap odaklarını, mikrop giriş yerlerini ve bunlara verilecek cevapları kontrol etmekle vazifelendirilmiş olduğu tespit edildi.

Aslında beynin, bağışıklık sisteminin faaliyetlerinde bir rol oynadığı uzun zamandan beri bilinmekteydi; fakat beynin hangi bölgesinde böyle bir düzenleme faaliyetinin olduğu ve nasıl çalıştığı keşfedilememişti. Şimdi ise ilk defa beyin sapında, vücudumuzun içinden veya yaşadığımız dış çevreden gelen çeşitli olumsuzluklara bağlı, farklı mahiyetlerdeki bağışıklık sinyallerini algılayan ve bunlara karşı vücudun iltihap oluşturma şeklindeki (inflamatuar)tepkilerin temel düzenlenme merkezi olarak beyin sapında bir grup özel hücreyi tanımlamış durumdadır.

Beyin sapında, birçok vazifenin yanında en hayatî ve bilinen bir fonksiyonu olarak nefes alıp-verme merkezlerinin bulunduğu, çok uzun zamandır bilinmekteydi. Ancak bu yeni çalışma ile hiç tahmin edilemeyecek bir seviyenin varlığı ortaya çıkarılmıştır. 1 Mayıs 2024’te Nature¹ dergisinde yayımlanan sonuçlara göre, beyinde iltihaplanmayı uyaran moleküler sinyaller ile iltihabı azaltan sinyaller arasında, ip üzerinde yürüyen bir cambaz gibi hassas bir dengenin korunduğu anlaşılmaktadır. Alexis Carrel’in “İnsan Denen Meçhul” kitabı ilk yayımlandığında çok büyük hayranlıklara vesile olurken o gün sunulan bilgilerin bugün artık çok basit hâle geleceğini herhâlde hiç kimse tahmin etmiyordu. Gerçekten insanın bir meçhul olduğu her gün yeni bir keşifle yeniden imanımızı artırmaya bir vesile olmaya devam etmektedir. Bu yeni tespit de otoimmün hastalıklar ve bağışıklık sistemindeki aşırılıkların sebep olduğu diğer rahatsızlıkların tedavisine yol açabilir.

Ana merkez olan beyinden çıkan sinir sinyalleri bütün organların fonksiyonlarını, metabolizmayı ve beslenme durumunu algılamada ve kontrolünde vazife yaparlar. Yeni çalışmalara göre beynimiz, dışındaki çevreye ait bağışıklık sisteminden gelen sinyallere karşı düzenleme ve tedavi adına cevap üretmek için güçlü bir şekilde aktive edilmektedir. Herhangi bir sebepten, meselâ ayağınızda meydana gelen bir iltihaplanmaya bağlı ortaya çıkan sitokin isimli maddeler, beyinden çıkan 10. sinir olarak bilinen vagus sinirinin yapısındaki çeşitli sinir yollarını uyarmakta, bu sinyaller beyin sapındaki yeni fark edilen ekranda değerlendirilip, beynin ilgili kısmında ayağınızda bir iltihap olduğu, bir ağrı, kızarıklık ve renk değişikliği gibi belirtilerle algılanmaktadır.

Bağışıklık sisteminin iltihaplanmış bir dokudaki ağrı ve şişkinlik şikayetlerini azaltma ve dokuyu tamir etme gibi faaliyetleri, çok mükemmel bir kontrol sistemiyle sürdürülür, fakat bazen genetik kaynaklı ortaya çıkan bir olumsuz durum olarak, bu sistem susturulduğunda düzensiz ve kontrolsüz bir şekilde iltihaplanma meydana gelir. Aksayan ve çalışmayan bu noktadaki engeli kaldırıp aktif hâle geçirmekle, bağışıklık cevaplarının sinirlerle kontrolü sağlanır. Bu yeni çalışmayla çığırından çıkmış ve aşırı aktifleşmiş bağışıklık sisteminin meydana getirdiği otoimmün hastalıkların (bağışıklık sistemi hücrelerinin kendi vücut hücrelerini yabancı gibi görüp saldırması) sitokin fırtınası ve bazen ölümcül şoklara kadar giden çok çeşitli bağışıklık bozukluklarının düzeltilebileceği yolunda imkânlar ortaya çıkmıştır.

Vücuda giren bir mikrobun varlığını algıladıktan sonra bağışıklık sistemine, iltihaplanmayı teşvik eden bir dizi bağışıklık hücresi ve molekülleri serbest bıraktırılır. Bu iltihâbî cevabın çok hassas bir şekilde kontrol edilmesi gerekir: İmmün sistemin cevabı çok zayıfsa vücudun enfeksiyona yakalanma riski artar; aksine gereğinden çok güçlü bir cevap verilmesi durumunda da vücudun kendi doku ve organlarına zarar verilir. Diğer bir deyişle mikrop veya kanser hücresi bile olsa haddinden fazla saldırılmaması, dengeli olunması gerekir. Buradan hareketle Rahman sûresi 7, 8 ve 9. âyetlerde peş peşe geçen “mîzan” yani denge kelimesini, immün sistem süreçlerinde de küllî bir ilim ve kudretin göstergesi olarak değerlendirebiliriz.

Önceki çalışmalarda, vücudu beyne bağlayan geniş bir sinir lifi ağı olan vagus sinirinin bağışıklık cevaplarına tesir ettiği gösterilmişti. Ancak çalışmayı yöneten, Bethesda’daki (Maryland eyaleti) ABD Millî Alerji ve Bulaşıcı Hastalıklar Enstitüsünden nöroimmünolog Hao Jin, bağışıklık uyarıları tarafından etkinleştirilen özel beyin nöronlarının bulunmasının zor olduğunu ifade etmekle beraber, beyin bağışıklık cevabını nasıl kontrol ediyor sorusuna cevap aramak için farelerin karnına iltihabı tetikleyen bakteriyel bileşikler enjekte ettikten sonra beyin hücrelerinin aktivitesini izledi.

Beyin grip enfeksiyonunu nasıl algılıyor ve vücuda dinlenmesini nasıl emrediyor?

