Hocaefendi, “Efendimiz’in (aleyhissalâtü vesselâm) vilâdetinin en büyük bayram kabul edilmesinin hikmetleri nelerdir?” sorusuna cevap verirken, “Vilâdet” kelimesinin yerine neden “Kutlu Doğum” ifadesini kullandığını şöyle izah ediyor: “Viladet kelimesi ülfetin tozu toprağı, sisi dumanı altında muhteva ile alakalı gereken fikrî düşünceyi vermiyor. Daha canlı düşündürebilecek ifadelerin bulunması uygun olur zannediyorum.”^[1]

Dil kendine özgü yapısı ile zamanın insanına hitap edecek özelliklerle gelişim gösterir. Kelimeler, kavramlar veya terimler metinde devrin anlam dünyasına göre yerini alır. Bu nedenle bir sonraki dönemde aynı metin okuyucu için çok şey ifade etmeyebilir. Bu, dilde meydana gelen sürekli, fıtrî bir değişimden kaynaklanır. Bu değişimde canlılık ve renklilik söz konusudur.

Teverson dildeki değişkenliği, canlılığı ifade etmek için kaleydoskop söylemini geliştirmiştir.^[2]  Kaleydoskop sürekli değişen manzara anlamına gelir. Teverson’a göre (mesela) masallar, potansiyel anlamlar açısından zengindirler. Bu sebeple nasıl ve kim tarafından kullanıldığına bağlı olarak farklı anlamlar kazanabilirler. Teverson, anlatının bu aktif, zengin, dinamik, her zaman yeni yorumlamalara açık olan yönünü, yorum kaleydoskopu olarak adlandırır.^[3] Bu açıdan bakıldığında bir toplumun kültürel ve inanç değerlerini barındıran eserlerin her devre göre yeniden kaleme alınması ihtiyacı ortaya çıkar.

Bu yöntem Kur’ân-ı Kerim’in temel anlatım özelliklerinden tasrif üslubuna benzerlik gösterir. Kur’ân-ı Kerim’in anlatım üslubuna özgü bir kavram olan tasrif; yenilenmenin, anlamlar dünyasına farklı açılardan bakabilmenin en güzel misalidir. Tasrif; çevirmek, döndürmek anlamındaki sarf fiilinden alınmıştır. Bu gramer kuralında, farklı anlamlara yönelik maksatlar için kelime, farklı fiil ve isim kalıplarına aktarılır.

Yasin sûresinin 13. âyetinde “Onlara karye ashabını misal ver.” buyurulmuş ve Havarilerin şehre gelişi karye kelimesi ile anlatılmıştır. 20. âyette Havarilere destek olmak için koşarak gelen inanmış bir kişi tasvir edilirken aksa’l medine (şehrin uzağından, yukarısından) tamlaması kullanılmıştır. Karye ve medine isimleri bir şehri anlatmak için aynı sayfada yer almıştır. Ancak medine kullanımı ile karye kullanımında ince nüanslar dikkat çeker. İkinci kullanımda karye yerine medine tercihi, o iman ehli ve itibarlı kişinin durumuna işaret etmek içindir. Çünkü o ahlak ve davranışları ile medenî olma vasfını kazanmış biridir.

Kur’ân’da farklı sûrelerde geçen Hazreti Musa (aleyhisselâm) kıssalarında tasrif üslubu olayların anlatımında net olarak görülür. Mesela iman eden sihirbazlar olayında iki ayrı sûrede şu ifadelere yer verilir:

“Firavun, ‘Benden izin çıkmadan ona inandınız ha! Demek ki size sihri öğreten ustanız oymuş! Ellerinizi ve ayaklarınızı farklı yönlerden keseceğim ve sizi hurma dallarına asacağım! Kimin azabının daha şiddetli, daha devamlı olduğunu işte o zaman anlayacaksınız!’” (Tâ Hâ, 20/71).

“Firavun dedi ki: ‘Demek siz, benden izin almadan ona iman ettiniz ha! Şüphe yok ki bu, yerli olan Kıptî ahaliyi yurtlarından sürmek için, sizin şehirde beraberce planladığınız gizli bir oyundur. Ama yakında bileceksiniz başınıza gelecekleri! Evet, ellerinizi ve ayaklarınızı, değişik taraflardan keseceğim, sonra da hepinizi toptan asacağım!’” (A’râf, 7/123–124).

Âyetlerde tarihî açıdan aynı manzara anlatılmakta, ancak ifadelerde farklılıklar dikkat çekmektedir. Birinci âyette firavunun sihirbazları kendine ihanet etmekle suçlamasına, ikinci âyette ise yine firavunun sihirbazlarla Hazreti Musa’nın (aleyhisselâm) bir komplo hususunda anlaştıkları iddiasına dikkat çekilmiştir. Bu kullanım hem bir konuyu farklı açılardan ele almanın hem de bir olayı anlatırken kurulacak cümlelerin ve söz diziminin maksada göre değişiklik göstermesi gerektiğinin açık misalidir.

Kur’ân’a ait bu edebî üslup, Risale-i Nur eserlerinde de sıkça görülür. Bir kavram ya da bir konu, farklı kitaplarda ya da aynı kitapta farklı açılardan izah edilir.

“Zira, hidayet haddizatında büyük bir nimettir ve vicdanî bir lezzettir ve ruhun cennetidir.”^[4]

“Ve hidayet-i fıtrıyenin çekirdeğini de vicdanınıza dikmiştir ki, saadeti alasınız. Hâlbuki sizler saadete bedel, lezâiz-i fâniye ve menafi-i dünyeviyeyi alıyorsunuz. Demek, su-i ihtiyarınızla, dalâlet mesleğini hidayet mesleğine ihtiyar ve tercih etmekle, hidayet-i fıtriyenizi ifsat, re’sülmalınızı da zayi ettiniz.”^[5]

Metinlerde hidayet kelimesi üzerinde durulduğu görülmektedir. İlk metinde hidayetin bizzat nimet ve vicdanî bir lezzet olduğu ifade edilir. İkinci metinde hidayetin fıtrî olarak vicdana konulduğuna dikkat çekilir. Onun terk edilmesiyle Cennet’i kaybetme tehlikesi ikazı yapılmıştır. İki cümle yan yana geldiğinde tekrara düşülmediği gibi anlatımda ciddi bir dikkat çekicilik ve canlılık sağlamıştır.

Dilde etkin ve canlı kalabilmenin bir diğer yolu da yine tasrif üslubu çerçevesinde söylemleri aslına bağlı kalarak güncelleştirmek ya da ondan yola çıkarak yeni söylemler geliştirmektir. Zihin yeniliklere açık olduğu için dilin onu desteklemesi gerekir.

“İman hakikatlerine tercüman olma ve dinî değerleri anlatma gayretindeki insanlar, bu vazifeyi eda ederken kullandıkları üslubu sürekli gözden geçirmeli; her gün farklı bir doğumun sancılarıyla kıvranıp durarak yeni yeni usuller geliştirmeli ve muhataplarının karşısına her zaman sürpriz argümanlarla çıkmaya çalışmalıdırlar. Hep aynı şeyleri tekrar etmek suretiyle en parlak hakikatleri bile matlaştırma gibi bir yanlışa asla düşmemeli; onlara her an ayrı bir buut ve zenginlik kazandırmalıdırlar.”^[6] Açıkça tasrif üslubunu nazara veren bu ifadeler, “Biz bu Kur’ân’da, insanlar için her türlü misal ve öğüdü, farklı üsluplarla tekrar tekrar ifade ettik. Fakat pek çoğu bunları anlamadı.” (Kehf, 18/54) âyetinin hedefine uygun bir çizgide dile getirilmiştir.

Sözlükler dilin hafızasıdır, ama sözlükteki bütün kelimeler, terimler aktif değildir. Dil kendi içinde değişim ve yenilenme yöntemiyle sürekli canlı kalabilir. Kültürel etkileşimler gibi diller de evrensel ifadelerle renklilik kazanabilir. Başka dillerden anlam ve kelime kazanımları olabilir. Önemli olan dilde yenilenen üslupla ve söylem zenginliğiyle ilerlemektir. Çok kıymetli bir Kur’ân anlatım yöntemi olan tasrifi örnek alarak yeni söylemler geliştirmek suretiyle dili canlı tutmak esas olmalıdır. Bu yöntemde insanların anlayışlarına, yaşlarına, kültür durumlarına, bilgi seviyelerine göre incelikleri gözetme vardır. Kur’ân’da bir sûrenin ya da bir âyetin her seviyeden insana hitap etmesinin, onun İlahî kelam olmasından kaynaklandığı da unutulmamalıdır.

Sosyal hayatta her mevsim farklı bir argümanla insanların karşısına çıkmak gerektiği gibi dilde de yeni teknikler, anlatım yöntemleri, kelimeler ve kavramlar kullanarak ilerlemek dile saygının gereğidir.

Dipnotlar

[1] E. Yılmaz, “Metinsellik ile Yazınsallık Kavramı ve Hasan Ali Toptaş’ın Bir Dünyanın Akşam Resmi Öyküsünün Metinsellik ile Yazınsallık Bağlamında İncelenmesi”, Uluslararası Türkçe Edebiyat Kültür Eğitim (TEKE) Dergisi, 2021, 10(4), s. 1371–1392.

[2] A. Teverson, Fairy Tale, New York: Routledge, 2013.

[3] A.g.e. s. 6.

[4] Bediüzzaman Said Nursî, İşârâtü’l-İ’câz, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2007, s. 59.

[5] A.g.e.

[6] M. Fethullah Gülen, “Kur’an Bahçesinin Rengârenk Çiçekleri”, Herkul, Kırık Testi, 16 Ocak 2006.

yine de onun gibi bir Kitap meydana getiremezler.” (İsra, 17/88) buyuruyor.

Günümüzde dünya nüfusu yaklaşık sekiz milyardır.[1] Tarihin insan nüfusu bakımından en kalabalık devrini yaşıyoruz. Yeryüzünde ne zamandan beri var olduğumuz konusunda farklı tahminler var. Bir tahmine göre, insanoğlu 200 bin yıldır bu dünyada bulunuyor. Şu ana kadar yaklaşık 100 milyar insanın yaşadığı düşünülüyor.[2]

Bilim ve teknolojinin bu kadar ilerlemesine rağmen okuma yazma nispetlerinin oldukça düşük olduğu ülkeler bulunuyor. Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) zamanında, Mekke’de az sayıda kişinin okuma yazma bildiğinden bahsediliyor.

