Anne Rahmi (Uterus): Merhametin İlk Yuvası

Çalışma hayatımda çok sık başıma gelirdi. Hastalarıma bir ilaç başlamak istediğim zaman “Hocam ben ilaç kullanmaya karşıyım bana bitkisel bir ürün tavsiye eder misiniz?” diyenler olurdu. O günden beri zihnimi hep meşgul eder. Neden acaba insanlar hekimin verdiği ilacı kullanmada bu kadar tereddüt yaşarken, bitkisel bir ilacı rahatça tercih edebiliyor? İlaçlara karşı duyulan korku ve bitkisel ilaçlara karşı duyulan güvenin ardında yatan sebep ne acaba?

İlaç Kullanımına Karşı Direncin Sebepleri

İlaç Prospektüslerinde Risklerin Açıkça Yazılması

İlaçlar piyasaya çıkmadan önce çok detaylı araştırmalardan geçer. Tesir mekanizmaları, dozları ve yan etkileri dikkatle incelenir. Ayrıca piyasaya çıktıktan sonra da güvenlik takibi devam eder.^1,2

Bu durum aslında hastalar için bir güvence olmalıdır. Ancak çoğu kişi prospektüste uzun bir yan etki listesi gördüğünde, ilacı kullanmaktan korkar. Oysa bu liste, risklerin gizlenmediğini ve şeffaf biçimde paylaşıldığını gösterir. Fakat riskin bilinirliği kişide anksiyeteye yol açarak bazen nosebo etkisine* bile sebep olabilir. Diğer bir deyişle, farkındalık riski olduğundan çok daha güçlü algılamaya sebep olur. Gıda takviyelerinde ise aynı seviyede detaylı bilgi çoğu zaman bulunmaz. Bu da yanlış bir şekilde “Yan etkisi yok!” algısına yol açabilir.³

İlaç Sektörüne Duyulan Güvensizlik

İnsanların ilaçlara karşı mesafeli olmasının önemli sebeplerinden biri de ilaç sektörüne duyulan güvensizliktir. Her sektör gibi ilaç şirketleri de gelir elde etmek için kurulmuştur. Otomotiv, teknoloji veya gıda sektörleri de ürün satarak kâr elde eder. Bir şirket, sunduğu ürün ne kadar talep görürse o kadar büyür ve kârını o kadar çok arttırır.

Bir teknoloji markası yeni bir telefon modelini piyasaya sunduğunda çoğu kişi bunu “ticari strateji” olarak kabul eder. Ürün önceki versiyondan çok farklı olmasa bile geniş bir kabul görür. Kimse şirketi insanların sırtından para kazanıyor diye suçlamaz. Gıda takviyeleri de büyük bir ticari alandır ve çoğu zaman daha düşük maliyetle, daha kolay gerçekleşen denetim ve ruhsatlandırma süreçleri ile piyasaya sunulurlar. Bu yüzden bazen kazanç yüzdeleri ilaçlardan daha yüksek olabilir. Buna rağmen toplumda ilaç sektörü “insan sağlığı üzerinden para kazanmakla” eleştirilirken, takviyeler aynı olumsuz ve eleştirel gözle değerlendirilmez.

Sağlık alanında hassasiyetin yüksek olması normaldir; çünkü burada söz konusu olan yalnızca memnuniyet değil, doğrudan insan sağlığıdır. Ayrıca toplumda ilaç fiyatları ve şirketlere yönelik itimadın düşük olduğu araştırmalarda da gösterilmiştir.⁶ Ancak maalesef bu bakış açısı bazen aşırıya kaçabilir. Her ilacı yalnızca “para kazanma vasıtası” olarak görmek, gerekli tedavilerin reddedilmesine yol açabilir. Oysa ilaçlar sıkı denetimlerden geçer ve sürekli olarak takip edilir. Hatta piyasaya çıktıktan sonra bile bu denetim devam eder ve gerektiğinde ilaç piyasadan da çekilir.^1,2 Aslında bu durum üretici firma için çok büyük bir ekonomik kayıptır.

“Tabiî Olan Zararsızdır” Algısı

Gıda takviyelerinin çoğu “tabiî”, “bitkisel” veya “destekleyici” olarak tanıtılır. Bu ifadeler, insanlarda bu ürünlerin zararsız olduğu intibaını uyandırır. Tabiatta bulunan birçok madde güçlü tesirlere sahiptir ve birçoğu ilaç sektöründe de kullanılmaktadır. Sigaranın tütünden üretildiği, rakının anasondan, şarabın üzümden, hatta esrarın kenevir bitkisinden elde edildiği göz önünde bulundurulursa “Bitkisel ve tabiî olan faydalıdır.” fikrinin aslında gerçekçi bir altyapısının olmadığı ortadadır. İlaçların kimyevî maddelerden elde edildiğini, bu yüzden kullanmaktan uzak durduğunu söyleyenlere, birçok vitamin preparatının da sentetik yollardan laboratuvarlarda elde edildiğini hatırlatmak gerekir.

Reklam ve Algı Yönetimi

Gıda takviyeleri çoğu zaman medyada enerji veren, bağışıklığı güçlendiren, kalp hastalıklarından koruyan ve hayat kalitesini artıran ürünler olarak tanıtılır. Aslında bu tarz ibarelerin kullanımı yasaktır. Ancak firmalar her defasında aynı mânâyı çağrıştıracak slogan bulma konusunda oldukça kabiliyetlidir. Bu yüzden bu ürünler genellikle cazip bir dille sunulur ve insanların şuuraltında daha cazip ve daha emniyetli algılanmaları sağlanır. Sosyal medyada yorum yapan uzman veya fenomenler bilerek veya bilmeyerek bu ürünlerin reklamlarına aracılık ederler.

