Fizik – Çağlayan Dergisi https://caglayandergisi.com Aylık İlim ve Kültür Dergisi Sat, 01 Aug 2026 06:21:51 +0000 tr hourly 1 https://wordpress.org/?v=7.1.4 https://caglayandergisi.com/wp-content/uploads/2017/03/16x16Mavi-1.png Fizik – Çağlayan Dergisi https://caglayandergisi.com 32 32 Peygamber Mucizelerine Farklı Bir Bakış https://caglayandergisi.com/2026/08/01/peygamber-mucizelerine-farkli-bir-bakis/ Sat, 01 Aug 2026 06:21:51 +0000 https://caglayandergisi.com/?p=318620 Pozitif bilimlerle uğraşan biri gerçekten peygamber mucizelerine inanamaz mı? Bilim insanı, bilgi ve araştırma yolunda ilerledikçe, en sağlam rivayet yollarıyla aktarılmış hakikatleri elinin tersiyle itip “Bunlar eskilerin masallarıdır.” diyerek bir inkâr bataklığına mı saplanır? Yoksa farklı bir bakış açısıyla yaklaşıp, olabilirlik konusunda yeni bir anlayışla mı hareket eder?
Mucizeler, tabiatta alışılagelen olayların olağan seyrini aşan ve insanı hayrete düşüren vakalar olarak anlaşılır. “Mucize” kelimesi, sözlükte “aciz bırakan” anlamına gelmektedir. Mucizelerin, Allah tarafından sevdiği kullarına özel bir ikram ve lütuf olarak verildiği kabul edilir.1 İnsanlığın sahip olduğu bütün imkânlar göz önüne alındığında kâinat ilminin yalnızca milyonda bir kısmına vakıf olabildiği vurgulanmaktadır. İnsan bilgisi, Allah’ın bildirdikleriyle sınırlı olup bunun ötesindekileri bilme gücüne sahip değildir.2 Hazreti Musa (aleyhisselâm), mucizeler ufkunda dolaşırken Tur Dağı’nda Rabbini görmeyi dilemiş; fakat Rabbin dağa tecellisi sonucunda, dünyada O’nu görmenin mümkün olmadığını anlamış ve bu imkâna muhalif talebinden dolayı tövbe ederek Rabbine yönelmiştir.3
Bilim ve teknolojinin ilerlemesiyle “Artık her şeyi bilir ve açıklayabiliriz.” düşüncesi, yaratıcıya karşı bir küstahlık ve haddini bilmezlik olarak değerlendirilir. Bediüzzaman Hazretleri, çağımızda gelişen araştırmalar ve buluşlar karşısında nesillerin nasıl bir inanç tavrı takınması gerektiğini anlatmak üzere “Mu’cizât-ı Ahmediye” risalesini kaleme almıştır. Bu eserinde, Peygamber Efendimizin en sahih mucizelerini açıklamış ve insanların yaşayabileceği inanç zafiyetlerine karşı bu mucizeleri adeta bir panzehir gibi kullanmıştır.
Bir hadis-i şerifte اَلسَّمَٓاءُ مَوْجٌ مَكْفُوفٌ “Sema dalgaları karardâde olmuş (durulmuş ve karar kılmış) bir denizdir.” buyrulmuştur. Bediüzzaman Hazretleri bu hadisi temel alarak esir maddesi ile ilgili önemli açıklamalar yapmıştır. Bu ifade, kâinatın dalga özelliği taşıdığına işaret etmektedir.4
J. B. Hartle ve ünlü fizikçi S. W. Hawking, “Wave Function of the Universe” başlıklı makalelerinde, parçacıklar yerine kâinatı bir “dalga denizi” olarak ele almış; evreni, kuantum düzenlerinin titreşimleri şeklinde açıklamışlardır. Bu sebeple “Kâinat bir dalga denizidir.” ifadesi, “kuantum alanı denizi” anlamında daha isabetli bir yaklaşımı ifade etmektedir.5-6
Pozitif bilimler olan fizik ve matematik kanunlarında; kütle çekimi, ışık, ısı, manyetik ve elektrik alanların dalga biçiminde yayıldığı ölçülüp gözlenebilmekte, ayrıca bu olgular matematiksel denklemlerle de ispatlanmaktadır. Üstelik bu dalgaların prensipleri, günlük hayatta teknoloji ve mühendislik uygulamalarıyla da kullanılmaktadır.
İstatistiksel matematik bilimi, peygamber mucizelerinin gerçekleşme ihtimalini de bilimsel hakikatlerin dışında görmeyip, onların mümkünlüğünü kabul eder. İhtimaller (olasılık) matematiği, rastgele değişkenlerin sonucu değildir; aksine, tabiat kanunlarının geçerli olduğu durumlarda tanımlanır. Bazı kelâmcılar ve araştırmacılar, mucizelerin bilime aykırı olduğunu ileri sürmekle beraber, mucizelerin aklen aksinin ispatlanamayacağı üzerinde durmaktadırlar. Günümüzde ise bilimde indeterminist (belirsizlikçi) gerçekliklerin giderek daha fazla kabul gördüğü gözlenmektedir. Determinist yani kesin sebep-netice odaklı düşünceler, Kopernik, Galileo ve Newton gibi bilim insanlarıyla temellenmiş olsa da bu yaklaşım eleştirilmiştir. Başta İmam Gazzâlî olmak üzere pek çok düşünür, kâinatın işleyişini açıklayan kuantum mekaniğine dayalı yorumların da gösterdiği gibi, yaratılmışlar arasında sebep ile netice arasında zorunlu bir ilişki bulunmasının şart olmadığını savunmuştur. İngiliz natüralist Robert James Berry ise “Mucizelere inanmak için yüksek bilgi veya özel bir imana gerek yoktur; yalnızca Allah’ın yüceliğine inanmak yeterlidir.” demektedir.7-8
Hazreti Musa’nın (aleyhisselâm) eliyle gerçekleşen Kızıldeniz’in yarılması hadisesi bir mucize olarak kabul edilir. Bu olay, modern ihtimaliyat ve istatistik bilimiyle de incelenmiştir. Bu durum, tabiat kanunlarının dışında değil; bilakis, yaratılışın içinde yer alan tabiat kanunlarının bir parçası olarak değerlendirilmektedir. İhtimal hesaplarına göre, şu an içinde olduğumuz kâinatın mevcut düzeniyle var olma ihtimali yaklaşık olarak P≈10^(〖-10〗^123 )’tür. Bu ise yokluğa çok yakın bir ihtimal olarak kabul edilir.9 Buna rağmen biz bu düşük ihtimalle bile olsa, yaratılışın ve var olmanın hazzını hissedebiliyoruz.
Hazreti Musa kıssasında, Kızıldeniz’in yarılarak kuru bir yol oluşturması ve İsrailoğulları’nın yarılan denizden geçmesi olayı ise bilimsel açıdan P ≈ 10⁻⁸ – 10⁻¹⁰ arasında bir ihtimalle açıklanmaktadır.10 Bu hesaplamalarda farklı yöntemler kullanılmış olsa da ortaya çıkan sonuç dikkat çekicidir: Kâinatın bu düzen içinde var olma ihtimali, Peygamber mucizelerinin gerçekleşme ihtimalinden daha düşüktür. Dolayısıyla yaşadığımız kâinat gerçek olarak kabul edilerek, “Sadece gördüğüme inanırım; anlatılan mucizeler geçmişten kalma masallardır.” şeklindeki bir inkâr düşüncesi, aklı gereği gibi kullanmamanın ifadesidir. Bilim ve ilim, aksine, aklın sınırlarını genişleterek insanı hakikate yaklaştırmaktadır.
Bediüzzaman’a Göre Şakk-ı Kamer (Ayın Yarılması) Hadisesi
Ayın ikiye ayrılması veya diğer peygamber mucizeleri üzerine, nasıl inanılması gerektiğini inkâra mahal bırakmayacak şekilde açıklayabilmek için bir düşünce metodolojisi geliştirmek mümkündür. Risale-i Nur’da, özellikle 19. Mektup’ta, Peygamber Efendimizin (sallallâhu aleyhi ve sellem) mucizeleri tafsilatlı bir şekilde anlatılmıştır. Ayın yarılması hadisesi üzerinden inanış metodolojisini şu şekilde sıralayabiliriz:
Birincisi: Ayın ikiye yarılması hadisesinde, o dönemdeki inkârcıların olaya bizzat şahit oldukları, fakat bunu tamamen reddetmedikleri bilinmektedir. Eğer böyle bir olay hiç yaşanmamış olsaydı, bu iddia tarih boyunca güçlü bir şekilde tartışılarak günümüze kadar ulaşırdı. Nitekim Kur’ân-ı Kerim’de, “Kıyamet saati yaklaştı, Ay bölündü. Ama o müşrikler her ne zaman bir mûcize görseler sırtlarını döner: ‘Bu, kuvvetli ve devamlı bir büyüdür!’ derler.” buyurulmaktadır.11 Mucizeleri inkâr edenlerin, vakanın yaşandığı dönemin şahidi olan kimselerden olumsuz bir delil getirmeleri gerekirdi. Oysa siyer ve tarih kaynaklarına bakıldığında, bu mucizeyi reddeden herhangi bir sağlam rivayetin nakledilmediği görülür.
İkincisi: İnsanın her şeyi bizzat yerinde görüp inanması mümkün değildir. Mesela Serendib adasında yaşanan olayları ya da Bermuda Şeytan Üçgeni’nde geçmişte kaybolan gemi ve uçak vakalarını hep haberler ve rivayetlerle biliriz. Bu bölgelerdeki manyetik alanların pusulaları şaşırttığına ve bu yüzden kayalık bölgelerde kazalar yaşandığına, oraya gitmeden, aktarılan bilgilere göre inanırız. Aynı şekilde hiç şahit olmasak da doğruluğuna inandığımız insanlardan gelen aynı hadiseye ait çok sayıdaki ortak ifadeye inanırız. Çünkü “Bu kadar insan yalanda ittifak etmez.” düşüncesi aklen bizi ikna eder.
Buna benzer biçimde, Peygamber Efendimizin (sallallâhu aleyhi ve sellem) mübarek elinden su akması, hutbe sırasında kuru direğin ağlaması, taş ve ağaçların O’nu tanıyıp selam vermesi gibi hadiseler de en sahih kaynaklarla nakledilmiş ve günümüze kadar ulaşmıştır. Bu da peygamber mucizelerinin mümkünlüğünü teyit eder.
Üçüncüsü: Mucizelerde herhangi bir zorlama veya cebir söz konusu değildir. Bunlar, inanmayanları ikna etmek ve inananların imanını kuvvetlendirmek için verilmiştir. Eğer mucizeler, aklı tamamen ortadan kaldıracak ölçüde açık ve zorlayıcı olsaydı, bu durum “Akla kapı açmak, fakat ihtiyârı (tercih, seçim) elinden almamak” sırrına ters düşerdi. Bu da “teklif sırrı” denilen imtihan hikmetini ortadan kaldırırdı.
İnsanın düşünme ve irade gücünün elinden alınmaması, yaratılışın en temel gereğidir. Bu sayede insan, aklı ve iradesiyle tercihte bulunur, inancını seçer. Mucizeler ve olağanüstü hadiseler çoğu zaman nakiller dışında izlenemez hâle gelmiştir. Bunun gâyesi, akla kapı aralamak; fakat iradeyi devre dışı bırakmamaktır. Eğer ay ikiye ayrılıp öylece kalsaydı, bunu gören herkes mecburen inanırdı. Böylece Ebû Cehil gibi kömür ruhlu ve Ebû Bekir es-Sıddîk (radıyallâhu anh) gibi elmas ruhlu insanlar bir seviyede kalıp, sırr-ı teklif zayi olur, aralarındaki fark asla ortaya çıkmazdı.
Dördüncüsü: Mucizeler, özellikle ayın ikiye yarılması gibi semavî olaylar, çok ince nüanslar taşır. Böyle bir olaya şahit olabilmek için belirli şartların oluşması gerekir. Vaka gece gerçekleştiği için gaflet hâlinde bulunanların sayısı fazla olabilir. Ayrıca havanın bulutsuz ve açık olması da gözlemi kolaylaştıran bir unsurdur.
Bazı inkârcılar, bu mucizenin başka kıtalardaki kaynaklarda yer almamasını delil olarak göstermişlerdir. Oysa ayın yarılması hadisesi sırasında, dünyanın yalnızca bir bölümü -muhtemelen dolunayı görebilen Arap Yarımadası ve 30°- 60° doğu meridyenleri arasındaki bölge- olaya şahit olabilmiştir. Diğer kıtalarda bu gözlem mümkün olmadığından, onların kaynak gösterememesi tabiîdir.
Beşincisi: Peygamber mucizelerinin gayesi, risaletin tasdiki ve peygamberlik dâvâsının tenviridir. Risalet, peygamberlerin Allah’ın mutlak hâkimiyetini insanlara bildirmek üzere gönderilmesidir. Bu sebeple, akla ve iradeye kapı aralanır; insanı mecbur bırakacak, hürriyetini elinden alacak unsurlar bulunmaz. Peygamber Efendimizin Velâyet-i Kübrâ olarak ifade edilen mânevî üstünlüğünün delilleri arasında Mi’rac ve ayın ikiye ayrılması gibi semavî hadiseler yer alır.
Bu bağlamda, Peygamber Efendimizin (sallallâhu aleyhi ve sellem) mümtaz kişiliği, ayın açılmış iki nuranî kanadı gibi; risalet (yani peygamberlik vazifesi) ve velayet (veliliği, yani Allah dostluğu) gibi bu iki ziyâdâr cenâh (parlak, ışıklı kanat) ile evc-i kemâlâta* uçmuş, tâ Kab-ı Kavseyn’e** çıkmış. Bu da onu, bütün varlıklar nezdinde bir iftihar vesilesi ve müminlerin gönlünde sevgi ve muhabbetin merkezi hâline getirmiştir.12
___
*Evc-i kemâlât – Mükemmelliklerin zirvesi, doruğu.
**Kab-ı Kavseyn – İki yay uzunluğundaki mesafe. Peygamber Efendimizin (sallallâhu aleyhi ve sellem) Miraç’ta Cenab-ı Hakk’a yaklaştığı, mahiyeti bizce meçhul makam. İmkân ve vücûb arası.
Kaynaklar
Cin sûresi, 72/26-27.
Bakara sûresi, 2/32.
A’râf sûresi, 7/143.
Bkz.: Tirmizî, 58. Sûrenin Tefsiri, 1; Müsned, 2:370; el-Heysemî, Mecmeu’z-Zevâid, 8:132. (Ayrıca, bkz.: Bediüzzaman Said Nursî, “İki Mes’ele-i Mühimme’dir” Lemâlar, 12. Lem’a, Süreyya Yay., Şubat 2019, s. 97.
Licata I. (2025): The Elementary Particles of Quantum Fields, https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC8623095/ (Erişim: 23 Haziran 2026).
Hartle, J. B., Hawking S. W., “Wave Function of the Universe”, https://journals.aps.org/prd/abstract/10.1103/PhysRevD.28.2960 (Erişim: 23 Haziran 2026).
Gazzâlî, M. (2005): Filozofların Tutarsızlığı, çev. Mahmut Kaya & Hüseyin Sarıoğlu, Klasik Yayınları, İstanbul, 17. mesele, s. 166-177.
Hoefer, C., “Causal Determinism”, Stanford Encyclopedia of Philosophy, https://plato.stanford.edu/entries/determinism-causal/ (Erişim: 23 Haziran 2026).
Penrose, R. (2004): The Road to Reality: A Complete Guide to the Laws of the Universe, Jonathan Cape.
Carl Drews & Weiqing Han (2010): “Dynamics of Wind Setdown at Suez and the Eastern Nile Delta”, PLoS ONE, 5(8): e12481.
Kamer sûresi, 54/1-2.
Nursî, B. S. (2019): Mektubat, 19. Mektup / “Şakk-ı Kamer Mu’cizesine Dairdir”, Süreyya Yayınları, s. 298-304.
]]> Kuantum Bilgisayarları https://caglayandergisi.com/2026/02/01/kuantum-bilgisayarlari/ Sun, 01 Feb 2026 09:18:33 +0000 https://caglayandergisi.com/?p=318203 “Eğer Kuantum Mekaniği seni derinden sarsmadıysa, sen henüz onu anlamadın demektir.”

