Hastalık veya Ölüme Çıkan Yolun Başlangıcı Alkol

Alkollü içeceklerin ana maddesi olan etil alkol, bağımlılığa sebep olabilen psikoaktif ve toksik bir maddedir. Dünya Sağlık Örgütüne (DSÖ) göre dünya çapında, 2019 yılında alkol tüketiminden yaklaşık 2,6 milyon ölüm meydana gelmiş; 1,6 milyon ölüm bulaşıcı olmayan hastalıklardan, 700.000 ölüm yaralanmalardan, 300.000 ölüm ise bulaşıcı hastalıklardan kaynaklanmıştır. Alkol kaynaklı ölüm oranı, 2019 yılında erkekler arasında 2 milyon ölümle en yüksek seviyede iken, kadınlarda 600.000 olarak kaydedilmiştir. Alkol tüketiminin 200’den fazla hastalık, yaralanma ve diğer sağlık durumlarında doğrudan veya dolaylı bir rol oynadığı bulunmuş olsa da bu hususa dair mevcut ilmî deliller yalnızca 31 sağlık durumu için ölçülebilir veriler sağlamaktadır. Alkol içmek, başta karaciğer sirozu, kalb hastalıkları ve farklı kanser türlerinin yanı sıra depresyon, anksiyete ve alkol bağımlılığı gibi ruh sağlığı ve davranış bozuklukları geliştirme riskleriyle ilişkilidir. Yine DSÖ verilerine göre, 2019’da kardiyovasküler hastalıklardan kaynaklanan tahmini 474.000 ölüm alkol tüketiminden kaynaklanmıştır.¹

Zarar Veren İçecek Değil, Alkoldür

Alkol kaynaklı hastalık yükünün önemli bir kısmı, trafik kazaları gibi yaralanmalardan kaynaklanır. 2019 yılında, alkol kaynaklı trafik kazalarından kaynaklanan toplam 298.000 ölümün, yarıdan fazlası başkasının içki içmesinden kaynaklanmıştır. Kasıtlı veya kasıtsız diğer yaralanmalar arasında düşme, boğulma, yanık, cinsel taciz, eş ve çocuğa şiddet ve intihar yer alır. Aslında alkol tüketimi ve bağımlılığının, sağlık üzerinde kısa ve uzun vadeli zararlı tesirleri tıp ve sağlık bilimlerini meşgul eden problemlerin başında gelmektedir. Son araştırmalar aşırı alkol tüketiminin, zihnî fonksiyonlarda ciddi gerilemelere sebep olduğunu, daha fazla alkol tüketen fertlerin beyinlerinin gri ve beyaz cevherlerinde azalma olduğunu göstermektedir.² Hamilelikte alkol tüketimi, düşük, erken ve ölü doğum gibi komplikasyonların yanı sıra gelişim ve doğum kusurlarıyla ilişkili olan fetal alkol sendromu riskini artırmaktadır.³

Zarar Verme Riski İlk Yudum ile Başlar

Bu kadar zararlı olmasına rağmen alkol tüketiminin Avrupa ve ABD başta olmak üzere dünya çapında yaygın olması, dinin haram kıldığı veya idarî olarak yasaklandığı Müslüman toplumlarda da artış gösteriyor olması düşündürücüdür. Bu elbette, insanoğlunun heva ve nefsine aldanmaya, şeytana uymaya meylini gösteriyor. O meyil ona, az içme veya sarhoş olmama gibi mazeretlere sığınma tavizi istetiyor. Ama ilmî gerçekler o kapıyı da kapatıyor, zira yeni araştırmalar, az da olsa herhangi bir alkolün insan vücuduna zarar verebileceğini gösteriyor. Karşıt görüş, “İçiyoruz, çünkü bilinen risklere rağmen yapmak istiyoruz.” diyerek iradesiyle sağlığına zarar vermeyi tercih edebilir. Ama unutulmamalı ki daha önce bazı bilim adamları ve halk sağlığı uzmanları biraz alkolün kardiyovasküler hastalıklara karşı koruyabileceğini savunuyor; günde bir adet içki, çoğu halk sağlığı kılavuzunda güvenli bir şekilde yer alıyordu. 2022 yılında Dünya Kalb Federasyonu alkolün insanları korumadığını belirtmiş, az miktarda alkolün de tehlikeli olduğunu DSÖ, 2023’te bir rapor olarak yayımlamıştır.^1,4 Aslında mesaj açıktır: Zarar verme riski ilk damla ile başlar.

Kanada ve Amerika’da halk sağlığı kılavuzlarında değişikliklere gidilerek artık alkol tüketilmemesi tavsiye edilmektedir. DSÖ Avrupa Bölge Ofisinde bulaşıcı olmayan hastalıkların yönetimi birim lideri, alkol ve yasadışı uyuşturucular için bölgesel danışman Dr. Carina Ferreira-Borges, bu durumu “Sözde güvenli bir alkol kullanım seviyesinden bahsedemeyiz. Ne kadar içtiğinizin bir önemi yok – içen kişinin sağlığına yönelik risk, herhangi bir alkollü içeceğin ilk damlasından itibaren başlar. Kesin olarak söyleyebileceğimiz tek şey, ne kadar çok içerseniz o kadar zararlı olduğudur – veya başka bir deyişle, ne kadar az içerseniz o kadar güvenlidir.” şeklinde açıklıyor.⁵

Kimyevî Bir Kanserojen – Alkol

Kanser oluşumuna sebep olan alkol; toksik, psikoaktif ve bağımlılığa yol açan bir madde olduğu gibi, Uluslararası Kanser Araştırma Ajansı tarafından “Grup 1 kanserojen” sınıfına alınarak, asbest, radyasyon ve tütünle birlikte en yüksek risk grubuna yükselmiştir. Alkol tüketimi karaciğer, meme, özofagus ve kolon kanseri dâhil olmak üzere çeşitli kanserlerin riskini artırır. 2019’da, küresel olarak teşhis edilen kanserlerin %4,4’ü ve 401.000 kanser ölümü, alkol tüketimine atfedilmiştir.¹ Alkol, bağırsak kanseri ve kadınlarda meme kanseri gibi en yaygın kanser türleri de dâhil olmak üzere, en az yedi kanser türüne neden olur. Mevcut veriler, alkolün kanserojen etkilerinin insan vücudunda kendini göstermeye başladığı belirli bir eşiğin varlığını göstermediğinden, kanser ve sağlık için güvenli bir alkol tüketim miktarı da belirlenemez. Düşük maliyetli içki tüketilmesine bağlı zehirlenme ve ölümlere sebebiyet veren, daha toksik “metil alkol” gibi, etil alkol de vücutta metabolize olup parçalandıkça biyolojik mekanizmalar yoluyla kansere sebep olur, bu da içinde alkol olan herhangi bir içeceğin, fiyatı ve kalitesi ne olursa olsun, kanser geliştirme riski taşıdığı anlamına gelir. Bu risk, alkol tüketildikçe önemli ölçüde artar. Son veriler, Avrupa Bölgesi’ndeki bütün alkol kaynaklı kanserlerin yarısının “hafif” ve “orta” alkol tüketiminden kaynaklandığını göstermektedir.⁶

