Fitokimyevî Maddeler

Allah’ın (celle celâluhu) birliğinin, kudretinin ve rahmetinin delillerinden olan nebatat taifesinde, ağaçlar da kök, yaprak, çiçek ve meyvelerinde sahip oldukları şifâyâb vasıflar ile her bahar âdeta yeniden hikmetli yaratılışlarıyla Allah’ı tanıtan birer “kitap” gibidir. Bitkilerde hücrelerin sekonder metabolizması tarafından sentezlenen biyoaktif organik maddeler olan fitokimyevî maddeler; renk, aroma, lezzet ve savunma mekanizmasına tesir eden ve pek çoğu tedavi edici potansiyele sahip kimyevî bileşenlerdir.

M.Ö. 2500 yıllarından günümüze bitkilerin ilaç olarak kullanımı, insanlık tarihinin en eski tıbbî tekniklerinden birisi olarak, sağlıkta ve hastalıkta insanlara pek çok fayda sağlamaktadır. Bitkiler, ihtiva ettikleri fitokimyevî moleküller ve vitaminlerle hastalıklardan korudukları gibi, bu hayatî bileşenlerle yapılan araştırmalar da modern tıpta sentetik temelli ilaç moleküllerinin keşfine yol açagelmiştir.¹ Şifalı bitkilerin birçok hastalığa iyi geldiği; eklem, kas, kulak, diş ve baş ağrısı gibi durumlarda ağrı giderici özellikleriyle şifa kaynağı olduğu bilinmektedir. Mesela, “aspirin” olarak bildiğimiz “salisilik asit”, söğüt ağacı kabuğunda bulunan bir molekül olup, tesirli bir ağrı kesici ve ateş düşürücü olarak binlerce yıldır kullanılmaktadır. Her şeyi bilen ve hikmet sahibi Allah, bunun gibi daha pek çok şifâyâb moleküllere sahip bitkiler yaratmıştır. Zeytin ve yaprağında bulunan “oleik asit”, ve “oleuropein”, çörek otunda “thymoquinon” ve arıların pek çok bitki özü ve çiçeklerinden toplayarak yaptığı bal peteğinde bulunan, “kafeik asit fenetil ester” gibi kimyevî moleküller ilk akla gelenlerdir.

Elma Ağacı

Dünya halkları arasında, bazı hayvan ve bitkilere sembolik olarak farklı anlamlar yüklendiği görülür. Meselâ, zeytin ve zeytin ağacı barışı, saflığı, bilgeliği temsil eden ortak sembollerden biridir. İnsanlar tarafından farklı sembolik anlamların yüklendiği yiyeceklerden olan elma da zeytin gibi dünya üzerinde en yaygın meyvelerden biridir. Geçmişten günümüze elma meyvesine farklı kültür ve farklı coğrafi konumlarında çeşitli anlamlar ve ortak değerler yüklenmiştir. Hıristiyan geleneklerinde, cennette “yasak olan” meyve olarak tasvir edilen elma, Türk kültüründe şifa kaynağı olarak değerlendirilmiş; sağlığın, verimliliğin, gençliğin, güzelliğin, sevginin ve inancın sembolü olmuştur. Kültür elmasının Orta Asya menşeli olduğu ve buradan dünyaya yayıldığı ifade edilir. Latincede “besleyen, büyüten” anlamı olan elmaya, İspanyolca “ruh” anlamı izafe edilir. Çok yönlü anlamlar yüklense de elma hakkında genellikle sağlıkla bir münasebet kurulmaktadır. “Günde bir elma doktoru uzak tutar”, 19. yüzyılda ortaya çıkan ve günlük elma tüketimini savunan yaygın bir İngiliz atasözüdür. İklim ve çeşit özellikleri sebebiyle hemen hemen yeryüzünün her coğrafyasında yetişen elma, sık ve yaygın kullanılan bir sembol hâline gelmiştir.

Bediüzzaman Hazretleri ise elmayı, nimetlere şükürle bakmanın bir misali olarak ele alır. Bir padişahın ihsan ettiği elmada padişahın iltifatını görmenin, meyvenin maddî lezzetinden çok daha üstün bir mânevî lezzet verdiğini belirterek bu bakışın “ayn-ı şükran” (şükrün ta kendisi) olduğunu ifade eder: “… yani hamd ve şükür ile yani nimetten in’amı hissetmekle, yani Mün’im’i tanımakla ve in’amı düşünmekle, yani onun rahmetinin iltifatını ve şefkatinin teveccühünü ve in’amının devamını düşünmekle, nimetten bin derece daha leziz, manevî bir lezzet kapısını sana açar.”²