Niels Bohr

Bilgisayarların hafızası bitlerden oluşmaktadır. Bir mikro-kondansatörün dolu veya boş olma durumu verilerin hafızada tutulmasını sağlamaktadır. Bir kondansatörün boş olması 0 (sıfır) durumunu, dolu olması 1 durumunu temsil eder. Önceleri bir bit başına bir kondansatör ve transistör görev yaparken, şimdilerde tek blokta 15 kademeli yapıda kondansatörler üretilmiştir. Kondansatörün yarı iletken tabakaları 45-60 atom kalınlığına kadar indirgenmiştir. Bu aynı birimde 16 kat daha fazla bit kapasitesine sahip olabildiği anlamına gelmektedir. Diğer taraftan chip-set ve bellek ile çalışan cihazların daha da küçülerek mikron boyutlarına kadar ulaşabileceğini göstermektedir. Fakat devre elemanlarının elektrik akımına karşı dirençleri ve sızıntı akımı, hafıza sistemlerinin sonunu getirmiştir; bu durum en büyük çip üreticisi “Silikon Vadisi’nin” sonu demektir.

Kompakt diskler metalden daire şeklinde manyetik atom gruplarının meydana getirdiği domainlerden (bölgelerden) oluşur. 120 nanometre kalınlığındaki disk, kobalt, tantal ve magnezyum gibi ferromanyetik metal karışımından yapılmış olup gümüş metali ile kaplıdır. Söz konusu atomlar bir magnetik kafa ile kolaylıkla yönlendirilir, diski oluşturan atomların yönü aşağıya bakıyorsa 0 yukarı bakıyorsa 1 durumunu temsil eder. Bilginin okunması bir magnetik kafa, işlemci ve RAM yardımı ile mümkün olur. İhtiyaç duyulan veri hafızaya kaydedilip burada tutulur. Hafızanın bu özelliği “Hüve’l-Evvelü ve’l-Âhiru ve’z-Zâhiru ve’l-Bâtın” âyetine uygun olarak her iş ve amelimizin kaydolarak bir dosyada saklanacağını, “Ve ize’s-suhufu nuşirat”1 âyetinin bildirdiği gibi de sayfa sayfa açılarak tekrar okunacağını teknolojinin açtığı yaklaşımla akla yakınlaştırıyoruz. Ve hatta bu şekilde yarattığı hiçbir varlığı başıboş bırakmayan Zât-ı vâcibü’l-vücûd’un, insanın fiil ve eylemlerini karşılıksız bırakmayarak hesap sormak için Hafîz ismiyle kaydettireceğine şahit oluruz.2

Kuantum Mekaniğinden Kuantum Bilgisayara

Fizik profesörü Michio Kaku, mekanik bilgisayarların yerini dijital bilgisayarların aldığını, dijital bilgisayarların yerini ise kuantum bilgisayarların alacağını söylemektedir. Kaku, kuantum fiziğinin kurucularından Richard Feynman’ın kâinatın işleyişinin kuantum mekaniği olduğunu söylemesinden hareketle yeni teknolojik devrimi, kuantum bilgisayarların gerçekleştireceğini vurgulamaktadır.3

Bilim insanları atom altı parçacıklardan atom ve elektronlar gibi klasik bir şekilde faydalanmayı değil, bilakis bu zerrelerin göstermiş oldukları kuantum mekanik davranışlardan istifade ederek kuantum bilgisayarı inşa etmektedirler. Bir zamanlar, maddenin en küçük parçası olarak bölünmeyen bir atomdan bahsederken, şimdiye kadar atomaltı 300 parçacık keşfi yapılmış ve bunlara her geçen gün yenileri eklenmektedir.4

Tabiatta bitki ve hayvan hücre sistemleri ile fotosentez sistemleri kuantum prensibiyle çalıştığı gibi burnumuzun koku alma prensibi kuantum mekaniği dâhilinde bir hâdise olarak cereyan eder. Peki nedir kuantum ve prensipleri? Kuant (Quant) parçacık, kesintili olan yapı anlamındadır. Kuantlı yapıların incelenmesine ve hareket tarzının matematik denklemlerle ifade edilmesine, kuantum mekaniği denmiştir. Kuantum mekaniğinin kendine has matematiği ve anlayışı vardır. Bu kuantum durumlarını sıradan düz mantıkla anlamak mümkün olmadığı gibi Öklit geometrisi ile boyutlarını anlamak da mümkün değildir. Her şeyden önce kuantum mekaniği, ihtimaliyat ve istatistiklere yer verir. Kuantum âleminde inkâra yer yoktur. Kuantum dünyası bütün ihtimalleri içine aldığından, en kötü ihtimal ile zayıf mümkün vardır. Kuantum anlayışı bütün bilinen yönleriyle idrak edilirse, dar ufuklu madde dünyası aşılarak mümkün olamayacağı düşünülen pek çok şey mümkün olur ve başta Miraç olmak üzere Peygamber Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem)bütün mucizeleri kabul edilir.5

Bilim insanları kuantum parçacık hareketlerini bu bilgisayar yardımıyla atomaltı parçacıkların sofistike davranışlarını ölçüp anlaşılır verilere dönüştürerek insanlığın problemlerine çözüm arayışı içindedir. Meselâ, kanser hücreleri eşsiz DNA varyantları (çeşitliliği) ile varlığını sürdürür. Bu noktada zararlı hücrenin durumunu en yüksek ihtimalleri hesaba katarak simüle edebilen kuantum bilgisayar karmaşık tedavilerin alternatif yolları arasında en verimli olanı bulabilecek demektir. Bilim insanlarının hayalini süsleyen süper iletkenliğin çözümü kuantum mekaniği ile olacaktır. Süper iletkenlik elektrikli cihazların elektrik akımına direnç göstermemesi demektir. Bu durum cihazlarda enerji kaybı olmayacağından, bir şarj ile telefonunuzun 1 ay idare edeceği anlamına gelir. Bunun dışında nanoteknoloji alanında kuantum bilgisayarın gerçekleştireceği simülasyonla on yılları bulan nano-robot, nano-malzeme üretimi kısa sürede gerçekleşecektir. Tarımda ilaçlamaya ve gübreye ihtiyaç bırakmayan, aynı zamanda kötü bir özelliği de olmayan melez tohumlar oluşturularak verim katlanacaktır. Nitekim bu konuda da Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) geleceğe dair hadislerinde “süte bereket verileceği, bir koyunun veya devenin sütünden yüzlerce insanın içebileceği kadar bolluk olacağı, bir buğday tanesinden bir ekmek yapılabileceği, bir nar meyvesinin, kabuğunda insanların gölgelenebileceği kadar büyük üretilebileceğine” dair beşaretler verilmiştir.6,7

Hastalık sebebi olan virüs ve bakterilerin gen çeşitliliği kuantum simülasyonları ile çok kısa sürede çözümlenip, sebep olabileceği hastalıklar önlenebilir, bakterilerden daha çok istifade yolu açılıp biyo-enerji, tabiî ilaç, gıda vs. alanında önemli adımlar atılabilir. En iyi katalizör simülasyonu geliştirilip karbon salınımı azaltılabilir. Serumlar, en zararsız aşılar, en hassas kalp ve beyin ameliyatları kolayca gerçekleştirilebilir. Çözülemez kripto veriler üretilerek savunma, bankacılık, haberleşme endüstrisinde kullanılabilir.8,9

İnternet ağlarındaki bilgi, internet protokolleriyle önce parçalanarak paketlere bölünür ve ağda paketler halinde dolaşır. 1976 yılından beri bu paketler internet ortamında TLS, HTTPS, RSA, SSL gibi güvenlik protokolleri ile korunmaktadır. Bu protokoller sayıların asal çarpanlarına ayırma prensibi ile korunur ve ağ işlemleri belirli sayıda sabit değişken ihtiva eden ve sabit ve sonlu sayıdan oluşan (polinomlar) sayılar ile kontrol edilir.  Bu paketlerin bozulma ve üçüncü şahıslar tarafından ele geçirilmesi çok zor değildir. Kuantum ağlarında ise kriptolama, kuantum kuralları ile olur. Bu kural da şu şekildedir; eğer bir kuantum paketini açarsanız onu bozar ve ne olduğunu anlayamazsınız. Bu durum kuantum mekaniğinde Heisenberg-Schrödinger prensibi olarak da bilinir. Dolayısıyla internet ağlarında kuantum kriptolama çok üst seviyede güvenlik sağlar. Her bir parçacık, elektronlarda olduğu gibi kuantumlu (spinli = fırıl) yapıya sahiptir; teknik olarak parçacıkların sahip olduğu kuantum-dalga hareketinin özelliklerinden istifade edilir. Normal bilgisayar için bir anda yalnızca bir durum söz konusudur, yani 0’dır veya 1’dir. Fakat kuantum bilgisayar 1 ve 0 arasında bir şeyin hiç olmaması ile tam olarak olması arasındaki bütün ihtimalleri içine alır. Bu duruma gerçek (reel) uzaydaki durumlar karşılık geldiği gibi sanal (irrasyonel) uzayın durumları ve alt uzayların durumları da bu parçacığın hareketi dâhilindedir. Süperpozisyon, bir durumu evet veya hayır değil, yüzde üzerinden bir durumu 40%, ikinci durumu da 60% ihtimal olarak aynı anda verme durumudur. Kuantum bilgisayarlarda bu sonuçlar Kubitler (Qubit, Kuantumbit) ile elde edilir. Dolaşıklık ise en az iki Qubitin muhtemel olması durumu demektir. Bu durumda aynı pozisyonla ilgili Qubitin biri 20-80% muhtemel durumunda iken, diğer Qubit 10-90% ihtimalinde ve diğer bitler sırası ile farklı ihtimaller pozisyonunda olacaktır. Ne kadar Qubit varsa ölçülen sistemin karmaşıklık kapasitesi bu dolaşıklık çözümü ile açıklığa kavuşacaktır. Bu veri bir merkezî işlemcide değerlendirilip kesine en yakın sonuç elde edilecektir. Şimdilerde yapay zekânın bile algoritma yapısı düşünüldüğünde kuantum bilgisayarın algoritmasının akıl almaz bir teknoloji olacağı anlaşılacaktır.

Kuantum araştırmalarında maddenin dalga özelliğinden, bu dalgaların girişim denen süperpozisyonundan yararlanılır. Girişim denen olay, aynı anda suya iki taşı birlikte attığımızda aynı anda oluşan daire şeklindeki dalgaların birbiri içine girip yeni bir desen oluşturmasıdır. Bu yeni girişim deseni 1. ve 2. taşın durumunun birlikte değerlendirildiği bir bilgiyi kapsar. Hangi taş daha büyük, hangisi önce, hangisi sonra atıldı gibi durumlar su dalgalarından tespit edilebilir. Kuantum bilgisayar da bu dalgalardan milyonlarcasına ait durumu anlık tespit edebilir. Bu da dalga davranışı şeklinde olan kâinatın işleyişi ile ilgili bilinmeyen gerçeklerle ilgili aydınlatıcı bilgiler sunar. Bu şekilde bir atomda ya da malzemede elektronların davranışları tespit edilebilir; bu şekilde neyin bir malzemeyi süper iletken yaptığı bulunabilir. Kuantum bilgisayarların en önemli özelliğini, en karmaşık simülasyonları oluşturma ve buna göre çözüm sunma olarak açıklayabiliriz. Kuantum çözümü başladığında sistem kendisi için yeni simülasyonlar ve terkipler oluşturarak insan üstü büyük bir güce ulaşacaktır.

Kuantum şifreleme, güvenli iletişim için kuantum mekaniğini kullanır. Şifrelenmiş iletilerin ihtiva ettiği bilginin gizli dinleyenler tarafından okumasını önlemek için değişik matematik teknikleri kullanan klasik şifrelemenin aksine, kuantum şifreleme, bilginin/verinin fiziğini temel alır. Gizli dinleme, fizikî bir nesnenin ölçülmesi olarak görülebilir. Bu durumda kuantum süperpozisyonu veya kuantum dolaşıklığı gibi bir kuantum fenomeni kullanılarak, bütün gizli dinleyicileri tespit edebilen bir iletişim sistemi yapılabilir. Çünkü bilginin/verinin kuantum taşıyıcısı üzerinde yapılan ölçümler onu bozar; dolayısıyla bu tür girişimler her zaman iz bırakır.

Klasik genel-anahtar şifreleme, anahtar dağıtımı için çarpanlara ayırma gibi bazı zor matematik problemlerinin hesaplanabilme zorluğuna dayanırken, kuantum şifreleme kuantum mekaniğine dayanır. Kuantum şifreleme cihazları, türüne has olarak tek başına bir ışık fotonunu alıp kuantum dolaşıklığı veya Heisenberg belirsizlik prensibinden faydalanır.