Grip vakası, en dayanıklı insanların bile yatağa düşmesine ve iştahlarının kapanmasına sebep olabilir. Peki beyin grip enfeksiyonunu nasıl algılamakta ve hangi lisanla vücuda dinlenmesi gerektiğini söylemektedir? Enfeksiyon belirtileri başladığında boğazdaki nöronlar “imdat sinyalleri” çıkarmaya ve yardım istemeye başlar. Bu yardım çağrısı vagus sinirindeki bazı lifler vasıtasıyla alınıp beyne iletilmekte, bu arada beyin sapındaki ekranda kayıt altına alınıp, o andaki immün sistemin savaşacak gücü, enerji kaynakları, organların genel durumu ve vücudun ateşe dayanıklılık sınırları kontrol edilip, bir mücadele stratejisi ortaya konulmaktadır. Araştırmacılar deney safhasında farelerde bağışıklık tetikleyicilerine cevap olarak açılan ve grip enfeksiyonunu beyne bildiren beyin sapındaki faaliyeti belirleyip, hareket, açlık ve susuzlukta azalmaya sebep olan buradaki nöronları tespit etmiş durumdadırlar.²

Bu nöronların bir ilaçla aktive edilmesi, farelerin kanındaki iltihap moleküllerinin seviyesini azalttı. Bu nöronların deney gereği tahrip edilerek susturulması, kontrolsüz bir bağışıklık cevabına sebep oldu; iltihap moleküllerinin sayısı, fonksiyonel beyin sapı nöronlarına sahip farelerde gözlemlenen seviyelere kıyasla %300 arttı. New York’taki Columbia Üniversitesinden sinir bilimci olan çalışmanın ortak yazarı Charles Zuker, bu sinir hücrelerinin “beyinde üretilen sinyallerin tetiklediği iltihap cevabının uygun seviyelerde tutulmasını sağlayan bir reostat” görevi gördüğünü belirtmektedir.

Daha sonraki deneyler vagus sinirinde biri öncül iltihabî bağışıklık moleküllerine cevap veren, diğeri ise iltihap karşıtı moleküllere karşı duran iki ayrı nöron grubunu ortaya çıkardı. Bu akılsız ve şuursuz nöronların sinyalleri beyne iletmesiyle, ortaya çıkan bağışıklık cevabının takip edilmesi mümkün olmaktadır. Aşırı bağışıklık tepkisi vererek kendini belli eden farelerde, iltihaplanma karşıtı koruyucu sinyalleri taşıyan vagus sinirindeki nöronların deney dâhilinde isteyerek aktive edilmesiyle farelerin vücudundaki iltihaplanmaların azaldığı tespit edilmiştir.

Otoimmün cevap belirtilerinin azaltılması

Araştırmanın yazarlarından Jin, yeni keşfedilen bu vücut-beyin arasındaki sinir ağını kontrol etmenin yollarını bulursak, otoimmün hastalıkları ve hatta SARS ve COVID enfeksiyonlarından sonra yıllarca devam edebilen zayıflatıcı bir sendrom olan “uzun COVID” gibi bağışıklık cevaplarını düzeltmeye yönelik adım atılabileceğini ifade etmektedir.

Otoimmün hastalığın genetik kodunu kırmak

Yazarlardan birisi olan Zuker de vagus sinirini hedef alan tedavilerin multipl skleroz ve romatoid artrit gibi hastalıkları tedavi edebildiğine dair deliller bulunduğunu ve bu durumun, bağışıklık sinyallerini taşıyan vagus sinirindeki özel nöronları hedeflemenin işe yarayabileceğini öne sürmektedir.

Boston, Massachusetts’teki Harvard Tıp Fakültesinden sinir bilimci Stephen Liberles ise çalışmada belirlenen sinir ağının yanı sıra vücudun bağışıklık sinyallerini beyne ilettiği başka yolların da olabileceğini söylüyor. Ayrıca “Beynin iltihabı düzenlemek için bağışıklık sistemine geri sinyaller gönderdiği mekanizmalar da hâlâ belirsizliğini korumaktadır.”derken, “Biz sadece meselenin henüz en dış yüzeyinde birkaç çizgi görebiliyoruz, asıl mesele, beyin ve bağışıklık sisteminin nasıl birbiriyle haberleşme ve paslaşmalar yaptığının temellerini öğrenebilmektir.” diyerek bir mânâda hadisenin muhteşemliği karşısında aczimizi itiraf etmektedir.

Şimdi burada çok önemli bir soru gündeme gelmektedir: Bağışıklık sisteminin zararlı bir tesire (mikrop, zehirli madde, aşırı soğuk veya sıcak, bitki polenleri, kimyevî maddeler vs.) karşı koymak için normal bir mücadele vermesi gerekirken neden aşırı iltihaplanma ile cevap verdiği ve bunun nasıl düzenleneceğini beynimiz nasıl biliyor? Daha zor bir soru: Vücuda giren zararlı maddî molekülleri, bilemediğimiz bir şekilde tanıyan immün sistem, üzüntü, sıkıntı, sevinç, keder ve stres gibi tamamen madde dışı, manevî duyularımızın tesiriyle nasıl dengelerini bozuyor veya koruyor? İşte en kompleks soru budur! Bütün duygu ve düşünce dünyamızın her türlü faaliyeti beyinde işlenip yürütülürken kelimeler ve görüntülerle işlenmiş duyguların ortaya çıkardığı sevinç veya üzüntü nasıl oluyor da elektrik uyarıları veya kimyevî sinyaller hâlinde bütün bedende tesir icra edebiliyor. Ruhumuza, vicdanımıza kısacası manevî lâtifelerimize tesir eden düşünce dünyamızda şekillenen, yeis veya ümit, nasıl oluyor da immün sistemde iş gören hücrelerin salgıladığı sitokin ve benzeri moleküllerin işleyişine tesir ediyor?

Beyin sapındaki bir grup akılsız ve şuursuz atomlardan yapılmış nöron hücresinin beynin genel işleyişinin düzenlenmesinde önemli bir kontrol merkezi konumuna oturtularak, hastalıkların iyileşme veya kötüleşme süreçlerine nasıl tesir ettiği hakkında hiçbir doyurucu cevap verilememektedir. Ancak ümitsizliğin getirdiği streslerin immün sistemi çok yorduğu ve hatta iflas noktasına sürüklediği hemen hemen kesinleşmiş bir neticeye ulaşmıştır. Bu da kanser hücrelerinin vücutta henüz bir tümör oluşumuna erişmeden yakalanıp imha edilmelerini engelleyen bir durumdur. Bu perspektifle bakıldığında, haksız şekilde zulme uğrayıp stres sebebiyle hapishanelerde ümitsizliğe düşen insanlardaki kanser vakalarının artışı üzerinde bazı sorular sorulabilir mi? Şayet net olarak ispatlanırsa ileride, sadece zulüm ve haksızlığın meydana getirdiği stresler yüzünden immün sistemleri baskılayarak kansere sebep olmanın suç sayılacağı günleri bile düşünemez miyiz?

Kaynaklar

1-Jin, H., Li, M., Jeong, E., Castro-Martinez, F., Zuker, C. S. (2024): A body-brain circuit that regulates body inflammatory responses. Nature, Jun; 630 (8017) 695-703. Epub 2024 May 1.

2-Drew, L. (2023): How the brain senses a flu infection – and orders the body to rest. Scientists trace the neurons in the throat that detect signs of infection and relay this information to the brain. 8 March. Nature. Original Article: Bin, N.-R et al. Nature 615, 385. doi: https://doi.org/10.1038/d41586-023-00675-0

            Sanayi çağında her şeyin makinelerle yapılması yönündeki gelişmelerin arka planında da bir bilgi olmasına rağmen, bu bilginin kaynağı üzerinde çok fazla yorum yapılmadan, daha çok öne çıkarılan mekanik sistemler pozitivizm ve materyalizm adına kullanıldı.