İlaçların ise reklamının yapılması yasaktır, üzerine gıda takviyelerinde olduğu gibi mucizevi tesirleri olduğu yazılamaz, ambalajları daha sade ve ciddi görünümdedir.^3,4

Kendi Kendine Karar Verme Özgürlüğü

Takviyeler genellikle kişinin kendi kararıyla alınır. İhtiyaç hisseden kişi açısından, sağlığını korumak için tercih edilen bir üründür. Bu da kişiye kendi bedeni ve sağlığı üzerinde tasarruf yetkisine sahip olma hissi verir, kişi tercihinde kendini hür hisseder. Hele ürün çay formunda ise kendi elleri ile hazırladığı bu ürünün içerisinde ona zarar verecek bir madde olacağı aklının köşesinden bile geçmez. İlaç kullanımı ise çoğu zaman doktor tavsiyesi ile olur. Kişinin kendi isteği dışında alınan bir karar olduğu için, sanki ona baskıyla dayatılan bir mecburiyet gibi algılanır. Diğer yandan ilaç kullanmak “hasta olmayı kabul etmek” mânâsına gelir. Bazı kişiler hastalığını kabullenmekte zorlanırlar ve bu durum ile yüzleşmekten kaçınırlar. Psikoloji kaynaklı bu anlayış farklılığı, insanların düşüncelerine, kararlarına ve davranışlarına büyük ölçüde tesir eder.⁵ Aslında kişinin sağlığını korumak için yapabileceği birçok şey vardır. Dengeli ve sağlıklı beslenmek, spor yapmak, düzenli kontrollere giderek hastalık oluşmasını engelleyici tedbirleri almak. Bütün bunlar irade, enerji, emek, zaman demektir. Oysa gıda takviyesinin üzerindeki çarpıcı slogana inanmak insanı bütün bu sorumluluklardan kurtarır(!)

Hasta-Doktor Arasında Güven Eksikliği

Gıda takviyelerini satan kişiler bundan doğrudan kazanç elde ettikleri için karşı tarafı inandırma konusunda çok gayret sarf ederler. Çok inandırıcı argümanlar sunarak kişiyi ikna ederler. Oysa hekimler ilacı yazar ve bazen hangi ilacı yazdığını bile söylemeden hastayı gönderir. Doktorun karşısında kendisini anlatmaya yeterince fırsat bulamayan ve anlaşıldığını hissetmeyen hasta, hekimin kendisine koyduğu teşhise ve önerdiği tedaviye karşı bir güvensizlik yaşar.

Takviyeler Gerçekten Tesirli ve Emniyetli mi?

Toplumda yaygın bir inanış, reçetesiz satılan ürünlerin daha güvenli olduğudur. ABD Gıda ve İlaç Dairesi (FDA)’nın tanımına göre gıda takviyeleri ilaç değildir ve ilaçlar gibi hastalıkları tedavi etmek maksadıyla kullanılmaz.^3,4 Piyasaya çıkış prosedürleri ilaçlar gibi sıkı denetimlere tabi değildir. Üstelik birçok ülkede ruhsat almaları da oldukça kolaydır.

Etkileri her zaman güçlü bilimsel delillerle desteklenmeyebilir. Hatta bazen etkileri bilimsel olarak ispatlansa bile piyasada bulunan ürünlerin çoğunun muhtevası bu tesiri hâsıl edecek dozda değildir. Gelişmiş ülkeler bu hususta tüketiciyi korumak için bazı tedbirler almaya çalışsa da piyasaya çıkan ürün sayısı karşısında bürokrasinin hızı yetersiz kalmaktadır.

Yan tesirleri kullanıcı tarafından yeterince bilinemeyebilir. Amerika’da yapılan bir kohort* çalışma 2004-2014 yılları arasında meydana gelen karaciğer hasarı vakalarının yaklaşık %20’sinin gıda takviyelerine bağlı ortaya çıktığını göstermiştir.⁵ Yapılan başka bir çalışmada da takviye kaynaklı karaciğer hasarının genellikle daha ağır seyrettiği ve daha sık karaciğer nakli gerektirdiği tespit edilmiştir. En sık probleme sebep olan ürünler; zayıflama ürünleri, kas yapıcı ürünler, multi herbal karışımlar (birden fazla bitkisel bileşen içeren takviye ürünler) olarak bildirilmiştir.⁶

Diğer ilaçlarla etkileşimleri gözden kaçabilir. En çok kullanılan gıda takviyelerinden olan sarı kantaron bitkisi karaciğerde ilaçların vücuttan atılmasına aracılık eden enzimleri etkileyerek bazı ilaçların tesirlerini azaltabilir. Vitamin H adı ile bilinen Biotin kanser hastalarının takibinde kullanılan bazı değerlerin seviyesini olduğundan düşük göstererek hastanın hayatını tehlikeye sokabilir.⁷

Zararı yoktur ama fayda da getirmeyebilir. Gıda takviyelerine duyulan güvenin her zaman ilmî verilerle örtüşmediğini gösteren önemli örneklerden biri, 2024 yılında yayımlanan geniş bir saha çalışmasıdır. Kanser veya başka kronik hastalık hikayesi olmayan, 390.000’den fazla yetişkinden elde edilen verileri içeren araştırma, 27 yıl sürmüştür. Çalışmanın temel hedefi, günlük MVP* alımının daha düşük genel ölüm oranıyla ilişkili olduğu hipotezini test etmek ve özellikle önde gelen ölüm sebepleri olan kalp-damar hastalıkları ve kansere odaklanmaktır. Sonuçta, sağlıklı insanlarda düzenli multivitamin kullanımının daha düşük ölüm riskiyle bir münasebetinin olmadığı görülmüştür.⁸ Milli Sağlık Enstitüleri (NIH) de bu bulguyu destekleyerek, sağlıklı yetişkinlerde günlük multivitamin kullanımının ölüm riskini azaltmadığını açıklamıştır.⁹

Bu netice önemlidir. Fakat bu durum hiç kimse vitamin kullanmasın anlamına gelmez. Bazı özel durumlarda eksik olan vitamin veya mineralin kullanılması kişinin sağlığı için elzemdir. Burada tedavinin dozuna ve süresine bir hekimin karar vermesi en doğru yöntem olacaktır.