Alkol ve Baş Ağrısı

Alkolün zararlarını ve kullanılmaması gerektiğini gösteren bir başka sebep, baş ağrılarına sebep olmasıdır. Alkol, içildikten sonraki birkaç saat içinde asetaldehit ve asetata dönüşür. Bu ara ürünler bulantı, terleme ve hızlı nabız atışına yol açarken, alkol ve yan ürünleri bağışıklık sistemini uyararak sinir sisteminde iltihaba sebep olmaktadır. Bu inflamasyon, kan şekerinin düşmesi ve uykusuzlukla birleşerek baş ağrısına, hâlsizlik ve kötü ruh hâline yol açar. Alkol, migren baş ağrıları için de bir tetikleyici olup, bazı insanlarda az miktarı bile migren atağını tetikleyebilir. Alkol veya metabolitleri -anında oluşan baş ağrıları, veya- gecikmeli baş ağrıları şeklinde; iki tür migren baş ağrısına sebep olur. Migreni olan kişilerde gecikmeli baş ağrıları daha sık görülmekte olup, bu kişilerin yaklaşık üçte birinin (%33) alkole hassas olduğu tespit edilmiştir.⁷ Alkol ayrıca aşırı idrara çıkmadan dolayı böbreklerin daha fazla sıvı atmasına, tuz ve mineral kaybına sebep olabilir ki bu durum alkol kaynaklı baş ağrılarının ardındaki bir sebebinin de susuzluk (dehidratasyon) olduğunu akla getirmektedir. Alkolün migren ve diğer baş ağrılarını tetikleme mekanizması belirsizliğini korusa da beyin hücrelerini etkileme şekliyle ilişkili olması veya histamin, serotonin ve sülfitler gibi metabolik ürünler tarafından tetiklenmesi muhtemeldir.^7,8

Netice olarak, İslam’ın alkol konusundaki yasağının önemi, bu son araştırmalarla bir kez daha anlaşılmaktadır. İnsanı ve dünyevî ihtiyaçlarını yaratan Allah (celle celâluhu) yine Kur’ân-ı Kerîm’de (Vâkıa, 56/18-19) “Cennetşarabından doldurulmuş testiler, sürahiler ve kadehlerle; -bu şaraptan ötürü ne baş ağrısı çekerler ne de sarhoş olurlar.-” âyetleri ile koymuş olduğu yasakla alkolden sakınarak hem sağlığımızı korumayı hem de ücretini misliyle almayı müjdelemektedir.⁹ Alkolün metabolik atıkları burada zararlı etkilerinde önemli rol oynarken, cennette lüzumsuz, kışırlı ve fuzulî maddeler olmadığından ehl-i cennetin yeme ve içmesinden sonra kazuratı olmadığını, hadîs-i şerif beyan ediyor. Madem şu süflî dünyada, en basit hayat sahibi olan ağaçlar, çok gıda aldıkları hâlde zararlı atık bırakmıyorlar. En yüksek hayat tabakasında olan cennet ehli, neden kirli atıksız olmasın? Evet, cennet bütün manevî lezzetlere medar olduğu gibi bütün bedenî lezzetlere de medardır.

Kaynaklar

1. World Health Organization (WHO) Alcohol. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/alcohol 28 June 2024.
2. Yılmaz İ. “Alkol Tüketimi Beyni Küçültüyor” Çağlayan; Sayı 70, Ocak 2023.
3. Yılmaz İ. “Alkol ve Babaların Günahı” Çağlayan; Sayı 87, Haziran 2024.
4. Anderson B. O, et al. Health and cancer risks associated with low levels of alcohol consumption. Lancet Public Health. 2023; 8(1): e6-e7.
5. Denworth L. Even moderate drinking has risks: Now research shows even a little wine is not benign. But risky enough for abstinence? Sci Am. 2023; 329(3): 53.
6. World Health Organization (WHO) No level of alcohol consumption is safe for our health. https://www.who.int/europe/news/item/04-01-2023-no-level-of-alcohol-consumption-is-safe-for-our-health 4 January 2023.
7. Panconesi A. Alcohol-induced headaches: Evidence for a central mechanism? J Neurosci Rural Pract. 2016; 7: 269-75.
8. Onderwater GLJ, et al. Alcoholic beverages as trigger factor and the effect on alcohol consumption behavior in patients with migraine. Eur J Neurol. 2019; 26: 588-95.
9. Ünal A. Allah Kelâmı Kur’ân-ı Kerîm ve Açıklamalı Meali, Süreyya Yayınları, 2024.

Ruhun fıtrattaki tezahürlerinin kompleksliğini kabul ederek, son yıllarda yapılan iç dünyamızın sırlarını anlamaya yönelik çalışmalarda belli neticeler elde edilmeye başlanmıştır. Bu perspektiften bakılınca yemek yeme faaliyetinin, fizikî ve biyokimyevî bir ihtiyaç olmanın dışında, insanın ruh dünyasını beslemede ve ifade etmede önemli bir esas olduğu görülmektedir. Bu bağlamda, lezzet algısı ve iştah kavramlarının ardında gizli bazı mânâların sağlıklı beslenme ile ilgili çalışmaları yönlendirici olduğu düşünülmektedir.