Forbes’un haberine göre Colorado ve Berkeley Üniversiteleri ekibinin Atom Computing firması, 1225 Qubitlik kuantum bilgisayar ürettiklerini açıkladı. En son geliştirilen kuantum bilgisayar en hızlı süper bilgisayarın 100 trilyon katı hızda çözümleme sağlamaktadır.10,11 Çin’de meydana gelen kuantum gelişmeleri ABD’yi ciddi şekilde rahatsız etmiş durumdadır. Çin’in geliştirdiği kuantum kripto kırma yöntemleriyle, ABD’ye ait nükleer başlıklar başta olmak üzere diğer konvansiyonel silah sistemlerini ve uydu kriptolarını çözebileceğine dair ihtimaller artmış durumdadır. Bunun dışında kripto olarak saklanan paralar, özel veriler, devlet sırları, kişilere ait bilgiler hiç olmadığı kadar tehdit altında görülmektedir. ABD’nin ise şimdilerde Çin’deki bu gelişmelere karşı güçlü kuantum kriptolama tekniklerine çok büyük yatırımlar yaptığı haberlere yansımaktadır.12 Kuantum dünyası hakikaten kafa karıştırıcı görünmektedir. Bu teknolojiye ulaşmak kaçınılmaz bir durum arz etmektedir. Bunun yanında bu güce hükmedecek olanların belirli ahlâkî (etik) değerlere sahip olmaması insanlığı yine bir dünya savaşı endişesine sevk edebilir.

Fethullah Gülen Hocaefendi’nin bu konudaki değerlendirmesi ışığındaki umut yıldızının bizlere göz kırpmasını müşahede edelim: “Doğrusu, eğer Batı’daki bilim, Allah’a teslim olmaz ve Allah’ı gösteren bir ayna haline getirilmezse, ilmin kaynağı olan tekvînî (var etme, yaratma) emirlerin, teşriî (kanuni, kanun koyma) emirlerle birleşik noktası yakalanamazsa, insanlığın âkıbeti çok karanlık olacaktır. Müslüman araştırmacılar, meseleyi Kur’ân’da zikredilen ‘el-ilm’ zâviyesinden ele alıp ilim dünyasında yeni ufuklar açarken, tekvînî emirleri teşriî emirlerle birleştiremeyenler, hayret ve şaşkınlık vadilerinde dolaşıp duracak, hep tıkanıklıklarla karşı karşıya kalacak, aradıklarını bulamayacak ve başı açık, yalın ayak hayâllerle değişik kurgu bilimlerine takılıp duracaklardır. Bütün bunlara rağmen, dünyayı aydınlatacak ilmin, yine orta kuşağın incisi ülkemiz ve bu mevzuda onunla aynı duygu ve düşünceyi paylaşan ülkelerde gelişip kendini ifade edeceğine inancımız tamdır.”13

Kaynaklar

  1. Bediüzzaman Said Nursi, Asâ-yı Musa; Kur’an-ı Kerim, Tekvir, 81/10.
  2. Bediüzzaman S. N., Mesnevî-i Nûriye.
  3. Kaku M. “Quantum Supremacy. How the Quantum Computer revolution will change everything.” New York Times, 2023.
  4. Sutton, Ray M., “Quantum chromodynamics: Describing the strong force”

https://www.britannica.com/science/subatomic-particle/Quantum-chromodynamics-Describing-the-strong-force

  1. Bediüzzaman S. N., 19. Mektup, 8. İşaret.
  2. Bediüzzaman S. N., 24. Mektubun Zeyli, Şahdamar Yayınları.
  3. Gülen, M. F., “Geleceğin Dev Bitkileri”, Fikir Atlası, 2007.
  4. Lu D., “What is a quantum computer?” https://www.newscientist.com/question/what-is-a-quantum-computer/
  5. Brocks M., “Quantum computers: what are they good for?” https://www.nature.com/articles/d41586-023-01692-9
  6. Smith-Goodson , “Atom Computing Announces Record-Breaking 1,225-Qubit Quantum Computer” https://www.forbes.com/sites/moorinsights/2023/10/24/atom-computing-announces-record-breaking-1225-qubit-quantum-computer/?sh=1b194f6f491a
  7. “Quantum Computing Applications”, https://www.youtube.com/watch?v=X5SlpJ46xXI
  8. Cuthbertson A., “China launches first quantum computer operating system to challenge US in technological ‘arms race’” https://www.independent.co.uk/tech/quantum-computing-china-us-arms-race-b1799611.html
  1. Gülen, M.F., “İlim ve Bilim”, Prizma 1, 2001.
]]> Gökyüzünde Üç Güneş https://caglayandergisi.com/2026/02/01/gokyuzunde-uc-gunes/ Sun, 01 Feb 2026 09:12:46 +0000 https://caglayandergisi.com/?p=318187 Başınızı kaldırıp baktığınızda, gökyüzünde üç tane Güneş görseniz, nasıl hissederdiniz? Gözlerinize inanabilir miydiniz? Güneşin, Güneş Sistemi’nin biricik yıldızı olduğunu bildiğinize göre, ilk önce gözlerinize bir şeyler olduğunu düşünürdünüz muhtemelen. Belki de ellerinizle gözlerinizi ovuştururdunuz, endişe içerisinde. Yahut hayal görüyor olduğunuzu zanneder, karşınızdaki manzaranın hayal mi gerçek mi olduğunu anlamak için bir başkasına sorma ihtiyacı hissederdiniz.

 

Zaman zaman gökyüzünde Güneş’in üç taneymiş gibi görünmesi hadisesi, hayal değil gerçektir. Bazı durumlarda hakikaten Güneş’i çevreleyen hâlenin yan bölümlerinde bir veya iki tane parlak ışık kaynağı varmış gibi görünür. Bu olay, tamamen atmosferik bir optik fenomendir ve meteorolojide “yalancı güneş” veya “parheli” olarak adlandırılır.[1] Parheli, güneş ışığının atmosferdeki buz kristalleri tarafından kırılması ve yansımasının sebep olduğu hâleler ailesinin bir üyesidir.

Göklerde eşsiz bir sanat harikası olarak sergilenen hâle fenomeni, uzun zamandır insanların, özellikle de bilim insanlarının çok dikkatini çekmektedir. Günümüzde, genel hâle yapılarının geometrik formu net olarak yorumlanmıştır. Fakat hâlelerde gözlenen birçok detaylı durumun, fizikî açıklamalarında inceleme ve araştırmalar devam etmektedir.

Rabbimiz yeryüzü gibi gökleri de ayrı bir sergi olarak, sanatına ve türlü hikmetli tasarrufuna güzide bir tablo kılmıştır. Gökyüzünü de bir ressamın tuvali gibi, her an yeniden desen desen işleyerek resimlendirir, renklendirir, ışıklandırır ve bu sahnede anbean ayrı bir tasarrufuyla ardı ardına gelen ve başta gözlerimize hitap eden türlü şölenler sunar. Hâleler, yalancı güneşler, gökkuşakları, kutup ışımaları, ışık sütunları gibi çeşitli ışık oyunlarıyla Müzeyyin isminin tecellisiyle eşsiz sanat eserlerini süsler, engin güzelliklerle bezer.

Böylesi harikulade eserlerinden biri olan parheli hadisesi, ana eksenleri dikey olarak yönlendirilmiş düzgün altıgen buz kristallerinin dikey yan yüzlerinden ışığın girip çıkmasından ve minimum sapmada 60 derecelik bir kırılma açısından kaynaklanır.[2] Yan yüzeylerinin dikey olması, büyük altıgen kristal yüzeyin yatay pozisyonda olması anlamına gelir. Bu buz kristalleri, prizma görevi görerek ışığı renklerin dalga boylarına ayırır ve ışınlar bükülür. Gökkuşağındaki gibi renklerine ayrılan ışık, 22 derecelik bir açıyla dışarı çıkana kadar kristalin içinde dolaşmaya devam eder. En sonunda ışık kristalden ayrılır. Eğer kristallerin yönelimi yatay değilse Güneş çevresinde sadece hâle görülür.[3] Ancak kristallerin büyük bir yüzdesi düz tarafları gözlemciye yatay olacak şekilde yüzüyorsa, hâlenin sol ve sağ tarafında güçlü bir ışık konsantrasyonu meydana gelecek, yani parheli yaratılacaktır.

Bu muazzam hadise, Güneş’in her iki yanında ve aynı açısal yükseklikte olmak üzere iki renkli prizmatik görüntüsünün ortaya çıkmasıyla sonuçlanır. Güneş tam ufukta olduğunda, kırılma buz kristalinin ana düzleminde gerçekleşir ve parheli 22 derecelik hâleyle çakışır. Sonuç olarak, Bediüzzaman Hazretlerinin sekiz İsm-i Âzam’ın bir sâhife-i nuranîsi olarak vasıflandırdığı[4] Güneş’in sağ ve sol yanında ortaya çıkan yalancı güneşlerle birlikte Rabbimizin esmâsının âyineleri çoğaltılmış olur.

Buz kristallerinde tercih edilen eksen istikametindeki yönlenmenin gerçekleşmesi için, plaka şeklindeki kristallerin nispeten sakin havada düşmesi gerekir. Bu durumda aerodinamik dirençlerini maksimuma çıkaracak şekilde yönlendirilme eğiliminde olacaklardır. Bunun yanında atmosferdeki kristallerin plakaları, yalnızca bu şekilde yönlendirildiklerinde dikey ana eksenlere sahip olurlar. Şu husus da önemlidir ki yalancı güneşler genellikle yüksek ve soğuk Cirrus bulutlarında asılı olan buz kristallerinden gelen ışığın kırılması ve saçılmasından kaynaklanır.[5] Daha büyük plakalar daha fazla salınır ve bu yüzden daha uzun yalancı güneşler üretimine vesile olurlar.Spektrumun kırmızı ucu, hâlenin Güneş’e en yakın iç tarafında, mavi ucu ise en dış tarafında görünür. Yalancı güneşler, en çok kışın orta enlemlerde gözlemlenebilirler.

Gökyüzündeki bu mucizevî tablo, bir taraftan bizlere Cemîl-i Mutlak Rabbimizin sonsuz güzelliklerde yaratma sanatına işaret ederek tefekkür sebebi olurken, aynı zamanda Nur isminin bir tecellisi şeklinde, bitkilerde fotosentez ile hayvanların gıdasını gönderen Rezzâk ismine vesile olduğunu ve varlıklardaki çeşitli renklerin algılanmasıyla nakışlardaki muhteşem sanatın nazarımıza sunulduğunu gösterir. Diğer yandan da gördüğümüz şeylerle ilgili olarak yeniden bir değerlendirme imkânı oluşturur. Bizleri, gördüklerimizin ne kadarının gerçekleri yansıttığını, tekrar tekrar düşünmeye yönlendirir. Biz gökyüzünde üç tane güneş görürken, aslında sadece bir tane güneş vardır, diğerleri sadece atmosferik bir fenomenden ibaret algılardır. Tıpkı çölde serap görmek gibi… Öyleyse “Sadece gördüğüme inanırım” inancı, ne kadar hakikatten uzaktır. Gözler, hakikatin ancak ne kadarını görebilir ki? Bütün bu fikirler eşliğinde, belki de ışık oyunlarıyla sergilenen ufuktaki yalancı güneşler, çok boyutlu düşünülebilmemizin yolunu açar ve bizlere kazandırdığı engin ufuklu bakış açısı ile tefekkür dünyamızın zenginliğine vesile olurlar.

[1] https://en.wikipedia.org/wiki/Sun_dog

2 Robin McDowell, The Formation of Parhelia at Higher Solar Elevations, September 1974, Journal of the Atmospheric Sciences 31:1876-1884, DOI:10.1175/1520-0469(1974)031<1876:TFOPAH>2.0.CO;2

 

[3] https://www.wwu.edu/astro101/a101_rainbows.shtml

[4] Bediüzzaman Said Nursî, 8. Mektup, Mektûbat, Risale-i Nûr Külliyatı.

[5] https://www.britannica.com/science/sun-dog

]]> Hayatın Hizmetindeki Fizikî Kuvvetler https://caglayandergisi.com/2025/06/01/hayatin-hizmetindeki-fiziki-kuvvetler/ Sun, 01 Jun 2025 13:32:23 +0000 https://caglayandergisi.com/?p=317476 Eşref-i mahlûkat olan insan, dünyada sınırlı bir süre yaşar ve bu süre zarfında farkında olmadan, hayatını birçok fizikî kuvvetin karşılıklı tesirleri içerisinde sürdürür. Bu kuvvetler gözle görülmezler fakat etkileri itibarıyla insan hayatında her an aktif rol oynarlar. Dikkate alınmadıkları durumda da insan ve toplum için çok büyük zararlara ve yıkıcı neticelere sebep olurlar.

Kâinat çapında kurulmuş mucizevî bir sistemde; Güneş Sistemi, gezegenler ve Dünya, mikrokozmostan makrokozmosa kadar hayatın sürekliliğini temin eden ilâhî bir nizama perde olan kuvvetlerle daima etkileşim hâlindedir. Bu güçler, hayranlık uyandıran bir denge ve uyum içinde varlığını sürdürür.[1] İç içe geçmiş, karşılıklı ve son derece sofistike etkiler vesilesiyle; içinde sayısız gök cismi barındıran milyarlarca galaksi, birbirine çarpmadan ve bir kıyamete sebebiyet vermeden hareketine devam eder.

Şu An Hizmetinizde Kaç Tane Kuvvet Olduğunu Biliyor musunuz?

Uzun süredir görmediğiniz bir dostunuzu ziyaret için başka bir ülkeye uçuyorsunuz ve uçağınızın inişe geçtiğini belirten anonsu duyuyorsunuz. Önünüzdeki fincandan kahvenizin son yudumlarını alıyor ve için için arkadaşınıza kavuşmak için sabırsızlanıyorsunuz. Gelin, sadece bir dakika, size bu sevinci yaşatmak için hizmetinize koşan kuvvetleri inceleyelim:

Uçağınız, dört temel fizikî kuvvetin dengede olması sayesinde uçar. Uçağın kanatlarının üstündeki düşük basınç sayesinde, uçağı yukarı yönlendiren kaldırma kuvveti (lift)[2], uçağı yere doğru çeken yer çekimi kuvvetini (gravity)[3], dolayısıyla uçağın ağırlığını dengeler. Motorlar tarafından sağlanan ileri itme kuvveti (thrust), sürtünmeyi yenerek uçağı hızlandırır. Hava direnci (drag), havanın uçağa uyguladığı geriye yönlü kuvvet olup, itme kuvveti ile dengelenir.