Gıda takviyesi içinde, etikette yazmayan gizli bir etken madde bulunabilir. Jama Internal Medicine dergisinde yayımlanan bir diğer makalede, 2014-2018 yılları arasında piyasada bulunan takviye preparatların muhteviyatları incelenmiş olup; özellikle zayıflama ürünleri, cinsî performansı ve sportif enerjiyi artırdığı öne sürülen takviyeler içerisinde etiket üzerinde yazmayan bir veya daha fazla ilaç etken maddesi bulunmuştur.¹⁰

Nitekim FDA’nın analizlerinde, 2007-2023 yılları arasında yapılan denetimlerde 1000’den fazla takviye ürününün terkibinde gizli ilaç etken maddesi tespit edilmiştir. Bunun mânâsı, ürünün içerisinde üzerinde yazılı olmayan etken bir kimyevî madde bulunduğudur. Mesela kilo vermek için gıda takviyesi kullandığını zanneden bir kişi aslında içerisinde sibutramin maddesi olan bir preparat, vücut geliştirmek için takviye kullanan biri de maalesef anabolik steroid türevi kullanıyor olabilir. Gıda takviyelerinin içerisine en çok gizlenen bir diğer etken madde de cinsî gücü arttıran ürünlerin içerisine eklenen Sildenafil’dir.¹¹

Bu yüzden Dünya Sağlık Teşkilatı, takviyelerin birçok ülkede ilaçlar kadar sıkı denetlenmediğini, bu sebeple üretilmiş bu terkibe karşı güvenilirliğin düşük olduğunu, hatta farmasötik adulterasyon* riskinin bulunduğunu vurgulamaktadır.

“Doktorlar bitkisel ilaçlara karşıdır.” faraziyesi doğru değildir. Zira ilaçların çoğu bitkilerden elde edilir. Doktorlar, içerisinde ne olduğunu, hangi dozda olduğunu bilmedikleri ürünlerin kullanımına karşıdır. Çünkü tıp eğitiminde “öncelikle kişiye zarar vermeme” kuralı öğretilir. Eğer bir ürün işe yarıyor ise etkinin olduğu yerde yan etki kaçınılmazdır. Bazen ilaç ile zehir arasındaki tek fark dozdur. Peygamber Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) hayatında kullanmayı alışkanlık hâline getirdiği, ashabına da tavsiye ettiği yöntem ve ürünler vardır. Bunların dahi kullanımında ehil birinden tavsiye alınması gerekmektedir. Mesela çörek otu, hangi durumlarda, günde ne kadar, hangi formda kullanılırsa etkisi daha iyi olur, piyasadaki ürünler bu anlamda yeterli veya güvenilir mi? vb.

Bu sebeplerden dolayı en doğru yaklaşım, bir ürünü gerçekten gerekli, tesirli ve güvenilir olduğu için kullanmaktır. Sağlık söz konusu olduğunda en emniyetli yol, kişinin tecrübesine güvendiği işinin ehli kişilerden görüş almasıdır. Hekimler de değişen şartlara göre insanların ihtiyaçlarını göz önünde bulundurmalıdır. Belki eskiden insanlar sorgusuz sualsiz kendilerine söyleneni yapıyordu; oysa günümüz insanı aklının ikna edilmesini ve kalben de mutmain olmayı arzu ediyor. Hastalarla konuşarak onları teşhis ve tedavi kararını belirleme sürecine dâhil etmek, kısa vadede zaman, sabır ve emek gerektirebilir; ama uzun vadede her iki tarafın da memnun olacağı güzel bir münasebet için iyi bir yatırımdır.

____________

* Nosebo (nocebo) etkisi: Kişinin kullandığı bir ilaç veya tedavinin kendisine zarar vereceğini düşünmesi sebebiyle yan etki hissetmesi veya şikâyetlerinin artmasıdır; bunun tersi olan plasebo etkisi ise, olumlu beklentilerle gerçek bir tedavi olmasa bile iyileşme hissi oluşmasıdır.

* Kohort: İstatistik, demografi ve sağlık bilimlerinde, belirli bir zaman diliminde ortak bir özelliği (doğum yılı, işe giriş, bir hastalığa maruz kalma vb.) paylaşan ve birlikte incelenen grup.

* MVP (Multivitamin Product): “Multivitamin takviyesi” (MVT) anlamında kullanılmıştır.

* Farmasötik adulterasyon: Etikette yazmayan, aslında ilaç olan etken maddelerin takviyelere gizlice eklenmesi.