Yaşadığımız çağdaki sağlık problemlerini tetikleyen en önemli iki faktörden birisi çevre kirliliği diğeri ise obezite (şişmanlık) olarak görülmektedir. Hayatımızı sürdürmek için enerji almak, bunun için de gıda tüketmek mecburiyetindeyiz. Metabolizmamızın önemli bir özelliği ihtiyacından fazla enerji aldığında bunu yağ ve glikojen halinde depolamasıdır. Rahmeti Sonsuz Rabbimizin kıtlık zamanları için ihsan ettiği bu yedek gıda depolama kabiliyeti, eğer ölçü kaçırılırsa insan sağlığı için önemli bir problem haline gelmektedir. Enerji alımı ile vücut ağırlığı arasındaki dengenin bozulmasının sağlık üzerindeki tesirlerinde psikolojik yapının konumu ve mahiyeti arasındaki münasebet giderek diyetisyenlerin daha fazla dikkatini çekmektedir.

İnsanlar, sosyal varlıklar olarak sürekli şekilde etraflarındaki sosyal etkileşimlere maruz kalırlar. Bu sosyal münasebetler, ferdin yeme alışkanlıklarına doğrudan tesir edebilir. Toplumsal normlar, aile içi yeme alışkanlıkları ve arkadaş çevresi, kişinin beslenme tercihlerini belirlemede rol oynarlar. Sağlıklı beslenmeye önem veren bir arkadaş grubuyla vakit geçiren bir fert, bu sayede daha şuurlu ve sağlıklı beslenme tercihleri yapabilir.

Ruh-Beden münasebeti

Ruh sağlığı, ferdin genel hayat kalitesini belirleyen önemli bir faktördür. Depresyon, endişe, stres gibi ruhî problemler, yeme alışkanlıklarına menfi tesir edebilir. Sağlıklı bir beslenme düzeni, ruhî dengeyi koruma konusunda destekleyici bir faktör olarak görülebilir. Bazı kişiler, hissî durumlarına tepki olarak aşırı yeme eğiliminde olabilir. Bu durum, duygusal yeme olarak adlandırılır. Şuurlu beslenme, kişinin hissî durumlarına daha sağlıklı bir şekilde tepki vermesini sağlayabilir, duygularını kontrol etme ve sağlıklı beslenme arasında bir denge kurma konusunda fertlere rehberlik edebilir. Bazı dışa dönük fıtratlar depresyon ve sıkıntı içindeyken, iştahı hiç kesilmeden hatta daha fazla yiyerek, derdini unutmaya çalışırken, bazı içe dönük mizaçlar ise küçük bir sıkıntı ve bunalım durumunda bile bütün bütün iştahtan kesilip yiyemez duruma gelebilir. Her iki durumda da kişilerin kendi fizyolojik yapılarını ve ruhî durumlarıyla olan münasebeti iyi bilip bu yönde psikolojik destek, mânevî takviye ve telkinle durumlarını iyileştirecek bir zemin hâsıl edebilirler.

Araştırmalar, aşırı yağ tüketiminin obezite, koroner kalp hastalığı ve kanser riskini artırdığını ve ruh sağlığının da bozulmasına sebep olabileceğini göstermektedir. Araştırmaya göre aşırı kilolu olma, özellikle genç nüfusta anksiyete ve depresyon gibi bozukluklara yol açmaktadır. Bu bilgiden hareketle triptofan ve serotoninden zengin diyetlerin gençlerin ruh halini yönlendirmede önemli bir tesirinin olup olmadığı üzerinde çalışmalar sürmektedir.

Tabii afetlerin, başa gelen musibetlerin, işsizlik vs. sıkıntıların bir taraftan insanlarda zihnî tatminsizliği arttırdığı tespit edilirken, aile yapısı ve toplumsal kültür de eş zamanlı olarak insanın duygularını şekillendirmiştir. Yapılan tespitlere göre yüksek miktarda meyve ve sebze almak zihin sağlığına müspet tesir ederken, depresyonlu kişilerde iyileşmeye yardımcı olacak serotonin sentezi için nişastalı, proteinden zengin veya yağ kaynaklı gıda maddeleri daha fazla tüketilmektedir. Ayrıca, yağlı balıklardan elde edilen omega-3 yağ asitlerinin, depresyonlu ruh haline iyi geldiği, B6 vitamini bakımından zengin olan muzun da dopamin ve serotonin sentezi yoluyla ruh durumuna destek olduğu gösterilmiştir.

Obezite ve Çaresi

Aşırı ve kuvvetli yeme sonunda sindirim ve mide sıkıntıları başta olmak üzere diyabet, obezite ve kardiyovasküler hastalık riskleri arttığı gibi uzun vadede öfke, üzüntü veya kızgınlık da ortaya çıkmaktadır. Duygusal yeme, genellikle içteki boşlukları doldurmak veya hissî sıkıntılara bir çözüm bulmak için ortaya çıkar. Şuurlu beslenme, duygusal yeme alışkanlıklarını anlamamıza ve bu alışkanlıkları değiştirmemize yardımcı olabilir. İnsan ruhunun yeme alışkanlıkları üzerindeki tesiri, lezzetin ve normal iştahın ötesinde psikolojik durumu ile alâkalıdır.

Yalancı İştah

İnsanların bir kısmı tok bile olsalar, lezzetli bir sofraya davet edildiklerinde yemeğin kokusu ve lezzetine mağlup olup, iradeleri gerekli direnci gösteremez. “Yalancı İştah” diyebileceğimiz bu durum, mide rahatsızlıklarında önemli rol oynar ve aşırı kalori alımına sebep olur. İradeyle ve psikolojik destekle tedavi edilebilecek bu durumun altında yatan psikolojik açlığın daha derin sebepleri olabilir. Çocukken kalabalık ailede büyüme, nispeten fakir yaşadıktan sonra maddî durumu iyileşince eskiden yiyemediklerini telâfi etme gibi hâller, en temelinde nefsin dizginlenememesinin ve ağızdaki kısa süreli lezzet hissine yenik düşmenin neticesidir.