Nüfusun ne kadarı yazar veya şairdir? Türkiye, yaklaşık 85 milyon nüfusuyla dünya nüfusunun takriben %1’ini meydana getiriyor. Türk şairlere dair bir internet sitesinde, 70.000’in biraz üzerinde şairin kaleme aldığı şiirler mevcuttur.[3] Matbu kitap adedi, tercümeler dâhil 1,5 milyon civarındadır.[4] Geçmişten günümüze yüzlerce yıllık birikim, aşağı yukarı bu kadardır. Ayrıca 2023 yılında, her türden yazılan kitap sayısı 83 bindir. 1960 sonrası devlet kayıtlarına giren ölü ve sağ kişi sayısı 120 milyondur.[5] Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü’ne göre 14 bin şair ve yazara ait 62 bin eser mevcuttur.[6]

Kur’ân-ı Kerim, indirildiği tarihten önceki birçok hadise hakkında ayrıntı bilgiler verir ki bir şairin bunları yazabilmesi mümkün değildir. Ayrıca Kur’ân’ın indirildiği tarihten sonraki dönemlere dair verdiği haberlerin tamamı doğru çıkmıştır.

Kur’ân’da tevhit, nübüvvet, haşir, ubudiyet ve adalet gibi belli ana konular vardır. Sûrelerde bir ana fikir ve bu ana fikrin etrafında bahsedilen mevzular, bir düzen ve sıralama içinde işlenir. Bu; aşk veya hasret gibi konularda şiirler yazan bir şairin her şiirinde, bu konuların farklı yönlerini, o şiirin ana fikri etrafında yazması anlamına gelir ki bunu yapabilen şair yoktur. Bazı kelimeler ve konular, sûreler veya âyetler arasında tasrif edilmiştir. Yani sûredeki konunun bağlamına ve âyetin mânâsına uygun olan yönüyle kelimeler sarf edilmiş, farklı tarzlarda kullanılmıştır.

Kur’ân-ı Kerim’de bazı hususî kelimeler, ilmî gerçeklere uygun sayıdadır. Mesela “gün” kelimesi 365 defa geçer. Ayrıca birçok âyette, insanı şaşırtacak derecede bir aliterasyon görünür. Mesela konuya münasip olarak Tebbet sûresinde, odunların kırılışı ve yanmasını anlatırken sert ve patlamalı sesler, Felak ve Nas sûrelerinde “şer” ve “vesvese” kavramlarını vurgulayacak tarzda ş, s sesleri ağırlıktadır.

Kur’ân’ın bu birkaç hususiyeti bile onun bir insan tarafından yazılamayacağını göstermektedir.

Kur’ân-ı Kerim’in eşsiz dili ve üslubu üzerine çok sayıda eser yazılmıştır. İbn-i Ebî’l-İsba’nın Tahrîru’t-Tahbîr adlı eserinde, 100’ün üzerinde söz sanatına dair örnekler vardır.[7] Es-Suyuti’nin El-İtkan’ında, yine Kur’ân’ın tarzı ve edebî hususiyetleri ayrıntılı bir şekilde ele alınmıştır.[8] Son olarak Üstad Bediüzzaman, Kur’ân’ın 40 mucizevî özelliğini üç kısımda inceler.[9] İlkinde onun belâgatinin insanı âciz bırakacak seviyedeki yüksekliğine, nazmındaki akıcılığa, mânâsındaki derinliğin harikulade olmasına, üslubunun kutsî bir mahiyette olduğuna, kullandığı kelimelerin en uygun olanlardan seçildiğine, beyanlarının son derece açık olduğuna misaller verir. İkinci kısımda kelimelerinin anlam yoğunluğuna, anlatmak istediği temanın mânâ derinliğine, bazı âyetlerin birden çok ilmî meseleyi ihtiva etmesine ve anlattığı konuları veciz bir şekilde ele almasına örnekler verir. Son kısımda ise gaybden haber veren âyetlerin taklit edilmez mahiyetinden bahseder.

Azerbaycanlı Vahabzade’nin büyük bir şair olduğunu hep duyuyordum. Nasılsa karşıma bir şiir kitabı çıktı: Yanan da Men, Yaman da Men.[10] 4+4 hece ölçüsüyle yazılmış, içten kafiyeliydi. Şairin meramını son derece güzel ifade ediyordu. Sadece bu mısra bile onun ne kadar muteber bir şair olduğuna inanmama kâfi geldi.

Siyer-i Nebi’de bu hâli hatırlatan hadiseler rivayet edilir. Kur’ân-ı Kerim’in bazı âyetlerini duyan birtakım Mekkeli müşrikler, belâgatinin güzelliği karşısında hürmetlerinden secdeye kapanmışlardır.[11] “İşte ekseriyetle üslûb-u Kur’ân’ın geçen tarzlarda ulvî ve parlak olduğundandır ki, bazen bir bedevî Arap bir tek kelâma meftun olur, Müslüman olmadan secdeye giderdi. Bir bedevî فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ kelâmını işittiği anda secdeye gitti. Ona dediler: ‘Müslüman mı oldun?’ ‘Yok’ dedi, ‘Ben şu kelâmın belâgatine secde ediyorum.’”[12]

İnsanları kendine saygıdan secde ettiren bir Kitab’ı, bir şairin yazmış olması mümkün müdür?

Dipnotlar

[1] worldpopulationreview.com

[2] “Şu Ana Kadar Dünya’da Kaç İnsan Yaşadı?”, arkeofili.com/su-ana-kadar-dunyada-kac-insan-yasadi

[3] “Şairler”, antoloji.com/sairler, 19 Ağustos 2024.

[4] “Milli Kütüphane 2022 Yılı İstatistik Bilgileri”, kygm.ktb.gov.tr/TR-339758/2022-yili-istatistikleri.html

[5] “MERNİS“, tr.wikipedia.org/wiki/MERNİS, 15 Eylül 2023.

[6] “Türk Edebiyatı İsimler Sözlüğü” (Dijital), Ahmet Yesevi Üniversitesi, teis.yesevi.edu.tr, 19 Ağustos 2024.

[7] İbn Ebi’l-İsba’ el-Mısrî, Tahrîru’t-Tahbîr fî Sınâ’ati’ş-Şi’r ve’n-Nesr ve Beyâni İ’câzi’l-Kur’ân, Tahkik: Hifnî Muhammed Şeref, 1383/1963.

[8] Celâlüddîn Abdürrahmân b. Muhammed es-Suyûtî, El-İtkan Fi Ulûm-il Kur’ân, Kahire: Daru’l-Hadis, 1948.

[9] Bediüzzaman Said Nursî, Sözler, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 392–502.

[10] Bahtiyar Vahabzade, Yanan da Men Yaman da Men, Bakı, 1995.

[11] Es-Suyûtî, El-İtkân, 2/149.

[12] Nursî, a.g.e. s. 406.

Kameraların Hafızaları Yoktur

Kendisi her ne kadar bir makine olmasa bile ilk fotoğrafı çeken “oda” başta olmak üzere; bugün kullandığımız en ileri seviye fotoğraf makineleri, adları üzerinde, birer makinedir. Işığı ölçer, lenslerden geçirir, etkilenen bir “duvar”a düşürür, oradan elektronik akışlarla bir ortama kaydedersiniz. Daha ötesi yoktur. Makine; çektiğiniz fotoğrafları hafızasından bilgisayar hafızasına aktardığınız andan itibaren yine bomboştur. Ne çektiğini bilmez, hatırlamaz, düşünmez, hüzünlenmez ve öfkelenmez. Bilen, hatırlayan, düşünen, hüzünlenen, hatıraları ve hafızası olan sadece insandır. İnsanın geçmişi vardır, gelecek hakkında hayalleri, fikirleri, beklentileri ve korkuları mevcuttur. Geçmiş olan şeyin geçip gitmemesini, bir yerlerde bilgi ve görüntü olarak kalmasını ister.

Geçmişi Hatırlamak

Geçmiş; bir kâğıt yüzeyine yansıyıp orada kalıcı olunca hafıza da kalıcı oluyor. 1826 yılında çekilen ilk fotoğraftan günümüze kadar trilyonlarca fotoğraf üretildi. Bir icat olarak ülke ülke dolaşan, protokol bir “belgeleme” aracı olmaktan çıkan fotoğraf; günlük hayata, sıradan insana ulaştığında hikâyenin seyri de değişmiş oldu. Bulunulan yere göre dünyanın en uzak, en ücra köşesine fotoğraf makinesi ulaştığında insanlığın da mahrem alanı daraldı. Herkes, her şey, her bina ve her olay artık ortak, evrensel bir havuza akan bilgiler ve görüntüler hâline geldi. Artık büyük kütüphanelerde, müzelerde, aile arşivlerinde, unutulmuş sandıklarda ve sahaf raflarında; çeken ve çekilenin kayıplara karıştığı, sayısı bilinmeyen fotoğraflar var.

Hayatın En Değerli Günü

Hayatın en değerli günü hangisidir? Bir bakıma en değerli gün, en çok değer verdiğimiz insanlarla birlikte olduğumuz gündür. Anne babamız, eşimiz çocuklarımız, dostlarımız, akrabalarımız… Özene bezene giydiğimiz kıyafetler, yeni taranmış saçlarımız, en sevgili yakınlarımız, geniş evimizin bahçesinde, hayatımızın en mutlu gününde bir araya gelmiş, büyük, mutlu bir aile… O gün o deklanşöre basmalısınız. Gün geçmişte kalacak, ama yüzler, hatıralar o kare ile unutulmaz olacak. O günün yaşandığı o kare ile ispatlanacak.

Fotoğraf, geçmiş zamanda dondurulan bir fiil gibidir. Mutlu bir an, güzel bir hatıra… Dönüp dönüp söylenecek en güzel cümle. Bakıp bakıp özlenecek bir an. Anılar hep anlardan ibarettir.

Karanlık Oda

Her fotoğraf şahsî bir rapor gibidir. Bu raporlar hayatımızın unutulmaz anlarını bir kutuda veya bir albümde saklama ihtiyacından da doğar. Karanlık odada üretilen fotoğraf, karanlık bir kutuda, bir gün ona bakacak gözleri bekler. Aradaki aydınlık bakmalar içindir her şey. Dedeler ve nineler, doğulan evlerin ağaçlı bahçeleri, ilkokul birinci sınıftan hatıralar, üniversite mezuniyetleri, düğünler, askerlikler… Karanlık oda karanlıktır, ama sonucu hayatımızı aydınlatır.