Kaynaklar

1. https://www.ema.europa.eu (EMA). Safety of Medicines.
2. 2. https://www.ema.europa.eu (EMA). Authorisation of Medicines.
3. https://www.fda.gov FDA and Dietary Supplements.
4. https://www.fda.gov FDA and Product Approval.
5. Dickinson, A., Blatman, J., El-Dash, N., Julio C Franco, J.C. (2014): Consumer usage and reasons for using dietary supplements: report of a series of surveys. J. Am. Coll. Nutr. 33(2):176-82. doi: 10.1080/07315724.2013.875423.
6. Navarro, V.J., Khan, I., Björnsson, E. et al. (2017): Liver injury from herbal and dietary supplements. Hepatology, Wiley. https://doi.org/10.1002/hep.28813 Digital Object Identifier (DOI)
7. https://www.who.int World Health Organization (WHO). Substandard and Falsified Medical Products.
8. Loftfield, E., O’Connell, C.P., Abnet, C.C. (2024): Multivitamin Use and Mortality Risk in 3 Prospective US Cohorts. JAMA Network Open, Vol. 7, No. 6. e2418729.
9. National Institutes of Health (NIH). Multivitamin use and mortality.
10. Cohen PA, Travis JC, Venhuis BJ. Prohibited substances in dietary supplements after FDA warnings. JAMA Internal Medicine. 2019;179(6):813–815.
11. https://www.fda.gov FDA – Tainted Supplements Database

Yeni kurulan Tıbbiyede yabancı hocalar da ders veriyorlardı. Batılılarla tıp alanındaki karşılıklı temaslar 1853-1856 yılları arasındaki Kırım Savaşı sırasında İngiliz ve Fransız doktorların İstanbul’a gelmesiyle daha ileri bir seviyeye yükseldi. Bu dönemde savaşta karşılaşılan zor vakaların tedavisi ile ilgili, İngiliz ve Fransız doktorlarla vaka toplantıları yapılmaya başlandı. Ayrıca, ilk tıp cemiyeti de bu yıllarda kurulmuştur.² Diğer önemli bir gelişme ise savaş yıllarında İstanbul Selimiye Kışlası’nda yaralı askerlerin bakımı için hizmet veren Florence Nightingale’in çabalarıdır. Nightingale, Selimiye kışlasında yaralı asker bakımında, özellikle hijyen kurallarına uyulması ile ölüm oranlarının belirgin bir biçimde azaldığını göstermiştir. İstanbul’da kazandığı bu tecrübeyle Nightingale, 1860 yılında Londra’da ilk modern hemşirelik okulunu kurdu.³

3. Dünya Savaşı’yla Osmanlı’da tıp eğitiminde bir kırılma noktası ve yeni bir kesinti yaşandı. Savaş başladığında Darülfünun Tıp Fakültesinin askerî (Tıbbiye-i Şâhâne) ve sivil (Tıbbiye-i Mülkiye) talebeleri Haydarpaşa’da aynı binada eğitim görüyorlardı.⁴ 1914 Ağustos’unda seferberlik ilanıyla, tıp öğrencilerinin hepsi ordulara sevk edildi. 1915 yılında Tıbbiye tatil edilerek 1894 ve sonrasında doğanlar direkt birliklere gönderilirken, 3., 4. ve 5. sınıf öğrencilerle Şam Tıbbiyesi, eczacılık ve dişçilik öğrencileri Beykoz, Çanakkale, Beylerbeyi ve Yeşilköy gibi farklı hastanelere dağıtılmıştı. Tıbbiyeden askere alınan askerî veya sivil son sınıf öğrencileri zabit vekili, 3. ve 4. sınıf öğrencileri başçavuş muavini, 1. ve 2. sınıf öğrencileri ise çavuş rütbesiyle subay adayı olmuşlardı.⁵

Savaşla birlikte Tıbbiye bir harp hastanesine dönüştürülmüş ve öğrencilerin çoğu cephelere, talimgâhlara sevk edildikleri için stajlar iptal edilmişti. Hocaların ve öğrencilerin askere alınmasıyla 1915’te eğitim hiç başlamamış; fakülte kapalı kalmış ve mecrûhin (yaralılar) hastanesi hâline gelmişti. Çanakkale Savaşı sonrasında bir yıllık mecburi ayrılığın ardından 4 Mart 1916’da yeniden eğitime başlanmıştı. Sağ kalan öğrencilerin bir bölümü okullarına dönmüş ancak büyük bir bölümü maalesef cephelerde kalmıştı. Bu yüzden yeni talebelere ihtiyaç vardı. Ancak 1900 doğumlular da askere alınıp talimgâhlara sevk edildiğinden üniversite çağında çok az genç insan kalmıştı.^5,6 Bu zorluğu aşmak için Tıp Fakültesine girişte aranan lise mezunu olma şartı Bakanlar Kurulu kararıyla kaldırılmış ve eğitime ara vermeden devam edilmesi kararı alınmıştı.⁶ İngiliz işgali sırasında Tıbbiye öğrencileri, 14 Mart 1919’da Tıbbiye binasının kuleleri arasına Türk bayrağı asarak işgale karşı tepkilerini ortaya koydular; bu anlamlı duruş, ilerleyen yıllarda 14 Mart’ın Tıp Bayramı olarak benimsenmesine zemin hazırladı.⁷

Bazı kaynaklarda, bütün öğrencilerin cephede şehit olması sebebiyle Tıbbiyenin 1921 yılında mezun veremediği ifade edilir.⁸ Mazhar Osman tarafından yayımlanan bir çalışmada, Osmanlı ordusunda 1914-1917 yılları arasında 215 sağlık subayının şehit olduğu bildirilmektedir. Diğer bir kaynakta ise cephelerde sağlık hizmeti veren 765 tıp öğrencisinden 346’sının şehit düştüğü belirtilmektedir.⁹ Tıp tarihi araştırmalarına göre, hekimlerin I. Dünya Savaşı’ndaki ölüm sebeplerinin büyük ölçüde bulaşıcı hastalıklar, bilhassa tifüs olduğu; savaş esnasında ölümün ise daha nadir vuku bulduğu kaydedilmiştir.¹⁰