Şimdi de kahvenize etki eden kuvvetlere bakalım: Kahve ve fincanın kütlesine bağlı olarak, Dünya’nın yer çekimiher ikisini de aşağıya doğru çeker. Fincanı uçak tepsisinin üzerine koyduğunuzda, tepsi kahve fincanına ve içindeki kahveye yukarı doğru normal bir kuvvet uygular. Bu kuvvet, yer çekimi kuvvetini dengeler ve fincanın tepside sabit kalmasını sağlar. Uçağın hızlanması veya yavaşlaması durumunda kahvenin ileriye veya geriye savrulmasını engellemek için kahve ve fincan, atalet sebebiyle hareket etmeye çalışır. Fincanın kenarlarından gelen kuvvetler (sürtünme ve temas), bu hareketi sınırlar. Uçak türbülansa girdiğinde ise kahve yüzeyi dalgalanır. Bu, kahvenin bir ivmelenme tesiri altında sürekli hareket etmesine sebep olur. Fincan, kahvenin taşmasına engel olacak şekilde içindeki kahve sıvısının hareketini dengeler.

Bütün bu kuvvetler birbirleri ile koordineli bir şekilde sizin hizmetinizdeyken, siz ise arkadaşınızla neler yapabileceğinizi planlarsınız. Ancak bu kuvvetlerden herhangi birinin gücünü kaybetmesi veya aşırı artması ise ciddi sonuçlara yol açabilir. Meselâ; kaldırma kuvvetinin yer çekimi karşısında sadece birkaç saniye azalması, uçağın hızla irtifa kaybetmesine sebep olabilir. Peki, elinizdeki kahveyi hangi kuvvetlerin dengelenmesi sayesinde tutabiliyor, yavaşça ağzınızı yakmayacak şekilde içebiliyorsunuz. Ayrıca hem kendinizin hem de yanınızda oturanların üzerine dökmeden yavaşça yine yerine koyabiliyorsunuz? Bunun da ötesinde, kahvenin nefis kokusunu alabiliyorsunuz…

Şimdi de içtiğiniz kahvenin vücudunuzda sindirilmesi ve zararlı olan bölümün vücuttan dışarı atılması sürecine bir bakalım mı? İnsan bedeni, pek çok fizikî kuvvetin karşılıklı tesirleriyle belli bir mutabakat içinde çalıştırılan karmaşık bir sistemdir. Bu kuvvetler, bedenimizin statik konumuyla birlikte, gıdasını temin etmek için hareketlenmesinde, iç veya dış ihtiyaçlarının temini için çevreye uyum sağlama fonksiyonlarının ve sağlığının korunmasında hayatî önem taşırlar. Başıboş ve sınırsız olmayan bu kuvvetlerin birbirlerini engellemeden ve destekleyerek ortak bir gayeye matuf olarak işletilmesi ancak sonsuz bir ilim ve kudretin icraatıyla olabilir. Şimdi bu kuvvetlerden sadece bazılarını sıralayalım:

  • Kas kuvvetleri: Vücudumuzdaki her türlü hareket (kol, bacak, kalb, bağırsak, kan damarı vb.) kasların faaliyeti ile gerçekleştirilir.
  • Kan basıncı: Kanın damarlar içinde dolaşımı için üretilen tansiyon, kalbin çalıştırılmasıyla düzenlenir.
  • Akciğerlerdeki yüzey gerilimi: Solunumun sağlıklı bir şekilde gerçekleşmesine yardımcı olur.
  • Eklemlerdeki sıkışma ve kaymayı sağlayan basınç kuvvetleri: Hareket kabiliyetini destekler.
  • Difüzyon ve ozmoz kuvvetleri: Hücreler ve organlar arasında gıdaların, sıvıların ve gazların taşınmasında iş görürler.
  • Moleküler seviyedeki elektromanyetik kuvvetler: Hayatî moleküllerin sentezinde veya parçalanmasında atomlar arasındaki kimyevî bağların teşekkülü mümkün kılınır.

“Sadece bir kahve içecektik.” diyebilirsiniz. Ama yalnızca bir kahve içmeniz için bile emrinize bu kadar kuvveti gönderen yaratıcının nazarındaki değerinize bir bakın!

Kâinattaki Dört Temel Kuvvet[4]

Tefekkürümüze atomun çekirdeğindeki kuvvetler dengesi ile yeni bir derinlik kazandıralım. Atomun çekirdeğindeki kuvvetlerdeki mükemmel dengeyi anlamak için madde ve enerjinin davranışını etkileyen dört temel kuvveti ve bunların bazı görevlerini kısaca özetleyelim:

  • Yer çekimi (Gravitasyon): İki kütle arasındaki çekim kuvvetini ifade eder. Yer çekimi, gezegenlerin ve Ay’ın yıldızların etrafındaki yörüngelerinde kalmasını sağlar.
  • Elektromanyetik Kuvvet: Elektrik yüklü parçacıklar arasında hem çekici hem de itici etkiler gösterir. Atomlar ve moleküller arasındaki kimyevî bağlar bu kuvvetle kurulur. Işığın yayılmasına ve fotonlarla madde arasındaki münasebetlere tesir eder.
  • Güçlü Etkileşim: Atom çekirdeğindeki proton ve nötronları bir arada tutar. Atom çekirdeklerinin stabilitesini sağlar. Güneş’teki ve nükleer reaktörlerdeki enerji salınımının kaynağıdır.
  • Zayıf Etkileşim: Bazı radyoaktif bozulma ürünlerinin salınmasına ve yıldızlardaki nükleer füzyona vesile olur. Nükleer fizik ve parçacık fiziğinde önemli bir rol verilmiştir.

Bu kuvvetlerden birinin yaratılmadığını ve fonksiyonunu kaybettiğini düşünürsek ne olur? Bu durumda hem ferdî hayatı hem de insanlığın tamamını etkileyebilecek çok geniş ölçekli felaketler hayatın yaşanmaz hâle gelmesine sebep olurdu. Bazı senaryolarla örneklendirirsek, bu kuvvetlerin ne kadar kritik önemde oldukları daha net görülecektir:

  • Yer çekiminin kaybolması durumunda gezegenler yörüngelerinden sapacak, kıyı bölgeleri sular altında kalacak ve deniz ekosistemlerinin bozulmasına sebep olacak, neticede kaotik bir kâinatta tahmin edemeyeceğimiz kıyâmetvâri felâketler görecektik.
  • Çoğunlukla varlığını bile fark etmediğimiz Dünya’nın manyetik alanı zarar görseydi, bu durum insanlık için ciddi sonuçlar doğururdu. Kozmik radyasyon ve güneş rüzgârları doğrudan Dünya’ya ulaşarak yüzeydeki radyasyon seviyesini artırırdı. Bu kadar yüksek radyasyon da özellikle kanser gibi sağlık problemlerinin patlamasına sebep olacaktı.[5]
  • Elektromanyetik kuvvetin kaybı, kimyevî bağların bozulmasına ve dolayısıyla bütün organik (yağ, protein, vitamin, karbonhidrat) moleküllerin yapısının çözülmesine, dolayısıyla hayatın ortadan kalkmasına sebep olabilirdi.[6]
  • Güçlü etkileşimin yokluğu, atom çekirdeklerini kararsız hâle getirirken, zayıf etkileşimdeki bir aksaklık, güneşimiz gibi milyonlarca yıldızların enerji üretimini durdurabilir.[7]

Görüldüğü gibi bütün bu durumlar, hayatın ve kâinatın üzerine oturtulduğu temel düzenin bozulmasına sebep olur. Bunun unutulmaz örneklerinden biri de Tacoma Köprüsü’nün yıkılmasıdır. Yapımından sadece dört ay sonra, aerodinamik kuvvetlerin dengesinin bozulması sonucu rüzgâr ile rezonansa giren köprü yıkılmıştır. Bu olay, fizikî kuvvetlerin dengesinin ne kadar kritik olduğunu müşahhas bir şekilde göstermektedir.

Her yönüyle farklı bir donanım ve imkânlarla dünyaya gönderilmiş olan insanda, bu fizikî kuvvetlerden farklı mahiyette olan, elle tutulamayan fakat bütün hayatımıza tesir eden farklı kuvvetler de mevcuttur. Bu kuvvetlerin yerli yerince kullanılması neticesinde insan sırat-ı müstakim üzere bir hayat sürer. Bunlar, İslam düşünce sisteminde tarif edilirken, kuvve-i şeheviye (istek ve arzuların gücü), kuvve-i gadabiye (öfke ve savunma gücü) ve kuvve-i akliye (akıl ve muhakeme gücü) olarak ele alınmış ve bunların itidal hâlleri sırat-ı müstakim olarak ifade edilmiştir. Bu kuvvelerin her iki yöndeki aşırılıkları (ifrat ve tefrit) insanın kemâlât yolundaki en büyük engelleri ve nefsin silahlarıdır.

Sonuç olarak, Cenâb-ı Hak ezelî kelâmında; “O Yaratıcıdır ki yeryüzünü sizin için beşik gibi yapmış ve yol bulmanız için yerde yollar ve geçitler var etmiştir.” (Zuhruf, 43/10) buyurmaktadır. Âyetteki beşik kelimesi bir bebeğin sıcacık beşiğinde rahat etmesi gibi, kâinatın insanlar için çok muhteşem kuvvetlerin hikmetli bir şekilde dengelenerek tecelli ettirildiğini anlatmaktadır.

Evet, kâinatın bütün parçalarının, farklı unsurlarının ve çeşitliliğinin bir arada düzenli bir şekilde var olması, aslında O’nun (celle celâluhu) yaratıcı gücünü gösterir. Dolayısıyla insanı, hayatının her anında görünmeyen sayısız kuvvetlerle destekleyen Allah (celle celâluhu), ona çok önemli bir mesuliyet de yüklemiştir. İnsanoğlunun bu vazifeyi yerine getirmesi ise, dini literatürde “salih amel” olarak ifade edilen, Kur’ân’daki teşriî âyetler ile kâinattaki tekvinî âyetleri birlikte okuması ve hayatını bu âyetler doğrultusunda dengede sürdürmesine bağlıdır.

Kaynaklar

[1] Dingle, E. (2010): The Balance of Physics. Nabu Press. Berlin, New York.

[2] Messnarz, Bernd (2022): Physik des Fliegens. Wie erkläre ich den aerodynamischen Auftrieb? Studiengagsleiter Luftfahrt. FH Joanneum, University of Applied Science.

[3] NASA Space Place. “What is Gravity” NASA Science for Kids.

[4] CERN, The Standard Model, https://home.cern/science/physics/standard-model

[5] Welt der Physik: „Das Magnetfeld der Erde“ https://www.weltderphysik.de/gebiet/erde/erde/erdmagnetfeld/

[6] Gravitation und elektromagnetische Kraft. Physik. https://www.schubu.org

[7] Wechselwirkungen. Loesungen.pdf, LEIFIphysik.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

]]> Yıldırımları Yakalayabilseydik https://caglayandergisi.com/2025/01/12/315014/ Sun, 12 Jan 2025 22:31:31 +0000 https://caglayandergisi.com/?p=315014 Enerji ihtiyacı bütün dünyanın en önemli meselelerinden biridir. Teknolojideki gelişmeler ile her geçen gün enerjinin önemi artmaktadır. Fosil yakıtlardan uzaklaşıldığı, risklerinden dolayı atom enerjisi santrallerinin kapatıldığı günümüzde, temiz, çevre dostu ve yenilenebilir enerji elde etmek hayatî önem kazanmıştır.

Yıldırım ve Şimşek

Yıldırım, yerdeki pozitif yükler ile buluttaki negatif yükler arasında veya bulutlar arasında gerçekleşen elektrik boşalmasıdır. Yıldırımın ışığı zikzak bir yol izler ve dallanmış bir görünüm sergiler. Şimşek ise negatif ve pozitif yüklü bulutlar veya aynı bulutun farklı bölgeleri arasında gerçekleşen elektrik boşalmasıdır. Şimşek bulut seviyesinde oluştuğundan, yağmur yağmasa bile şimşeklerin ışığını görebiliriz.

Yıldırım sırasında plazma kanalındaki sıcaklık yaklaşık 30.000°C’ye ulaşır. Bu aşırı sıcaklık, çevresindeki havayı çok hızlı bir şekilde ısıtarak ani genleşmeye sebep olur. Havanın ani genleşmesi sırasında oluşan şok dalgaları, gök gürültüsü olarak duyulan sonik ses dalgalarını üretir.

Yıldırım ve şimşeği gördüğümüzde, az sonra gök gürültüsünü duyacağımızı biliriz. Bunun sebebi, ışık hızının (saniyede yaklaşık 300.000 kilometre) ses hızından (344 m/s) çok daha hızlı olmasıdır. Şimşek ışığını hemen görürüz, gök gürültüsünün bize ulaşması ise, uzaklığa bağlı olarak birkaç saniye sürebilir. Gök gürültüsü, yıldırım sırasında havanın ani ısınması ve genleşmesiyle oluşan şok dalgalarının duyulabilir bir etkisidir. Gök gürültüsünün süresi, yıldırımın büyüklüğüne ve mesafeye bağlı olarak birkaç saniyeden daha uzun olabilir.

Devâsa Bir Kondansatör                                               

Yalıtkan bir malzemenin iki metal plakadan oluşan yapısı, kondansatörün temel prensibini oluşturur. Kondansatörler, elektrik enerjisini geçici olarak depolamak ve gerektiğinde hızlıca boşaltmak için kullanılır. Bir güç kaynağına bağlandığında, kondansatör plakalarından fiziksel bir akım geçmez; bunun yerine, plakalar arasında bir elektrik alanı oluşur.[1] Elektrik yüklü bir bulut, yeryüzü ile birlikte dev bir kondansatör gibi vazife görür. Bulut ile yeryüzü arasında oluşan potansiyel fark, genellikle milyonlarca volt seviyesindedir ve bu fark bir eşik değerine ulaştığında, yıldırım ortaya çıkar.[2]

Peki yıldırımdaki elektrik enerjisini depolayabilir ve bu enerjiyi gündelik hayatta kullanabilir miyiz? Bu fikrin uygulanması, şimdilik maalesef mümkün değildir. Bunun sebeplerini şu şekilde sıralayabiliriz:

  1. Yıldırımın tahmin edilemez olması.

İlk olarak, yıldırım son derece öngörülemezdir. Yıldırımın tam olarak nerede ve ne zaman çakacağını bilmek mümkün değildir. Güney Amerika’da, artan yıldırım oranına sahip beş bölge vardır. Bunlar Kolombiya ve Venezuela’ya yayılmıştır. Maracaibo Gölü, kilometrekare başına yılda 233 ile dünyanın en fazla yıldırım düşen bölgesidir. Burada bile yıldırımın nereye düşeceğini öngörmek mümkün değildir.