Hangi Ben?

geçip gittiğim yerlerden

iç içe

öne

ve arkaya bakan

bir sürü

ben

ler

koymuşumdur

eskileri çocuk

şimdikiler ihtiyar (Âsaf Hâlet Çelebi)

Her yaşın bir yüzü vardır. Bir kişiden bahsettiğimizde, o kişinin kim bilir hangi zamanından, kaçıncı portresinden bahsediyoruz. Meşhurların ismi geçtiğinde aklımıza niçin onların çocukluk fotoğrafı gelmez? Genellikle Einstein’ın dilini çıkardığı, Tolstoy’un masa başında poz verdiği, Steve Jobs’un sol eli ile sakalını tuttuğu fotoğrafı zihnimizde canlanır. Bu kişilerin küçük yaşlarındaki fotoğrafları da o şahsiyetlere ait bir kayıttır, ama sanki her şahsı temsil eden bir model kayıt var gibidir.

Çekenlerin ve Çekilenlerin Tarihi

Çoğu zaman bir müzayede ya da bir sahaf köşesinde siyah beyaz fotoğraflarla karşılaşırsınız. Yüzlerce fotoğrafı, bir kutunun içinde size bakarken görürsünüz. Askerlik fotoğrafları, uzaktaki yakınlara gönderilmek üzere çekilmiş torun fotoğrafları, bisiklet sürerken çekilen fotoğraflar, mezuniyet, nişan ve düğün fotoğrafları ya da “Sende bir resmim kalsın.” fotoğrafları… Ne o fotoğrafı çekenlerin ne de o fotoğraftakilerin isimlerini bilirsiniz. Sönüp gitmiş, ışığını kaybetmiş yıldızlar gibidirler. Kendi çağlarında kendilerini dünyanın merkezi sanan milyarlarca insan…

Geçmiş Geçmiş midir?

Mevleviler, ölen kişiye “hamûş” (susmuş) mezarlığa da “hamûşan” (susmuş olanlar) derler. Fotoğraflarda yüzümüze gülerek bakan, derin bakışlar atan mazinin insanları da birer “susmuş” olarak hâlâ aramızdadırlar. Zamanın dışından geçmiş, şu an ve geleceğe bakabilseydik her şeyin kayıt altına alındığını ve hiçbir şeyin yok olmadığını belki daha derinden hissedecektik.

Fotoğraf, bize bütün bu gerçekleri yeniden düşündürüyor. Fotoğrafçılık, hayatı anlamak ve anlamlandırmak için önemli bir tecrübedir

Dâr-ı dünya deli gönlüm gibi vîrân olsa,
Ne cihân olsa ne can olsa ne hicrân olsa
Kâşki sevdiğimi sevse kamû halk-ı cihân
Sözümüz cümle heman kıssa-i cânân olsa
Bir demir dâğı delip boynuna almak gibidir
Her kişi âşık olurdu eğer âsân olsa
Şâdmânım gam-ı yâr ile sevinmez bu kadar
Bir gedâ cümle cihan mülküne sultân olsa
Can atar karşı çıkar izzet eder ey Yahya
Hançer-i dilber ile bir sakınan cân olsa

Şiirin ilk beytinde dünyanın deli gönlüm gibi bir virane olmasını istiyorum. Zira bu dünya ayrılıklar yeridir. Can ve cânânın ayrıldığı ve hicranları tattığı bir acılar otağıdır. Bu sebepten dünyanın tarumar olmasını arzuluyorum. Yalnız bunu yüz yıllar sonra gelecek olan Ziya Paşa’nın “Âzâde kalırdım her derd ü gamdan / Ya dehre gelmesiydim, ya aklım olmasaydı” beytindeki gibi bir serzeniş zannetmeyin. Bu kadere sitem değil, ayrılık acısından kaynaklanan bir duygunun mısralar şeklinde tezahürüdür.
İkinci beyitte zaten derdim ortaya çıkıyor. Herkesin benim sevdiğimi sevmesini arzuluyorum. Onun bilinmesi, kalblerde yer etmesi, bütün gönüllere taht kurması için arzu ediyorum bunu.
Zira o Sevgili, bütün kalbler tarafından sevilecek kadar uludur. Yani bir gönül yetmez onu sevmeye. Onun güzelliği bütün yürekleri meftun edecek kadar parlak ve efsunkârdır…
Sözümüz her zaman böylece kıssa-i cânân olacak ve bu sevginin ışık şeklinde sözlerden ve gözlerden gönüllere nüfuz etmesi kolaylaşacaktır. Benim arzum da böylece gerçekleşecektir.
Evet, o öyle sevgilidir ki her an, her mevsim, her köşe ve bucakta anılmalı ve sözü sazı dilden dile dolaşmalıdır…
Burada kalbimdeki sevginin toplum içinde yayılmasını ve kalbimin içi gibi aşka âşina bir dünya istediğimin farkındasınız sanırım. Kalbimin dünya kadar büyümesini ve onun içindeki aşk tayflarının dünyaya yayılmasını bütün ruhumla temenni ediyorum.
Bunları bana söyleten duygu nedir? Elbette aşk… Mâşuğa olan sevdam ve yüreğimde onun için tutuşan vuslat ateşidir, hasretimdir.
Aşkın ne kadar zor bir duygu olduğunu herkes bilmez. Onu elde etmek kadar taşımak da zordur. Aşk öyle zorlu bir gönül kamaşması, yürek mayalanması, gönül kıvranışı ve kalb kavruluşudur ki bunu, “Bir demir dağı ortasından delip boyna geçirmek.” tasviriyle ancak anlatabildim. Bunu Zaloğlu Rüstem bile taşıyamaz.
Âşık çok zor bir işin altına girmiş bir babayiğit, bir gönül pehlivanıdır. Zaten beytin ikinci mısraında “Her kişi âşık olurdu eğer âsân (kolay) olsa.” diye bir haşiye düşüyorum. Bu dünyada bir kaidedir ki az olan şey kıymetli ve kıymetli olan şey de İlahî hikmet gereği azdır. Gerçek âşık da böyle az bulunan şeylerdendir işte.
İşte ben böyle yâr gamıyla sevinçliyim. Onun derdiyle mutluyum. Onun cihanlar çapında şöhret bulması ve her yerde isminin duyulması adına çektiğim çileler ile huzurluyum. Cihan mülkü verilen bir dilenci bile benim bu sevincim kadar bir mutluluk duyamaz.
Şiirin son beytinde kendime seslenerek şöyle diyorum: “Ey Yahya! Sevgilinin hançerinden, yani verdiği bu ızdıraptan sakınan bir can olsa karşı çıkar, namus meselesi yapar ve ölmeyi yeğ tutar. Çünkü sevgili için çekilen acılar, namus ve ar kadar değerli ve ulvîdir.
Bütün bu sözlerimi; kendimi tanıtmamdan, gazelimin açıklamasına kadar sizinle hoş sohbet olsun diye ele aldım, ama asıl meramım son devrin bülbülünün dilinde virdi olan,

“Kâşki sevdiğimi sevse kamû halk-ı cihân
Sözümüz cümle heman kıssa-i cânân olsa” beytimdir.

Kıssa-i cânân, bütün sohbetlerin can damarıdır. Onu yüreğinizin has köşesine bir söz sultanı gibi yerleştirin ve bir ömür her mev’izede yüreğiniz konuşsun, sohbet-i cânân etrafına nur yaysın.
Yoksa hak ve hakikatten uzak sohbetler nursuz olduğundan çevredekileri de gölgede bırakır, onların ruhlarına bir karabasan gibi çöker. Alvarlı Efe’nin münacatında söylediği gibi, bu incelikleri idrak edecek hüşyar gönüller, uyanık vicdanlar lazım. Bunu kavramak için düşüncede ter, yürekte fer gerek.
Elhasıl bunu anlayacak mızrabı kırık er gerek…

Zira bilge bahçıvan defalarca şiddetli kışları tecrübe etmiş, birkaç kez bahçesi fırtınalardan ve soğuktan zarar görmüştü. Güzelim bahçe aynı zamanda fırtınaları fırsat bilen, kıskanç nadanların da talanına uğramıştı. O, fırtınalara aldırmadan, her yeni baharda, özenle rengârenk çiçekler yetiştirmeye devam etmişti.

Bahçıvanın yüzündeki hüzün dostlarına da sirayet etmişti. Sözleri yakınlarını da kederlendirdi. Tecrübeli bahçıvanı bilen yakın dostları onu can kulağıyla dinliyor, söylediklerinin hakikatin terennümü olduğunu biliyordu. Zira dostları onun söylediklerinin bir gün mutlaka çıkacağına inanır, her söylediği sözde bir hikmet arardı. Öyle ki bir mesele için bu böyle olacak dese, Allah onu söylediğinde yalancı çıkarmaz, söylediklerini halk eder, diye düşünürlerdi.[3] Dostları da biliyordu ki o hep yüce ideallere bel bağlamış, hep rıza-i İlahiye talip olmuştu. Dünyayı gülistana çevirmek için gece gündüz demeden didinip durmuştu.

Gözünün nuru bahçede yetiştirdiği rengârenk çiçekleri insanların hizmetine sunmuştu. Onun yetiştirdiği çiçeklerden ve fidanlardan herkes istifade ediyordu. Fidanlarından alıyorlar, kendi bahçelerinde de yetiştiriyorlardı. Kendisi için istediğini başkaları için de istemeyi kendisine şiar edinen bahçıvan, güzellikleri başkalarıyla paylaşmaktan mutlu oluyordu.

Usta bahçıvanın eseri, diğer gülistanlara hiç benzemiyordu. Bahçede her şey yerli yerindeydi. Bu cennet köşesi, sanki usta bir şairin dilinden dökülen mısralar gibi, insicamlı ve düzenli idi. Baharın ilk güneşiyle birlikte bahçesinde önce badem ağaçları çiçek açar, ince ve yeşil yapraklar arasından gülücükler saçan bembeyaz çiçekler baharın müjdesini verirdi. Badem ağaçlarını takip eden rengârenk güller ve çiçekler, bahçeyi âdeta Cennet’ten bir köşeye çevirirdi.

Mâhir bahçıvan, memleketin her köşesinden getirdiği çeşit çeşit çiçek ve fidanlarla harika bir sanat eseri ortaya koymuştu. Bahçede meyve ağaçlarının yanında güller, papatyalar, laleler ve sümbüller gülistana renk katmıştı. Baharın kadem basmasıyla birlikte gonca yüklü gül fidanları insanın içine inşirah salardı.