            1953 yılında büyük sansasyonla reklam edilen ve başarısız neticelere rağmen hâlâ biyoloji kitaplarında baş köşeye konulan Miller-Urey deneyinin sadece tarihî bir değeri kalmışken, yine aynı yıl DNA molekülünün çift spiralli üç boyutlu yapısının keşfi, gündemin materyalistler adına zorlaşacağının ilk habercisiydi. Bir nevi bilgi depolama ünitesi olan bu uzun ve hassas molekül dört kimyevî “harf” ile yazılan bir kodlama sistemiydi.

            Bilgisayarların icadı ve bilginin elektrik sinyalleri şeklinde 0 ve 1 şeklinde ifade edilen iki karakterin çeşitli sayılarda tekrarlanarak bir mânâ ifade edecek sembolleri kodlaması her türlü bilginin (ses, görüntü, renk vs.) nakledilmesi ve depolanması bilgi çağının başlangıcı kabul edilebilir. Önceleri büyük disketlere, sonraları ise CD’lere ve küçük disketlere kaydedilen bilgiler giderek, USB denilen hafıza çubuklarına, çok daha küçük ve güçlü malzemelere kaydedilmeye kadar geldi.

            Enteresan bir şekilde DNA molekülünün de A (adenin), T (timin), C (sitozin) ve G (guanin) olarak isimlendirilen azotlu bazların dizilmesiyle yazılmış “hayatın biyolojik moleküler dili” olarak bütün canlılarda ortak olduğu anlaşılınca her canlıya ait bu evrensel dilin çözülmesine geçildi. İnsan genomunda 3 milyar baz çifti (6 milyar DNA harfi) vardır ve her vücut hücremizde iki tam kopya halinde yaklaşık iki metre uzunluğunda spiral şeklinde bir DNA zinciri olarak hücrenin çekirdeği içine dürülmüştür. Sadece beş toplu iğne başını dolduracak kadar DNA, dünyadaki insan nüfusunun bütün bilgilerini depolayabilir. Bu toplu iğne başlarından sadece biri, iki terabaytlık bir sabit diskin iki milyon katı bilgi muhtevasına sahip olurdu.

İnsan vücudunda yaklaşık 100 trilyon hücre vardır. Her gün her hücrede, bu harflerin yaklaşık bir milyonu oksijen veya su sebebiyle aşırı gerilerek yahut aşırı bükülerek zarar görür. Vücudunuzda her gün küçüklü büyüklü yaklaşık 100 pentilyon mutasyon ortaya çıkar. DNA’nın kırılgan yaratılışı sebebiyle her gün bir hastalık çıkarma potansiyeli yanında, çok güçlü DNA tamir enzimleri de yaratılmıştır. Mutasyonlar ile tamir mekanizmalarına iradenin ve çevre şartlarının da ilm-i ilâhî ile bilinerek hesaba katıldığı kaderî bir program dâhilinde hayatın işleyişinde birlikte iş gördürülür.

Bu DNA tamir enzimleri olmasaydı hayat var olamazdı, herkes kanser başta binlerce hastalıkla mâlûl durumda her an ölümünü beklerdi. Ancak bu enzimleri yapmak için gereken bilgi DNA’mızda kaydedilmiştir. Peki, hangisi önce yaratıldı, DNA mı yoksa, DNA’da kodlanmış DNA tamir enzimleri mi? Bu, evrimcilerin çaresiz kaldığı bir tavuk ve yumurta problemidir. Çünkü her ikisinin de sınırsız bir ilim ve kudret tarafından birlikte yaratılması gerekmektedir. Akıl ve mantığın gereği, DNA ve DNA tamir enzimlerinin, Allah’ın ilk canlıları yarattığı dönemde birlikte mevcut olmaları gerekmektedir.

Chicago Üniversitesinde biyoloji profesörü James Shapiro’ya göre “Bakterilerden insana kadar bütün hücreler, tesadüfi ve rastgele mutasyon kaynaklarını reddeden gerçekten şaşırtıcı tamir sistemleri yelpazesine sahiptir. Çeşitli seviyelerde çok sayıda tashih mekanizması, DNA’nın kendi kopyasını yapması (replikasyon) sırasında yaratılışının mahiyeti gereği oluşan hataları tespit eder ve ortadan kaldırır. Geleneksel evrim teorisine göre evrimleşmeye uygun tesadüfi değişikliklerin kaynağı hücrelerdeki bu hataların olması gerekirken, tam aksine hücrelerin genetiği bu tamir mekanizmalarıyla korunur. Bu düzeltme ve tamir sistemleri sayesinde canlı hücreler, rastgele kimya ve fizik güçlerinin pasif kurbanı olmaktan korunurlar. Hücre içinde başıboş ve gelişigüzel şekilde genetik çeşitliliğin ortaya çıkmaması için tamir sistemleri mükemmel bir aktivite programı içinde çalıştırılarak, mevcut dengeleri bozmayacak kadar değişikliğe izin verilir.” ¹

Meselâ; bir tamir şekli olarak, hücreye girmiş bir hidrokarbon grubu bir harfe bağlanarak yapısını bozarsa DNA glikozilaz enzimlerinden biri hasarlı harfi tespit eder ve yakaladıktan sonra özel hazırlanmış bir cebin içine yerleştirip DNA molekülünden kesip ayırır, daha sonra da diğer enzimler meydana gelen boşluğu tamir ederler.

Abartılı Efsaneler Yıkıldı!

DNA hakkında okullarda öğretilen birçok evrimci fikrin yanlış olduğu artık net olarak görülmektedir. İnsanların bir zamanlar DNA’mızın %98-99’unu şempanzelerle paylaştığı söylenirdi. Bugün bu sayı yaklaşık %85’e düşmüş durumdadır. Bunlar iki tür arasındaki büyük farklılıklardır, insanlar şempanzelerde bulunmayan çok sayıda gen gruplarına sahip olduğu gibi şempanzeler de insanda bulunmayan yüzlerce gen grubuna sahiptir. 1980’lerde DNA’mızın %98’inin benzer olduğunu ilk öne süren bilim adamı Dr. Jon Ahlquist, bu fikrinden vazgeçerek Yaratılış inancına ait fikirleri savunmaya başlamıştır.