  1. Sistemi kuralım, ama nereye?

Yıldırım enerjisinin büyük bir kısmı ışık, ses ve ısı olarak çevresine yayılır ve birkaç milisaniye içinde kaybolur. Yıldırımı yakalamak için, yüksek yerlere kurulan sistemler daha verimli olabilir. Ancak, bu tür sistemlerin kurulumu genellikle ekonomik açıdan mantıklı değildir. Yıldırım genellikle karada, dağlık bölgelerde ve sıcak-nemli iklimlerde daha yoğun olarak görülür. Himalayalar, And Dağları, Sierra Madre ve Mitumba Dağları gibi dağlık alanlar ile Maracaibo Gölü gibi sıcak, nemli bölgeler yıldırım yoğunluğunun yüksek olduğu yerlerdir.[3] Yıldırım enerjisinin düşük süreli ve düzensiz tabiatı, bu enerjiyi verimli bir şekilde kullanmayı zorlaştırır ve bu sebeple yıldırım enerjisinin pratik bir enerji kaynağı olarak kullanılması günümüzde mümkün görünmemektedir.[4]

  1. Her şeye rağmen sistemi kurduk, yıldırımın enerjisini nereye depolayacağız?

Yıldırım çarpması yalnızca 10–100 mikrosaniye arasında sürer. Bu kısa sürede bir milyar joule enerjiyi yakalamak için, yıldırım yakalama sisteminin anlık güç kapasitesinin 100 gigawatt olması gerekir.[5] Böyle bir sistemin kurulması hem teknolojik hem de ekonomik açıdan mevcut şartlarımızı aşan zorluklar içerir. Ayrıca yıldırımı yakalama ihtimali oldukça düşüktür, çünkü dünya genelinde saniyede 40–50 arasında yıldırım düşmesi gerçekleşirken, bunların spesifik bir bölgede yakalanma ihtimali çok düşüktür.[6] Yıldırımdan enerji elde etme fikri, günümüz şartlarında hem teknik hem de ekonomik açıdan uygulanabilir görünmemektedir.[7]

Yenilenebilir Enerji

Yıldırımdan enerji elde etmenin zorluklarını göz önüne aldığımızda, gücünü dizginleyebileceğimiz yenilenebilir temiz enerji kaynaklarına yönelmek daha mantıklı bir seçenek olarak karşımıza çıkıyor.[8]

Allah (celle celâluhu) kâinatta hiçbir şeyi, hiçbir fizik kanununu hikmetsiz yaratmamıştır ve yarattığı şeyleri insanoğlunun hizmetine sunmuştur. “Evet, hiçten, birden, harika bir gürültü ile cevvi (atmosferi) konuşturmak ve fevkalâde bir nur ve nar ile zulmetli cevvi ışıkla doldurmak ve dağvâri (dağ gibi) pamuk-misal ve dolu ve kar ve su tulumbası hükmünde olan bulutları ateşlendirmek gibi hikmetli ve garabetli (tuhaf) vaziyetlerle baş aşağı, gafil insanın başına tokmak gibi vuruyor: ‘Başını kaldır! Kendini tanıttırmak isteyen faal ve kudretli bir Zât’ın harika işlerine bak! Sen, başıboş olmadığın gibi bu hâdiseler de başıboş olamazlar. Her birisi çok hikmetli vazifeler peşinde koşturuluyorlar. Bir Müdebbir-i Hakîm tarafından istihdam olunuyorlar.’ diye ihtar ediyorlar.”[9]

Bu durumda bize düşen, başımızı semaya kaldırıp günümüz teknolojisini kullanarak, Rabbimizin yıldırım ve şimşekteki hikmetlerini araştırmak ve insanlığın ortak problemlerine çözümler üretmektir.

Dipnotlar

[1]  “Kondensator & Kapazität” (www.leifiphysik.de)

[2] “Elektrische Feldenergie” (simpleclub.com)

[3] “Blitzhäufigkeit” (www.meteoschweiz.admin.ch)

[4] McMahon, a.g.e.

[5] A.g.e.

[6] “Häufigkeit von Blitzeinschlägen Drucken” (www.zotup.com)

[7] McMahon, a.g.e.

[8] A.g.e.

[9] Bediüzzaman Said Nursî, Şuâlar, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 99.

 

]]> Çok Özel Rakamlar https://caglayandergisi.com/2024/10/01/cok-ozel-rakamlar/ Tue, 01 Oct 2024 08:32:58 +0000 https://caglayandergisi.com/?p=303062 İnsan tek bir İlah’a iman etmek istedikten sonra, hidayetle müşerref olması için birçok vesile vardır. Biraz etrafını gözlemleyen, kâinatı bilimlerin gözüyle biraz okumaya çalışan insanın, Allah’a iman etmesinin ne kadar kolay, etmemesinin ne kadar zor olduğunu anlaması gerekir. Basit maddelerden çok kompleks varlıkların yaratılması, sonra bu kompleks varlıkların vazifeleri bitince tekrar basit maddelere dönüştürülüp farklı kompleks varlıkların inşasında kullanılmaları, bazı varlıkların hayat sahibi olmaları, bütün dünya yüzünün kirletici unsurlar olmasına rağmen temiz kalması ve daha nice işaret ve delil, İlahî bir iradenin varlığını ortaya koyarlar. Kâinatta varlığın en küçüğünden en büyüğüne kadar Allah’ın iradesini düşündürecek sonsuz sayıda sebep vardır.

Rabbimizin varlığı ve birliğine işaret eden sayısız delillerden biri de kâinatın ve hayatın devamı için basit bir vesile ve perde olarak takdir edilen çok özel rakamlardır. Fizikten kimyaya kadar farklı bilimlerde tespit edilen formüller, zerrelerin belirli prensiplere ve kanunlara göre hareket ettiğini gösterir. Bu formüllerin birçoğunda “sabite” dediğimiz ve herhangi bir değişkeni temsil etmeyen rakamlar vardır. Bu rakamlar, bir değişkeni temsil etmediklerinden dolayı, sadece yapılan ölçümler sonucu bilebildiğimiz sayılardır.

Bir misal verecek olursak; Newton’un çekim kanununda F = G*(m1*m2)/r2 bulunan G sabiti, tamamen insanların ölçmesi sonucu bildiğimiz; çekim kuvvetinin, kütle (m1 ve m2 değişkenleri) ve aradaki mesafeye (r değişkeni) göre ne kadar olacağının belirlenmesinde kritik önemde olan bir rakamdır. Bu G sabitinin daha büyük ya da daha küçük olması durumunda, kütleler arasındaki çekim kuvveti de değişecektir. Bu çekim kuvvetinin değişmesiyle varlığın özellikleri de değişmektedir.

Bilimlerin kanunlarını temsil eden formüllerde var olan, sonsuz bir ilmin ve kudretin eseri olan bu özel rakamların hepsiyle birden, kâinatın nasıl olacağı belirlenmiştir. Bugüne kadar bilim insanlarının yaptığı araştırmalar sonucu varılan noktada, kâinatın ve hayatın var olabilmesi için bu rakamların, en küçük ondalık kesirlere kadar (0,0000000… ), belirli değerlerde olmaları gerektiğidir. Aksi takdirde ne kâinat ne de hayat yaratılmış olurdu. Bu kadar hassas ölçüler içinde takdir edilmiş bu rakamlar, insana sonsuz ilim, kudret ve hikmet sahibi Allah’tan başkasını düşündürebilir mi?

]]> Kaos mu, Düzen mi? – Büyük Patlama – https://caglayandergisi.com/2024/07/01/kaos-mu-duzen-mi-buyuk-patlama/ Mon, 01 Jul 2024 11:41:34 +0000 https://caglayandergisi.com/?p=302711 Büyük Patlama (Big Bang) Teorisi; 1927’de, Belçikalı rahip ve astrofizikçi Georges Lemaitre tarafından öne sürüldü.[1]Lemaitre, bu teoriyi Albert Einstein’ın Genel İzafiyet prensibinin alan denklemlerine, matematiksel bir model uygulayarak öne sürmüştü. 1929’da Edwin Hubble’ın gözlemlerine dayalı veriler, kâinatın genişlediğini teyit ettikten sonra, Lemaitre’nin Büyük Patlama teorisi, Hubble’ın genişleme denklemiyle en büyük desteğini bulmuş oldu. Lemaitre, Hubble ve Einstein’ın öne sürdüğü kâinat modellerine rağmen, Büyük Patlama teorisinin tek rakibi olan Durağan Evren Teorisi, bazı fizikçiler tarafından 30 yıl kabul görmeye devam etti. Durağan Evren Teorisi, kâinatın sonsuz boyutlarda ve her zaman var olduğunu iddia ediyordu. Bu teoriye göre, sonsuz uzay içinde galaksiler ve yıldızlar doğuyor, ölüyor ve kâinat nihayetsiz bir devr-i daim hâlinde devam ediyordu.

            Bu teori, 1965’te Arno Penzias ve Robert Wilson isimli radyo astronomların Kozmik Arka Plan Radyasyonunu keşfetmeleriyle[2] miadını doldurdu ve bilim insanları tarafından halının altına süpürüldü. Günümüzde Büyük Patlama Teorisi’ni sorgulayan bilim insanlarına rastlamak zor, fakat Büyük Patlama’nın nasıl olduğu konusunda ciddi tartışmalara şahit oluyoruz. Aslında “Büyük Patlama” ifadesi astrofizikçilerin hoşlanmadığı bir tabir, çünkü bu ifade akıllarda âdeta bir fişeğin veya dinamit lokumunun patlaması gibi bir senaryoyu çağrıştırıyor. Hâlbuki, Büyük Patlama olarak tanımlanan olay, uzay-zamanın bir anda meydana gelmesi ve korkunç bir hızla genişlemesidir. Fizikçilerin en çok kafasını karıştıran husus şudur: Yapılan modellerde, geriye doğru gidildiğinde, uzay-zaman, Planck sınırı denilen bir limitin altına düşmektedir. Planck sınırı, boyutlara matematiksel bir limit belirler ve bir şeyin hacminin bu limitten daha küçük olamayacağını söyler. Planck uzunluğu (ℓP) 1.616255 (18) × 10−35 m denklemiyle belirlenmiştir.[3] Bu ne anlama gelmektedir? İçinde bulunduğumuz 92 milyar ışık yılı çapında ve iki trilyon galaksi barındırdığı tahmin edilen kâinatımızın, 13,8 milyar yıl önce, Planck sınırından daha küçük bir mekânın içine sıkıştırılmış olduğu anlamına gelir. İşin daha enteresan tarafı, bu noktada hacim yoktur, sıcaklık ve yoğunluk sonsuz olarak tarif edilir. Büyük Patlama anındaki bu noktaya “tekillik” (singularity) adı verilir. İşte, fizikçilerin işin içinden çıkamadığı nokta budur. Çünkü tekillik kavramının bilinen fizik kanunlarıyla açıklanması mümkün değildir.

            Kâinatın yaratılışındaki bilimsel muamma bununla da sınırlı değildir. Nasıl ki mekân geçmişte bir tekillik içine sıkışmaktadır, zaman da aynı tekilliğin içinde yok olmaktadır. Yine Max Planck’ın zamanla ilgili öne sürdüğü matematiksel bir denkleme göre, en kısa zaman birimi 10−43 saniyedir. Dolayısıyla zamanın bu limitin altına düşmesi, bildiğimiz kanunlar çerçevesinde mümkün değildir. Bütün bunlar bize kâinatın, yani uzay-zamanın bir başlangıcı olduğunu, yani yaratıldığını gösterir. Bu sebeple, modern fizikçilerin çoğu, uzayın sonsuz bir boşluk olmadığını, kapalı bir sistem olduğunu ve kâinatta belirli bir miktarda madde olduğunu söylerler. Hatta kâinatta 1082 atom olduğu tahmin edilmektedir.[4] Dolayısıyla güncel veriler ışığında, kâinatın belirli bir büyüklükte olduğunu, sürekli artan bir hızla genişlediğini, maddenin sınırlı bir miktarda olduğunu ve kâinatın zamanda bir başlangıcı olduğunu söyleyebiliriz.

            Bu durumda, özelikle son zamanlarda, Büyük Patlama’nın nasıl olduğu konusunda ortaya çıkan tartışmaların kaynağı nedir? Bilim, Yaradan’ın varlığını deneysel yöntemlerle ispatlamaktan acizdir, çünkü fizik ötesi bir varlığı fizik kanunlarıyla test etmemiz mümkün değildir. Bununla birlikte bilim, meydana gelen her hadiseyi illiyet prensibine göre araştırır. Dolayısıyla, günümüzde bu sebebin ne olduğu araştırılmaya devam edilmektedir. Tabiî, bu araştırmalar bazı insanların bilim kurgu tadında diyebileceğimiz tezler öne sürmelerine de sebep olmaktadır. Bunlardan bir tanesi, uzayın sonsuz bir mekân olduğunu ve Büyük Patlama’nın bu boşluk içinde bir kuantum dalgalanmasıyla meydana geldiğini iddia etmektedir.[5] Aslında bu iddiayı bilimsel verilerle desteklemek imkânsızdır. Sonsuz bir boşlukta meydana gelen kuantum dalgalanmalarıyla genişlemeye başlayan bir kâinat modelinin, güncel bilimsel verilere göre temelsiz olduğu gösterilebilir:

  1. Uzay-zamanın sonsuz olması mümkün değildir, çünkü uzayı bir küre veya daire olarak düşünürsek, boyutlarını ne kadar büyütürsek büyütelim, her zaman bir yarı çapı olacaktır. Yarı çapı olan nesneler sonsuz olamaz.
  2. Zaman sonsuz olsaydı, yani bir başlangıcı olmasaydı, ezelden günümüze gelmemiz mümkün olmazdı, çünkü hayalen zamanda geriye doğru bir yolculuk yaparsak, hiçbir zaman bir başlangıca ulaşamayacağımız için, oradan da bugüne gelmemiz mümkün olmayacaktır.
  3. Kuantum dalgalanmaları, uzay-zaman dediğimiz maddî âlemin içinde ortaya çıkmaktadır, yani uzay-zamanın olmadığı bir ortamda, kuantum dalgalanmalarından söz edilemez. İlaveten, bu dalgalanmalarda Einstein’ın E=mc2denklemine göre, enerji maddeye dönüşmekte, fakat ortaya çıkan paracıklar, antiparçacıklarıyla beraber yaratıldıkları için anında birbirini iptal etmektedirler. Yani çift yaratılan bu parçacıklar varlıklarını sürdürememekte, tekrar enerjiye dönüşmektedirler.
  4. Büyük Patlama modelleri, uzay-zamanın bu hadiseden sonra yaratıldığını, dolayısıyla, bundan önce bir uzay boşluğundan bahsetmenin mümkün olmadığını gösteriyor. Dolayısıyla, kâinatın sonsuz bir boşluktan ibaret olduğu tezini fizik bilimi, felsefe veya teolojik prensipler açısından teyit etmek mümkün değildir.