Hâzık bahçıvan bahçesine göz bebeği gibi bakıyor, her gün ağaçlarını bir anne şefkati ile okşuyor, onlarla sohbet ediyor, bahçesini yabanî otlardan temizliyordu. Cennetâsâ bahçe onun hayatının gayesi hâline gelmişti.

Herkes baharla birlikte bu bahçeyi görmek için can atardı. Ağaçlar meyveye durduğunda narin ve küçük dallar her geçen gün ağırlaşan meyveleri taşıyamaz hâle gelir, tecrübeli bahçıvan, özenle hazırladığı ağaçlarla dalların kırılmaması için meyve yüklü dallara destek koyardı. Bilge bahçıvanın dediği gibi, bu yıl bütün ağaçlar meyveye durmuş, ağaçların dalları meyve yükünden kırılmaya yüz tutmuştu.

Herkes bahçeden nasibini alırdı. Çocuklar için bahçenin ayrı bir önemi vardı. İstedikleri zaman bahçeden istifade ederlerdi.

Onun iyi niyetine rağmen etraftaki bahçe sahipleri, onunki kadar güzel bahçeleri olmadığından, onu ve eserini kıskanırlardı. Yer yer hâl ve hareketleri ile kıskançlıklarını da belli ederlerdi. Haset, kin ve nefret benliklerine o kadar işlemişti ki o güzelim bahçe, bilge bahçıvanın elinden çıkmadıktan sonra gözlerine uyku girmeyecekti.

Her yıl olduğu gibi hasat zamanı çok güzel geçmişti. Meyveler toplandı, dostlara ikram edildi. Bahçıvan ikramlarıyla insanların gönlünü aldığı için çok mutlu idi.

Güz mevsimi ile birlikte rüzgârlar hafiften esmeye başladı. Rüzgârlar, sert bir kışın habercisi gibi, her geçen gün şiddetini artırıyor, ağaçları kökünden sökecek gibi esiyordu. Rüzgârlar fırtınaya dönmüş, korkunç bir hâl almıştı. Diğer hazan mevsimlerine hiç benzemiyordu. Daha önce kuzeyden esen şiddetli rüzgârlara bu defa doğudan, batıdan, hatta güneyden esen rüzgârlar da katılmıştı. Güz mevsiminde bahçe âdeta rüzgârların istilasına uğramıştı. Bahçedeki asırlık çınar bile nasibini aldı. Dalları farklı yönlerden esen rüzgârla birlikte kırıldı. Ama yerin derinliklerindeki kökleri, şiddetli esen rüzgârların gövdesine zarar vermesine izin vermiyordu. Fırtınalara inat, çınar ağacı dimdik duruyordu.

Şiddetli esen rüzgârlarla birlikte tohumlar etrafa saçılmaya, farklı farklı mekânlara dağılmaya başladı. Bazı çiçekler kökünden kopmuştu. Fırtınaları fırsat bilen nadanlar harekete geçmiş, fırsattan istifade ederek bahçeyi talan etmeye başlamışlardı. Uzun süredir kıskançlıklarından bahçeye ve bahçıvana zarar vermek için pusuya yatmış gibi hâlleri vardı. Fırtınalar ve kargaşa onlara istediği fırsatı vermişti. Baharla birlikte etrafa rayihalar saçan güllerin dahi dallarını kırdılar. Rengârenk laleleri çiğnemekten utanmadılar.

Birkaç gün sonra fırtına durdu. Fırtınadan sonra şiddetli gök gürültüsüyle birlikte yağmurlar yağmaya başladı. Güz yağmurları kısa sürede sele döndü. Yağmurla birlikte dağdaki çer çöp sele kapılmış, tabiat yıkanmış gibi olmuştu. Bahçe de sellerden ve şiddetli yağan yağmurdan nasibini almış, zarar görmüştü. Çiçek tohumlarının bir kısmı da selle birlikte farklı diyarlara doğru uzun bir yolculuğa çıkmıştı.

Bahçıvan için güz mevsimi hiç bu kadar hüzünlü olmamıştı. Sanki yıllarca sürmüş gibi hissetti. Fırtınadan sonra bahçesini düzenledi, çitleri tamir etti.

Güzle birlikte havalar soğumaya başladı. Birkaç gün sonra ilk kar, şehrin yaslandığı yüce dağa düştü. Sabahki ayaz, karın yağdığını haber veriyordu. Dağın tepesi bembeyaz olmuştu. Birkaç gün sonra kar ovaya da indi. Lapa lapa yağan karlar, her tarafı beyaza boyamıştı. Karla birlikte hava biraz yumuşadı. Birkaç gün sonra soğuklar kendini hissettirmeye başladı. Tekrar kar yağdı. Şiddetli fırtınalar, bir ömür boyu sürecek hissi uyandırıyordu insanlarda. Bahçe tamamen karlar altında kalmıştı. Güzden sonra kar, bahçeye şefkatle örtülmüş bir örtü gibi duruyordu. Zamanla kış, zemheriye dönüvermişti. Fırtınalar, soğuklar her geçen gün daha da artmıştı. Yer yer esen fırtınalarla birlikte karlar rüzgârın önünde etrafa savruluyor, kar öbekleri küçük dağları andırıyordu.

Bahçıvan, hüzünlü olsa da elden bir şey gelmeyeceğini biliyordu; mütevekkilane bir eda ile baharın gelmesini beklemekten başka çare olmadığının farkındaydı. Zira güngörmüş, bilge bahçıvan; seksen yıllık ömründe nice kışlar görmüş, gözü gibi baktığı bahçesi birçok badireyi atlatmıştı. Her baharla birlikte yeni dirilişlere şahit olmuştu. Karın rahmet olduğunu, tohumları bembeyaz örtüsü ile bahara hazırladığına inanıyor, bu günlerin de bir gün geçip gideceğini biliyordu. İçi rahattı, fakat gözlerinde ve yüzünde hep hüzün vardı.

Bilge bahçıvan dostlarına umut vermekten hiç geri kalmadı. Bu günlerin bir gün geçeceğini, baharın geleceğini hep söyledi durdu. Onun sözlerini tasdik edercesine ilk müjdeyi kardelenler verdi. Kardelenler boynu bükük de olsa kışa inat, karların arasından arz-ı endam etti. Hiç bitmeyecek gibi görünen kışın artık sonunun geldiğinin ilk müjdecisi idi kardelenler. Bahçıvan, “İlk cemre havaya düştü.” dedi yüzünde açan tebessümle birlikte. Şiddetli soğuklardan sonra ılık ve insanın içine rahatlık veren rüzgâr, baharın geleceğine işaretti. Güneşin gülümsemesi de artık kıştaki gibi değildi. Her geçen gün insanın içini ısıtıyordu. Karlar erimeye başladı. Dağların yamaçlarında güneş ışıkları ile birlikte buharların göğe doğru yükseldiğini gören bahçıvan ve arkadaşlarının mutluğu görmeye değerdi.

Karın kalkmasıyla birlikte bahçedeki hasar da ortaya çıktı. Fırtına ve fırsatçıların verdiği zarar büyüktü. O, yakınları ile birlikte kendilerini çok büyük işlerin beklediğini biliyordu. Ümitsizliğe kapılmadan, hep birlikte tekrar çalışmaya koyuldular. Her zaman olduğu gibi bu bahar da etrafa gülücükler saçan çiçekleriyle badem ağacı müjdeyi vermişti. Bahçıvan ilk önce kırılan dalları bir hekim edası ile onardı.

Fırtınadan fırsat bulup toplayamadığı çiçek tohumları bahçenin her tarafına yayılmıştı. Baharla birlikte dünyanın dört tarafında çiçekler açmaya başladı. Bir anda binlerce bahçe olup çıktı. Bahçıvanın ve dostlarının yüzünde hüzünle karışık tebessüm vardı. Fırtınalardan sonra artık yüzleri gülüyordu. Çiçeklerden etrafa yayılan rayihalar, çekilen sıkıntıları çoktan unutturmuştu bile. Bahçıvanın dediklerinin çıktığını görenlerin ona olan itimatları daha da artmıştı. Dostlarıyla birlikte gece gündüz çalıştılar. Bahçe eskisinden daha güzel oldu. Kışın ve fırtınanın rahmet olduğu şimdi daha iyi anlaşılmıştı.

Bahçıvanın eli, Hızır’ın eli gibiydi. Elini değdiği her yer yeşeriyordu. Fırtınayı fırsat bilip bahçeyi yağmalayanlar, bahçenin eskisinden daha güzel olduğunu görünce yaptıklarından utandılar. Uzun süren kara kıştan sonra dünyanın dört bir tarafında açan rengârenk çiçekler ve boy atan fidanlar, acılara deva oldu.

[1] Yeğin: Ağızlarda bar yüklü, bol meyveli.

[2] Anadolu’da halk, kuşburnu ve palamutların çok meyve verdiği yılın kışının çok sert geçeceğine inanır.

[3] “Allah’ın öyle kulları vardır ki, ‘Şu şöyle olacak.’ diye yemin etse, Allah onu yalancı çıkarmaz.” (Camiu’s-Sağir, 2494).

Manga Nedir?

Manga; bilim kurgu ve fantastik temalardan oluşan, Japonca “gelişigüzel” anlamına gelen “man” ile “resim” anlamına gelen “ga” kelimelerinden türetilen bir Japon çizgi roman türüdür.[1]

Çin ve Japon kültürlerinde, geçmişi 12. yüzyıla kadar uzanan resim ve yazı sanatının örnekleri, odun parçaları üzerine yapılmıştır. Bu sanat eserleri, Uzak Doğu sosyal hayatının önemli bir unsuru hâline gelmiştir. Tahta üzerine yapılan resimler, zaman içinde sanatçıların geliştirdiği tekniklerle biçim değiştirmiştir. Günümüzdeki manga sanatının temelini oluşturan bu eserler, çizgiler ve çerçeveler kullanarak hikâyeleştirme ve anlatma metodunu ihtiva eder. Manganın ilk örneği, 1902’de Rakutan Kitazawa tarafından gazetede yayımlanan bir çizgi romandır. Bu çizgi romanlar, bir kahramana odaklanan hikâyeleri içerir.