Çanakkale Savaşı ile ilgili resmi kayıtlarda 8 doktorun şehit olduğu belirtilirken maalesef cepheye gittikleri bilinen Tıbbiye öğrencileri için herhangi bir kayıt bulunmamaktadır. Bazı araştırmacılar ise bütün öğrencilerin şehit olmasının mümkün olmadığını, 1921’de bile bazı mezunların olduğunu ifade ederler.⁹ Bunlara göre mezun verilmeyen yıl 1921 değil, 1915’tir. Neticede Tıbbiye 1921’de bazı mezunlar vermiş olabilir, ancak inkâr edilemeyecek bir gerçek, öğrencilerin çoğunun savaş şartlarında, cephede veya hastalık sebebiyle kaybedilmiş olduğudur. Bu durumun tesirleri sonraki yıllarda kendini göstermiştir. 1923 yılında bütün ülkede sadece 554 hekim, 60 eczacı, 130 hemşire, 560 sağlık memuru ve 136 ebe bulunmaktadır. Hekim başına düşen nüfus yaklaşık 30.000 civarındadır. Bu dönemde sahte hekimler yeniden türemiş, kanunlarla bunun önü alınmaya çalışılmış ve yeni tıp fakülteleri kurulmuştur. Bütün bunlara rağmen 1940’ta hekim sayısı ancak 1500’e ulaşabilmiştir.¹¹

Muhterem Fethullah Gülen Hocaefendi, Tevbe sûresi 122. âyetiyle alâkalı kendisine yöneltilen bir soru üzerine öncelikle Çanakkale savaşına katılan talebeleri, ülkenin yok olma tehlikesi karşısında cepheye koşmalarını ve yaptıkları fedakarlığın büyüklüğünü anlatıp, kadir kıymetlerini takdir ediyor. Ancak sonrasında bu durumun ileriki yıllarda büyük bir boşluk oluşturduğunu ifade ediyor. Âyet-i kerimede, “Müminlerin hepsinin birden sefere çıkmaları uygun değildir. Öyleyse her topluluktan büyük kısmı cihada koşarken, birtakım da dinde derinleşip sağlam bilgi sahibi olmak için çalışmalı ve cihada çıkanlar dönüp geldiklerinde kötülüklerden sakınmaları ümidiyle- onları inzâr edip uyarmalıdırlar ki, aksi hâlde muhtemel tehlikelerden korunmuş olsunlar.” buyrulmaktadır. Hocaefendi, âyeti yorumlarken, din eğitimi dışında, bu yaklaşımın diğer ilim dalları için de geçerli olduğunu vurgulayarak şöyle devam ediyor: “Müminler cihad ederken dahi arkada bir zümre kalmalı ve dini öğrenmelidir ki diğerleri dönünce de onlara dini öğretsinler. Cihad farz-ı ayn olduğu zaman bile, sizin ilim ve kültür yuvalarınızın kapıları sonuna kadar açık olmalıdır. Eğer her tarafı düşmanın sardığı o devrede, ilim irfan yuvaları kapatılır ve herkes cepheye gönderilirse maddî mücahede kazanılsa bile ilim ve kültür adına çok şey kaybedilmiş olur. Onun için İslâm, böyle fevkalâde durumlarda bile, bir kısım insanların cepheye gitmeyip ilim ve kültür adına çalışma yapmalarını emretmektedir.”¹²

Zorlu dönemlerde ilmî araştırmalara devam etmenin diğer bir boyutu ise tarihî tecrübelerdir. Savaş yıllarında insanlık genellikle daha önce hiç düşünülmeyen yenilikler ortaya koymuş, yeni keşiflerin temeli atılmıştır. Son yüzyılı düşündüğümüzde savaşın gidişatını değiştiren atom bombası, radar teknolojisi, jet motorları, roketler gibi ilmî keşiflerin savaş yıllarında ortaya çıktığını görürüz. Savaş teknolojisi yanında antibiyotik kullanımının yaygınlaşması, kan ve kan ürünleri naklindeki ilerlemeler, bilgisayar bilimlerinin temellerinin atılması gibi gelişmeler hep II. Dünya Savaşı yıllarında olmuş ve bu keşifler savaş sonrası dönemdeki ilmî, teknolojik gelişmelerin de yönünü tayin etmiştir.¹³ Bu durumda, ayrılan kaynakların artması yanında motivasyon, muztar kalma hâlinin insanın mevcut potansiyelini zorlaması ve ilhamlara açık hâle getirmesinin de rolü olduğunu söyleyebiliriz.

Milletlerin tarihinde ilim, kültür alanında gözlenen aksama ve kesintiler, hangi sebebe bağlı olursa olsun, tesirleri yıllarca devam eden menfi neticeler ortaya çıkarır. Zor dönemlerde, kriz anlarında iyi planlamalar yapılıp her alanda ilim ve eğitim faaliyetlerine mümkün olduğunca devam edilmesi milletler ve kendini insanlığa adamış hareketler için zaruridir.