Acele bir ruh haliyle, sofra önünden kaçacakmış gibi hızlı yemek, obezitedeki en büyük faktörlerden birisidir. Bunun fizyolojik sebebi, tokluk hissinin 20 dakika kadar bir sürede ortaya çıkmasıdır. Gıdaların alınmasından sonra sindirim faaliyeti başlaması ve ilk ortaya çıkan glikoz ve yağ asitlerinin kimyevî ve hormonal yollarla hissedilip, beyine geri bildirim yapılması ve “Artık yeme, doydun!” komutunun gelmesi arasındaki bu 20 dakikalık süreç çok kritiktir. Zira hızlı bir yemek ile 10-15 dakikada çok fazla yenilerek alınması gereken kalorinin çok çok üzerinde gıda alınmış olmakta, fakat henüz tokluk hissi beyine ulaşmadığından, yemeye devam edilmektedir.  Peygamber Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) iki hadis-i şerifine tam olarak riayet edilebilse metabolik ve hormonal bir rahatsızlık olmadığı müddetçe obezite çok rahat engellenebilecek bir durumdur: “Âdemoğlu karnından daha kötü bir kap doldurmamıştır. Âdemoğluna belini doğrultacak birkaç lokma yeter. Bundan fazlasını yemesi icap ederse, midesini üçe bölsün: üçte birini yemek için, üçte birini su için, üçte birini de nefesi için ayırsın.” (Tirmizi, Zühd 47). Ayrıca yine hadis olarak bildirilen bir rivayette “Acıkmadan sofraya oturmayınız. Sofradan tam doymadan kalkınız.” şeklindeki beyanlar, tam olarak bütün beslenme âdâbını özetleyen prensiplerdir.

Beslenme ve mânevî hayat

Bu şuurla, fertlerin sağlıklı bir hayat tarzı ve ruhî denge için gerekli metabolik ve fizyolojik temel bilgilerle beslenmesi, yeme alışkanlıklarını olumlu yönde etkileyebilir ve genel hayat kalitesini artırabilir. Aksi takdirde Efendimiz’in asırlar öncesinde hissettiği ve ikaz ettiği, “Ümmetim hakkında en çok korktuğum şeyler: Göbek bağlamak, çok uyku, tembellik ve yakîn (iman) azlığıdır.” (Feyzü’l-Kadir, 1/278) şeklinde ifade ettiği mübarek beyanından anlaşılacağı üzere, çok yemek göbek bağlamayı, bu durum çok uyumayı, son olarak da mânevî hayata ve îmânî konulara karşı hissiyatın zayıflamasını getirebilir.

Dünyanın Geleceğinde Sağlıklı Gençlik

Sağlıklı beslenme, ruhumuzun bir aynasıdır. Doğru gıdaları seçmek, maddî-mânevî dengelerimizi korumak için önemlidir. Mevsimine uygun beslenme, pahalı ve faydası az olan gıdalar yerine hem ucuz hem de besleyiciliği yüksek gıdalar konusunda bilgi sahibi olup, israf etmeden protein, yağ ve karbonhidrat dengesine dikkat ederek beslenme birçok sağlık problemini ortaya çıkmadan çözebilir. Çağımızda hemen hemen bütün toplumlarda gençlerdeki dikkati çekecek şekildeki obezite artışı karşısında, ülkeler tedbirlerini alma yolunda çalışmaktadır. Giderek salgın hastalık boyutuna gelebilecek şekilde artan şişmanlığın önlenmesi ve sağlıklı nesiller ile insanlığa hizmet etmeyi bir ideal olarak hedeflerken, en başta bu problemin çözülmesi gerekir ki, bunun da ilacı yukarıda zikrettiğimiz Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) hadislerine uygun bir beslenme şuuru geliştirmekten geçmektedir.

Yeni araştırmalar, hava kirliliğinin böcekler üzerinde olumsuz bir tesiri olduğunu göstermektedir. Genellikle fosil yakıtlarının yanmasıyla atmosfere salınan parçacıklar, toksik ağır metalleri ve organik maddeleri ihtiva eder. 10 mikrondan daha büyük partiküller, gözü ve burnu tahriş edebilir. Bu çalışmada gösterildiği gibi, 2,5 mikrondan daha küçük partiküller, insan akciğerlerinin derinlerine seyahat edebilir ve böcek antenlerinde birikebilir.

Araştırmacılar, Pekin şehrinden ve kırsal Avustralya bölgelerinden toplanan böcekleri incelediler ve şaşırtıcı bir şekilde her iki popülasyonda da bal arıları, yaban arıları, güveler ve sinekler de dâhil olmak üzere çeşitli böceklerin antenlerinde biriken küçük partiküller tespit ettiler. Elektron mikroskobuyla yapılan analizler, bu böcek antenlerinin silikat, uçucu kül ve metal parçacıkları gibi tehlikeli maddeler taşıdığını ortaya koydu.

Bazı deneyler yapan araştırmacılar, 12 saat boyunca hava kirliliğine mârûz kalmanın, sinek beyinlerinde kokuyla ilişkili elektrik sinyallerinin gücünü önemli ölçüde azalttığını ve koku alma duyularını tehlikeye attığını buldular. Bu sonuçlar, böcek antenlerinin zararlı partiküllerle tıkandığında, böceklerin yiyecek, eş veya yumurtlayacakları bir yer aramada zorluk çekeceğini ve bu sebeple popülasyonlarının azalacağını gösterdi.

Şaşırtıcı bir şekilde, uzak ve kırsal habitatlardan gelen böcekler de benzer kirletici maddeler taşıyordu, bu da partiküllerin muhtemelen hava akımlarıyla binlerce kilometre taşınabileceğine işaret ediyordu.

Hikmetle yaratılan böcekler, tozlaşma ve besin döngüsü yoluyla ekosistemimizde önemli roller oynarlar. Hava kirliliği, böcek popülasyonlarındaki global düşüşlerin ana sebeplerinden biri olabilir.

Cenab-ı Hak, yeryüzünde muhteşem bir ekosistem yaratır. “Yerde hareket eden hiçbir canlı, kanatlarıyla uçan hiçbir kuş türü yoktur ki sizin gibi birer toplum teşkil etmesinler.” (En’âm, 6/38) âyet-i kerimesi, ihtimamla korumamız gereken ekolojik dengeye dikkatlerimizi çekmektedir.

Qike Wang ve ark. “Short-term particulate matter contamination severely compromises insect antennal olfactory perception”, Nature Communications, Temmuz 2023.

Veriler, kardiyovasküler (kalb ve damarlara ait) hastalık riskini ve erken ölüm riskini azaltmak için, ideal olarak günde yaklaşık olarak 8000 adımın atılması gerektiğini göstermiştir. Bu sayı, ortalama adım uzunluğu (erkekler için 76 santimetre, kadınlar için 67 santimetre) dikkate alındığında, günlük olarak yaklaşık altı kilometreye denk gelmektedir. Çalışma, özellikle kardiyovasküler rahatsızlıklara bağlı ölüm riskini ciddi oranda azaltmak için en az 7000 adımın atılması gerektiğini ve hızlı yürümenin daha faydalı olduğunu göstermektedir.