19. yüzyılda Japonya ile Avrupa arasındaki seyahatlerin artması, kültürler arası etkileşime vesile olmuş ve Japon çizerler, Avrupalı meslektaşlarından etkilenerek manganın çizgi roman formunu benimsemeye başlamıştır. Japon çizerler, özellikle ünlü mizah dergisi Punch’tan ilham alarak Toba-e adlı dergiyi çıkarmışlar ve Japonya’da yaşayan yabancılara hitap etmişlerdir. Amerikan ve Avrupa çizgi roman esaslarını benimseyen Japon sanatçılar, özgün illüstrasyonlar ve panolama teknikleriyle manganın gelişimine önemli katkılarda bulunmuşlardır.[2]

1920’lerde Japonya’da meydana gelen kültürel ve sosyal değişimler, ilk kez işçi sınıfının oluşmasına yol açmıştır. Bu dönemde, mangalar ekonomik sıkıntılar ve adaletsizlikler gibi halkın sorunlarını ele almaya başlamıştır. Manga, bu bağlamda bir direniş aracı olarak kullanılmış ve manga sanatçıları halkın sesini duyurmaya çalışmıştır. Bu dönemde halkın sorunlarını ve politik izlenimleri ifade etmek maksadıyla manga federasyonları kurulmuştur. Gazetelerde yayımlanan manga çizgi romanları, “manga” ve “mangaka” (manga çizeri) terimlerinin Japonya’da yaygınlaşmasına vesile olmuştur. O dönemdeki çizgi romanların ağır bir anlatım diline sahip olduğu ve hayal gücünün sınırlı olduğu görülmektedir.[3]

1950’lerden itibaren, manga türünün etkili isimlerinden biri olan Tezuka Osamu ile birlikte çocuklar için hazırlanan şirin, eğitici ve bilim kurgu unsurları içeren yeni bir manga tarzı ortaya çıkmıştır. Bu tür mangalar, çocuklar için güvenilir bir eğlence kaynağı olarak görülmüştür. Savaşın acılarından kaçmaya çalışan genç kitlenin de ilgisini çekmeye başlamıştır. Bu dönemde, genç manga sanatçıları, yaşıtlarına hitap eden manga türleri oluşturmuşlardır. II. Dünya Savaşı’ndan sonra Amerikan çizgi romanları ve Walt Disney’den etkilenerek yapılan mangalara yeni çizim teknikleri de eklenmeye başlamış, bu da manganın yeniden yapılandırılmasına sebep olmuştur.[4]

Manga Türleri

Osamu Tezuka’nın çizgi roman teknikleri, Amerika veya Avrupa’daki yaklaşımlardan farklıdır. Tezuka, olayları veya düşünceleri aktarmak için Amerikan çizgi romanlarına göre daha az kelime ve bir hikâyeyi anlatmak için daha fazla kare ve sayfa kullanmıştır.[5]

Manga çizimlerinde öne çıkan özellik, karakterlerin görünüşleridir. Büyük gözler ve hisleri yansıtan bakışlar, onu diğer formlardan ayıran bir özelliktir. Batı çizgi romanında her sanatçının çizgisi ve dili farklıdır, oysa mangada sanatçının imzasını görmek neredeyse imkansızdır. Batı çizgi romanlarının aksine mangada herhangi bir yaş sınırlamasının olmaması, geniş kitlelere ulaşmasını sağlamıştır. Mangayı büyük kitlelere ulaştıran bir başka unsur ise ekonomik olmasıdır. Kültürünün gelişim sürecinde kitlesine kolayca ulaşabilmek adına, ucuz kâğıda, az tramlı ve tek renk olarak basılmaya başlayan manga; zamanla bunu bir stile dönüştürüp kendi kurumsal kimliği hâline getirmiştir.[6]

Manganın; aksiyon, komedi, drama, macera, korku, tarih, gizem, romantizm, gerilim, bilim kurgu ve fantezi gibi birçok çeşidi vardır.

Astro Boy, macera ve bilim kurgu türlerinin ilk örneklerinden biridir ve insan ile makine arasındaki çatışmayı ele almıştır. 1970’li yıllarla birlikte, özellikle iş dünyasındaki profesyonellere yönelik eğitici ve bilgilendirici Kyoyu mangaları ortaya çıkmıştır. Bu tür mangalar genellikle “akademik manga” olarak adlandırılır ve matematik, fizik, tarih, bilgisayar kullanımı, yemek yapımı gibi çeşitli konularda bilgi sunarlar. 1980’li yıllarda ise politika ve işle ilgili mangalar, büyük talep gören eserler arasında yer almıştır.[7]

Manga ve Matematik

Manga, resim ve metinleri başarılı bir şekilde birleştirdiği için sadece eğlence maksatlı değil, eğitim için de kullanılmaktadır. Özellikle 1990’lı yılların sonlarına doğru, önemli sosyal olaylara odaklanarak öğrencilerin ilgisini çekmek için manga, eğitim alanında daha fazla kullanılmaya başlanmıştır.[8]

Manga, konuşma balonları içermesi sayesinde ders materyaline kolayca dönüştürülebilen bir formata sahiptir. Ders içeriği, öğretmenin planladığı materyallerle uyumlu hâle getirilebilir; hatta sadece dersin muhtevasına uygun hikâyeler kullanılabilir. Manga, öğrencilere hitap eden zengin içeriğiyle bilgilerin hatırlanmasını kolaylaştırır. Yapılan çalışmalarda, öğrencilerin genellikle klasik ders kitaplarını okumaya pek istekli olmadıkları, ancak eğitim maksadıyla hazırlanan mangalara daha fazla ilgi gösterdikleri ve bu materyalleri tekrar tekrar inceleme eğiliminde oldukları gözlemlenmiştir.[9]

Mangalar, matematik dersinde öğrenciler üzerinde dikkat çekici bir etki bırakmış ve bu öğrencilerin matematik dersine yönelik tutumlarında olumlu değişiklikler tespit edilmiştir. Mangaların ders öğretiminde kullanımı, öğrencilerin sanat şuurunu artırmış ve soyut kavramları daha somut hâle getirmiştir. Bu öğretim yöntemi, öğrencilerin riyazî düşünme kabiliyetlerini de geliştirmiştir.

Manga okuma, öğrencilerin hayal gücünü artırmaktadır. Derste manga kullanımı, öğrencilerin ekip çalışmalarını ve teori ile pratiği bütünleştirme kabiliyetlerini geliştirmiş, aynı zamanda kendi kendine öğrenmelerini teşvik etmiştir. Bu araştırmanın sonucunda, matematik derslerinde kullanılan manganın, derse somutluk kazandırdığı ve öğrencilerin ilgisini artırdığı gözlemlenmiştir.[10]

Manga, menşei yerel zenginlikler olan, evrensel bir ifade dilinin öncüsü olmuştur. İşlediği temalar ve motifler, evrensel değerlere, korkulara ve beklentilere dokunurken, aynı zamanda Japonya’nın yerel birikimlerinden (hikâyeler, inançlar, felaketler gibi) ilham almayı ihmal etmemiştir.

Manga ve benzeri teknikleri kullanarak ortak insanî değerleri, farklı dil ve kültürlerde tesirli bir tarzda ifade etmek, yeryüzü mirasçılarının vazifeleri arasındadır.

Dipnotlar

[1] Çiğdem Taş Alicenap, “Yerelden Evrensele Japon Anime ve Manga Sanatı”, Sanat ve Tasarım Dergisi, 2014, Cilt: 7, Sayı: 7, s. 31–60.

[2] Kerim Emre Özerden, Ziyad Guliyev, Hamdi Arslan, “Japon Manga Sanatına Uyarlamalarda Kronotopun Dönüşümü: ‘Manga Shakespeare’ Örneği”, Pamukkale Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi, 2022, Sayı: 53, s. 221–233.

[3] Sevilay Ulaş, “Manga Sanatının Japon Animelerine Etkileri: Stüdyo Ghibli Örneği”, Altınbaş Üniversitesi, Yüksek Lisans Tezi, İstanbul, 2023.

[4] Ulaş, a.g.e.

[5] Taş Alicenap, a.g.e.

[6] Ulaş, a.g.e.

[7] Ulaş, a.g.e.

[8] A. Arzu Arı, Barış Demir, Betül Baydar Işık, “Matematik Öğretiminde Manga Çizgi Roman Kullanımının Etkilerini Araştıran Çalışmalar”, Bayburt Üniversitesi Fen Bilimleri Dergisi, 2019, Cilt: 2, Sayı: 2.

[9] Arı, Demir, Işık, a.g.e.

[10] Arı, Demir, Işık, a.g.e.

Şiir, edebî bir türdür ve bu alanda güzel eserler verilmesi, toplum hafızasının göstergesi olması açısından önemlidir. Dil, kelimeler ve kavramlarla gelişirken insan ruhu da o kelimelere yüklenen anlamlarla zenginlik ve enginlik kazanır. Dilde var olan sanatlı söylemler, yerinde kullanılırsa dilin işlerliğinin ve etkisinin artmasına vesile olur.

Dile kendi seyri içinde bakıldığında, günlük konuşma ya da yazı dilini, düzyazı (nesir) temsil ederken şiirleri (nazım) ise daha özgür ve özgün mısralar ve sıra dışı söylemlerin temsil ettiği görülür. “Baharda çiçekler açtı.” cümlesi genel bir mesajı içerir. Ancak “Bahar gibi oldum ben, çiçek çiçek açtım ben.” denildiğinde durum birden değişir ve öznellik devreye girer. Söylemdeki öznellik ve kelimelerdeki ses uyumu, şiiri daha cazip kılar. Şiirin bu yönü, ezberlemeyi kolaylaştırırken şiirdeki kelimelerin ve farklı anlamların günlük konuşmalara yansımasını da sağlar.

Şiirin faziletli bir kalbi şefkatle doldurup duygulandırdığını söyleyen Hazreti Ömer (radıyallâhu anh); çocukların anadillerini sağlam bir şekilde öğrenmeleri ve kendilerini rahatça ifade edebilmeleri için onlara şiir öğretilmesini de tavsiye etmiştir. Hazreti Aişe (radıyallâhu anha) validemize ait şu söz de şiirin çocuklara ve dile bakan yönünü çok güzel ifade etmektedir: “Çocuklarınıza şiir öğretiniz, dilleri tatlılaşır.”

Bu ifadelerin yeni bir medeniyet inşası zamanında kayda geçmiş olması dikkat çekicidir. Gerçekte medeniyetlerin inşasında dilin zenginliği çok önem arz eder ve dili geliştiren unsurların başında edebiyat ve bilim gelir. Ancak bilim dili çocukların ve genel kitlenin ilgi alanı dışındadır. Edebiyatın önemli bir yanını teşkil eden şiir ise toplumda hemen hemen herkesin ilgi duyduğu ve seviyesine göre tercih ettiği bir sanat alanıdır. Bu ilginin çocuklar için çok önem arz ettiği, özellikle günümüz dünyasında açıkça görülmekte olup konu birinci derecede anne ve babaları ilgilendirmektedir.