Bir zamanlar insan genomunun yaklaşık %97’sinin işe yaramayan çöp veya hurda DNA’lar olduğu söylenirdi. Evrimcilerin hurda DNA kavramını üretmelerinin sebebi, hücrenin mevcut bilgilerini yok etmeden genomdaki mutasyonların birikmesini açıklamakta zorlanmalarıdır. Yıllarca sürekli olarak genomumuzun çoğu parçasının evrimleşmiş geçmişimizden kalan işe yaramaz artıklar olduğu söylendi. Evrimci olmasına rağmen biyolog J. S. Mattick, hurda DNA’nın fonksiyonunun tanınmamasının, moleküler biyoloji tarihindeki en büyük hatalardan biri olarak tarihe geçeceğini söylemektedir.²

Örtüşen Ortak Kodlar

Genomda birden fazla örtüşen kodlar bulunur. Dolayısıyla herhangi bir DNA harfi aynı anda birden fazla talimata ait bilginin şifresinde yer alabilir. Bir harf, DNA’nın üç boyutlu çatısının kurulmasında yer alabildiği gibi aynı anda DNA tamir enzimlerinin sentezi için gerekli bilgi kodunda veya başka bir üretimin kodlanmasına yardımcı olabilir. Bir anda birkaç işte kullanılacak birbiriyle örtüşen kodlar olmasaydı genomun çok daha büyük olması gerekirdi. Ancak kâinatta azamî iktisat prensibi gereği israf olmaması için kompleks genom şifrelerinde ortak kodlar kullanılarak israfa girilmemiştir.

Ortak Genlerin Hikmeti

Bakmasını bilirsek vücudumuzun her hücresinde bir nevî imza gibi Allah’ın adını görebiliriz. DNA, Allah’ın (celle celâluhu) hayatı yaratırken kullandığı kimyevî molekül harflerle yazılmış canlılık kitabının lisanıdır. DNA’mızı ebeveynlerimizden miras alırız. Neredeyse bütün canlılarda birbirine benzeyen 30-60 kadar gen veya genler grubu vardır. Bir canlı olabilmesi için asgarî sayıda olması gelen bu tip temel genler sindirim, solunum, dolaşım ve boşaltım gibi bir canlı için olmazsa olmaz fonksiyonlarının aktif şekilde çalıştırılmasında vazife yapan genlerdir. Meselâ, çok büyük bir canlı grubu suda veya karada olsun, oksijenle solunum yapar. Dolayısıyla oksijenli solunumda iş görecek enzimlere ait genler, bütün hayvanlarda benzer harflerle kodlanmıştır.

Her insan hayata bir sperm hücresinin yumurta hücresine girip çekirdeklerinin kaynaşmasıyla başlar. Önce ikiye ve sonra dörde, sekize, on altıya bölünmesiyle oluşan hücreler farklılaşarak dokuları teşkil eder. Belli vazifeler için farklılaşmış aynı tip hücrelerin teşkil ettiği dokular da organları ve sistemleri meydana getirir. Bu arada embriyo dediğimiz canlının büyümesiyle hücre sayıları trilyonlara ulaşır. Bu hücrelerin çoğu birkaç ayda bir aynı miktarda taze insan hücresi oluşturmak için bölünmeye devam ederler.

Fakat bu hücre bölünmelerinin önemli bir zorluğu kendisindeki şifreyi bölünen yavru hücreye aynen geçirmesidir. Yaklaşık 18-20 saatte bölünen bir hücrede her üç saatte bir DNA zincirini teşkil eden 2,24 milyar baz çifti mükemmel bir şekilde kopyalanmalıdır. Hücrenin kopyalama makinesi saniyede 50 baz çiftini inanılmaz bir hızla kopyalayarak bilgiyi diğer hücreye aktarır. Fakat bu hıza rağmen insan genomunun tamamını çoğaltmak için yine de çok yavaştır. Hücrenin kopyalama mekanizması 46 kromozomun her birinin ucunda aynı anda başlasaydı, en uzun kromozomun (1,249 milyon baz çifti) kopyalanmasını yaklaşık iki ayda bitirebilirdi. Bu problemin aşılması için kromozomların farklı bölgelerine serpiştirilmiş on binlerce kopyalama başlangıç noktaları konulmuştur. Bu süreci şöyle bir benzetme ile anlaşılır kılabiliriz: Diyelim ki, fişi Frankfurt’tan takınca İstanbul’da yanacak şekilde Frankfurt’tan İstanbul’a bir elektrik hattı çekmek istiyorsunuz. Bu hattın döşenmesine bir uçtan başlayarak ilerlerseniz belki bir senede ancak tamamlayabilirsiniz. Ama 200-300 km aralıklarla, hatta bazı yerlerde 70-80 km mesafelerle 100 ayrı ekip aynı anda işe başlayarak ilerlediğinde bir iki haftada bütün kablolar döşenmiş ve birbirine bağlanmış şekilde aynı anda bitmiş olur. Akılsız ve şuursuz atomlardan yapılan bir hücre, böyle bir çözümü nasıl keşfedebilir? Baltimore’daki Johns Hopkins Üniversitesi Tıp Fakültesinde yapısal bir biyolog olan James Berger bu konudaki makalesinde “Hücreler kopyalamaya birden fazla noktalarda nereden başlayacağını nasıl biliyor ve zamanlamasını nasıl ayarlıyorlar?” sorusunu sorarken hassas bir kontrol olması gerektiğini belirtmektedir. Zira hassas bir kontrol olmazsa kargaşa ve kaos çıkacağını, bazı genlerin tekrarlarla fazladan üretileceğini belirtmektedir.³

Hem Doğru Hem Hızlı

Bütün bu tespitlerden anlaşılan her canlının dört adet DNA harfleri ile yazılan bir kitap olduğudur. Her kitapta benzer kelimeler ve hatta cümleler bulunabilir. Fakat her kitabı yazan ayrı bir gaye ve ayrı bir manayı ifade etmek için yazmıştır. Ortak bir lisan ile binlerce ayrı kitap yazılabilir. Bu, kitapların tesadüfen birbirinden türediğini göstermez. Başta söylediğimiz gibi “bilgi çağında” en büyük bilgi her canlının özelliklerinin ve hayatta kalmasının düsturlarının belirlendiği bu ortak lisan ile yazılan genom bilgisi ve bunun taşıyıcısı DNA molekülüdür. Bu büyüleyici, temel biyolojinin ötesinde dünyadaki bütün hayat sahipleri için dört harfli aynı ortak lisanın kullanılması Yaratıcı’nın kudretinin ve ilminin son derece açık göstergesidir.

İnsan hücrelerinde DNA’nın kopyalanmasının bütün süreci yaklaşık sekiz saat sürer. Başta yapılacak bir hata genomun dağınık hale gelmesine sebep olabilir, bu da genellikle kansere giden yolda bir adım atılması demektir. Bazı genetik hastalıklar da DNA kopyalanması ile ilgili problemlerden kaynaklanmaktadır.

Bu konuda hâlâ çözülmesi gereken çok şey olduğu anlaşılmaktadır. Birincisi, kopyalanan DNA, histon ismi verilen proteinlerin etrafına makara gibi sarılır ve genleri açıp kapatmakla veya kopyalarını yapmakla meşgul olan birçok başka proteine bağlanır. Bu sarılan proteinler birbirlerini nasıl etkiler ve birbirlerinin yoluna girmekten nasıl kaçınırlar? DNA’nın her bölünmede yavru hücreye kopyalanması ve nesillerin devamı için de erkek ve dişi üreme organlarında farklı bir yolla (mayoz bölünme) yarıya indirilip, döllenmeyle tekrar yeni bir yavru olarak yaratılması için gerekli olan olağanüstü bu süreç iyi anlaşılırsa, kanser gibi hastalıkları ortaya çıkaracak hatalı kopyalamaların baştan önlenmesinin yolu açılabilir.