            Sonsuz boşluk tezinin dışında, son zamanlarda insanların fantastik senaryolardan hoşlanmaları sebebiyle popüler hâle getirilen Çoklu Kâinat (Multiverse) ve Paralel Evrenler teorileri de zaman zaman gündeme gelmektedir. Bu teorileri bilimsel verilerle desteklememiz mümkün değildir. Bizim kâinatımızın dışında milyarlarca kâinat olsa da kozalitenin getirdiği, “her sonucun bir sebebi olmalı” prensibi, bilim insanlarının işini kolaylaştırmak yerine zorlaştıracaktır. Çünkü felsefî düşünce prensipleri, gerçek sonsuzluğun mümkün olmadığını, yani set hâlindeki nesnelerin sonsuz sayıda olmayacağını söylüyor. Sonsuzluk, matematiksel bir kavramdır; rakamları sonsuza kadar sıralayabiliriz, fakat rakamlar soyut şeylerdir, yani haricî vücutları yoktur. Dolayısıyla maddî âlemde gerçek anlamda düzgün ve çizgisel (lineer) bir sonsuzluktan bahsetmemiz mümkün değildir. Neticede belirli bir sayıda kâinat olacaktır ve bu kâinatlara da bir başlangıç, yani bir sebep gerekecektir. İşte o sebep, bütün sebepleri var eden, fakat kendi varlığına sebep gerekmeyen, ezelî ve ebedî bir varlık olmalıdır. Bu varlık madde gibi mümkün değil, vacip olmalı, yani varlığı gerekli olmalıdır.

            Bizler içinde bulunduğumuz kâinatı “gözlemlenebilen evren” olarak tanımlıyoruz, yani kendi kâinatımızın bile ne kadar büyük olduğunu bilmiyoruz. Bildiğimiz şu ki, kâinat sonsuz değil, fakat sınırı da yok. Bu durumda ışık hızına yakın bir hızla seyahat edebilen bir teknoloji geliştirirseniz ve kâinatın sınırını bulmaya karar verirseniz, dünyayı terk eden uzay aracınızın, düz bir çizgide milyarlarca yıl seyahat ettikten sonra, bir gün yine dünyaya döndüğünü görebilirsiniz. Bu bakış açısıyla, bir kürenin yüzeyinde dolaştıktan sonra aynı noktaya dönmek muhtemeldir.

            Peki, Büyük Patlama’dan önce madde veya enerjiden oluşmuş bir şeyin varlığından söz edilebilir mi? Kur’ân-ı Kerim, Hud sûresinin 7. âyetinde, kâinatın altı safhada yaratıldığını, bu yaratılıştan önce, Allah’ın (celle celâluhu) Arş’ının akıcı bir maddenin üzerinde olduğunu bildiriyor. Bu maddenin ne olduğunu bilemiyoruz. Bediüzzaman Hazretlerinin “esir” dediği bu madde, Büyük Patlama modelleri temel alındığında, bir nevi enerji plazması olabilir.          Dolayısıyla, Büyük Patlama ile kâinatın yaratılmasına vesile olan ve mahiyetini bilemediğimiz bu madde, Arş’ın altında yaratılan akıcı bir enerji plazması olabilir. Modern bilim, uzay-zamanın varlık âlemine gelmesine sebep olan bu enerjinin ne olduğunu henüz keşfedebilmiş değildir. Ancak herkesin bileceği gibi, patlama olarak tarif edilen (kontrolsüz, dengesiz bir güç) bir hadiseyle sadece kaos, düzensizlik ve enkaz ortaya çıkar. Kâinatın Büyük Patlama ile başlayan yaratılmasında ise her şey yerli yerine oturmakta, bütün fizikî sabiteler ve olması gereken parametreler çok hassas ayarlar şeklinde, belli bir hedefe doğru, her an Rabbimizin iradesi ve kudretiyle tecelli etmesiyle varlık sahnesinde görülmektedir. Atomaltı parçacıklarının yaratılmasından, atom, molekül ve kompleks organik moleküllere, yıldızlardan galaksilere kadar hassas şekilde ayarlanan böyle bir patlamaya tesadüfen oluşmuştur demek makul değildir.

Dipnotlar

[1] “Big bang theory is introduced – 1927”, www.pbs.org/wgbh/aso/databank/entries/dp27bi.html

[2] “Cosmic Background Microwave Radiation”, www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Herschel/Cosmic_Microwave_Background_CMB_radiation

[3] Frank Wilczek, “On Absolute Units, I: Choices”, Physics Today, 2005, 58 (10): 12–13.

[4] “How many atoms are there in the Universe?”, www.universetoday.com/36302/atoms-in-the-universe/

[5] Mohammad Reza Pahlavani, Selected Topics in Applications of Quantum Mechanics, 2015.

]]> Kütle Çekimi https://caglayandergisi.com/2023/09/01/kutle-cekimi/ Fri, 01 Sep 2023 10:09:46 +0000 https://caglayandergisi.com/?p=260878 Günümüzde henüz ilkokul sıralarında öğrendiğimiz ya da internette bir linke tıklayarak ulaştığımız ilmî hakikatlerin tarihte derin bir geçmişi olduğunu görüyoruz. Bilim insanları araştırma yaparken zorluklar çekmiş ve tespitlerini topluma açıkladıklarında bazen sert reaksiyonlarla karşılaşmışlardır. Özellikle Orta Çağ’daki insan haysiyetine yakışmayan uygulamalar ve zulümlerle, hakikatler yok sayılmaya çalışılmıştır.

İnsanlığın ilmî müktesebatını, belirli kişiler veya milletlere mal etmek mümkün değildir. Asırların semeresi olan ilmî birikim, insanlığın ortak mirasıdır. Söz gelimi, Orta Asya’daki Harezm bölgesinde yetişen Müslüman âlim Bîrûnî (973–1048), insanlık için önemli keşiflere öncülük etmiştir. Bîrûnî ilk defa Güneş Sistemi modelini ve Ay’ın pozisyonlarını tanımlayarak Dünya’nın, Ay’ın ve Güneş’in küre şeklinde olduğunu açıklamıştır. Dünyanın döndüğünden bahsettikten sonra, “O hâlde Dünya üzerindeki nesneler nasıl oluyor da savrulmadan kalabiliyor?” sorusuna ise ilk defa “Merkezî cazibe kuvveti ile duruyor.” cevabını vererek yer çekimi ile ilgili açıklama yaptığı kayıtlarda geçmektedir.[1]

Newton (1643–1727), cisimler arası çekimin, bir fâil-i muhtar (dilediğini yapmakta serbest olan) aracı ile olduğunu düşündü, fakat bu fâil-i muhtarın kim olduğuna, okuyucularının karar vermesini istedi. Bu yaratılış kanununu, matematik formüllerine dönüştürerek yazdı. Newton’a ilham veren Kepler (1571–1630) idi. Kepler, gök bilimci Kopernik’in (1473–1543) fikirlerinden etkilendi ve matematiği tahminî hesaplarda kullanarak Kepler Kanunları olarak bilinen Güneş Sistemi formüllerini geliştirdi.[2]

Galilei (1564–1642), başlangıçta tıp tahsili yaparken matematiğin kâinattaki işleyişi nasıl anlattığına şahit olup matematik tahsiline devam etti. Kopernik’ten etkilenerek o dönemler yaygın bir kanaat olan “sabit kâinat” fikrinin aksine açıklamalar yaptı. Venedik’e gelen Hollandalı denizcilerin, seyr ü seferde kullandıkları aleti, geceleyin gökyüzüne çevirmesiyle olayların seyri değişti. Kullandığı teleskop yardımıyla şahit olduğu uydu, gezegen ve yıldızların hareketinden, yer çekimi kanununu da içine alan uydu ve gezegen sistemini keşfetti. Fakat ne yazık ki doğruları açıklamanın bedelini, Engizisyon Mahkemesinde ağır bir şekilde ödedi.[3] Galilei’nin ölümünden 350 yıl sonra, 31 Ekim 1992 tarihinde, iade-i itibar anlamına gelen bir özür metni yayımlandı.[4]

Kâinatın Dengesine Hizmet Eden Kanunlar

Kâinatın ikamesi, Rabbimizin Kayyum ismine dayanır. Bilim insanlarının keşfettikleri kanunlar, İlahî emirlere itaatle tezahür eden hakikatlerdir. Fizikte bahsi geçen dört temel kuvvet içinde belki de en meşhuru yer çekimidir. Cisimlerin kütlelerinin, çekim kuvvetinin maddî sebebi olduğunu ileri süren anlayışa göre, her bir gök cismi diğerini çektiği gibi, her bir zerre de birbirine bu çekim kuvvetini uygular. Dünyadaki cisimlerin ağırlığı, bu kuvvetin bir sonucudur. Denizlerin, canlı ve cansızların savrulmadan yeryüzünde kalmaları, bu kuvvet vesilesiyle olur.

Büyük cesamete sahip yıldızlarda bu kuvvet, yıldızın içe çökmesine ve kara deliklerin yaratılmasına hizmet eder. Bu kuvvetin tesiri, arada maddî bir bağ olmadan görülmektedir. Elektrik kuvvetleri, atomlardaki proton ve elektronların durumuyla tasvir edilebilmektedir. İlahî emre itaat eden elektrik yükü vesilesiyle, pozitif ve negatif kutuplar arasında, elektrostatik itme ve çekme kuvvetleri meydana gelmektedir. Ayrıca cisimler arasında manyetik çekme ve itme kuvveti mevcuttur. Bu kuvvet, maddedeki atomların dönüşü vesilesiyle yaratılır. Bir cisimdeki atomlarda dönüş yönü aynı olursa bu cisme “manyetik cisim” denir. Böyle bir cisim, etrafındakileri çekebilir veya itebilir. Kütle çekim kuvveti ise ne manyetik çekim ne de elektriksel itme ya da çekme kuvvetine benzer. Kütlelerde sadece çekim vardır, diğer kuvvet türlerinde görülen itme hususiyeti yoktur.

Elektrik kuvvetleri ve manyetik kuvvetlerin zahirî sebebi açıklanmıştır, fakat kütle çekimine maddede hangi unsurun sebep olduğu şimdiye kadar keşfedilememiştir. Üniversitemizdeki nükleer fizik profesörümüz 2000’li yıllarda kütle çekimi konusunda bilim dünyasının çok ciddi bir sıkıntı çektiğini, fakat yeni bir açıklama olmadığından Newton öğretilerine devam edildiğini söylemişti. Yaklaşık 15 yıl sonra başka bir hocamız, kütle çekimi ile ilgili bildiğimiz her şeyin değişeceğini, bu hususun klasik mekaniğin değil dalga mekaniğinin, diğer bir tabirle kuantum mekaniğinin konusu olduğunu söylediğinde çok şaşırmıştık. Çünkü biz de öğrencilerimize Newton fiziğini öğretiyorduk. Bu husus, klasik Newton mekaniğinden çıkarak kuantum fiziğinin alanına giren dalga mekaniği konusu hâline gelmiştir.

Peki bu arada hangi gelişmeler oldu? Yer çekimi ya da kütle çekimi bir sineğin ağırlığında pek rol oynamazken uydu, gezegen ve yıldız gibi büyük boyutlu gök cisimlerinde muazzam bir kuvvet ortaya çıkar. Güneş, “kütle çekimi” diye tabir edilen İlahî bir emir ve kanunun neticesinde, Plüton’u yaklaşık yedi milyar km bir mesafeden, herhangi bir maddî bağ olmadan cazibe kuvveti vesilesiyle yörüngesinde tutar. Albert Einstein (1879–1955), geliştirdiği izafiyet teorisinde, bu kuvvetin, kütlelerin hareketi sonucu uzaydaki kuantum denizinde (esir maddesi denizi de diyebiliriz) bir vakum meydana getirerek çekim dalgalarının ortaya çıkmasına vesile olduğunu öne sürdü. Bu model, gergin bir çarşafın üstündeki büyük bir bilyenin oluşturduğu çöküntüyle, etrafındaki küçük bilyeleri çekmesi gibi, gezegenlerin uzayda hareketi vesilesiyle yaratılan çekim dalgalarının, küçük gezegenleri yörüngesinde tutmakta olduğu şeklinde açıklanmıştır.[5]

Einstein’a göre kütle çekimi, maddelerin kütlelerinden kaynaklanmamakta, uzayda maddenin meydana getirdiği bükülme vesilesiyle (mekân ve zamanın daralması ya da genişlemesiyle) ortaya çıkmaktadır. Zaman ile ilgili daralmaya örnek olarak uzay saatlerinin sürekli kalibre edilerek dünyaya uyarlanması verilebilir. Yörüngeye gönderilen uyduların saatleri, yoğun yer çekimi dalgalarından uzaklaştıkça geri kaldığından, sürekli kalibrasyona ihtiyaç duyar.

Allah (celle celâluhu) Kur’ân-ı Kerim’de, yer çekimi kuvvetini kâinatta nasıl icra ettiğini, şu şekilde ifade buyurmuştur: “Allah O’dur ki, gökleri gözle görebileceğiniz direkler, destekler olmadan yükseltti; sonra da arşın üzerine istiva buyurdu ve güneşle ayı emrine ram etti. Her biri kendisine tayin ve taktir buyrulan bir sona ulaşıncaya kadar (yörüngesinde) akıp durmaktadır.” (Ra’d, 13/2).