Çocuklukta duygusal zekâ daha baskındır. Şiirler de duyguların renkleriyle boyanan söylemlerdir. Şiirle ifade tarzı, bütün dillerin önemli bir yanını teşkil eder. Bir çocuk, annesi için düzgün, kurallara uygun ve çok güzel cümleler kuramaz. Ancak bunu ezberlediği bir şiirle çok güzel ifade edebilir ve böyle bir eserdeki kelimeler ve duygular, onun konuşma dünyasının oluşmasına önemli katkılar sunar.

Kulağımda ninni sesi
Cennet kokuyor nefesi
Sen her zaman içimdesin
Dahası var dahası var
…
Mevla’m bana bağışladı
Bir meleğin kanadını
Göklere yazdım adını
Dahası var dahası var

Çocuklar, bu mısralarda kullanılan kelimelerin anlamlarını ilk anda bilemeyebilirler. Ancak bu dizelerdeki mânâlar onların şuuraltlarına işler. Cennet, Mevla, gökler, melek ve kanat kavramları, onların konuşmalarında, bağlama göre farklı şekillerde yer alır ve düşünce dünyalarının oluşmasında önemli rol oynar. Nihayet böyle kelimelerle örülen bir dil hem konuşmaya hem de yazmaya letafet, belagat ve güzellik olarak yansır.

Şiirimsi özellik taşıyan atasözleri, deyimler, tekerlemeler ve bilmeceler de benzer etkiyi gösterir. “Çarşıdan aldım bir tane, eve geldim bin tane” denildiği zaman, çocuğun zihninde nar meyvesi, renkleri ve tadı ile canlanacak ve çocuk bu kelimeyi hiç unutmayacaktır. Bununla beraber çarşı ve alışveriş kelimeleri de onların kavram hazinesinde kendilerine özgü çağrışımlarla yerlerini alacaktır.

“Mini mini bir kuş donmuştu, pencereme konmuştu.” diye başlayan müzikli şiiri okuyan ya da dinleyen çocukların zihninde, bir kuş ile birlikte bir olay da canlanır. Bu, onları heyecanlandırır. Aynı zamanda kuş sembolü, onlarda canlılara karşı bir sevgi uyandırır. Bu semboller de zaman içinde konuşmaya ve yazmaya doğru akarak kendini hissettirir.

Çocuklar dil gelişim sürecinde taklit ederler, ancak bu sadece taklitte kalmaz. İnsana bahşedilen dil yeteneği sayesinde duyduğu kelimelerle yeni terkipler üretirler, onları farklı bağlamlarda kullanabilirler. Bundan dolayı çocukların dil gelişimleri sürecinde kullanılacak kelimelerin şiirselliği ayrı bir önem arz eder.

Önceki asırlarda bebeklerin rahatlamaları ve uyumaları için söylenen ninniler, şimdilerde yerini müziğe ve melodiye bırakmıştır. Müziğin şiirle iç içe olması, çocuklar için ayrı bir güzelliktir. Ayrıca çizgi ve animasyon filmlerde sıklıkla müzikli şarkılara yer verilmesi de seyretme oranını artıran bir unsurdur. Her müzik, sözleri ile birlikte bir kültür aktarımı da yapar. Medeniyet inşa etmek isteyen toplumların, muhtevası zengin eserler vermesi bir mecburiyettir.

Konuşmaya başladıktan bir süre sonra, çocuklara kısa şarkıların öğretilmesi, ilkokul sıralarında çocukların şiir okumaya teşvik edilmesi, çocuklara şiirin ve şiir dilinin fıtrî bir ihtiyaç olduğu hususunda bir kanaat verebilir. Bir araştırmada okul çağında yapılan şiir uygulamalarında, çocukların olumlu duygu ve düşünce kazandıkları, konuşmalarında vurgu ve tonlamayı kontrol edebildikleri ve daha zengin bir kelime hazinesine sahip oldukları tespit edilmiştir. Aynı çalışmada, anadilin öğretimi ve gelişimi için şiir dilinin önemli bir unsur olduğu ve şiirin güzel konuşma, yazma ve düşünme yeteneklerini geliştirdiği tespit edilmiştir.

Dünya edebiyatına bakıldığında çocuk şiirlerinin genellikle didaktik ve pastoral yöne kaydığı görülmektedir. Türk edebiyatında da buna benzer bir yaklaşım vardır. Sözlü edebiyat döneminde, bu alan; masallar, tekerlemeler ve ninnilerle dolduruluyordu. Hatta anlatılan dinî menkıbeler, hazır bir dil ortamı oluşturuyordu. Günümüzde “hikâye anlatımı” olarak bilinen bu uygulamanın, çocukların idrak kabiliyetlerini anlamada ve öğrenme güçlüklerini belirlemede kolaylık sağladığı tespit edilmiştir. Batı edebiyatında gelişen fabl türü de bir yönüyle bu şekilde kullanılmıştır. Dinî ve ahlakî muhtevalı şiirler de zamanla çocuk şiirleri içinde yerini almıştır ve günümüz dünyasında gelişimini devam ettirmektedir.

Çocukların dünyasında, basit kelimeler ve gün içinde karşılaştıkları nesneler bulunur. Bu sebeple çocuk şiirleri, mümkün olduğunca sade ve somut unsurlar ihtiva etmelidir. Bu şekilde ifade edilen kavramlar, dilin gelişimi ve kültür aktarımı açısından önemlidir. Çünkü çocukların zihinleri bu kavramlardaki anlamlara göre şekillenecek ve dilleri de bu istikamette gelişecektir.

Bütün bunların yanında, çocukların şiir diline âşina olmalarında, dillerinin tatlılaşmasında annelerin rolü çok büyüktür. Anadili gerçeğine bağlı olarak doğuştan itibaren çocuğun zihin dünyasına giren kelime ve cümleler, onun konuşma, yazma ve düşünme sisteminin temelini oluşturacaktır. Şiir dili ile içli dışlı olan bir annenin yetiştirdiği çocuk da konuşmalarına farklı özellikler yansıtacaktır.

Çocuklara şiir okunması ve şiir öğretilmesi için birçok yol denenebilir. Mesela anne ve babanın aile ortamında şiirler okumaları, güzel şiir örneklerini görsel olarak sergilemeleri, çocuklara yaşlarına göre uygun müzikler dinletmeleri, seviyelerine göre şiirler seçip ezber yaptırmaları, okulda öğrendikleri şiir ve şarkıları evde tekrar etmeleri gibi pek çok alternatif düşünülebilir.

Dipnotlar

Dalından düşen yaprağa odaklananlar için hüzün bestesidir sonbahar. Bazılarına göre, bülbülün güle karşı hissettiği aşkın feryadının duyulduğu bir mevsimdir. Aşkın en ızdıraplı mevsimidir belki.

Sonbahar, kendisinden ayrı düşünülmesi mümkün olmayan “hüzün” ile birlikte dinginliktir aslında. Baharın geçici coşkusu ve heyecanından, yaz mevsiminin getirdiği rehavet ve bazen sonu gelmeyen ihtiraslardan arınma, gerçeklerle yüzleşme, yüzleşirken de olgunlaşma demektir.

Gösterişten uzaklaşıp sadeliğin hâkim olduğu renginde, ne yeşilin göz dolduran koyu tonu ne kırmızının can alıcı tutkusu vardır. Sonbaharın rengi, hayat tecrübesi olarak da ifade edebileceğimiz yaşanmışlıkların etkisi ile son derece iddiasız, hatta yer yer soluktur, ama ressamın tuvaline vurduğu son fırça darbeleri ile tam şeklini alan muazzam bir tabloyu hatırlatır. Renkler arasındaki ihtişam yarışında, kahverenginin asaletinin galibiyetidir sonbahar. Kırmızıdan vazgeçiş, sarıya duyulan sevdadır.

Yaz sıcaklarından sonra, kış ayazına geçmeden önce yapılan hazırlıktır sonbahar. Bahar meltemlerinin fısıldadığı muştular yerine, yaklaşan kış mevsimini hatırlatan sonbaharın rüzgârı serttir, ama gerçeği açıkça söylediği için aslında dost mevsimdir sonbahar.

Her zamanın bir zorluğu vardır. Her zorlukta da Cennet gibi bir kolaylık vardır. Bu dönemin en zor yanlarından birisi de enaniyet dolu yalnızlıklardır. Büyük imtihanlardan geçen insanlar için bu yalnızlık diğer insanların yalnızlığından daha tehlikelidir. Zira büyük imtihanların kırılma noktaları vardır. Onlar için ya iyiden yana kırılır ve ebediyetin kapısı o insanlara aşkla açılır ya da kötüden yana kırılır ve herkes Allah’ın kudretini unuturcasına enaniyet yalnızlıklarına dalar ve Cehenneme gitmelerine gerek kalmayacak bir ateşin içinde kendilerini bulurlar.

Büyük imtihana tâbi olanlar derdi büyük kimselerdir. Onların yolları, çeşit çeşit, aşılmaz ve çetrefilli dertlerle donatılmış olmasına rağmen, hayatlarında ayağa takılan bir çakıldan şikâyet etme yoktur, dağların yanında çakılların hükmü söz konusu bile değildir.

“İnsan derdi kadar devleşir.” düsturuna binaen sözü de sazı da nazı da ona göre bir kıvam çilesindedir. Derdi kendi olanın ise, aslında gördüğü her şey kendisinden bir parçadır.

Allah’a (celle celâluhu) âşık olmuş ve hayatının bir kısmında dahi ihlasın zirvesini yaşamış insanlar her şeyde Allah’ı gördüklerinden dilleri de gönülleri de dünyaları da hep Cennet gibi güzeldir. Onlar Allah’tan uzak kalırlarsa derin bir yalnızlık yaşar ve müthiş bir dert ile kıvranırlar.

Muhammedî (sallallâhu aleyhi ve sellem) dert ile dertli olan herkesin hayatı, başkalarına huzuru ulaştırma üzerine inşa edilmiştir. Bu yolda sevap elde etmekten öte, sevaba girilecek yollar inşa etme ve insanların sevabına vesile olmak vardır. Tebessümü iki dudağa hapsetmekten öte, gönüllerce gülme esprisi vardır. Kendi adına birikme ve biriktirmeden öte, çağlama ve dokunduğu her yerde baharları görme niyeti vardır.