Kaynaklar

1. Topçu, İ. (2019): Osmanlı İmparatorluğunda İlk Bilimsel Tıp Cemiyetleri. Düzce Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi; 9 (Özel sayı), 132-140.
2. https://tip.marmara.edu.tr/fakulte/tarihce
3. https://tr.wikipedia.org/wiki/Florence_Nightingale
4. Hatemi, H. (2001): Türk Tıp Tarihinin Aşamaları. Tıp Tarihi Araştırmaları. Sayı 10, s. 11-20.
5. Ünver, S. (1951): Birinci Cihan Harbinde Tıp Fakültesi. Modern Tedavi Mecmuası, s. 70-74.
6. Özbay, K. (1976): Türk Asker Hekimliği Tarihi ve Asker Hastaneleri. Cilt II. İstanbul Yörük Basımevi, s. 120-123.
7. Tiryaki, T. (2008): 14 Mart Tıp Bayramı. Türkiye Çocuk Hastalıkları Dergisi. Cilt 2, Sayı 3.
8. Kuday, C, Özlen, F. (2003): A medical class lost at Gallipoli. J. Clin. Neurosci.;10: 37-39.
9. Özlen, F. (2023): 1915 Çanakkale Savaşında Şehit Düşen Tıbbiye Sınıfı Miti. Osmanlı Bilimi Araştırmaları, Cilt 24, s. 611-625.
10. Erkoç, Ş., Kazancıgil, A. (2001): Osmanlı Ordusunda I. Dünya Savaşında 3 Teşrinisani 1330-3 Nisan 1333 Tarihleri Arasında (1914-1917) Şehit Olan Sağlık Subaylarının Listesi. Tıp Tarihi Araştırmaları, cilt 10. s. 72-88.
11. Akdur, R. (2008): Cumhuriyetten Günümüze Türkiye’de Sağlık. 12. Ulusal Halk Sağlığı Kongresi Kitabı, Ankara, s. 45-71.
12. https://fgulen.com/tr/ses-ve-video-tr/bamteli/fethullah-gulen-ilim-talebesi-ve-maiset-derdi
13. https://www.nationalww2museum.org/war/articles/scientific-and-technological-advances-world-war-ii

]]> https://caglayandergisi.com/2026/01/01/butunlestirici-tibba-dogru/ Thu, 01 Jan 2026 13:28:01 +0000 https://www.caglayandergisi.com/?p=318134 Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem), “Beş şey gelmeden önce beş şeyin kıymetini biliniz.”¹ diye başlayan hadisinde hastalık gelmeden önce sağlığın da kıymetinin bilinmesine dikkati çekmiştir. Bu hadis-i şerif ile bir taraftan sağlığın önemi vurgulanırken diğer taraftan da hastalıkların tedavisinin gerekli oluşu ve ihmal edilmemesi hatırlatılmaktadır. Çoğu zaman hastalanmadan önce sağlıklı olmanın önemini kavrayamıyor, hastalandıktan sonra da her türlü tedavinin peşine düşerek sağlığımızı tekrar kazanma arayışına giriyoruz. Hele bir de amansız bir hastalığın pençesine düşmüşsek tedavi arayışında sınırları zorlamaya başlıyoruz. Özellikle güncel tıbbın yeterli olamadığı durumlarda çok çeşitli alternatif tedavi usullerinin değişik şekillerde hastalara sunulduğunu görüyoruz.

Klasik tıp, modern tıp, geleneksel tıp, tamamlayıcı tıp, alternatif tıp, entegre tıp ve benzeri tâbirlerle de bu dönemde karşılaşıyoruz. Akupunktur, fitoterapi*, apiterapi*, sülük tedavisi, hacamat, osteopati*, meditasyon, refleksoloji, chiropractic (kayropraktik)*, yoga, hipnoz ve manuel terapiler gibi çok sayıda tedavi yöntemi olduğunu öğreniyoruz. Bu kadar çok çeşitlilik içerisinde gerçekten bir kafa karışıklığı ortaya çıkıyor ve ister istemez “Acaba tıp tek bir elden bir bütün olarak sunulamaz mı?” sorusu aklımıza geliyor.

Bir adım daha attığımızda bu problemin mevzi veya mahalli bir sıkıntı ve karışıklık olmadığını; dünyanın her yerinde güncelliğini koruyan bir problem olduğunu görüyoruz. Pek çok ülke bu konuda birtakım adımlar atarak bu problemi çözecek arayışlara girmişlerdir. Atılan en önemli adım “Tıp tektir, yöntemleri çeşitlidir.” bakış açısının gündeme gelmesi olmuştur.

Peki bu kadar çok yöntem çeşitliliği nasıl ortaya çıkmış ve neden bazı usuller klasik tıbbın dışında alternatif metotlar olarak kalmışlardır? Her şeyden önce ulaşımın ve iletişimin güçlü olmadığı eski çağlarda dünyanın değişik bölgelerinde değişik tedavi yöntemlerinin ortaya çıkması ve bunların başka bölgelere yayılmasının çok yavaş olması normal bir durumdur. Tıbbın ilerlediği yakın dönemlerde ise “Delile Dayalı Tıp” kavramı ortaya çıkmıştır. Yani tesiri deneysel ve klinik yöntemlerle ispatlanan tedavi usulleri daha çok kullanılmaya başlanmış ve resmi otoritelerce de klasik tedaviler içine alınmıştır. Delili zayıf olan bazı metotlar ise alternatif tedaviler içerisinde kalmıştır.

Resmen kabul edilmeyen yöntemler de tıp eğitimi müfredatına girememiş ve daha da geride kalmaya mahkûm olmuşlardır. Her ne kadar delil zayıf da olsa bu yöntemler özellikle çaresiz hastalar tarafından tercih edildiği için kanunî sistemlerin dışında kontrolsüz bir şekilde uygulanmaya devam edilmiştir.

Hastaların tercih etmeleri ve sayıca az da olsa özellikle hasta gözlemlerine dayalı makalelerin yayımlanması ile resmi otoritelerin dikkati bu konuya çekilmiştir. Bu metot bolluğunun oluşturduğu kafa karıştırıcı duruma karşılık, Dünya Sağlık Teşkilatı ve çeşitli hükümetlerin çalışmaları ile klasik tıbbın ve alternatif yöntemlerin birlikte uygulanabileceği “Entegre Tıp” yani bütünleştirici tıp uygulamasına geçilebilmesi için adımlar atılmaya başlanmıştır.