Kaynaklar:

1. Shapiro, J.A. (1997): A Third Way, Boston Review, p. 2, February/March.
2. Catchpoole, D. (2016): Designer didn’t design junk, Creation Ministries Int. 3 Oct. https://creation.com/designer-didnt-design-junk
3. Attali, I., Botchan, M.R., Berger J.M. (2021): Structural Mechanism for Replicating DNA in Eukaryotes. Annual Review of Biochemistry, 90, 77-106.

Hüve Nüktesi’nde seslerin havada yayılması anlatılırken, öncelikle eğer bu olay tabiata, tesadüfe, sebeplere havale edilirse, hafif bir nefesle oluşan Hüve kelimesinin nakledilmesi için bile havanın basit bir atomunda bütün dünyadaki iletişim imkânları, radyo, telefon, internet vs. gibi sistemleri bilen, her dili anlayan adeta bir ilâh gibi kabiliyet, ilim ve kudret olduğunu farz etmek gerektiği dile getiriliyor. Ancak havanın atomlarının Cenab-ı Hakk’ın emrindeki askerler gibi olduğunu düşünürsek, o zaman O’nun izni, kuvveti ve O’na dayanması ile bir anda şimşek süratinde Hüve’nin telaffuzu, havanın bu sesi nakletmesinin kolaylıkla gerçekleşebileceği ifade ediliyor.

Burada vurgulanması gereken diğer bir husus, hava zerrelerinin bu sesleri yayarken sesin özelliklerini kaybetmeden, adeta kişiye özel bir şekilde yayılmasını sağlaması. Yani bu atomlar adeta vazifelerinde o kadar mükemmel ki, o sesin özelliğinden siz kimin konuştuğunu, sesin öfke, sevgi, şefkat veya hiddet ifade ettiğini anlayabiliyorsunuz. Bediüzzaman Hazretleri bu mekanizmayı anlatırken radyodan dinlediği Kur’an’ı örnek vererek, mesela Elhamdülillahgibi bir kelimeyi, hiç değiştirmeden okuyucunun şivesini, ses tonunu hiç bozmadan kulağımıza kadar getiren bir avuç hava zerrelerinin, eğer Cenab-ı Hakka verilmezse bütün hafızların şivelerini, ses özelliklerini bilecek bir ilim sahibi olmaları gerektiğini dile getirir.²

Seslerin havanın atomlarıyla mükemmel nakledilmesinin yanında önemli bir husus, insana hemcinsleriyle iletişim kurabilecek, konuşma kabiliyeti verilmesidir. Ses, insanın gırtlak kısmında yer alan ses tellerinde üretilir. Ses kutusu olarak da isimlendirilen gırtlaktaki küçük kaslar ve akciğerlerden dışarıya itilen havanın oluşturduğu basınçla tıpkı bir kemanın telleri gibi gerilmiş ses telleri açılıp kapanarak, titreşirler ve ses dalgaları oluştururlar. Sesin perdesi ve diğer özellikleri, ses tellerinin gerginliği, uzunluğu, kalınlığı, kütlesi ve esnekliğine bağlı olan titreşim frekansı ile otomatik bir sistemle kontrol edilir. İnsanın ruh hâlini, üzüntü veya sevinç gibi durumlarını ses telleri beyinden gelen sinyallerle aynen yansıtır. Sesin şiddeti ise yutakta oluşan basınç ve ses telinin genliğine bağlıdır. Üretilen ses daha sonra yutak, ağız, burun boşluğu, kafa kemikleri ve kemik boşluklarından ilave olan tınılarla daha da renklendirilir, filtrelenir ve parmak izi gibi şahsa ait ses meydana getirilir.

Aslında mekanik dalgalar hâlinde titreşimle ortaya çıkan ses, havadaki gazlara ait moleküllerin birbirine çarpışması ve enerji aktarımı şeklinde yayılır. Sıvı ve katılar havadan daha yoğun ve molekülleri birbirine çok yakın olduğu için bu ortamlarda ses daha hızlı yayılır. Sesin havadaki hızı, 20 °C’de, 343 m/s iken, suda 1500 m/s, çelikte ise 5000 m/s’ye çıkar.³

Hüve nüktesiyle anlatılan sesin naklinin diğer tamamlayıcı unsuru insanın sesleri algılaması ve işitmesidir. Allah (celle celâluhu) hayvanlarda ve insanda çok farklı yapılarda işitme cihazları yaratmasaydı, seslerin yayılmasının bir mânâsı olmayacaktı. İnsanlar, birçok hayvandan farklı olarak ancak 20-20.000 hertz arası frekanstaki sesleri duyabiliyor. Öncelikle kulak kepçesi, sesi toplayarak dış kulak yoluna iletir. Kulak zarı bir davulun gerilmiş zarı gibi çalışarak gelen ses dalgaları ile titreşir ve titreşimleri orta kulağa iletir. Orta kulaktaki küçük kemikçikler (çekiç, örs ve üzengi) birbirine manivela şeklinde ve mükemmel bir açıyla eklemlenmiş olup, zardan gelen zayıf titreşimleri yükseltir ve iç kulaktaki kokleanın oval penceresine iletir. İç kulaktaki koklea, salyangoz şeklinde, içi sıvı dolu spiral bir yapıdır. Oval penceredeki titreşimler, kokleadaki sıvıda basınç dalgaları oluşturur. Bu sıvıdaki titreşimler, iç kulağın salyangoz şekline benzeyen kısmındaki, mükemmel bir transformatör gibi çalıştırılan birkaç milimetrelik Corti organı adı verilen yapının üzerindeki duyu hücrelerini uyarır ve burada sesin mekanik titreşimi elektrokimyevî sinyaller olarak sinir uyarılarına dönüştürülür. Bu sinyaller hızla beyne ulaştığında ses olarak algılanır. Beynin şakak (temporal) bölgesine yerleştirilmiş işitme merkezinde, sesin perdesi, şiddeti ve konumu çözümlenerek algılanır.^4-5

Bildiğimiz gibi gökkuşağı, beyaz ışığın su damlaları gibi ayrıştırıcı bir ortama girmesi sonucu oluşuyor ve ışığın temel bileşenlerini görülür hâle getiriyor. Aslında ses dalgaları için de çok bilinmese de aynı durum söz konusu, çünkü ses dalgaları farklı yönlerde ve farklı frekanslarda titreşimlerden oluşur. Bu ses dalgalarının ışık tayfları gibi spektral bileşenlerine ayrışması ancak belirli ortamlarda oluşur. Son yıllarda değişik araştırmalar sesin de ışığın gökkuşağında olduğu gibi bileşenlerine ayrıştırmaya çalışılmış ve ilerlemeler kaydedilmiştir.⁶ İnsan işitme sistemi ise kulak kepçesinden başlayarak sesleri perde, şiddet ve tınısına göre, adeta bir prizmada renklerin ayrıldığı gibi ayrıştırarak tanımaktadır. Böylece seslere bir mânâ verilir; tanıdık bir ses mi yabancı mı olduğu anlaşılır. Bunun yanında insan beyin-işitme sistemi sesi çok iyi lokalize edebilme kabiliyetine sahip kılınmış olup bu konuda baykuşlara rakip olabilecek özelliklerinden bahsedilebilir.