Bu kapsamlı çalışma, 110.000’den fazla katılımcıyı içeren 12 uluslararası çalışmanın sistematik bir incelemesine dayanmaktadır. Günlük adım sayısı ne olursa olsun daha hızlı yürümenin ölüm riskini azalttığı da tespit edilmiştir. Araştırmacılar, adım sayısının günde 16.000’e kadar artırılabileceğini de ifade etmektedirler. Ancak ideal adım sayısı, yaşa uygun olmalıdır; gençlerin yaşlılara göre daha yüksek hedefler belirlemesi gerekmektedir.

Sonuç olarak, çalışmada haftada 150–300 dakika, orta şiddetli egzersiz önerilmektedir. Bu çalışma, günlük adım sayısındaki az miktardaki artışların bile sağlık için önemli faydalar sağlayabileceğini göstermekte ve düşük fizikî faaliyet seviyesine sahip olanları, ulaşılabilir ve kademeli hedefler belirlemeye teşvik etmektedir. Bedenimiz bize emanettir. Bu emanete hürmet etmek ve sağlık nimetinin kıymetini bilmek kulluk gereğidir.

Kaynak: N. A. Stens ve ark. “Relationship of Daily Step Counts to All-Cause Mortality and Cardiovascular Events”, (Günlük Adım Sayısının Toplam Mortalite ve Kardiyovasküler Vakalarla İlişkisi), Journal of the American College of Cardiology, Ekim 2023.

Biyolojik yapımızdaki şükredilecek hususları da vurgulayan bir minnet hissinin yoğunluğu olan şükür, araştırmalara göre fizikî ve hissî açılardan çok çeşitli müspet tesirlere vesile olur. “Kim şükrederse kendisi için şükreder.” (Lokman, 31/12) âyet-i kerimesi de bir mânâda bu hususiyete dikkat çeker.

Tarih boyunca, dünyanın her yerinde, dinî liderler ve filozoflar, şükrün esasını teşkil eden hususlar konusunda fikir beyan etmişlerdir. Müslümanların birbirlerinin hâlini sormalarının sebeplerinin başında, Allah’a (celle celâluhu) şükretmeye fırsat hazırlamak gelir. Böylece hâl hatır soran ve şükreden, birlikte ibadet etmiş olur, maddî ve manevî füyûzat hislerinden istifadeye zemin hazırlanır.

Şükür, bize her şeyi Allah’ın (celle celâluhu) ihsan ettiğinin şuurunda olmaktır. Şükrün zeminine oturan minnettarlık duygusu, Allah’a teveccüh etmeye yardımcı olur. “Sizde nimet namına ne varsa hepsi Allah’tandır.” (Nahl, 16/53) âyet-i kerimesinin hükmünce hakiki ve sonsuz minnete sadece Allah (celle celâluhu) layıktır. Minnettarlığın yüceliğini anlamak için, Kur’ân’a giriş olan Fatiha sûresinin niçin “elhamdülillah” ile başladığını hatırlamak gerekir. Şükrün çoğunlukla ihmal edildiğine dikkat çeken şu âyeti de unutmamakta fayda vardır: “Kullarımdan gereği gibi şükredenler çok azdır.” (Seb’e, 34/13).

 Son yıllarda özellikle nöro-anatomi ve genetik sahasında, şükran ve benzeri duyguların, biyolojik ilişkilerine ve sonuçlarına dikkat çeken araştırmalar görülmektedir. Bu çalışmalar, ibadet hükmünde kabul edilebilecek minnettarlık duygusunun, fizikî tesirlerine de ışık tutmaya başlamıştır.

Beyin Yapısı ve Şükür

Şükretmenin; iyileşme, memnuniyet ve mutlulukla bağlantılı olmasının bir yönünün, “Biz şükredenleri elbette ödüllendireceğiz.” (Âl-i İmrân, 3/145) âyetinde buyrulduğu gibi, hem dünya hayatına hem de ruh durumumuza bir mükafat olduğu düşünülebilir. Gerçek mânâsıyla şükür, nimetin tam bilinmesiyle gerçekleşir, zira nimeti verenin takdir edilmesi, büyük ölçüde nimetin bilinmesine bağlıdır.

Beyin dokusunun manyetik rezonans (MR) görüntülemelerinde, nimetlere karşı şükran duygusu gelişmiş kişilerde daha fazla gri madde olduğu tespit edilmiştir. Beyindeki gri maddenin birçok fonksiyonu mevcuttur. Bilginin işlenmesiyle vazifelendirilmiş gri madde; sürekli şükür hâlinde olanların öğrenme ve karar verme ile alâkalı mekanizmalarında, daha hassas bir işleyiş göstermiştir. Limbik sistem, beynin hissî tecrübelerinden sorumlu kısmıdır ve şükran duygusunun, bir imtihana mârûz kalan insanı zorlayan duyguları (üzüntü, öfke, tedirginlik gibi) kontrol altına almaya yardımcı olabildiği, yapılan çalışmalarla tespit edilmiştir.[2] Şükran duygusu güçlü olanların sinir sistemi daha sağlıklı çalıştığı için, problem üretme mekanizmaları baskılanır, çözüm üretme sistemi devreye girer.[3]

Beynin ön loblarında; empati, karar verme ve nefsini kontrol etmede rol oynayan bölgeler bulunur. Araştırmalar, minnettarlık duygularının beyindeki bu bölgeyi uyardığını göstermiştir.[4] Beyinde hipotalamus kısmı, minnet duyulduğunda devreye girer. Bu bölgeye birçok vazife verilmiştir ve bunların arasında uyku döngüleri vardır. Nimetleri verene minnet duyularak şükrederken hipotalamus aktive edilir ve olumlu düşüncelerle daha kaliteli bir uyku görülür. Minnettarlık hisseden insanların daha iyi ve daha dinlendirici uyuduğunu ispatlayan çalışmalar mevcuttur. Araştırmalar, basit iyilikleri görmenin bile hipotalamusu harekete geçirdiğini ve böylece uykunun, hipotalamus tarafından kontrol edilen bütün vücut mekanizmalarının düzenlenmesine vesile olduğunu göstermektedir.[5] Kur’ân-ı Kerim’de “Allah’ın nimetini saymaya kalksanız, mümkün değil, sayamazsınız.” (Nahl, 16/18) buyrulmaktadır. Öyleyse nimetleri idrak edip sürekli şükür hâlinde olmak, beyin sağlığının müspet yönde gelişmesine katkı sağlayacaktır.