Bütünleştirici tıp stratejilerinin geliştirilmesi ve uygulanmasındaki itici güç, hastaya sunulan sağlık hizmetini daha kaliteli hâle getirme arzusundan kaynaklanmaktadır. Sağlık hizmetlerini iyileştirmek için çalışan hayırsever bir kuruluş olan Bravewell Collaborative, bütünleştirici tıbbı “hastayı merkeze koyan ve kişinin sağlığına tesir eden bütün fizikî, hissî, zihnî, sosyal, ruhî ve çevreye dair tesirleri bir bütün olarak ele alan bir tedavi yaklaşımı” olarak tanımlar. Bu bakış açısı hastaların kendine has durumlarını, ihtiyaçlarını ve şartlarını dikkate alan kişiselleştirilmiş bir strateji oluşturarak, hastalıkları iyileştirmek ve insanların huzurlu olduğu mâkul bir sağlığa kavuşmalarına ve bu durumlarını korumalarına yardımcı olmak için çeşitli bilimsel disiplinlerden en uygun müdahaleleri kullanır.²

ABD’de alternatif tıp yöntemlerinin tamamı dikkate alınmıştır ve bu konuda çalışma yapmak üzere Millî Sağlık Enstitüsüne (NIH) bağlı olarak Tamamlayıcı ve İntegratif Tıp Millî Merkezi (NCCIH) kurulmuştur.³ Son 30 yılda, bütünleştirici tıp hizmeti sunan klinik merkezleri ve bu yöntemleri eğitim müfredatına alan tıp fakülteleri giderek artmaktadır. Buna bağlı olarak da bu müdahaleleri inceleyen araştırmacılar ve bütünleştirici sağlık hizmeti almak isteyen hasta sayılarında açık şekilde bir artış olmuştur.²

Aynı şekilde Avrupa ülkelerinde bu yöntemleri uygulayan merkez ve hekim sayıları da giderek artmaktadır ve bazı işlemler sigorta dahiline alınmıştır. Üniversitelerde bütünleştirici tıp ile ilgili kürsüler, araştırma ve çalışma grupları oluşturulmuştur. Üniversite ve araştırma merkezlerinde hangi yöntemlerin gerçekten işe yaradığı ve bunların kullanım alanları ile ilgili çalışmalar yapılmaktadır.⁴

İngiltere’de delil desteği daha güçlü olan chiropractic gibi bazı uygulamalar dışında kanunî düzenlemeler bulunmamaktadır.⁵ Ancak hastalar geçmişi çok uzun bir tecrübe birikimine dayandığını düşündükleri bu geleneksel tedavi yöntemlerine ilgi göstermekte ve ücretini kendileri ödeyerek bu tedavilere ulaşmaktadırlar.

Çin hükümeti geleneksel Çin tıbbını önemli ölçüde desteklemiş ve gerekli olan kanunî düzenlemeleri yapmıştır.⁶Klasik ve geleneksel tıp uygulamaları hastanelerde birlikte sunulmakta ve hastalar bütünleştirici bir şekilde sağlık hizmeti almaya özendirilmektedir. Çin hükümeti ayrıca bu alandaki uygulamaları ve bilimsel araştırmaları desteklemek için de kaynak ayırmaktadır.

Hindistan’da Ayurveda, Unani, Siddha, Homeopati gibi geleneksel yöntemler için bir bakanlık (AYUSH Bakanlığı) kurulmuş olup bu konudaki eğitim, araştırma ve düzenlemeler bu bakanlık tarafından yapılmaktadır.⁷ Bunun için geleneksel tıp yöntemlerine resmi statü tanınmış olup halk tarafından yoğun bir şekilde kullanılmaktadır.

Japonya’da Kampo denilen geleneksel Japon tıbbı sağlık sistemine entegre edilmiştir. Pek çok formülün reçetesi doktorlar tarafından yazılmakta ve bedeli sigorta şirketlerince karşılanmaktadır.⁸ Bazı Kampo formüllerinin etkinliği klinik çalışmalarla da desteklenmiştir.

Türkiye’de 2014 yılında yayımlanan bir yönetmelikle on beş çeşit geleneksel tıp yöntemi Sağlık Bakanlığı tarafından kabul edilen tedavi yöntemleri olarak bildirilmiştir.⁹ Diş hekimliğine ait tedavileri ayrı tutarsak bu on beş usulün tamamı, ilgili alanlarda eğitim almış tıp doktorları tarafından uygulanabilecektir. Bazı yöntemlerin doktor gözetiminde olmak şartıyla yardımcı sağlık personeli tarafından uygulanabileceği de belirtilmiştir.

Amerika’da entegre tıbbı uygulayan 29 merkez ile ilgili yapılan bir çalışmada ciddi bir başarı sağlandığı bildirilen hastalıklar ve başarı nispetleri şu şekildedir: Kronik ağrı %75, gastrointestinal bozukluklar %59, depresyon/anksiyete %55, kanser %52, stres %52, yorgunluk/uyku bozuklukları %48, fibromiyalji %42, akut ağrı %35, baş ağrısı %26, obezite %19. Burada kanser hastalarındaki başarı nispeti kanserin bizzat kendisinin tedavi edilmesi ile ilgili olmayıp, bu yöntemlerle hastaların ağrı ve diğer semptomlarının hafifletilmesinin yanı sıra bulantı, hâlsizlik gibi kemoterapinin yan etkileriyle başa çıkmaları açısındandır.³

Neden Bütünleştirici Tıp?