Beynimizin son araştırmalarla ortaya çıkarılan önemli bir özelliği de konuşma ile şarkı-müzik seslerinin beynin farklı bölgelerinde farklı işlemlere tabi tutuluyor olmasıdır.⁷ Beynimizin Kur’an, zikir gibi sesli uyarılara nasıl cevap verdiği konusunda elimizde yeterince ilmî veri olmamasına rağmen pratikte, ta Râzî, Fârâbî dönemlerinden başlayarak özellikle Selçuklu ve Osmanlı (Edirne’de II. Bayezid külliyesinde) döneminde müziğin, belirli makamların ve su sesinin hastalıkların tedavisinde kullanıldığını biliyoruz.

Bediüzzaman ayrıca ilginç olarak havaya ait unsurların ses, ısı ve elektrik gibi enerjilerin nakli yanında, cazibe ve dâfia gibi latifelerin de naklini şaşırmayarak sağladığını ifade etmektedir. Kütleler arası çekim dalgaları (cazibe-dâfia veya gravitational waves) kara deliklerin çarpışması veya yıldız patlaması gibi şiddetli kozmik olaylar neticesinde meydana gelir. Einstein, ilk olarak 1916 yılında genel izâfiyet (relativity) teorisinin bir parçası olarak uzay ve zaman kumaşındaki bu dalgalanmaların varlığını tahmin etmiş, ancak tespit edilmelerinin imkânsız olduğunu ifade ederek hesaplamalarında dikkate almamıştır. Sonraki yıllarda bu dalgaların tespiti için cihazlar geliştirilmiş, fakat dalgalarla kayan maddenin atomun çekirdeğinden bile binlerce kat daha küçük olmasından dolayı bu dalgaların tespitinden ümitlerini kesmişlerdi. Ancak Alman-Amerikan fizikçi Rainer Weiss, 1972 yılında geliştirdiği lazer interferometre cihazıyla, ilk olarak 2015’te direkt olarak bu çekim dalgalarının varlığını tespit ederek, 2017 yılında Nobel Fizik ödülünü kazandı.⁸ Fizikçi olmamasına rağmen Bediüzzaman Hazretlerinin yıllar önce hava atomlarının itme ve çekme kuvvelerini şaşırmayarak nakletmesinden bahsetmesi de oldukça dikkat çekicidir.

Risâle-i Nur’daki Hüve Nüktesi bahsinde ayrıca havanın ses nakli yanında insanların ve hayvanların teneffüsü, oksijen soluması, yanma gibi birçok hayatî kimyevî olayın devamı ve bitkilerin tozlaşmayla üremesi, yayılması, rüzgâr olarak bulutların taşınmasındaki rolünü hatırlatarak; şuursuz hava atomlarının, bu kadar intizamla işlemesinin havanın emir ve irade-i ilâhiyenin bir arşı olduğunu ispat ettiğini dile getirir.

Said Nursî Hazretleri Hüve nüktesiyle ortaya konulan tevhid sırrının kat’i bir surette mutlak inkârın belini kırdığını, vesvese ve şüpheye mahal bırakmadığını ve gizli dinsizlerin kendisine zulümlerinin bu nükteye binaen olduğunu dile getirmektedir.⁹ Evet, bütün özellikleriyle sesi yaratan, hava zerreleri tarafından karıştırılmadan benzer enerji dalgalarını yayan ve bu sesi algılayıp değerlendirecek her canlıya uygun kusursuz işitme sistemini yaratan ancak bütün bu olayları bilen, hepsine birden söz sahibi olan Cenab-ı Hak olabilir. “Kâinatı halk edemeyen, bir zerreyi halk edemez. Bir zerreyi halk edip muntazam vazifeleri ile çalıştıran, yalnız kâinatı halk eden Zat olabilir.” 

Kaynaklar 

1-Bediüzzaman Said Nursi. Sözler, 13. Söz, Hüve Nüktesi, s. 208, Süreyya Yay., İst. 2016.

2- Nursi. Emirdağ Lahikası- 2, s. 399, Süreyya Yay., İst. 2016.

3-https://www3.nasa.gov/specials/Quesst/science-of-sound.html

4-Yost, W.A. (2013): Fundamentals of Hearing: An Introduction (6th ed.). Academic Press.

5-Purves, D., Augustine, G.J., Fitzpatrick, D., et al. (2021): Neuroscience (7th ed.). Oxford University Press. (Auditory system chapter).

6-Christiansen, R.E., et al. (2025): Morphogenesis of sound creates acoustic rainbows. Sci. Adv.

7-Harris, I., et al. (2023): Is song processing distinct and special in the auditory cortex. Nat. Rev. Neurosci.

8-Bruce A. (2025): Rainer Weiss obituary. Nature. https://www.nature.com/articles/d41586-025-02816-z 

9-Nursi. Emirdağ Lahikası- 2, s. 398, Süreyya Yay., İst. 2016.

]]> https://caglayandergisi.com/2025/11/01/ari-zehrinde-sifa/ Sat, 01 Nov 2025 05:28:08 +0000 https://caglayandergisi.com/?p=317988 Bediüzzaman Hazretleri Kur’ân-ı Kerîm’in mucizevî yönünü anlatırken kullandığı ifadesine “Dünya yaşlandıkça Kur’ân-ı Kerîm gençleşiyor” diyerek, kâinat kitabının fihristi hükmündeki her Kur’an âyetinin, ilmî araştırmalara mevzu olmasının insanlık için yeni ufuklar açacağından söz etmektedir. Nahl sûresinin bal arısı ile ilgili 68-69. âyetlerinin son kısmında “Onların karınlarından renkleri çeşit çeşit bir şerbet çıkar ki onda insanlara şifa vardır.” ifadelerinden genellikle sadece balda şifa olduğu anlaşılmış ve arının karınlarının farklı kısımlarındaki bezlerden üretilen arı sütü, balmumu, propolis ve arı zehri üzerinde pek durulmamıştır. Bal arısının zehri üzerinde çeşitli hastalıklara şifa olacağı ümidiyle uzun yıllardır çalışmalar yapılmaktadır.