Modern Çağın Yaygın Hastalığı; Diyabet

Diyabet (şeker hastalığı), kan şekeri (glikoz) seviyesinin çok yükseldiği; vücudun yeterli insülin üretmemesi veya üretilen insülini etkili kullanamaması sonucu ortaya çıkan, sıklıkla aşırı susama ve sık idrara çıkma belirtileriyle kendini gösteren kronik bir hastalıktır. ABD hastalık kontrol ve önleme merkezine göre, 37 milyondan fazla Amerikalı diyabet hastasıdır; bunların %90-95’i, hücrelerin insülin etkilerine direnç göstermesi ya da pankreasın çok az insülin üretmesi sebebiyle vücudun kan şekeri seviyelerini ve metabolizmasını uygun şekilde düzenleyemediği tip 2 diyabet hastasıdır. Tip 2 diyabet yaygınlığının arkasındaki en önemli faktör obezitedeki artıştır, zira 1999 ile 2020 yılları arasında ABD’de obezite yaygınlığı %30,5’ten %41,9’a, aşırı obezite ise %4,7’den %9,2’ye çıkan bir artışa yol açmıştır. Karın ve organların etrafındaki yağ birikimi, glikozun hücrelere girişini engelleyerek kanda birikmesine sebep olan ve “insülin direnci” olarak bilinen anormal bir insülin cevabıyla ilgilidir. Tip 2 diyabet çoğunlukla 45 yaş ve üzeri kişilerde görülse de çocukluk çağı obezitesindeki artış yüzünden çocuklara, gençlere ve genç yetişkinlere de giderek daha fazla hastalık teşhisi konulmaktadır.³

Florizinin Keşfi ve Etki Mekanizması

Elma ağacı kabuğunda bulunan tabiî bir polifenol olan florizin (veya floridzin), tatlı bir tada sahip floretinin bir glikozididir. Gliflozinler, menşei antik Yunanca “phlóos” kabuk ve “rhíza” kök kelimelerinden gelen florizin’e dayanan bir ilaç ailesidir. Florizinin keşfi, yaklaşık 200 yıl önce Louvain Devlet Üniversitesi’nde bir kimya profesörünün (Jean-Baptiste Van Mons) elma bahçesini kazmadan kısa bir süre önce iki genç araştırma asistanını (De Koninck ve Stas) işe aldığı zamana denk gelmiştir. İki genç asistan patronlarının elma ağaçlarının kök kabuğunun tıbbî potansiyelini keşfetme fırsatını değerlendirmeseydi, bilim insanlarının ilk florizin kristallerini elde edebilecekleri tarih gecikebilirdi. Brüksel’de 1835 yılında florizin kristallerinin keşfinden günümüze, gliflozinlerin kimyevî formülü model alınarak benzer kimyevî yapılar ve bu sayede yeni ilaçlar sentezlenmeye devam edegelmiştir.⁴

Elma ağaçlarından izole edilen florizin, SGLT1 ve SGLT2 proteinlerinin vazifesini engelleyen tabiî bir bileşiktir. İlk keşfedildiğinde ateş ve sıtma tedavisi için kullanılmış ancak zamanla idrarla glikoz atılımına (glikozüri) sebep olduğu fark edilmiştir. Florizin, kısa bir yarı ömre ve bağırsakta yan tesirlere sahip olması sebebiyle, klinik kullanımları sınırlı bir bileşiktir. SGLT (sodyum-glikoz ko-transporter) proteinleri, sodyumla birlikte glikozun hücre içine taşınmasında rol oynar. Bağırsak epiteli ve böbrek tüpçüklerinin ön kısımlarından sonraki kısımlarında bulunan SGLT1, bağırsaklardaki ana glikoz emiliminden sorumludur. Esas olarak, böbrek tüpçüklerinin ön bölgelerinde yer alan SGLT2 ise süzülen glikozun %90’ının kana geri emilmesinden sorumludur. Florizinin idrarda glikoz atımına sebep olma özelliği, diyabet tedavisinde yeni bir ilaç sınıfının, yani “flozinler” veya SGLT2 baskılayıcıların geliştirilmesine ilham verdi. Bu maddeler SGLT2’yi seçici olarak bloke ederek, böbreklerin fazla glikozu idrar yoluyla vücuttan atmasına yardımcı olarak kan şekeri seviyelerini düşürür. Tip 2 diyabetin yanı sıra kalb yetmezliği ve kronik böbrek hastalığının tedavisinde de kullanılırlar. Sotagliflozin gibi çift etkili ilaçlar ise her iki taşıyıcıya baskılayıcı etki yapar. Bu durum böbreklerden glikoz atılımını artırırken, bağırsaklardan glikoz emilimini azaltır ve potansiyel olarak daha iyi glisemik kontrol sağlar. Kısaca florizin, SGLT mekanizmalarını ortaya koyan ve diyabet tedavisinde devrim niteliğinde bir ilaç sınıfının geliştirilmesine yol açan tabiî bir bileşiktir.^5,6

Elma meyvesinin özellikle kabuğunda bulunan ve böbreklerde glikoz emilimini engelleyerek kan şekerini düşürme potansiyeli olan bir flavonoid olan florizin, elmanın şeker dengeleyici ve potansiyel diyabet etkilerinin de bilimsel temelini oluşturur. Laboratuvar ortamında yapılan çeşitli çalışmalar, florizinin antibakteriyel, antioksidan, antiviral, antidiyabetik, antitümör; kalb, böbrek ve karaciğeri koruyucu tesirleri gibi, çeşitli farmakolojik etkilere de sahip olduğunu göstermiştir.^4,7 Bu konuda son araştırmalar günlük hayatta elma tüketiminin kan şekerini dengelemeye ve kalb sağlığını korumaya yardımcı olacağı tezini desteklemektedir. Özellikle yaşlılar tarafından diyete daha fazla elma ürünü eklenmesinin, diyetle ilişkili bazı kronik hastalıkların gelişimi veya ilerlemesini engelleyeceği veya geciktireceği üzerinde durulmaktadır.⁸