Derdi böylesine güzel olan Cennet yüzlü insanlar için şeytan da nefis de düşman da hiçbir zamanda görülmemiş şekilde hep aleyhte hareket edecektir.

Derdin bu büyük yanını fark etmiş insanlar, dostlarını asla terk etmez, onların hatalarına karşı da büyük davayı ve sevdayı düşünerek hep kör kalırlar ve vefa ile onların her hatasını örtüp şeytana ve nefse bu dostluğu asla satmazlar. Kalbi besleyen en büyük kaynaklardan birisinin de dost muhabbeti olduğunu bilirler ve içlerinde ne zaman bir yalnızlık zehri birikecek olsa hemen bir dosta koşar ve “Bana imtihanımda yardımcı ol.” derler. Bunu da dua isteyerek, başkalarına neler yapabiliriz heyecanı ile dertlenerek yaparlar.

İhlasın ve bir kalbde birlikte atmanın, yani uhuvvetin binlerce kanat olacağının farkındadır derdi vazgeçilmez olan yiğitler. Allah Resûlünü (sallallâhu aleyhi ve sellem) düşünürler de O’nun sadık yârenleri gibi birbirine dost olmaya çalışırlar. Bu yolda kendi adına yapılanların değil de asıl başkaları ile alınan yolların bereketine inanır ve bunu hayatlarına tatbik ederler.

“Dert ehline derdin demeye ne hacet,

Söylemeden anlar ehli dert ise şayet,” derler ve dertli dostlarını asla bırakmazlar.

Bu yolda kırılmadan, darılmadan ve hiç yorulmadan yürürler. Kırılan kırda kalır, darılan darda kalır, yorulan yolda kalır derler.

Bu zamanda insan, yol arkadaşlarına her zamankinden daha çok ihtiyaç duyar ve onlara gönlünü açtıkça açar. Zira büyük dönemeçlerde yapılan hatalar, uçurumdan düşmelere sebebiyet verebilir.

Birlikte uçmak, birlikte kanat çırpmak, her zaman daha güvenli ve daha bereketlidir. Her yanın bin günah ve fitne ile sarıldığı zamanlarda, derdi güzel insanlar bir olurlar. Onlar her daim, “Allah’ım kalbimi insanların kalbine, onlarınkini de benim kalbime, hepimizin kalbini de, ne olur, Senin sevgine aç.” duasını ederler. Onlar yolda kalmışlara en merhametli yanlarıyla heyecana getirecek sözler söylerler ve “Aman geride kalmayalım kardeşim!” derler. Gönüllere şöyle seslenirler:

Yolda kalmış yolcuya yıllar yılı umuttuk
Of diyenin elinden daha demeden tuttuk
Ahd ü peyman etmiştik dost, nasıl da unuttuk
Yiğitlere ilham olan sözlerimiz nerede!

Hakikat sofrasında kırılmayan kaşıktık
Dervişlerden öte de biz müptela âşıktık
Bir himmet eyleyince ne bentleri aşmıştık
Gönlümüze tercüman gözlerimiz nerede!

Takılmış engellerde kimi görürsek kimi
Tutacaktık elinden, can gördüğümüz gibi
Işıktı nesillere, geçtiğimiz yer hani
Ezelden ebede ki izlerimiz nerede!

Hazreti Musa (aleyhisselâm), “Ya Rabbi, genişlet göğsümü, kolaylaştır işimi, çözüver şu dilimin bağını. Tâ ki anlasınlar sözümü!” (Tâ Hâ, 20/25–28) diye dua etmiştir. Demek ki anlaşılır olmak, his ve düşüncelerimizi, en uygun kelimelerle karşımızdakine aktarmak o kadar da kolay değil.

Güzel Söz

İnsicamlı bir yazı yazma veya güzel konuşma, asırlardan beri insanlar için önem arz etmiştir. 5. ve 7. asırlarda Hicaz bölgesinde, Ukaz’da şiir ve hitabet yarışmaları yapılır ve güzel şiir yazanlar veya söz söyleyenler takdir edilirdi. İnsanları etkilemek ve bir düşüncenin benimsenmesine vesile olmak için Antik Yunanistan ve Roma’da hitabet ve belâgat sanatı, meclislerde kullanılmış, nutuk ustaları hatipler yetişmiştir.[2]

Günümüzde tesirli ve güzel konuşabilme veya yazabilmeye rağbet artmıştır. Kelimeleri ve söz sanatlarını yerli yerinde kullanma, doğru telaffuz, vurgu ve tonlama önemli bir hâle gelmiştir.

Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) üsluba, yani sözü ifade etme biçimine ehemmiyet verirdi. Sözün akıcı ve anlaşılır olmasını tercih ederdi. Nihayetsiz feyze mazhar kalbinden kaynaklanan mânâları, inci gibi kelimelerle telaffuz eder, gönülleri fethederdi.

“Resûlullah’ın (sallallâhu aleyhi ve selem) konuşması her dinleyenin rahatlıkla anlayabileceği şekilde açıktı.”[3]“Konuştuğu zaman onun kelimelerini saymak isteyen sayabilirdi.”[4] “İyice anlaşılmasını istediği kelime ve cümleleri, üç kere tekrar ederdi.”[5]

Tesirli Söz

Söylenen söz kadar söyleyen kişinin de önemi büyüktür. Söz sahiplerinin muteber ve güvenilir olması elzemdir. Bu durum yazı yazanın veya konuşmacının muhatapları üzerindeki tesirini artırır. Güzel söz, doğruyu aktaran, hakkı ve hukuku üstün tutan, hikmetli sözdür; insanı ve toplumu yıkan, aldatan değil, yücelten bir değerler senfonisidir. Söz, yerinde söylenmeli ki laf-ı güzaf olmasın; bir aldatma vasıtası değil, aydınlanma vesilesi olsun.[6]

Yazının tesirini artırmak maksadıyla kullanılan söz sanatlarında denge muhafaza edilemezse mânâda kayıplar verilmeye başlanır. Kelimeler birer vasıta olmaktan çıkıp mânâya perde olmaya başlar. Sözün kaynağı kalbdir.[7] Olmadık şeylerin, mübalağalı bir şekilde ifade edildiği, ferdin dil ve üslubunun kirlendiği ve sözün bir aldatmacaya dönüştürüldüğü günümüzde insanlık, büyük bir tehlikeyle yüz yüzedir. Hâlbuki söz bir kandırma vasıtası değil, doğruluğun, samimiyetin ve muhabbetin enstrümanı olmalıdır.[8]

Lafızperestlik

Her devirde sözün büyüsüne kapılıp “lafızperest” olacak kadar mânâyı ihmal edenler çıkmıştır. Edebî şuuru gelişmiş hemen her kalemin ilk uğradığı durak üslup aşkıdır denilebilir.[9] Üslup, yazma şevkini besler. Hatta bu noktada başka yazarların ayak izleri de takip edilebilir, ama insan bu cazibeye kapılıp giderse kendi vicdanının sesini duyamayabilir.

Üstad Bediüzzaman, lafızperestliği bir hastalık olarak nitelendirir ve bu konuda şu hususlara dikkat çeker: “Lafza ziynet verilmeli, fakat tabiat-ı mânâ istemek şartıyla. Ve suret-i mânâya haşmet vermeli, fakat meâlin iznini almak şartıyla. Ve üslûba parlaklık vermeli, fakat maksudun istidadı müsait olmak şartıyla. Ve teşbihe revnak vermeli, fakat matlubun münasebetini göze almak ve rızasını tahsil etmek şartıyla. Ve hayale cevelân ve şâşaa vermeli, fakat hakikati incitmemek ve ağır gelmemek ve hakikate misal olmak ve hakikatten istimdat etmek şartıyla gerektir.”[10]

Günümüzde genç yetenekler fikirlerini ifade etmek için arayışlara girdiklerinden, onlara destek olmak bu konuda ehil insanların vazifesidir. Bazı gençler, eleştirilme endişesiyle denemeler yapmaktan çekinmektedir. Aslında her tecrübe gelişimin bir basamağıdır. Yeter ki öğrenme şevki sürekli olabilsin.

Teşvik İçin Neler Yapılabilir?

Fikirlerini ifade etmeleri, derinleştirmeleri ve olgunlaştırmaları için gençlere fırsat sağlanabilir. Yazılarının ehil editörler tarafından değerlendirilmesi sağlanabilir. Akranlarının da dâhil olduğu yazarlık atölyeleri gibi faaliyetler düzenlenebilir.

Yazının başına dönecek olursak; halkın karşısına konuşmacı veya yazar olarak çıkmak kolay değildir. Hatip veya müellifin, fikirlerini insicamlı, yani metnin derin yapısında yer alan kavramlar arasında sağlam bağlar kurarak aktarması ciddi bir birikim ve emek ister. Hatalar insan olmanın gereğidir. Bir talebenin hatasını hoş görmeyen öğretmen, onun insan olmasını hoş görmüyor demektir. Hata yapmak, kabiliyetsizlik anlamına gelmemelidir.[11]

Netice

“Beyan, yalnız mânâların vuzûhu, kelimelerin sesi ve belli maksatların ifadesi değildir; o, aynı zamanda düşüncelerimizin dili, hislerimizin mûsıkîsi, kalblerimizin heyecanı, Allah’a muhatap olmanın tercümanı, ümitlerimizin de geleceğe uçurduğu altın kanatlı üveykidir. Bütün bu gayeleri ihtiva eden seviyeli ve hedefli bir beyan; gökler kadar derin, arz ölçüsünde canlı, ipekler gibi yumuşak, anne kucağı kadar sıcak diyebileceğimiz o kendi şivesiyle feverana başladığı zaman, mantıkların uyanışını, ruhların şahlanışını, kelimelerin sihrini ve konuşmanın ezelî macerasını söyleyen bir büyü tesiri icra eder.”[12]

“‘Fehim, ifhamdan daha esheldir,’[13] yani sizin burada anlatılmaya çalışılan şeyleri anlama kabiliyetiniz, benim anlatma kabiliyetimden daha fazladır.”[14]

Dipnotlar

[1] Marie von Ebner-Eschenbach, Aphorismen, eBook-Bibliothek, 2005, s. 26.

[2] Beyza Nur Karadüz, “Güzel Konuşmak ve Yazmak”, Sızıntı, Mayıs 2012.

[3] Ebû Dâvûd, Edeb, 18.