Bediüzzaman Hazretleri, Newton kütle çekim teorisinin yaygın şekilde öğretildiği bir dönemde, Einstein’ın teorisini hatırlatan şu beyanda bulunmuştur: “Zât-ı Kayyûm-u Zülcelâl’in madde-i esîriye içinde hadsiz ecrâm-ı semâviyeye (gök cisimlerine) nihayet derecede intizam ve mîzan içinde sırr-ı kayyûmiyetle bir kıyam, bir bekâ, bir devam vererek, bazısı küre-i arzdan bin ve bir kısmı bir milyon defa büyük milyonlarla azîm küreleri direksiz, istinadsız, boşlukta durdurmakla beraber, her birini bir vazife ile tavzif edip gayet muhteşem bir ordu şeklinde emr-i kün feyekûn’den[6] gelen fermanlara kemâl-i inkıyâdla itaat ettirmesi, İsm-i Kayyûm’un âzamî cilvesine bir ölçü olduğu gibi, her bir mevcudun zerreleri dahi, yıldızlar gibi sırr-ı kayyûmiyetle kaim ve o sır ile bekâ ve devam ediyorlar.”[7]

Son yıllarda yapılan araştırmalar da bu hükümleri desteklemektedir. ABD’nin birçok yerinde araştırma merkezi bulunanLazer İnterferometre Yer Çekimi Dalgası Gözlemevinde (LIGO) görev yapan araştırmacılar, yerküreden bir milyar ışık yılı uzakta bulunan iki kara deliğin birleşmesiyle ortaya çıkan yer çekimi dalgalarını tespit ettiklerini duyurdu. Bu keşif neticesinde LIGO araştırma ekibi, 2017 yılında Nobel Fizik Ödülü’nün sahibi oldu.[8]

Efendimiz de (sallallâhu aleyhi ve sellem) “(Sema) etrafa taşmaktan korunmuş deniz dalgası (gibidir).”[9] buyurmak suretiyle İlahî emirlere dayalı bu kuvvet ve kanunlara dikkat çekmiştir. Öyle görünüyor ki ilmî ve teknolojik gelişmeler, yeni keşiflere zemin hazırlayacaktır. Bu keşifler, kâinatın yapısı ve işleyişi hakkında yeni bilgilere ulaşmamıza yardımcı olacaktır. “Kâinat bin birlikler perdeleri içinde sarılı bir gül goncası gibidir.”[10] İmanın nuru ve şuurundan beslenen bir niyet ve nazarla yapılan her yeni araştırma, bu goncanın farklı güzelliklerini gözler önüne serebilir.[11]

Dipnotlar

[1] “Bîrûnî”, tr.wikipedia.org/wiki/Bîrûnî

[2] B. Dunbar, “Johannes Kepler: His Life, His Laws and Times”, www.nasa.gov/kepler/education/johannes

[3] A. Abbot, “Discovery of Galileo’s long-lost letter shows he edited his heretical ideas to fool the Inquisition”, www.nature.com, https://www.nature.com/articles/d41586-018-06769-4

[4] “Galileo Galilei”, tr.wikipedia.org/wiki/Galileo_Galilei

[5] “Newton vs. Einstein vs. the Next Wave”, www.amnh.org/explore/videos/space/gravity-making-waves/newton-einstein-gravity

[6] “(O, bir şeyi yaratmak isteyince sadece) ‘Ol!’ der, o da oluverir.” (Bakara, 2/117; Âl-i İmran, 3/47, 59; En’âm, 6/73; Nahl, 16/40).

[7] Bediüzzaman Said Nursî, Lem’alar, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 427.

[8] T. Rothman, “The Secret History of Gravitational Waves,” www.americanscientist.org/article/the-secret-history-of-gravitational-waves

[9] Tirmizî, Tefsiru sûre 57/1; Ahmed ibn-i Hanbel, Müsned, 2/370; Tebaranî, el-Mu’cemü’l-Evsat, 6/15.

[10] Bediüzzaman Said Nursî, Şuâlar, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 23.

[11] H. Kerem, “Kütle Çekim Dalgaları”, Çağlayan, Aralık 2018.

]]> Bütün ve Parça https://caglayandergisi.com/2022/08/01/butun-ve-parca/ Mon, 01 Aug 2022 11:04:36 +0000 http://34.207.235.27/?p=220921 Varlık aslında bir bütün iken biz onu canlı veya cansız varlıklar şeklinde parçalayarak algılıyoruz. Bunda beynimizin ve hislerimizin rolü vardır, fakat temele inildiğinde, bunun bizim sonlu ve sınırlı fertler olmamızdan kaynaklandığı görülür.

“Kâinat bir bütündür.” derken maddî nesneler olarak algıladığımız masa, sandalye, kitap, kalem, ağaç ve kuş gibi şeylerin aslında temel parçacıklardan yapıldığını, bu parçacıkların da belli bir yerde olmayıp bütün kâinata yayılmış dalga fonksiyonları şeklinde, birbirileriyle iç içe ve sürekli etkileşim hâlinde olduklarını kastediyoruz. Daha da önemlisi, bir parçanın ne olduğu ve özellikleri, diğer parçalara ve bu parçanın onlarla karşılıklı münasebetine göre belirlenmektedir. Aslında parçalara bölmek, aynı zamanda bir şeyleri daha iyi ve daha kolay anlamak için fizikte ve diğer bilimlerde kullanılan bir metottur. “İndirgemecilik” denilen bu metodun karşısında bütüncül bakış diyebileceğimiz “holistik anlayış” vardır. Bu görüşün temelinde de bütünün, onu oluşturan parçaların toplamından daha fazla bir şey olduğu gerçeği yatar. Mesela insan bir atom yığını olmayıp atomların toplamından çok daha fazla bir varlıktır. Aynı şekilde Sultanahmet Camii de onu oluşturan taş ve toprağın toplamından fazla ve farklı bir mânâ ifade eder. Mesnevî-i Şerif, içindeki kelimelerin veya harflerin toplamından ibaret değildir, çok derin anlamlar içerir. Netice olarak parçalar bütünü teşkil ederken tek tek parçalarda bulunmayan yeni özellikler ortaya çıkmaktadır.

Öyleyse parçadan yola çıkarak bütünü anlamak ve bütünden yola çıkarak parçayı anlamak tarzında iki tür yaklaşımdan söz edilebilir. Bir şairin uygun kelimeleri metnin içinde kafiye veya hece sayısı bakımından en uygun yerlere koymaya çalıştığını fark ederiz. Bunu elbette maksadını en veciz ve estetik şekilde ifade etmek için yapar. Öyleyse bir edebî eseri değerlendirirken bütünden yola çıkıp parçayı anlamaya çalışmak daha öncelikli ve daha anlamlıdır denilebilir. Kâinatı ve içindeki her şeyi bir sanat eseri olarak gören anlayışta, fizik kanunları ve bunlara uyarak maddî nesnelerin yaratılmasında istihdam edilen temel parçacıklar, bu muhteşem sanatların Yaratıcısının veya Sanîinin muradı bilinirse daha iyi anlaşılacaktır. Mesela Yaratıcımız, Kur’ân’da bu kâinatı, akıl ve irade sahibi varlıkların imtihanı için ve marifeti ve muhabbetine vesile olması maksadıyla yarattığını söylüyorsa, fizikî sabitlerin ve bütün parametrelerin canlıların barınmasına uygun bir ortam teşkil edecek şekilde seçilmesi ve belirlenmesi gerektiği açıktır. Bugün bilim ve özellikle de fizik, tam da bu noktaya gelmiş ve buna Antropik Kozmolojik Prensip adını vermiştir. Bu müthiş gerçeği hakkıyla ele alabilmek müstakil bir eser yazmayı gerektirir.[1]

Bütün ve parça ikilemine ilahiyat perspektifinden bakarsak, Zât’ında bir olan Allah’ın 99 (Cevşen’de 1001) isim ve sıfatla anılması, İbn-i Sina gibi felsefecilerin “Birden bir sudûr eder (kaynaklanır).” kaidesinin eleştirisi,[2] “Bir şeyi her şey ve her şeyi bir şey yapmak; her şeyin Hâlık’ına has ve Kadîr-i külli şey’e mahsus bir nişandır, bir âyettir.”[3]ilkesini düşündüğümüzde, “vahdet ve kesret ikilemi” diye bilinen, nazarî tasavvufun en önemli meselesi ile karşı karşıya kalırız. Bu ikilemin çözülmesi, bugün fizikte “her şeyin teorisi” denilen büyük birleşik teori ile fiziğin birleştirilmesi adına bazı ipuçları sağlayabilir.

Kuantum fiziği ve özellikle kuantum alan teorisi, asıl olanın temel parçacıklar değil, bütün kâinata yayılmış alanlar olduğunu ortaya koymuştur. Bütün temel parçacıkların enerjiden oluşabileceği gösterilerek modern fiziğin araştırma konusu olabilecek “Her şeyin nurdan yaratılması” gerçeğine ışık tutulmuş, ayrıca kuantum boşluk denilen kâinatın ana maddesinin süper akışkan bir ortam olduğu gibi fikirler öne sürülmüştür.[4] Öyle ki bütünün, parçacıklarının bu ortamda ortaya çıkan girdaplarından, temel kuvvetlerin de bu kuantum sıvı tarafından iletilen etkileşimlerden ortaya çıktığı fikri öne sürülmüştür.[5] Bu fikirler henüz gelişmemiş durumda olup ileride gözlem ve deneylerle test edilmeyi beklemektedir.

Kur’ân-ı Kerim’de, Allah’ın Arşının su üzerinde olduğu ve bütün canlıların sudan yaratıldığı açıkça bildirilmiştir. Hûd sûresinin 7. âyetinde kâinatın yaratılışına dikkat çeken Rabbimiz, “Bundan önce ise Arşı su üstünde idi.” buyurmuştur. “Su” olarak tercüme edilen “mâ” kelimesinin, “sıvı madde, akışkan, akıcı, akışkan sıvı, hareketli sıvı” anlamları da mevcuttur. Kâinatın nasıl yaratıldığını anlamak üzere 41 ülkeden 1800 araştırmacının yer aldığı ALICE araştırma grubunun Büyük Hadron Çarpıştırıcısında yapmış olduğu deneyde, Xenon çekirdekleri çok büyük hızlarda çarpıştırıldı. Bu çalışmayla kâinatın muhtemel ilk anları ile ilgili çok büyük bir keşfe imza atıldı. Deney neticesinde ortaya çıkan tahmini sonuç şu idi: Kâinat, Büyük Patlamadan bir mikrosaniye (saniyenin milyonda biri) sonra, henüz hiçbir atom yaratılmadan önce, akışkan bir sıvı hâlinde olmalıydı ve bu sıvı, atomlardan değil, kuarklar (maddenin temel bileşenlerinden biri olan parçacıklar) ve gluonlardan (kuarklar arasındaki etkileşimi sağlayan temel parçacıklar) oluşmaktaydı. “Kuark-gluon plazması” denilen bu akışkan sıvının sıcaklığının, 4 ile 6 trilyon santigrat derece arasında olduğu düşünülmektedir.[6] Özetle, atomlar yaratılmadan önce, kâinat muhtemelen akışkan bir sıvı davranışı gösteriyordu. Bediüzzaman Said Nursî bu âyeti şu şekilde yorumlamıştır: وَكاَنَ عَرْشُهُ عَلَي الْمَٓاءِ (Bundan önce ise Arş’ı su üstünde idi) âyeti, şu madde-i esîriyeye işarettir ki Cenâb-ı Hakk’ın Arşı su hükmünde olan şu esir maddesi üzerinde imiş. Esîr maddesi yaratıldıktan sonra, Sâniin ilk îcadlarının tecellisine (ortaya çıkmasına) merkez olmuştur.”[7]

Allah Teâlâ’nın isim ve sıfatları, bizim idrak dünyamıza inildiğinde, pek çok farklı kavramla ifade edilebilmekte, bu kavramlar ne kadar çok olursa olsun o Zât’ı kuşatamadığı bilinmektedir.

Asıl olan bütün, izdüşümleri alındığında, birçok farklı şekilde kendini göstermektedir. Bu da yüksek boyutlardan aşağı boyutlara inmenin gerektirdiği bir sonuçtur. Tek bir hakikatin farklı farklı algılanması, bir filin nasıl bir şey olduğunu anlamaya çalışan körlerin meşhur hikâyesinde olduğu gibi görülebilir.[8] Biz de hakikati asıl hâliyle bir bütün olarak kavrama kapasitesine sahip değiliz; parçalamak, bölmek veya iz düşümü almaya mecbur olduğumuzdan dolayı parça-bütün ikilemi doğmakta ve bu ikilem kolay kolay çözülememektedir. Gerçi böyle bir yetersizliğin farkında olmak da bir çeşit bilgeliktir. Hak dostları O’nu anlatırken, “Cenab-ı Hak akla gelen her şeyden müberrâdır.” demişler ve O’nun Zât’ını düşünmek yerine, O’nu sıfatları ve isimleri yardımıyla tanımak gerektiği üzerinde durmuşlardır. Zira sınırlı yaratılan ve üç boyutlu âlemde yaşayan bir varlığın, mutlak ve münezzeh sıfatları olan Yaradan’ı tam mânâsıyla tanıması mümkün değildir. O’nu tanıma adına her denemesinde, O Zât’ı kendi sınırlı ve üç boyutlu âlemine indirgemek isteyecek ve her denemede başarısız olacaktır.

Hâsılı, bütün ve parça ilişkisi, pek çok bilimsel gerçeği anlama adına kullandığımız önemli bir yaklaşımdır. Bu sayede Cenab-ı Hakk’ın bir tecellisi olarak nitelendirebileceğimiz kâinatı anlayabilir, eserlerini ve fiillerini tefekkür ederekO’nun sıfatları hakkında bilgi sahibi olabilir ve bu sayede O’nu sevebiliriz. O’nu Zâtı ile bilebilmek ise bizim için mümkün değildir ve bunun idrakinde olmak da ayrı bir nimettir. Rabbimizden daimî ümidimiz, âhirette bizi bütün güzelliklerin menbaı olan cemâlini görebilme şerefi ile şereflendirmesi ve bizi vuslatına erdirmesidir.

Dipnotlar

[1] John D. Barrow, Frank J. Tipler, The Anthropic Cosmological Principle, New York: Oxford University Press, 1986

[2] Bediüzzaman Said Nursî, Sözler, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 590.

[3] A.g.e. s. 40.