Elmanın özellikle kabuğunda bulunan faydalı bileşenler dikkate alındığında, tüketim öncesindeki temizlik de ayrı bir önem kazanmaktadır. Elmalar, kabuklarıyla tüketilmeden önce akan su altında iyice ovalanarak yıkanmalıdır. Yüzeydeki bazı pestisit kalıntılarını daha fazla azaltmak için elmalar, %1’lik karbonatlı suda (bir litre suya yaklaşık 10 gram karbonat) 12-15 dakika bekletildikten sonra akan su altında durulanabilir; ancak bu işlem meyve dokusuna işlemiş kalıntıları tamamen gidermez.⁹

Florizinin keşfiyle ilişkili elma ağaçlarının kesilmeden başka bir yere “taşınma” hikâyesi ile molekülün hücreler arasındaki “taşınma fonksiyonu” arasındaki benzerlik ilginç bir tevafuktur. Bununla birlikte insanoğlu, birçok kültür ve inançta zeytin, incir veya elma gibi ağaçların kesilmesi yasaklanmış olsa da katliam denebilecek seviyede ağaçları kesmeye devam etmektedir. Çevre felaketlerinin ve iklim değişikliğinin yeryüzünü sardığı, ekolojik dengelerin altüst olduğu günümüzde, ağaç kesmek yerine “fidan dikmek” bu tabloyu tersine çevirmek için ilk yapılacaklar arasındadır.¹⁰

Her türlü israfın yanı sıra kâğıt israfından da kaçınmak, geri dönüşüm hassasiyetine sahip olmak ve Peygamber Efendimizin “Sizden birinizin elinde kıyamet koparken bir filiz varsa onu hemen diksin! Allah ahirette bundan dolayı da onu ödüllendirecektir.”¹¹ beyanıyla ifade edilen emrine “itaat” şuuruyla hareket etmek gerekmektedir. Bu sayede Allah’ın birliğinin, kudretinin ve rahmetinin delillerinden olan nebatat taifesinden sağladığımız faydaların şükrünü bir nebze de olsa eda edebiliriz.

Kaynaklar

1-Kumar A, et al. (2023): Major Phytochemicals: Recent Advances in Health Benefits and Extraction Method. Molecules; 28:887.

2-Bediüzzaman Said Nursî (2019): Sözler, 32. Söz, Üçüncü Mevkıf, İkinci Mebhas, s. 888; Mektubat, 20. Mektup, Birinci Makam, Beşinci Kelime, s. 327. Süreyya Yayınları, Şubat.

3-Hu G, et al. (2023): Trends in obesity prevalence and cardiometabolic risk factor control in US adults with diabetes, 1999-2020. Obesity;31:841.

4-Ehrenkranz Joel RL, et al. (2005): Phlorizin: A review. Diabetes Metab Res Rev. 21:31.

5-Kalra S. (2014): Sodium glucose co-transporter-2 (SGLT2) inhibitors: A review of their basic and clinical pharmacology. Diabetes Ther. 5:355.

6-Nauck MA. (2014): Update on developments with SGLT2 inhibitors in the management of type 2 diabetes. Drug Des. Devel. Ther.11:1335.

7-Ni T. et al. (2024): Phlorizin, an Important Glucoside: Research Progress on Its Biological Activity and Mechanism. Molecules;29:741.

8-Niederberger KE, et al. (2020): Dietary intake of phloridzin from natural occurrence in foods. Br. J. Nutr.;123:942.

9-Yang T, et al. (2017): Effectiveness of Commercial and Homemade Washing Agents in Removing Pesticide Residues on and in Apples. J. Agric. Food Chem. 65:9744.

10-Yıldırım S. (2020): Zavallı Çevremiz. Çağlayan 42, Eylül.

11-İmam Ahmed, Müsned, 3/191; Tayâlisî, Müsned, 275.

Bu çiçek kimin turrası ise, kimin sikkesi ise ve kimin mührü ise ve kimin nakşı ise, elbette bütün zemin yüzündeki o nevi çiçekler onun mühürleridir, sikkeleridir. Şu mühür tahayyülünden sonra, şöyle bir tasavvur geldi ki: Nasıl bir mühür ile mühürlenmiş bir mektub, o mühür, o mektubun sahibini gösterir; öyle de şu çiçek, bir mühr-ü Rahmânîdir. Şu enva-ı nakışlarla ve mânidar nebâtât satırlarıyla yazılan şu tepecik dahi bu çiçek Sâniinin mektubudur. Hem, şu tepecik dahi bir mühürdür…”[1] Bediüzzaman Hazretlerinin bu ifadeleri, bir çiçeğin yalnızca göze değil, kalbe ve akla da hitap eden bir mühür olduğunu hatırlatırken bizi de tefekküre sevk eder.