[4] Buhârî, Menâkıb, 23.

[5] Tirmizî, Menâkıb, 9.

[6] Karadüz, a.g.e.

[7] Yusuf Alan, Lisan ve İnsan, İstanbul: Kaynak Yayınları, 2005, s. 96.

[8] Karadüz, a.g.e.

[9] M. Said Türkoğlu, “Üslup ile Mânâ Arasında”, Yağmur, Sayı: 53, 2011.

[10] Bediüzzaman Said Nursî, Muhâkemât, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 64–65.

[11] Alan, a.g.e. s. 29.

[12] M. Fethullah Gülen, Beyan, İstanbul: Nil Yayınları, 2011, s. 25–26.

[13] Nursî, a.g.e. s. 83.

[14] Alan, a.g.e. s. 10.

Hoca, sınıfı üçerli gruplara ayırır. Onlardan duydukları kelimelerin ne anlama geldiğini yazmalarını ister. Herkes hazır olduğunda, gruplar tahminlerini söyler. Daha sonra hoca, “Sizi bu dili anlamaya motive eden neydi?” diye sorar. Kimi başarı faktörü, kimi eğlenceli olması kimi de öğrenme isteği diye cevap verir. Hocanın ikinci sorusu ise, “Kelimelerin hangi anlamlara geldiğini nasıl idrak etmeye çalıştınız?” olur. İnce bir ses, “Mimik ve jestlerinizden… Mesela ‘Nǐ hǎo.’derken kafanızı aşağıya eğerek bize ‘Merhaba.’ demek istediğinizi anladım.” der. Diğer bir öğrenci, “Etraftaki eşyaları göstererek kelimeyi yavaşça ve vurgulayarak tekrar ettiğiniz için anladım.” diye tahminini dile getirir.

Kısa bir süreliğine dahi olsa muhatabı anlayamamak, acaba insanda hangi duyguları uyandırır? Kısacık dakikalar, anlaşılmadığımız takdirde yerini saatlere bırakabilir. “Kelimelerin olmadığı bir dünyada yaşasaydık, insanlar, beyinlerinden, ruhlarından, kalblerinden süzülüp gelen duygu ve düşünceleri birbirlerine nasıl aktarırlardı kim bilir? Kelimesiz, sözsüz, yazısız, kısacası dilsiz bir dünya… Hayali bile sıkıntı veren, renksiz bir dünya. Hayata renk katan dil, her toplumun ruhunun aynasıdır. Bir toplumun kültür seviyesini ve dünya görüşünü tespit etmek isteyenlerin o toplumun kullandığı dili incelemeleri yeterlidir. Mesela dil bilimciler, Kızılderili kabilesi Siouxlar’ın dilinde galiz bir küfür ifadesi bulmakta zorlanmıştır. ‘Beyaz adam’ın yüzünü kızartacak bir tablo!”[1] Bir dilde kullanılan kelimeler, o toplumun kültürel değerleriyle ilişkilidir. İçinde barındırdıkları anlam ve incelikler, kültürün dildeki yansımalarıdır. Mesela bir Arap, güneşten korunmak için güneşliğe (şems+iye = güneş+lik) ihtiyaç duyarken, bir Alman da yağmurdan korunmak için yağmurluğa (Regenschirm = yağmur+luk) muhtaçtır.[2]

“Kültür” kelimesinin kökeni hakkında farklı görüşler mevcuttur. Çoğu dil bilimci, “tarım”la ilgili kök anlamı üzerinde hemfikirdir. Bu kelimenin Latinceden ve daha çok toprak kültürü anlamında kullanılan edere-cultura tabirinden geldiği ileri sürülmektedir. 15. yüzyılın başlarında İngilizceye culture olarak geçmiştir ve 16. yüzyıldan itibaren kelimenin anlamı, insan gelişimini de içine alacak şekilde genişlemiştir.[3]

Sadece kelimeler midir kültürle etkileşime giren? Mutfakta kullanılan baharatlardan tutun da özel günlerde veya düğünlerde giyilen kıyafetlerde bile bu tesiri görmek mümkündür. Hatta renklere bile yansır anlamı. Mesela birçok kültürde; cenaze merasimlerinde siyah renkte elbiseler giyilirken, Hintlilerin beyaz rengi tercih ettikleri görülür.

Kültür, farklı bakış açılarını içerdiğinden soyut bir anlam kazanır. Bu kavramla alakalı iki ana model vardır.

Buz Dağı Modeli

Bir buz dağı, okyanusta yüzen büyük bir buz kütlesidir. Karşıdan bakıldığında büyük bir kısmı suyun içinde gizli olmak üzere, sadece küçük bir bölümü görünmektedir. Bu bize kültürle alakalı sadece birkaç yönün görülebilir olduğunu, kültürün tamamını anlamak için hemen fark edilmeyen ve daha soyut olan kısmın gerekli olduğunu gösterir.[4] Yani ilk bakışta bir insanın kıyafeti, görünüşü ve etrafındakilere karşı tutumu görülür. İşte bu kısım, insanın görünen küçük bir bölümüdür. Buz dağının görünen kısmı, insanın davranışlarını, iletişimini ve sosyalliğini temsil ederken buz dağının altındaki kısım; normlar, değerler, duygular, kurallar ve inanca tekabül eder. Mesela Almanların dakik olma özelliği buz dağının görünen kısmıysa, görünmeyen kısımda, kurallara disiplinli bir şekilde riayet etme alışkanlıkları vardır.

Soğan Modeli

Bu model, kültürlerin farklılıklarının nasıl düzenlenebileceğini gösterir ve kültürün farklı uygulamalarını ayrıntılı bir şekilde kavramamızı sağlar. Soğanın iç kısımlarına gittikçe kavramlar, gözlemciler için daha az görülebilir hâle gelir.

Soğanın en dış kabuğu kıyafetler, resimler veya renkler gibi gözle görülür sembollere tekabül eder. Bir alt katmanında kahramanlar ya da davranışlarıyla örnek teşkil eden kişiler yer alır. Soğanın katmanlarını biraz daha araladığımızda karşımıza gelenekler ya da toplumda aktif şekilde uygulanan alışkanlıklar ve merasimler (selamlaşma gibi) çıkar. Mesela bir üniversite kürsüsünde bir Amerikalı, “Sayın bayanlar ve baylar!” diye kısa bir selamdan sonra konuşmaya başlayabilir, ama bir Zanzibarlı, önce Allah’ı anıp sonra huzurdakilere itibar sırasıyla selam verdikten sonra konuşmasına başlar.

Geleneklere misal olarak evlilik ve cenaze törenlerini verebiliriz. Kültürün en iç kısımda ise değerler ve inanç vardır. Bu bölüm, diğer katmanlarla örtülmüş olduğundan kolayca gözlemlenemez.[5]

Elbette bu modellerin, kültür kavramını kusursuz şekilde yansıtmasını bekleyemeyiz. Bu modelleri, soyut bir kavramı anlamak için vesile olarak ele alabiliriz.

Her milletin hayatında kültür çok ehemmiyet arz eder, çünkü bu mefhum, onun geçmiş ve geleceği arasında köprü vazifesi yapar. Geçmişteki bu ruh köküne sımsıkı sarılıp ufuklara yelken açmasına aracılık eder. Hele günümüzde teknoloji ve iletişimin hızla hayatımıza girmesiyle uzakları yakın edivermiştir. Kültürlerarası iletişim vesilesiyle farklı kültürlere mensup insanlar arasında etkileşim ve anlam aktarımı gerçekleşir. Kültür farklılıklarının da gözetilmesini içeren kültürlerarası iletişim, farklı kültürlere mensup insanları anlama ve kendimizi anlatma konusunda yardımcı olur. Aslında kültürlerarası iletişimin ana teması hoşgörü, anlayış ve diyalogdur.[6] Hollandalı sosyal psikolog Dr. Geert Hofstede, verdiği bir konferansta, çocuk ve gençlerin ön yargılarını aşabilmeleri ya da bu ön yargıların hiç oluşmaması için kültürlerarası eğitim programlarının önem arz ettiğini dile getirmiştir.[7]

Dil, kültürlerarası iletişimde çok önemli bir unsurdur. Dil bize başka bir kültürün kilidini açan anahtardır. Bu süreçte insan âşina olmadığı bir durumla karşılaştığında hoşgörü imdada yetişir. Böylelikle kişinin farklı bakış açılarından değerlendirme yapabilme yeteneği gelişir. Bunun için de kişinin öğrenmeye açık olması elzemdir.

“Kendi kültürümüzü, sadece kendi coğrafyamız açısından değil, bizimle medenî dünya arasında kalıcı ve sağlam bir köprü teşkil etmesi zaviyesinden de iyi yorumlama, dikkatli değerlendirme ve düşünce hayatımızda, açılma türünden yeni bir kültür zamanına ortam hazırlama mecburiyetindeyiz. Değişik bir ifadeyle, milletimiz adına daha sağlam, daha tutarlı, daha kalıcı bir kültür anlayışının inşası için –geleceğin önceliği mahfuz– dün, bugün ve yarına ait değerleri birbirine feda etmeme, temâdî ve inkişafa aynı ölçüde saygılı kalmak ‘zorunda’yız.”[8] Bu mefkûre ile kendi değerlerine sahip çıkanlar, yürüdükleri yolda basit engellere takılıp kalmayacaktır.

Dipnotlar

[1] Yusuf Alan, “Dil ve Kültür”, Sızıntı, Haziran, 1993.

[2] “Dil ve Kültür”, turkdili.gen.tr/dil-ve-kueltuer.html

[3] Esin Sultan Oğuz, “Toplum Bilimlerinde Kültür Kavramı”, Edebiyat Fakültesi Dergisi, Cilt: 28, Sayı: 2, Aralık, 2011.

[4] “Intercultural Link, an AFS Learning Program”, toolkit.afs.org/about/icl-program/

[5] A.g.e.

[6] İlker Özdemir, “Kültürlerarası İletişimin Önemi”, Cyprus International University, Folklor/Edebiyat, Cilt: 17, Sayı: 66, 2011/2.

[7] “Önyargısız bir dünya için kültürlerarası eğitim çok önemli”, egitimtercihi.com/gundem/6661-onyargisiz-bir-dunya-icinkulturlerarasi-egitim-programlari-cok-onemli

[8] M. Fethullah Gülen, “Kültür Mirasımızın Temel Kaynakları-1”, Yeni Ümit, Ekim-Aralık 1999, Cilt: 6, Sayı: 46.