Psikolojik Tesiri

Beyinden salgılanan nörotransmiterler (sinirler arasında uyarıyı kimyevî yolla ileten maddeler) insan duygularına tesir eder. Bunun aksi de mümkündür, yani insanın duyguları da bu maddelerin salınımına tesir eder. Duygu durum düzenlemesi konusunda vazifeli olan en önemli iki madde dopamin ve serotonindir. Minnettarlık hissini derinden ve samimi yaşayanlarda, mutluluk tesiri gösteren dopamin ve serotonin daha fazla salgılanmaktadır. Dopamin; motivasyon, mutluluk ve odaklanma duygularına katkıda bulunduğu için genellikle “motivasyon molekülü” olarak adlandırılan bir maddedir.[6] Serotonin ise refah ve mutluluk duygularındaki kritik rolü sebebiyle genellikle “mutluluk kimyasalı” olarak adlandırılır.

Sınırsız nimetlerin karşılığı olan minnet ve şükür duygusuyla beynimiz yeteri kadar olumlu sinir iletisi aldığında,sürekli ve şuurlu şükürle, bu iletim yolları güçlenir, mutluluk ve memnuniyet duygusu gelişir.[7] Geçmişte yaşanan mutlu anların ve geleceğe dair umutların arasında köprü görevi gören şükretmenin fıtrî bir antidepresan olduğunu gösteren çalışmalar mevcuttur.[8]

Şükretmek için mutlu olmak beklenmemeli, şükredilen her anın mutluluğu arttırdığı fark edilmelidir. (Şükür de bir nimettir, ayrı bir şükür gerektirir). Şükrün, beynin hafıza merkezi ile amigdala adı verilen yapıyı aktive ettiği, endişe ve strese sebep olan hormonların (kortizol, adrenalin) daha az salgılanmasına sebep olduğu ve ruh hâlini iyileştirici bir rol oynadığı anlaşılmıştır. Bu vesileyle daha güçlü kalb fonksiyonları ve hissî olumsuzluklara karşı direnç görülmüştür. Uzun yıllar devam eden araştırmalar, minnettarlık duygusu taşıyanların, stresle ve toksik duygularla daha iyi başa çıktığını göstermiştir.[9]

Şükür aynı zamanda stresi azaltmak için bir vasıtadır. Bunun sebebi, şükran duygusunun kortizol salınımında azalmaya sebep olmasıdır. Kortizol bir stres hormonudur. İmkânların farkına varmak, yeterlilik hissinin artmasıyla depresyon ve anksiyete belirtilerinde azalmaya yol açar. Bu yüzden, daha az stresli bir hayat için nimetleri idrak etmek iyi bir çözüm olacaktır.[10]

Beden Sağlığına Tesiri

Şükran duygusu, stres hormonlarını azaltırken otonom sinir sistemi fonksiyonlarının daha iyi yönetilmesine vesile olur. Sinirlerden salgılanan (nörokimyevî) hormonların beden sağlığına katkıları bilinmektedir. Dopamin, kan damarlarının işleyişinde ve kalb atış hızında rol oynarken, serotonine uyku ve sindirim sisteminde vazife verilmiştir. Serotonin öncelikle bağırsaklarda bulunur, ancak kan-beyin bariyerini geçerek bu süreçte beyne tesir eder.[11]

Minnettarlığın, bedenen iyi olma hâli üzerindeki tesirini değerlendirmek üzerine yapılan bir çalışma, şükür günlüğü tutan hastaların yüzde 16’sının ağrı semptomlarının azaldığını ve tedavi için doktorlarla iş birliği yapmaya daha istekli olduklarını göstermiştir. Şükrün dopamin seviyesini düzenleyerek hayat enerjisini artırdığını ve böylece hissedilen ağrıların azalmasına vesile olduğunu gösteren çalışmalar mevcuttur.[12]

Minnet duygusu gelişmiş kişilerde nörolojik bozulmaların etkileri daha yavaş olmaktadır. Ayrıca minnettar kişilerin bedeninde iltihaplanmalar azalır ve kan basıncının dengelenmesi kolaylaşır. Verilen nimetlerin farkına varmayla oluşan minnet duygusu vesilesiyle, vücudun kan damarlarını genişleten, kan basıncını düşüren ve kalbi koruyan oksitosin hormonu salgılanır. Bu sayılan fizyolojik süreçler üzerinden şükran duygusu, ağrıları azaltacak bir tesir gösterir.[13]“Eğer şükrederseniz, nimetlerimi daha da artırırım.” (İbrahim, 14/7) müjdesi, şifa nimetinin, psikolojik kanallar dışında, beden sağlığımız üzerinde rol oynayan birçok fizyolojik yol üzerinden devreye girmesine de işaret ediyor olabilir.

Şükür, nefsin olumsuz duygularının çoğunu devre dışı bırakan aktif bir düşünme biçimidir. Kişinin şuuraltında yatan kıskançlık, açgözlülük, nefret, hırs, tembellik ve kibir gibi olumsuz duyguların çoğu nankörlükle alâkalıdır. Şükran, bu kötü duyguların çürüyen tabakalarını temizler, fakat bunun için, nimetlerin farkında olma ve nail olduğumuz güzellikleri anlama adına ciddi bir gayret gerekir.

Dipnotlar

[1] M. Fethullah Gülen, Kalbin Zümrüt Tepeleri-1, İstanbul: Nil Yayınları, 2011, s. 170.

[2] R. Zahn ve ark. “The neural basis of human social values: evidence from functional MRI”, Cerebral cortex, 2009, 19(2), 276–283.

[3] D. W. Ballard ve M. J. Grawitch, “Concluding remarks—Into the future”, The psychologically healthy workplace: Building a win-win environment for organizations and employees, Washington, DC: American Psychological Association, 2016, s. 257–262.

[4] C. Karns, “Neural perspectives on gratitude”, The moral psychology of gratitude,  London: Rowman & Littlefield, 2019, s. 197–216.

[5] Zahn, a.g.e.