[4] K. P. Sinha ve ark. “Aether as a superfluid state of particle-antiparticle pairs”, Foundations of Physics, 1976, 6 (1): 65–70.

[5] K. Huang, A Superfluid Universe, Singapore: World Scientific, 2016.

[6] Susmita Acharya ve ark. “Anisotropic flow in Xe–Xe collisions at √sNN =5.44 TeV”, Physics Letters B, 784 (2018) 82.

[7] Bediüzzaman Said Nursî, İşârâtü’l-İ’câz, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2007, s. 190.

[8] Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî, Mesnevî, Nazmen Tercüme: Ahmet Metin Şahin, İstanbul: Kaynak Yayınları, 2011, s. 304.

]]> Işığın Büyüleyici Özelliği: Dalga-Parçacık İkiliği https://caglayandergisi.com/2022/06/01/isigin-buyuleyici-ozelligi-dalga-parcacik-ikiligi/ Wed, 01 Jun 2022 16:43:00 +0000 http://34.207.235.27/?p=220347 Işık dalga mıdır, tanecik mi? Güneş ışınları veya genel anlamda ışık nasıl yayılıyor? Birçok bilim insanı, yaptıkları deneyler ile bu soruya cevap aramıştır. Bir grup fizikçi, ışık dalgalar hâlinde yayılır ve dalganın bütün özelliklerini taşır tezini savunurken diğer bir grup ise ışık tanecikler hâlinde yayılır, kütle ve hızından dolayı da enerji taşır tezini savunmuştur.

Işık Nedir?

“Hayatımın geri kalanını ışığın ne olduğunu düşünerek geçireceğim!”[1] Albert Einstein

Işık, insan gözünün algılayabildiği elektromanyetik dalgadır.[2] İsminden de anlaşıldığı gibi, elektromanyetik dalgalar, birbirine dik olarak salınan elektrik alan ve manyetik alandan oluşur. Elektrik alanındaki değişiklik manyetik alanın, manyetik alandaki değişiklik de elektrik alanının vücuda gelmesine vesile olur ve bu alanların birbirine dönüştürülmesiyle elektromanyetik dalga ortaya çıkar. Elektromanyetik dalgalar, mekanik dalgalardan farklı olarak yayılmak için bir ortama ihtiyaç duymadıkları için, yalnızca hava ve katı maddeler aracılığıyla değil, uzay boşluğunda da yayılabilir.[3]

İnsan gözünün algılayabileceği ışığın dalga boyu 400 nm ile 780 nm arasındadır. Görünür ışığın dalga boyu, kızıl ötesinden kısa (780 nm – 1 μm), mor ötesinden uzundur (100 nm – 400 nm).[4] Işığın boşluktaki hızı yaklaşık 300.000 km/s’dir. Işık, dalga boyuna göre göze farklı renklerde gözükür. Temel ışık renkleri; kırmızı, yeşil ve mavidir. Diğer renkler bu üç rengin karışımıyla elde edilir. Üç rengin bir arada olması, beyazın varlığına vesile olur. Hiçbir ışığın olmaması durumundaysa siyahın ortaya çıkması takdir edilir.[5]

Işık Dalgadır

Christiaan Huygens (1629–1695), 1678 yılında “Huygens ilkesi”ni tanımlamış ve ışığın dalga olduğu hipotezini savunmuştur. Huygens ilkesine göre, bir dalganın çarptığı her nokta, dairesel veya küresel yeni bir dalganın başlangıç ​​noktasıdır. Bir dalga sınırı üzerindeki her bir nokta, başka bir başlangıç dalgasının merkezini oluşturmaktadır. Bu küresel dalgacıklar, tekrar yeni bir dalga sınırı oluştururlar ve dalgalar bu şekilde yayılarak ilerler.[6] Huygens ayrıca ışığın doğrusal yayılması gerektiğini ifade etmiştir. Ona göre ışınlar, dalgalar hâlinde çıkıp doğrusal olarak yayılırlar. Huygens ilkesiyle birlikte dalgalı ışık modeli, optikte yerini almıştır.[7]

Işık Parçacıktır

Isaac Newton (1643–1727) bir prizma ile gerçekleştirdiği deneyleri delil göstererek ışığın bir parçacık akışı şeklinde yayıldığı tezini savunmuştur. Buna “ışığın parçacık teorisi” ismini vermiştir. Işık parçacıklarının her biri kırılana, yansıtılana ya da saçılana kadar düz bir yolda ilerlemektedir.[8] Newton, ışığın kırılma ve yansıma özelliğinin, ancak ışığın parçacıklardan oluşması ile açıklanabileceğini savunuyordu. Newton, teorisini kesin olarak ifade etse de ortada henüz izah edilemeyen iki önemli detay vardı:

  1. Eğer ışık tanecik olarak yayılıyor ise o hâlde ışık kaynağının, bu parçacıkları yaydığı zaman bir kütle kaybına uğraması gerekirdi.
  2. Eğer ışık gerçekten parçacıklardan oluşuyorsa, iki ışın birbirinin içinden geçtiği zaman parçacıklardan bazıları birbiriyle çarpışmalı ve birbirlerinin yolunu saptırmaları gerekirdi, ancak böyle bir sapmanın gerçekleşmediği, yapılan gözlemlerle ortaya konulmuştur.[9]

Thomas Young ve Çift Yarık Deneyi

1803 yılında, Thomas Young (1773–1829), Newton’un ışığın parçacık teorisini tekrar ele aldı. Maksadı, bu deneyin izah edilemeyen kısımlarını netliğe kavuşturmaktı. Bunun için “çift yarık” adıyla bilinen deneyini yaptı. Bu deney için çok basit üç şey kullandı:

  1. İğne deliğinden geçen güneş ışığı.
  2. Ortasında iki yarık olan bir tabaka (bundan dolayı deneye çift yarık deneyi denilmiştir).
  3. Işığın yansıyacağı bir projeksiyon ekranı.

Young, ortasında iki yarık olan bir tabakaya ışığı gönderdi. Young’a göre, ışık bir tanecik ise, tabakanın arkasındaki, ışığın yansıyacağı projeksiyon ekranında parçacıkların çarpmasıyla oluşan iki paralel çizgi görünecekti. Bu durumu, bir silahtan iki yarığa kurşun atılması gibi düşünebiliriz. Yarığın arkasında kurşunların değdiği yerlerde iki paralel çizgi oluşmalıydı. Fakat Thomas Young projeksiyon ekranında, ancak dalgaların oluşturabileceği bir desen oluştuğunu gördü. Bu desende, ortada dalgaların yığılmasından dolayı koyu bir şerit, hemen yanında, dalgaların birbirini yok etmesinden dolayı beyaz bir şerit ortaya çıktını fark etti ve daha sonra bu desenin tekrar ettiğini gözlemledi.[10] Young’ın bu deneyi, ışığın belirli özelliklere sahip bir dalga olduğunu ispatlıyordu.

Tam da ışığın dalga olarak yayıldığı ispatlanmışken, Albert Einstein (1879–1955), 1905 yılında yapmış olduğu fotoelektrik etki deneyi ile tartışmanın seyrini bir kez daha değiştirecekti.

Albert Einstein ve Fotoelektrik Etki

Einstein, deneyinde daha önce ışık üzerinde çalışmış iki fizikçinin bilgilerini kullandı. Bunlardan birincisi; Elektromanyetik dalgalar üzerindeki çalışması ile elektrik teorisinin temellerini atan James Clerk Maxwell (1831–1879) idi. Maxwell’in klasik dalga teorisine göre, yayılan elektronların enerjisi, çarpan ışığın şiddeti ile orantılı olmalıydı.[11] Diğer bir fizikçi ise Quantum fiziğinin kurucusu olarak kabul edilen Max Planck (1858–1947) idi. Max Planck’in foton hipotezine göre, ışık “foton” olarak adlandırılan belirli enerji paketlerinden oluşuyordu.[12] Ayrıca Planck, “Planck Sabiti” ile ışığın frekans ve enerjisi arasındaki matematiksel ilişkiyi tespit etti.

Einstein, yaptığı deneyde, bir ışık kaynağından bir metal yüzeye mor ötesi ışınlar göndermiş ve belli frekanstaki ışınların, belli hızlarda elektronların kopmasına sebep olduğunu, metal yüzeyine düşen ışığın frekansı ile kopan elektronların hızı arasında matematiksel bir ilişki bulunduğunu tespit etmiştir.[13] Yani ışın veya başka herhangi bir elektromanyetik dalga, bir metal yüzeye çarptığı zaman, enerjinin ve impulsun (itme) korunumu kanununa göre, foton enerjisini ve itme gücünü elektronlara aktarıyordu. Belli bir enerjiye sahip fotonlar, metal yüzeyden elektronları sökebiliyordu.[14] Bu durumu, bir misketin diğer bir miskete çarpması sonucunda, çarpan misketin büyüklüğü ve hızına bağlı olarak duran misketi savurması gibi düşünebiliriz. Bu da ışığın parçacık karakteri taşıdığının ispatıydı. Bu deneyi ile Albert Einstein, 1921 yılında Nobel Fizik Ödülünü aldı.

Louis de Broglie ve Madde Dalgaları

Yine başa dönülmüş ve ışığın parçacık olduğu tezi güçlenmişti. Tam da bu dönemde atom fiziği ve kuantum mekaniği alanındaki çalışmalarıyla tanınan Louis de Broglie (1892–1987), 1924 yılında dalga ve parçacık özelliğini taşıyan “madde dalgaları”[15] kavramını ortaya attı. Einstein’ın fotoelektrik etki ve Max Planck’ın kuantum mekaniğindeki çalışmalarını birleştirerek ışığın yayılırken dalga özelliği, bir ölçüm aleti ile gözlemlenirken parçacık özelliği gösterdiğini ispat etti. De Broglie, “De Broglie denklemi”[16] ile dalga özelliği olan “dalga boyu” ve tanecik özelliği olan “impuls” kavramlarını bir araya getirmiştir. De Broglie, bu istisnaî durumu, “dalga-parçacık ikiliği” olarak tanımlamış, iki tarafın da tatmin olacağı bir izah getirmiş ve tartışmaya bir süre için son vermiştir. Louis de Broglie, 1929 yılında “Madde Dalgaları” çalışması ile Fizik Nobel Ödülüne layık görülmüştür.[17]

Işıktaki Hikmetler

Işık, her şeyi sayısız hikmetle yaratan Rabbimizin harikulade icraatlarından biridir. Işıktaki en önemli hikmetlerden biri fotosentezdir. Fotosentez, klorofile sahip bazı canlıların ve bitkilerin, kendilerine ihsan edilen mekanizmalar vesilesiyle, karbondioksit ve suyu kullanarak organik madde ve oksijen üretmesidir. Fotosentezin gerçekleşebilmesi için ışığa ihtiyaç duyulur.[18] Işığı oluşturan fotonların, bitkinin yaprağına ulaşması ile belli tepkimeler sonucu oksijen açığa çıkarılır. Bu da bitkilerin ve hayvanların solunum yapmasını sağlayan atmosferdeki oksijenin temel kaynaklarından biridir.

Kendini tanıttırmayı ve sevdirmeyi murat eden Rabbimizin takdiriyle, meyvelerin olgunlaşması, bizim için harika güzelliklere bürünmesi ve eşsiz lezzetleri almasında güneş ışınları istihdam edilir.[19] “Allah’a halife olduğunun şuuruna varan bir insan, baktığı her yerden kendisini Allah’a ulaştıracak menfezler açar, şehrahlar oluşturur. Allah’a götüren yolların mahlûkatın nefesleri sayısınca çok olmasının anlamı da budur.”[20] Kâinattaki her varlık, lisan-ı hâliyle, “Beni ancak Allah (celle celâluhu) yaratabilir.” demektedir.

Dipnotlar

[1] “Memorable Albert Einstein Quotes“, www.asl-associates.com/einsteinquotes.htm

[2] “Light”, www.britannica.com/science/light

[3] “Anatomy of an Electromagnetic Wave”, science.nasa.gov/ems/02_anatomy

[4] “Licht – Physikalische Eigenschaften”, www.vision-doctor.com/physial-eigenschaften-licht.html

[5] “Işık Nedir?”, isikvesiz.weebly.com/i351305k-nedir.html

[6] “Das huygenssche Prinzip”, www.lernhelfer.de/schuelerlexikon/physik-abitur/artikel/das-huygenssche-prinzip

[7] “Huygens İlkesi Nedir”, www.muhendisbeyinler.net/huygens-ilkesi-nedir/

[8] “Isaac Newton ve Işığın Parçacık Teorisi – Işık Dalga mı, Yoksa Parçacık mı?”, bilimintarihi.org/bilim-tarihi/isaac-newton-ve-isigin-parcacik-teorisi-isik-dalga-mi-yoksa-parcacik-mi/

[9] A.g.e.

[10] “Echoes of the past: Young’s experience at the heart of the new method of X-ray spectroscopy”, sudonull.com/post/3181-Echoes-of-the-past-Youngs-experience-at-the-heart-of-the-new-method-of-X-ray-spectroscopy

[11] “James ClerkMaxwell”, physik.cosmos-indirekt.de/Physik-Schule/James_Clerk_Maxwell

[12] “Quantenhypothese”, de.wikipedia.org/wiki/Quantenhypothese

[13] “Fotoelektrik Etki”, www.turkcebilgi.com/fotoelektrik_etki

[14] “Particle and wave-like behavior of light measured simultaneously”, www.sciencedaily.com/releases/2012/11/121101141107.htm

[15] “Wave Nature of Particle MCQs”, www.quickstudyhelper.com/wave-nature-of-particle-mcqs.html

[16] “Louis de Broglie Kimdir?”, cilginfizikcilervbi.com/louis-de-broglie-kimdir/

[17] “Liste der Nobelpreisträger für Physik”, dewiki.de/Lexikon/Liste_der_Nobelpreistr%C3%A4ger_f%C3%BCr_Physik

[18] “Işık Miktarının Fotosenteze Etkisini Gözlemleyelim”, bilimgenc.tubitak.gov.tr/makale/isik-miktarinin-fotosenteze-etkisini-gozlemleyelim

[19] “Wieso gibt es rote, grüne und gelbe Äpfel?”, www.simplyscience.ch/kids/wissen/wieso-gibt-es-rote-gruene-und-gelbe-aepfel

[20] M. Fethullah Gülen, “İnsanın Hilâfet Sorumluluğu”, fgulen.com/tr/eserleri/kirik-testi/insanin-hilafet-sorumlulugu

]]>