Bir çiçeğin yanından geçerken dayanamaz, hafifçe eğilip koklarız. Çiçeğin kokusuyla birlikte burnumuza ulaşan mikroskopik sarı tanecikleri ise çoğu zaman fark edemeyiz. Eğer şanslıysanız, bu karşılaşma yalnızca hoş bir koku ve kısa bir tebessümle sınırlı kalır. Alerjiye yatkın olanlar içinse aynı sahne, saniyeler içinde burun kaşıntısına, peş peşe gelen hapşırıklara ve sanki görünmeyen bir pamuk yumağıyla tıkanmış gibi hissettiren bir nefes darlığına dönüşebilir. Tam da bu yüzden, burnumuza değdiği anda herhangi bir tozmuş gibi görünen polenlerin aslında ne kadar karmaşık ve kendine has, hususi yapılara sahip olduğunu fark etmek şaşırtıcıdır.

Polen, çiçekli bitkilerin erkek üreme hücresi olan spermi taşıyan mikro yapıdır. Ancak bu taneciği eşsiz kılan sadece biyolojik vazifesi değildir. Bitki sistematiğiyle uğraşan araştırmacılar, polenlerin mimarî ince yapılarını ve sanatlarındaki ince nakışları, türleri tanımada güvenilir bir bilgi kaynağı olarak kullanırlar. Polen, sporopollenin adı verilen oldukça sağlam tabiî biyopolimerlerden biriyle kaplanmıştır. Bu madde, ısıya, aside, neme ve zamanla bozulmaya karşı olağanüstü dayanıklıdır; bu sebepten arkeolojik kazılarda milyonlarca yıllık polenlerin bozulmadan bulunabilmesi mümkün olmaktadır. Koruyucu kabuk görevi gören bu yapı, her türde farklı biçimlerde şekillenir; kimi dikenli, kimi ağsı yapıda, kimi gözenekli ve desenlerle süslenmiş yahut tamamen pürüzsüzdür. Netice olarak polenlerin mikroskobik geometrilerindeki bu çeşitlilik, sadece estetik açıdan değil; aynı zamanda bitki sistematiği çalışmalarında türlerin tayin edilmesinde çok önemli rol oynar.[2] Özellikle yüksek çözünürlüklü taramalı elektron mikroskobu (Scanning Electron Microscope – SEM) ile elde edilen görüntüler, her bir polen tanesinin yüzeyinde bizim göz retinamız gibi son derece karmaşık, tekrarsız ve fonksiyonel desenlerin bulunduğunu göstermektedir. Polen yüzeyindeki girintiler, çıkıntılar, dikenimsi yapılar, delikler ve ağsı motiflerin her biri, polenin taşınma mekanizmasını, dayanıklılığını ve üreme başarısını doğrudan etkileyen özel bir fonksiyonun parçasıdır; hatta “mikro ölçekte mühendislik” veya “biyolojik mimarî” örnekleri olarak tanımlanırlar.[3]

Her Türün Kendine Mahsus Mührü

Polenlerin yüzey desenleri, aynı aileye ait türler arasında bile farklılık gösterir ve her taneyi âdeta kendi “parmak izi” ile imzalanmış hâle getirir. Bu yüzden palinologlar (polen araştırmacıları), polen tanesinin sadece mikroskobik dış yapısına bakarak onun hangi bitki ailesine ait olduğunu belirleyebilmektedir. Bu orijinal özgün mimarî, bitkiler arasında âdeta biyolojik bir kimlik farklılaşmasının yolunu açar. Rüzgârla taşınan polenlerdeki hafiflik, ince duvar yapısı ve aerodinamik şekiller öne çıkarken; böceklerle taşınan polenlerde yapışkan yüzeyler, kanca benzeri çıkıntılar ve güçlü bir statik yapıya ait geometriler görülür. Hikmet nazarıyla bakıldığında her polen tipinin, bitkinin tozlaşma mekanizmasına uygun biçimde en ideal bir yapıya göre inşa edildiği görülür. Polen yüzeyindeki çizgiler, kabartılar ve mikroskobik pürüzlerin hiçbiri tesadüfî bir karmaşanın neticesi değildir. Aksine bu yapıların üzerindeki hikmetli nakışlar ileri seviyede organize edilmiş bir mikro-mimarinin özelliklerini gösterir.[4] Bu yapılar, bir taraftan polenin çevre şartlarına karşı dayanıklılığını artırırken, aynı zamanda rüzgâr, su, kuş veya böcek gibi taşıyıcılarla olan münasebetlerinde aerodinamik ve biyokimya açısından belirleyici rol oynar. Çoğu polen tanesinin çapı 10-100 mikrometre arasında değişir; ancak bazı türlerde 2,5 µm’ye (unutma beni çiçeği) kadar küçülen veya 200 µm’ye (bazı pamuk türleri) ulaşan örnekler de bulunur.[5] Bu kadar küçük bir yapının, bulunduğu ekosisteme uygun şekilde hedef odaklı yüzey desenleri taşıması hem biyolojik hem de tefekkür uyandıran bir inceliği ortaya koyar. Mikroskobik seviyedeki bu mimarinin tercih edilmesi; polenin taşınacağı ortamı tanımasını, karşılaşacağı fizikî şartlara uyum sağlamasını ve tozlaşma gerçekleştiğinde çimlenme tüpünü doğru yönde geliştirmesini mümkün kılmıştır. Cansız bir taneciğin, sanki akıllıymış gibi çevrenin kompleks uyaranlarına uygun davranışlar göstermesi, elbette kendi başına açıklanabilir bir durum değildir. Risâle-i Nurların ifadesiyle, “Her şeyde nihayetsiz hikmet ve intizam görünür; bu ise kendi kendine olamaz.” Polen tanelerindeki bu mikro düzen de El-Bârî ve El-Hakîm isimlerinin bir tecellisi olarak, ilmin, kudretin ve sanatın ince ölçülerle işlendiği bir yaratılış gerçeğini hatırlatmaktadır.