[6] J. Drożak ve J. Bryła, “Dopamina–nie tylko neuroprzekaźnik”, Postępy Higieny i Medycyny Doświadczalnej, 2005, 59, 405–420.

[7] Jatinder Kaur Juneja, “Gratitude and its importance”, International Journal of Health Sciences, 2022, 6(S2), 9721–9728.

[8] Zahn a.g.e.

[9] Y. Wong ve ark. “Does gratitude writing improve the mental health of psychotherapy clients? Evidence from a randomized controlled trial”, Psychotherapy Research, 2018, 28(2), 192–202.

[10] M. R. Elosúa, “The influence of gratitude in physical, psychological, and spiritual well-being”, Journal of Spirituality in Mental Health, 2015,17(2), 110–118.

[11] Wong, a.g.e.

[12] Madhuleena Roy Chowdhury, “The Neuroscience of Gratitude and Effects on the Brain”, positivepsychology.com/neuroscience-of-gratitude

[13] R. A. Emmons ve M. E. McCullough, “Counting blessings versus burdens: an experimental investigation of gratitude and subjective well-being in daily life”, Journal of personality and social psychology, 2003, 84(2), 377.

Ayrıca aldığımız besin maddelerine bulaşmış ve aynı ortamda bulunduğumuz için devamlı zararlı tesirlerine maruz kaldığımız bakterilerle de muhatap olmaktayız. Bu zararlı olabilecek bakterilerin dengelenmesi için de enteresan bir şekilde yine bakteriler görevlendirilmiştir. Vücudumuzda yaşayan ve zararlı bakterilerin tesirlerinden korunmayı sağlayan bakterilere probiyotik bakteriler (faydalı bakteriler) denir. Probiyotik bakterilerin beslenip çoğalmalarını ve koruma vazifelerini yerine getirebilmeleri için alınması gereken sebze, meyve, tam tahıl ve baklagiller gibi gıdalara da prebiyotikler denir.

Probiyotikler, düzenli bağırsak hareketlerini sürdürmeye, gerekli sindirim şartlarını dengede götürmeye ve bağışıklık sistemini desteklemeye yardımcı olabilen canlı organizmalardır. Probiyotiklerin sayısının azalması, çeşitli sağlık problemlerine sebep olur. Probiyotiklerin sağlıklı olması, özellikle sindirime, kilo yönetimine, ruh ve zihin sağlığına yardımcı olur. İnsan bağışıklık sisteminin önemli bir parçasını teşkil eder probiyotik bakteri nüfusunun vücutta pek çok hayırlı faaliyeti vardır. Çok sayıda faydalı bakteriyi ihtiva eden önemli bir fıtrî probiyotik içecek, sütün mayalandırılmasıyla elde edilen, eski bir fermente süt ürünü olan kefirdir. Bu içeceği en çok kullananların Kafkasya’daki uzun yaşayan insanlar olduğu söylenmektedir.

Kefirin Muhtevası ve Üretilmesi

Bakteri ve maya fermantasyonlarının bir kombinasyonu şeklinde ve tanecikler hâlinde bulunan “kefir danesi” suda çözünmez ve fermantasyon bittiğinde süzülüp tekrar kullanılabilir. İçilmek için mayalanan kefir, 20–25°C’de, yaklaşık 24 saat süren bir bekleme ile üretilir ve 4°C’de muhafaza edilir. Daha fazla beklenirse içindeki alkol miktarı artar ve tıpkı sirkenin alkole dönüşünce içilmemesi gibi haram hükmüne geçer. Kefir; inek, keçi ve koyun sütü, Hindistan cevizi, pirinç, soya sütü ve incirden yapılabilir. Bunlar arasında en çok tercih edilen ise inek sütüdür. Kefir danelerinin fermantasyonu sonucu laktik asit, asetik asit, CO₂, alkol ve aromatik bileşikler meydana gelir. Bu maddeler, kefirin gazlı ve asidik bir içecek olmasının sebebidir.[1]

Ekşi ve keskin bir tada ve içilebilir yoğurda benzer bir kıvama sahiptir. Yoğurt, en çok bilinen probiyotik besindir, ancak kefir aslında çok daha güçlü bir kaynaktır. Kefir tanelerinin terkibinde 61 tane bakteri ve maya türü tespit edilmiştir; bu da onu çok zengin bir probiyotik kaynak hâline getirir. Diğer fermente süt ürünleri çok daha az mikroorganizmadan yapılmıştır ve hiç maya bulundurmazlar.[2] Kefirin muhtevasında protein, kalsiyum, fosfor, A vitamini, B12 vitamini, riboflavin (B2), magnezyum, D vitamini, sağlığa çok katkısı olduğu bilinen organik asitler ve peptitler de dâhil olmak üzere, çok çeşitli biyoaktif bileşik bulunur.[3]

Ayran kıvamındaki bu içecek güçlü antibakteriyel özelliklere sahip olup enfeksiyonlara karşı koruyucudur. Araştırmalar, kefire has olan probiyotik Lactobacillus kefiri’nin, zararlı olarak bilinen Salmonella, Helicobacter pylori ve E. coli de dâhil olmak üzere birçok bakterinin büyümesini engelleyebileceğini göstermektedir.[4]

Görüldüğü gibi, yaratılışta muhteşem bir ahenk ve denge bulunmakta, aynı grup canlının bir kısmı faydalı, bir kısmı ise zararlı olarak istihdam edilmekte, bunun belirlenmesinde ise ortam şartları (temizlik, oksijen, ısı, ışık, organik madde miktarı vs.) tesirli olmaktadır.

Sağlığa Katkıları

Yapılan çalışmalar, kemikler için yeterli kalsiyum ve K2 vitamini alımını sağlamada, kemikleri güçlendirmede ve osteoporozun (kemik erimesi) ilerlemesini yavaşlatmada, kefirin önemli bir yere sahip olduğunu göstermiştir. Kemik dokusunun matriks denilen hücreler arası maddesinin azalması ve gözenekli, kırılgan bir hâl almasıyla gelişen osteoporoz hastalığı, bilhassa ileri yaşlardaki kadınlar arasında yaygındır. Yapılan hayvan çalışmaları, kefirin kemik dokusunda kalsiyum emilimini artırmada ve tedavide iyi bir tercih olabileceğini göstermektedir.[5] (Kefir kullanımının kırık riskini %81 nispetinde azaltması, yaşlıların kefir tüketmesi gerektiğine işaret edebilir).