Binlerce yıl önce Antik Mısır, Yunanistan ve Çin’e kadar geniş bir coğrafyada kullanılmış olan arı zehrini Hipokrat’ın tedavi maksatlı olarak, özellikle de artrit tedavisinde kullandığı bilinmektedir. Arı zehri, apitoksin olarak da bilinir. İşçi bal arıları (Apis mellifera) tarafından üretilen, %80’den fazlası sudan ibaret, berrak, renksiz bir sıvıdır. Zehrin aktif bileşeni olan melittin kuru ağırlığının yarısı kadardır. Tek bir arıdan yalnızca yaklaşık 0,1μg kuru zehir elde edilebilir. Arının haftalık veya aylık ömür süresine ve ırkına göre, mevsim değişikliklerine ve hava sıcaklığına bağlı olarak zehrin terkibinde bazı değişiklikler olabilir. Meselâ, arının melittin muhtevası, yumurtadan çıktıktan yaşının zirvesi olan dört haftalık oluncaya kadar istikrarlı bir şekilde artar, sonra kademeli olarak giderek azalır. Mart ve mayıs aylarında zirveye ulaşan melittin seviyeleri ocak ayında en düşük seviyelerine iner.

Öncelikle, yırtıcı hayvanlar gibi kovanı tehdit edenlere karşı bir savunma mekanizması olarak kullanılır. Arı zehri bileşimi peptidlerden ve enzimatik özelliklere sahip proteinlerden ibaret kompleks yapıda bir sıvıdır. Peptidlerin başında melittin, daha az olarak da apamin ve adolapin gelir. Enzimlerden de fosfolipazlar ve hyoluronidaz en fazladır. Ayrıca, şekerler, aminoasitler, fosfolipidler ve feromonlar gibi birçok düşük molekül kütleli bileşikler de daha az miktarlarda bulunur. Bu moleküller antimikrobiyal, antienflamatuar ve ağrı kesici özellikler gösteren karakterde olduğundan arı zehri artrit, gut, multipl skleroz, kronik ağrı ve cilt rahatsızlıkları için potansiyel bir kullanım vasıtasıdır. Afrika arılarının zehirleri genellikle Avrupa arılarından daha azdır. Arılar normal olarak çok sıkışıp çaresiz kalmadıkları müddetçe sokmazlar, çünkü soktuklarında iğnelerini üzerindeki ters kancalar sebebiyle saplandığı yerden çıkaramaz ve iğneye bağlı olan zehir kesesi ve bazı iç organlar dışarı çıkar ve arının ölümüne sebep olur.

            Çok meşhur tıbbî ve biyolojik araştırma dergilerinde bal, balmumu, arı sütü, propolis ve arı zehri üzerinde başta kanser olmak üzere, romatizma gibi çeşitli otoimmün hastalıklar, kısırlık, nörolojik hastalıklar, kalb-damar rahatsızlıkları, dermatolojik problemler, solunum yolları enfeksiyonları ve birçok başka hastalık üzerinde çalışmaları sıklıkla görmekteyiz.

            En son gündeme gelen ve ciddi bir araştırma ile delillendirilen bilgilere göre     Avustralya’da yapılan çalışmada, bal arısı zehrinin saldırgan ve tedavisi zor meme kanseri hücrelerini hızla öldürdüğü gösterildi. Dr. Ciara Duffy’nin doktora araştırması dâhilinde Perth’teki Tıbbî Araştırma Enstitüsünde yürüttüğü çalışmanın neticeleri “NPJ Precision Oncology” dergisinde yayınlandı.¹

Araştırma, belirli bir zehir konsantrasyonunun üçlü negatif meme kanseri ve HER2* ile zenginleştirilmiş meme kanseri hücrelerinin %100’ünü 60 dakika içinde öldürdüğünü, normal hücreler üzerinde ise minimum etki gösterdiğini gösterdi. Dr. Duffy, Batı Avustralya, İrlanda ve İngiltere’de 312 bal arısı ve yaban arısından elde edilen zehri kullandı ve zehrin, meme kanserinin klinik alt tipleri üzerindeki etkisini test etti.

Melittin, hücre zarlarının yapısındaki fosfolipitlere temas ederek yaklaşık 4,4 nanometre çapında delikler açarak hücrelerin ölümüne sebep olan, 26 aminoasitten yapılmış bir peptid molekülüdür. Hücre zarında açılan bu deliklerden su, iyonlar, metabolitler ve diğer moleküller hücre dışına sızarak parçalanmasına ve doku hasarına sebep olurken muhtemelen hücreyi öldüren maddeler de içeri girmektedir. Melittinin hücre zarlarını bozarak ölüme sebep olması yanında apoptozis denilen zararlı hâle gelmiş hücreyi intihara teşvik ederek ölümüne yol açması potansiyeli de gelecek için ümit vermekte ve belirli kanserler de dâhil olmak üzere çeşitli hastalıkların tedavisinde, tümör hücrelerini seçici olarak hedefleyerek onlara zarar vereceği uzun zamandır beklenmekteydi. Araştırmacılar ayrıca melittinin başka bir önemli tesiri daha olduğunu keşfettiler, Dr. Duffy “Kanser hücrelerinin büyümesi ve çoğalması için temel olan ana mesajlaşma veya kanser sinyal yollarını bozduğunu bulduk.” diye müjde vermektedir. Melittin, kanser hücrelerinin çoğalması için sinyal yollarını güçlü bir şekilde kapatmaktadır. Ayrıca, melittinin kemoterapide kullanılan dosetaksel gibi mevcut ilaçlarla birlikte kullanımının tesiri de araştırılmıştır. Kanser hücresi zarlarında oluşturduğu deliklerin, kemoterapik ilaçların hücrelere girmesine izin verdiğini ve bunun da farelerde tümör büyümesini son derece etkili bir şekilde azalttığı gösterilmiş ancak en uygun uygulama yöntemi, alerjik zarar verici yönleri ve verilebilecek en fazla dozları resmi olarak değerlendirilmediği için yaygın klinik kullanım için yeni çalışmalara ihtiyaç duyulmaktadır.

               Bilhassa kırmızı kan hücrelerine zarar verme ve hemolize (alyuvarların parçalanıp içindeki hemoglobinin dışarı çıkması) sebep olması yüzünden bu yan etkileri giderme için yapılabilecekler üzerinde durulmaktadır. Tabiî ki kanser hastasına sorsanız, kurtulmak için onlarca arının sokmasına bile dayanırım diyecektir. Ancak tıbbî çalışmalar bu yan tesirler üzerinde de durmayı gerektirir.

            Melittinin, melanoma², glioblastoma³, kemik iliği, dalak ve lösemiyle⁴ ilgili kanserlerde, ovaryum kanserinde⁵, rahim boyun kanserlerinde⁶, pankreas kanal adenocarsinomuyla⁷ ilgili yapılan çalışmalarda da tesirli olduğu hakkında yayınlar vardır. Bunun yanında bakterilere, mantar ve virüslere karşı da geniş spektrumlu olarak tesirli olduğu hakkında çalışmalar oldukça fazladır. Hem Gram pozitif hem de Gram negatif bakterilerin 51 ayrı çeşidi ve hızla büyüyen mikobakteriler üzerinde güçlü antibakteriyel aktivite gösterdiği⁸ ve kas yenilenmesini artırabildiği³ de gösterilmiştir. Bütün bunlara rağmen güçlü kırmızı kan hücrelerine zarar veren (hemolitik) tesirleri, klinik kullanımını şimdilik sınırlamaktadır.