Tozlaşmanın Muhteşem Trafiği

Polen aslında bütün ekosistem için hayatî bir unsurdur. Çiçekli bitkiler, ekosistemin temel üreticileridir ve onların devamlılığı çoğunlukla tozlaşmaya bağlıdır. Arılar, kelebekler, sinekler, kuşlar ve hatta bazı memeliler polen taşımakla aslında bitkiler arası gen akışını sağlarlar. Biyolojik çeşitlilik üzerine yapılan geniş ölçekli çalışmalar, dünya üzerindeki çiçekli bitki türünün yaklaşık %87’sinin devamiyetinin hayvanlar vasıtasıyla yapılan tozlaşmaya bağımlı olduğunu göstermektedir.[6] Bu devâsa trafik, her gün milyarlarca polen tanesinin havada dolaşmasıyla gerçekleşir. Bir taneciğin rüzgârla kilometrelerce taşınıp uygun bir çiçeğin üzerine inişi, ardından çimlenip döllenmeyi başlatması; sıradan görünen ama derinlikli düşünüldüğünde muhteşem bir sevk-i İlâhî’yi hatırlatır. Ayçiçeğinin spiral örgülü polen duvarı, rüzgârın sert akımlarında bile parçalanmadan yol almasını sağlarken; arı orkidesinin yalnızca belirli türdeki erkek arıların sırtına tutunan polen paketleri, yanlış yere konmayı engelleyen bir hassasiyet sergiler. Bazı çam ağaçlarının hava kesecikli polenleri, âdeta küçük paraşütler gibi kilometrelerce süzülebilir; kimi su bitkileri ise polenlerini su yüzeyine bırakarak damlacıkların hareketiyle eşine ulaşır. Her biri farklı bir yol izlese de aynı hakikate işaret eder: Tozlaşma, kaotik bir savrulma değil; hikmetli bir düzenin sürekli işleyişidir.

Polen, sadece taşınmakla kalmaz; çevreye ait kimyevî ve fizikî ipuçlarını algılayarak münasebete geçeceği canlıyı tanımada rol oynayan bir dizi sinyalle irtibatlıdır. Bu sinyaller arasında bitkilerin yaydığı kokular (uçucu organik bileşikler), çiçeğin renk ve ultraviyole ışık altındaki desenleri, polen yüzeyinin elektrik özellikleri ve çiçek kısımlarının sıcaklık profilleri bulunur; bu özelliklerin her birini şifrenin bir rakamı gibi kabul edersek, bütün uygun rakamlar hizaya geldiğinde doğru bitki bulunmuş olur ve tozlaşma tahakkuk eder.[7]

Arılar, morötesi ışığın ortaya çıkardığı desenleri okuyarak kendilerine “çağrı yapan” çiçeklere yönelirken; kelebekler, uzun tüplü çiçeklerin nektarını alabilmek için yöneldiğinde özel hortum yapılarıyla poleni farkında olmadan taşır. Böylece her tür, kendisine uygun poleni alıp taşır ve ekosistemin ince dengesini koruyan görünmez iş bölümüne katılmış olur. Bu nizam içinde dolaşan her bir polen tanesi, bir tomurcuğun yarın açacak rengini, bir ağacın yıllar sonra vereceği meyveyi ve birçok canlının rızkını taşır. Dışarıdan bakıldığında sıradan bir toz zerresine benzeyen bu tanecikler, aslında canlılığın devamı için kurulan büyük ekolojik zincirin önemli halkalarıdır. Ayrıca polenle dişicik tepesi arasındaki karşılaşma âdeta bir “tanıma sistemi” üzerinden gerçekleşir. Her polenin dış yüzeyinde, kar taneciklerinde olduğu gibi, kendine mahsus nakış desenleri ve özel proteinler bulunur. Dişicik tepesinde yer alan algılayıcı sistemler, bu proteinleri âdeta bir kimlik gibi okur. Eğer gelen polen kendi türüne aitse, tanınır ve kabul edilir. Dişicik tepesi bu durumda yapışkan ve şekerli bir sıvı salgılayarak poleni besler; polen de bu besinle güç kazanır, borusunu geliştirir ve döllenmenin gerçekleşeceği yumurtalara doğru ilerler. Ancak yabancı bir polen geldiğinde, bu “kimlik” uyuşmazlığı hemen fark edilir. Tanınmayan polen beslenemez, desteklenmez ve kapı dışında kalır. Neticede gelişemeden kurur ve hayat yolculuğu sona erer. Bu hassas sistem, yalnızca biyolojik bir güvenlik mekanizması değil; aynı zamanda varlıklar âlemindeki ölçü, sınır ve hikmetli düzenin de sessiz bir tecellisidir. Her canlı türünün kendi sınırlarında korunması, karışıklığın ve başıboşluğun önüne geçilmesi, bu görünmez denetimle sağlanır.