Kefirin kansere karşı koruyucu olabileceğini gösteren araştırmaların temelinde ise fermente süt ürünlerindeki probiyotiklerin bağışıklık sistemini uyararak tümör büyümesini azalttığı yönündedir.[6] Başka bir çalışmada, kefir özütünün insan meme kanseri hücrelerinin sayısını %56 oranında azalttığını (bu nispet yoğurt özü için sadece %14’tür) göstermektedir.[7]

Kefir gibi probiyotikler, bağırsaklardaki dost bakterilerin dengesini sağlamaya yardımcı olur. Bu sebeple ishal tedavisinde oldukça tesirlidir. İlmî araştırmalar probiyotiklerin birçok sindirim problemini hafifletebileceğini ve çeşitli sindirim hastalıklarının iyileşmesine yardımcı olduğunu göstermektedir.[8]

Normal süt ürünleri, laktoz adı verilen bir şeker bulundurur ve insanların çoğu, özellikle yetişkinler, laktozu düzgün şekilde parçalayıp sindiremez. Bu duruma laktoz intoleransı denir. Kefirin laktoz bakımından düşük olması ve laktozu parçalamaya yardımcı olan enzimler ihtiva etmesi sebebiyle, laktoz intoleransı olan kişiler tarafından genellikle iyi tolere edilir.[9] Hindistan cevizi suyu, meyve suyu veya başka bir süt ürünü olmayan içecek kullanarak muhtevasında laktoz bulunmayan kefir yapmanın mümkün olduğu da unutulmamalıdır.

Kefirin depresyonu azaltıcı ve sinir sistemi üzerinde rahatlatıcı etkisi, esansiyel aminoasitlerden olan triptofan ile magnezyum ve kalsiyum minerallerinin yüksek olmasına bağlanmaktadır.[10] Elbette daha kesin sonuçlara varılabilmesi için yeni araştırmalara ihtiyaç vardır, ancak yapılan çalışmalar hastalıkları önleyebilme özelliği açısından kefirin ne kadar değerli bir besin olduğuna dair fikir vermektedir.

Kefir Tüketiminin Fıkıhtaki Hükmü

“İslâm dininde sarhoşluk verecek derecede mayalanmamış içeceklerin içilmesi caiz; sarhoşluk verecek derecede mayalanmış içeceklerin içilmesi ise haramdır. Mayalanması kısa süren kefirin alkolsüz olup sarhoş etmediği, besleyici olduğu ve birçok hastalığın tedavisinde kullanıldığı uzmanlar tarafından açıklanmaktadır. Bu nitelikteki kefirin içilmesinde dinen bir sakınca yoktur.” Netice itibarıyla kefirin sarhoş edici bir içecek olmadığı için caiz olduğu anlaşılmaktadır. Zaten yenilip içilmesi caiz olan yoğurt ve sirkede de alkolün çok az miktar bulunması onları haram kılmamaktadır. Ticarî ürünlerde dikkat edilmesi gereken husus, kefirin taze olması ve son kullanma tarihinin geçmemesidir. Ayrıca kapağı açıldıktan sonra, birkaç gün içinde tüketilmesi gerekir.[11]^,[12]

Sağlıklı hayat için beslenme alışkanlıkları çok önemlidir. Kefirin hastalıklarla mücadele etmek ve vücudu korumak için günlük beslenmeye dâhil edilerek, metabolizmada ihtiyaç duyulan birçok faktörü karşılayacak faydaları, üzerinde düşünmeye değer bir konudur. İster hastalık yapan patojen bakteriler, isterse vitamin üreten faydalı bakteriler olsun, bu küçük canlılar âdeta mükemmel birer fabrika gibi çalıştırılmaktadır. Hem toksin üretip sağlığa zarar verenlerin hem de vitamin üretenlerin genetik programlarında istihdam edilen atomların teşkil ettikleri moleküller, gen dizileri şeklinde programlanmış ve bir bütünün parçaları hâlinde, insanoğlunun sağlığı için seferber edilmiştir. Bize düşen de Vacibü’l-Vücud’un hikmet dolu faaliyetlerini, hayret ve şükür makamında tefekkür etmek olmalıdır.

Dipnotlar

[1] Gündüz, G. (2017). Mikrobiyom, Kefir ve Yaşlanma. Batı Karadeniz Tıp Dergisi, 1(3), 119–124.

[2] Bourrie, B. C., Willing, B. P., & Cotter, P. D. (2016). The microbiota and health promoting characteristics of the fermented beverage kefir. Frontiers in microbiology, 7, 647.

[3] Leite, A. ve ark. (2013). Microbiological, technological and therapeutic properties of kefir: a natural probiotic beverage. Brazilian Journal of Microbiology, 44(2), 341–349.

[4] Carasi, P. ve ark. (2014). Safety characterization and antimicrobial properties of kefir-isolated Lactobacillus kefiri. BioMed Research International, 2014.

[5] Chen, H. L. ve ark. (2015). Kefir improves bone mass and microarchitecture in an ovariectomized rat model of postmenopausal osteoporosis. Osteoporosis International, 26(2), 589–599.

[6] Yu, A. Q., & Li, L. (2016). The potential role of probiotics in cancer prevention and treatment. Nutrition and cancer, 68(4), 535–544.

[7] Chen, C. ve ark. (2007). Kefir extracts suppress in vitro proliferation of estrogen-dependent human breast cancer cells but not normal mammary epithelial cells. Journal of medicinal food, 10(3), 416–422.

[8] Goldenberg, J. Z. ve ark. (2017). Probiotics for the prevention of Clostridium difficile‐associated diarrhea in adults and children. Cochrane Database of Systematic Reviews, (12).

[9] Hertzler, S. R., & Clancy, S. M. (2003). Kefir improves lactose digestion and tolerance in adults with lactose maldigestion. Journal of the American Dietetic association, 103(5), 582–587.

[10] İnanç, N., Şahin, H., & Çiçek, B. (2005). Probiyotik ve Prebiyotiklerin Sağlık Üzerine Etkileri. Erciyes Tıp Dergisi. 27(3): 122–127.

[11] hikmet.net/kefir-boza-icmek-caiz-midir

[12] www.fetva.net/yazili-fetvalar/kefir-icmek-caiz-midir.html