               Peki bu zehrin arıya ne faydası var? Arı zehrinin başlıca fonksiyonu, kovanlarını tehdit eden davetsiz misafirlerin dokularına enjekte edildiğinde onlara zarar verip, acıya sebep olmaktır. Ancak, melittin yalnızca zehir bezinde değil, arının çeşitli patojenlerle enfekte olduğunda diğer dokularında da görülür. Mikropların bulaşmasıyla hastalanan bal arılarında melittin ve diğer bir zehir molekülü olan secapinin miktarındaki artış, zehrin arının bulaşıcı hastalıklardan korunmasında bağışıklık sistemini güçlendiren bir tesiri olduğunu düşündürmektedir.⁹

               Arı zehri bağışıklık cevabını tetiklediğinde histamin ve prostaglandinler gibi iltihaplı kimyevî maddelerin hareketlenmesine yol açar. Bu maddeler, arı sokması bölgesinde görülen kızarıklık, şişlik ve ağrı gibi tipik iltihap belirtilerine sebep olur. Hasarlı dokulardan iltihaplı maddelerin salınması gibi dolaylı tesirler yoluyla ağrı alıcıları aktifleşir ve ağrı sinyallerinin beyne iletilmesi artarak ağrı hissini yoğunlaştırır.

Kanser tedavisinde kemoterapinin önemli yan etkileri insanları caydırmaktadır. Tedavide kullanılan kimyevî bileşiklerin kanser dışı dokulardaki normal hücreler için de toksik olması, hastaların hayat kalitesini bozarak bağışıklık cevabının zayıflamasına ve dolayısıyla hastaların daha fazla enfeksiyona maruz kalmasına sebep olabilmektedir. Bu yüzden, kanser hücrelerini ve tümör dokusunu seçici olarak hedef alan kemoterapiler geliştirmek için yeni ve gelişmiş stratejilere ihtiyaç vardır.

Bu bileşiklerin bazıları arı ürünleri gibi kaynaklardan elde edilebilirken, bazıları sentetiktir. Araştırmalar kanser ve normal hücrelerin hücre zarı modellerini oluşturarak, melittinin farklı lipit (yağ) moleküllerini nasıl hedef aldığını tespit etme ve böylece seçiciliğin moleküler temelini anlama üzerine yoğunlaşacaktır. Özellikle arı zehrine alerji duyan bünyeler kansere karşı tedavi olmak isterlerse nasıl bir risk oluşabilir ve nasıl giderilir onun üzerinde de çalışmalar ve tartışmalar devam etmektedir.

Akciğer kanseri, erkeklerde ve kadınlarda kanserle ilişkili tüm ölümlerin önemli bir yüzdesini oluşturur ve küçük hücreli olmayan akciğer kanseri en sık görülen akciğer kanseri türüdür. Apitoksin’in (arı zehri) başlıca aktif bileşeni olan melittinin epidermal büyüme faktörünün sebep olduğu küçük hücreli olmayan akciğer kanseri hücrelerinin yayılmasını ve metastazını önemli ölçüde engellediğini göstermiştir. 1 ve 10 mg/kg dozlarında melittinin deri altına enjeksiyonu, küçük hücreli olmayan akciğer kanseri tümör büyümesini sırasıyla %27 ve %61 oranında önemli ölçüde baskılamıştır. Ayrıca, melittin küçük hücreli olmayan akciğer kanseri hücrelerinde vasküler endotelyal büyüme faktörünün salgılanmasını önemli ölçüde engellemiş, oksijen eksikliğine (hipoksiye) bağlı faktör 1-α’nın protein çoğalmasını azaltmıştır.¹⁰

Araştırmalar arttıkça bir hayvanın adının Kur’an’da bir sûreye konulmasının hikmetlerini daha iyi anlayacak ve Peygamber Efendimiz’in her hastalığın çaresi olduğu müjdesinin teşvikiyle inşallah bu hedefe daha fazla yaklaşmak mümkün olabilecek gibi görünüyor. Tabiî ki ilaç piyasaya çıkıncaya kadar mevcut tedavilere devam edilmesi gerekmektedir.

* HER2: Kanser hücrelerinin yüzeyinde bulunan bir protein olan “insan epidermal büyüme faktörü reseptörü-2”nin kısaltmasıdır. Bu protein kanser hücrelerinin hızlı büyümesini teşvik ederek, yayılmasına sebep olduğundan bazı kanser türlerinde bu protein daha yüksek miktarda üretilir.

Kaynaklar

1-Duffy, C., Sorolla, A., Wang, E. et al. (2020): Honeybee venom and melittin suppress growth factor receptor activation in HER2-enriched and triple-negative breast cancer. npj Precis. Onc. 4, 24. https://doi.org/10.1038/s41698-020-00129-0

2-Tu, W. C., Wu, C. C., Hsieh, H. L., Chen, C. Y. & Hsu, S. L. (2008): Honeybee venom induces

calcium-dependent but caspase-independent apoptotic cell death in human

melanoma A2058 cells. Toxicon 52, 318–329.

3-Sisakht, M. et al. (2017): Bee venom induces apoptosis and suppresses matrix metaloprotease-2 expression in human glioblastoma cells. Braz. J. Pharmacogn.

27, 324–328.

4-Killion, J. J. & Dunn, J. D. (1986): Differential cytolysis of murine spleen, bone-marrow and

leukemia cells by melittin reveals differences in membrane topography. Biochem.

Biophys. Res. Commun. 139, 222–227.

5-Jo, M. et al. (2012): Anti-cancer effect of bee venom toxin and melittin in ovarian cancer

cells through induction of death receptors and inhibition of JAK2/STAT3 pathway. Toxicol. Appl. Pharmacol. 258, 72–81.

6-Zarrinnahad, H. et al. (2018): Apoptotic effect of melittin purified from iranian honey bee

venom on human cervical cancer Hela cell line. Int. J. Pept. Res. Ther. 24, 563–570.

7-Wang, X. et al. (2018): Melittin-induced long non-coding RNA NONHSAT105177 inhibits

proliferation and migration of pancreatic ductal adenocarcinoma. Cell Death Dis.

9, 940.

8-Issam, A.-A., Zimmermann, S., Reichling, J. & Wink, M. (2015): Pharmacological synergism of bee venom and melittin with antibiotics and plant secondary metabolites against multi-drug resistant microbial pathogens.Phytomedicine 22, 245–255.

9-Doublet, V., Poeschl, Y., Gogol-Döring A. et al. (2017): Unity in defence: honeybee workers exhibit conserved molecular responses to diverse pathogens. BMC Genomics. 18 (1): 207.

10-Su-Fang, Chen, Z. (2017): Melittin exerts an antitumor effect on non‑small cell lung cancer cells. P.3581-3586.https://doi.org/10.3892/mmr.2017.6970