Bitkilerin Sessiz Şehadetleri

Polen araştırmacıları, gölet ve bataklık diplerinden alınan binlerce yıllık tortu katmanları ve buz çekirdeklerinde bulunan polen kalıntılarını inceleyerek, geçmişteki yeryüzünün muhtemel bitki örtüsünü, iklim şartlarını ve eski uygarlıkların toprak kullanımı ile tarım alışkanlıklarını yeniden ortaya çıkarabiliyor.[8] Çünkü tabiî ortamlarda yıllarca biriken polenler, kimyevî olarak çok dayanıklı olan sporopollenin sayesinde bozulmadan korunabiliyor; tek bir gölün derinlikteki tabakalarından çıkarılan tortu örneği, geçmişe açılan bir tarih ve iklim arşivi hâline dönüşebiliyor.[9]

Bir tortu sütunundaki polenleri katman katman analiz eden palinologlar, hangi bitkilerin hâkim olduğunu; orman mı, çayır mı, sulak alan mı; yoksa ziraî ekim alanı mı olduğunu tespit edebiliyor. Böylelikle yalnız bir bitkinin değil, bütün ekosistemin geçmişi; ormanlık alanlar, otlaklar, sulak zeminler ve insan eliyle işlenen tarlalar dâhil olmak üzere âdeta toprak altında saklı bir arşiv ortaya çıkarılıyor.[10] Polenlerin bu korunmuşluğu, geçmiş iklimleri, kuraklık ve yeşillik dönemlerini, hatta insanların tabiata müdahalesini anlamamıza imkân tanır. Her polen tanesi, yalnızca bir bitkinin üreme hücresi olmanın ötesinde, geçmiş ekosistemlerin, iklim devridaimlerinin ve medeniyet izlerinin sessiz birer “mührü” ve geçmişin sessiz şahitleridir. Her bir polen tanesine “öyle bir musanna hulle ve bir münakkaş libas (giydirilmiş ki) ve bâtını, öyle bir fabrika ve tezgâhtır ki; (…) bilbedâhe bütün kâinatı idare eden bir Sâni-i Vâhid-i Ehad’den başkası o işleri yapamaz.” Netice olarak her bir polen “birer sikke-i tevhid, birer hâtem-i vahdet, birer mühr-ü ehadiyet ve birer turra-i vahdâniyet” taşıyor, diyebiliriz.^[11]

Kaynaklar

[1] Bediüzzaman Said Nursî (2019): Sözler, 33. Söz, 29. Pencere, Süreyya Yayınları, New Jersey. s. 948.

[2] https://grokipedia.com/page/Sporopollenin

[3] Punt, W., Hoen, P. P., Blackmore, S., Nilsson, S., & Le Thomas, A. (2007): Glossary of pollen and spore terminology. Review of palaeobotany and palynology, 143(1-2), 1-81.

[4] Munro, R., & Shorrock, G. (2016): Investigating wildlife crime. In BSAVA Manual of Wildlife Casualties (pp. 109-116). BSAVA Library.

[5] https://microscopyofnature.com/pollen

[6] Maggi, T., Pardo, L., & Chreil, R. (2024): Insect pollinators: a key to ecosystem resilience and food security. Pollinators, 1, 35-50.

[7] Fernandes, N. D. S., Silva, F. A. N., de Aragão, F. A., Zocolo, G. J., & Freitas, B. M. (2019): Volatile organic compound’s role in selective pollinator visits to commercial melon types. Journal of Agricultural Science, 11(3), 93-108.

[8] https://la.utexas.edu/users/denbow/labs/palynology.htm

[9] Revelles, J. (2021): The role of palynology in archaeoecological research: reconstructing human environment interactions during Neolithic in the Western Mediterranean. Applied Sciences, 11(9), 4073.

[10] https://agupubs.onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1029/2023GL105581

[11] Bediüzzaman Said Nursî (2019): Şuâlar, 2. Şuâ, 3. Makam, Süreyya Yayınları, New Jersey. s. 38.

Bahar aylarının gelişiyle birlikte bitkilerde üreme süreci hız kazanır. Çiçekler, parlak renkleri ve salgıladıkları nektar ile tozlaşmaya vasıta olacak canlıları kendilerine çeker. Arılar, kelebekler ve diğer tozlaştırıcı böcek türleri, kendileri için nektar toplarken bitkilerin polenlerini de bir çiçekten diğerine taşıyarak döllenmeye vesile olurlar. Rüzgâr da birçok bitki türü için önemli bir tozlaşma mekanizması olarak polenleri geniş mesafelere yayar. Nitekim Kur’ân-ı Kerim’de Hicr sûresi 22. âyetin baş kısmındaki “Aşılayıcı rüzgârlar gönderdik.” ifadesi tozlaşma vasıtalarından rüzgârı nazara vermektedir. Fakat tabiatın işleyişindeki mekanizmalar çoğunlukla tek bir sisteme bağlanmaz ve genellikle şartların değişmesine karşı yedek sistemler de kurulmuştur.

Tozlaşma çiçeklerin üremesi için gerekli bir süreç olup, sadece rüzgâra bağlı kılınmayıp başka yollarla da üreme imkânı garanti altına alınmıştır. Bu süreçte, çiçeğin erkek organındaki polen, tozlaştırıcı olan (polinatör) bir arı veya kelebek tarafından çiçeğin dişi organına taşınır. Bu sayede çiçekler döllenerek nesillerini devam ettirirler.

Genellikle tozlaşmanın yalnızca gündüz gerçekleştiğini düşünürüz çünkü çoğu çiçek gündüz açar ve arı, kelebek gibi gündüz aktif olan tozlaştırıcılar tarafından ziyaret edilir. Peki, ezan çiçeği (Oenothera biennis) adını hiç duydunuz mu? Bu bitki, adını akşam ezanı vakti açmasından alır ve karanlık çöktüğünde tozlaşmaya hazır hâle gelir. Ancak yalnızca ezan çiçeği değil, akşam sefası (Mirabilis jalapa) ve mehtap sefası (Ipomea alba) gibi bazı bitkiler de gece boyunca çiçeklenerek döllenmeyi bekler. Gündüz tozlaştırıcısı olan arılar ve kelebeklerin görme organları akşamları iş göremediğinden faaliyetlerini sürdüremediklerine göre, bu çiçeklerin tozlaşması nasıl sağlanıyor olabilir? Bunun cevabı çoğu zaman farkına bile varmadığımız gece aktif olan tozlaştırıcılarda gizlidir. Güve, yarasa ve bazı böcek türlerinin duyu organları geceye göre yaratıldığından, gecenin sessizliğinde bu bitkilerin imdadına koşturulurlar. Böylece gündüzlere ilave olarak, gece de tozlaşma devam eder.

Güvelere gece görüşü için uygun bir göz, gündüz kelebekleri ve arılara da güneşe göre bir göz takılması sadece bir örnek olup binlerce canlının her birinin hayat tarzına uygun olarak ihsan edilmesi hem güneş ışığının özelliğini hem de yarattığı canlının özelliklerini en ince teferruatına kadar bilen küllî bir ilim ve kudret sahibinden başkası olabilir mi?

Bu çiçeklerin akşam saatlerinde açmasının, bitkinin soyunun devamı açısından derin bir hikmeti vardır. Çünkü akşam saatlerinde açan çiçekler, o saatte faaliyete geçen şahin güvelerini ve gece kelebeklerini kendilerine çeker. Tozlaştırıcı olan bu hayvanlar havadaki nem oranının yüksek olması ve can güvenlikleri sebebiyle nektar toplamak için akşam saatlerini tercih ederler. Böylece hem kendi besin ihtiyaçlarını giderirler hem de gece çiçeklerinin tozlaşmasına katkıda bulunarak bu bitkilerin nesillerinin devamına vesile olurlar.

“Her vakitte, hususen gece vakti ve karanlığın içinde intizam ve hikmetle iş gören Zat, elbette kör tesadüf ve karışık sebepler olamaz.”[1] Gündüzü süsleyen rengârenk çiçekler, ışığın cazibesiyle arıları ve kelebekleri kendine çekerken gece çöktüğünde uykudaki tabiat, yerini başka bir âhenge bırakır. Karanlıkta kanat çırpan gece kelebekleri, güveler, yarasalar ve başka gece canlıları, kendilerine özel duyu organları ve diğer donanımlarıyla, gün battıktan sonra açan çiçeklerden de vazifeleri gereği nasiplenerek yaratılışın kusursuz dengesini ispatlar.

Gece ve Gündüz Çiçeklerinde Tozlaşma Mekanizması

Özellikle soluk beyaz, açık sarı veya pembe tonlarında olan gece açan çiçekler, ay ışığında daha belirgin hâle gelerek, gece kelebekleri, güveleri ve yarasalar gibi gece aktif tozlayıcıları kendilerine çeker. Gündüz açan çiçekler genellikle parlak renklere sahipken gece çiçekleri kokunun gücünü kullanarak tozlaşmayı teşvik eder. Yaydıkları misk, vanilya veya meyvemsi kokular, nemli hava ve rüzgârla geniş alanlara yayılır. Böylece uzak mesafelerden bile fark edilmelerini sağlar. Bu çiçekler, gece boyunca aktif olan uzun hortumlu tozlayıcıların polene ve nektara daha kolay ulaşabilmesi için geniş ve açık yapılıdır. Ayrıca gün batımında hızla açılıp sabah saatlerinde kapanmalarını sağlayan özel hücre mekanizmalarına sahiptirler ve çiçek hücrelerinin su alıp şişmesi ve hücre zarına basınç yapmasıyla (turgor basıncı) ortaya çıkan değişim sayesinde çiçek yapraklarındaki hidrolik sistemlerin hareketiyle bu süreci gerçekleştirirler.[2] Gece açan çiçekler, gündüz açan çiçeklere kıyasla daha yoğun ve şekerli nektar üretir, çünkü gece aktif tozlayıcılar daha uzun süre ve daha az sıklıkla beslenirler. Oysa gündüz çiçekleri, sık ziyaret edilen ve daha hafif nektar sunan yapılarıyla arılar ve kelebekler için ideal bir besin kaynağı oluşturur. Bu denge, kâinattaki mükemmel uyumu ve her çiçeğin kendi tozlayıcısına uygun şekilde yaratıldığını gösterirken, karanlıkta bile canlıların rızkının kesintisiz sağlandığını ortaya koyan ilâhî bir düzenin varlığını açıkça gözler önüne serer.

Gece Bitkilerinde Floresan Etkisi

Karanlığın içinde bitkiler ve hayvanlar arasında kusursuz bir nizam ve intizam sergilenir. Gece açan çiçeklerin tozlaşma mekanizmasında Allah’ın hikmet dolu yaratışının bir tecellisi olarak floresan etkisi önemli bir rol oynar. Gündüz saatlerinde güneş ışığının hâkim olduğu zamanda, çiçekler parlak renkleriyle dikkat çeker ve görme mekanizması gün ışığına uyumlu olan arı gibi aktif tozlaştırıcılar bu süreçte önemli bir rol oynar.

Gecenin karanlığında ise bambaşka sistemler devreye girer. Gece çiçeklerinin bazıları, düşük ışık şartlarında bile tozlaştırıcıları cezbedebilmek için floresans parlaklığına sahip boya maddeleri (pigmentler) taşıyan özel yapılarla donatılmıştır. Bu pigmentler, ay ışığında veya loş ortamlarda, az miktardaki ışığı emerek daha uzun dalga boylarında geri yansıtır ve çiçeklerin âdeta kendiliğinden ışıldıyormuş gibi görünmesini sağlar. Bu olağanüstü özellik, özellikle gece kelebekleri, şahin güveleri gibi karanlıkta yönlerini bulmakta zorlanan tozlayıcılara yol gösterir ve davetiye gönderir. Arıların ve şahin güvelerinin göz yapıları, hayat sahalarına ve aktif oldukları zaman dilimine göre farklılık gösterir. Arılar, bileşik gözlerinde bulunan binlerce küçük göz hücresi (ommatidium) sayesinde geniş bir görüş açısına sahiptir ve morötesi (UV) ışığı algılayabilirler. Bu özellikleri sayesinde, birçok çiçeğin yaydığı ultraviyole desenlerini görerek nektar kaynaklarını kolayca tespit edebilirler. Ancak düşük ışık şartlarında görme kabiliyetleri sınırlıdır.[3] Buna karşılık, şahin güveleri ve diğer gece kelebekleri, loş ışıkta bile net görebilmelerini sağlayan büyük ve yüksek ışık hassasiyetine sahip bileşik (petek) gözlerle yaratılmıştır. Bu özellikleri sayesinde, gece açan çiçekleri kolayca bulabilir ve beslenebilirler. Bu gözler, tapetum lucidum adı verilen yansıtıcı bir tabaka sayesinde ışığı iki kere kullanarak gece görüşünü artırır. Bunun yanı sıra şahin güveleri de ultraviyole ışığı algılayabilen özel dedektörlere sahiptir. Bu özellik, onların gece açan çiçekleri bulmasını kolaylaştırır çünkü bazı çiçekler görünmeyen ultraviyole ışık desenleri yayarak gece kelebeklerini kendilerine çeker.[4] Sonuç olarak, arılar ve şahin güveleri farklı görme sistemlerine sahip olsalar da her biri yaşadığı ortama ve tozlaşma münasebetine uygun mükemmel şekilde yaratılmışlardır.

“Her şeyde hatta hayat sahibi en küçük bir canlıda, öyle muntazam bir sanat var ki, nihayet derecede hassas bir mizân ve intizâm içindedir.”[5] Gece çiçekleri, karanlığın hüküm sürdüğü anlarda bile hayatın devam ettiğini, her şeyin bir gayeye ve hikmete binaen yaratıldığını hatırlatır ve bu muazzam düzen karşısında insanın hayranlığı ve “Subhanallah” demesi yeterlidir.

Dipnotlar

[1] Bediüzzaman Said Nursî, “27. Söz”, Sözler. Risale-i Nur Külliyatı’ndan (Sadeleştirilmiş), Ufuk Yayınları, 2013.

[2] https://lawnlove.com/blog/best-night-blooming-plants-moon-gardens/

[3] https://www.betterbee.com/instructions-and-resources/biology-of beeeyes.asp?srsltid=AfmBOopW5OsmthPTpmyAH7OFSgi6nVabOUDqken2MwI3SSMoBkUXObwu

[4] Kelber, A., Balkenius, A., & Warrant, E. J. (2002): “Scotopic colour vision in nocturnal hawkmoths”, Nature. Vol. 419, pp. 922-925.

[5] Bediüzzaman Said Nursî, “23. Mektup”, Mektubat, Risale-i Nur Külliyatı’ndan (Sadeleştirilmiş), Ufuk Yayınları, 2013.