Yukarıda bahsi geçen uygulamaların dağınık bir şekilde, sağlık personeli olmayan kişiler tarafından ve denetimden uzak olabilecek bir şekilde uygulanması, dünya çapında önemli bir halk sağlığı problemidir. Mesela pıhtılaşma problemi olan veya kan sulandırıcı ilaç kullanan birine hacamat veya sülük tedavisi yapılmamalıdır. Alerjik bünyeli kişilerde sülük uygulaması ciddi deri reaksiyonlarına yol açabilir. Manuel terapi ve masaj uygulamalarının yine insan anatomisini bilen ehil biri tarafından yapılması gerekir. Kullandığımız besin takviyesi içindeki bir madde karaciğerimize zarar verebilir veya bizde var olan bir başka hastalığı kötüleştirebilir. Bazı bitkisel takviye ürünleri de kullandığımız diğer bir ilacın tesirini azaltabilir veya onunla zararlı bir neticeye sebep olabilir.

Bu yüzden doğru olan, tıbbın tek elden ve bütünleştirici bir şekilde yapılabilmesidir. Bunun için bütün usul ve metotlar ilmî süzgeçlerden geçirilerek klasik tıbba bir alternatif değil, onu tamamlayan bir format biçiminde ortaya konulmalıdır. Öncelikle geleneksel yöntemler ile ilgili temel bilgiler, tıp fakültelerinin müfredatlarına eklenebilir. Bir pratisyen hekime bütün yöntemler hakkında genel bilgiler verilerek hangi hastayı hangi yönteme yönlendireceği kapasitesi kazandırılır. Tıpta uzmanlık eğitimi süresince her branş kendi alanı ile ilgili uygulamaları öğrenir ve uzman olunca uygular. Chiropractic, sülük tedavisi, kupa uygulaması, akupunktur, osteopati, refleksoloji ve müzik terapisi uygulamaları için sağlık bilimleri üniversitelerinin ilgili fakültelerinde yeni bölümler açılarak bu alanlarda istihdam edilmek üzere yardımcı sağlık personeli yetiştirilebilir.

Bütün tedavi yöntemleri tek bir çatı altında toplanırsa, orkestra şefi konumundaki doktorun organize ettiği ekip içindeki çeşitli branşların hastayı bütüncül olarak değerlendirmesi mümkün hâle gelir. Bütünleyici tıp alanı hâlâ geliştirilme safhasındadır. Bu yöntemleri hastalarına sunan tıp merkezleri ve uygulayıcıları arasında en iyi netice veren tatbikatları belirleme ve bilgi paylaşım sistemleri kurulabilir. Üniversiteler ve araştırma kurumları bu yöntemlerin hangi sahalarda kullanılmasının daha uygun olduğunu başarı neticelerini ortaya koyacak çalışmalar yaparak yayımlayabilirler. İlgili kongre ve toplantılar ile bilgi ve tecrübe paylaşımı yaparak tamamlayıcı sağlık hizmetlerinin tesirli ve daha yaygın bir biçimde uygulanması sağlanır. Böylece daha çok hastanın kaliteli ve doğru bir biçimde bu hizmetten faydalanması mümkün kılınırken, Peygamber Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) “Her hastalığın çaresinin olduğu” mealindeki hadis-i şerifinin¹⁰ hayata geçirilmesi hususunda ciddi adımlar atılmış olur.

___

*Fitoterapi: Bitkiler ve bitkisel ürünlerle yapılan tedavi yöntemleri.
*Apiterapi: Bal, propolis, arı sütü ve arı zehri gibi arı ürünleriyle uygulanan tedavi yöntemi.
*Osteopati: Vücuttaki kas, eklem ve dokuları elle değerlendirip yine elle tedavi etmeyi hedefleyen bir tamamlayıcı tıp yaklaşımı.
*Chiropractic (kayropraktik): Omurga ve iskelet sistemi bozukluklarını elle düzeltmeye odaklanan bir manuel tedavi yöntemi.

Kaynaklar

1. Buhârî, Rikâk, 3; Tirmizî, Zühd, 25.
2. Global Adv Health Med. 2012; 1(3):18-94.
3. https://www.nccih.nih.gov/  National Center for Complementary and Integrative Health.

4.https://epidemiologie.charite.de/en/research/complementary-and-integrative-medicine-research-unit

5. https://www.nhs.uk/tests-and-treatments/complementary-and-alternative-medicine

6.Traditional Chinese Medicine Law of China (2016): China Laws Portal – CJO

7. https://ayush.gov.in/?utm_source
8. Katayama K, Yoshino T, Munakata K, Yamaguchi R, Imoto S, Miyano S, Watanabe K. (2013): Prescription of kampo drugs in the Japanese health care insurance program. Evid. Based Complement Alternat. Med. 2013: 576973. Epub 2013 Nov 30.
9. https://www.mevzuat.gov.tr. Geleneksel ve Tamamlayıcı Tıp Yönetmeliği.
10. Buhârî, Tıb, 1; Tirmizî, Tıb, 2; Ebû Dâvûd, Tıb, 11; Müslim, Selâm, 69.

            Bedenin kalbi olduğu gibi, ruhumuzun da “akıl ve vicdan” olarak tanımlanan iki bölümden yapılmış bir kalbinin olduğunu mantıklı düşünen herkes kabul ediyor. Zira göremediği için ruhu inkâr eden, insanı sadece et ve kemikten ibaret bir varlık tasavvur edenlerden hiçbiri, akılsız ve vicdansız olduğunu kabul etmiyor. Kısacası insan; beyin, bağırsak, kalb, mide ve pankreasın yanı sıra ruhuyla, akıl ve vicdandan oluşan manevî kalbiyle, nefis, irade ve duygularıyla, maddî ve manevî yönleriyle çok girift bir varlıktır. Bu yüzden yapılan bunca çalışmaya rağmen insanın sırrı tam çözülebilmiş değildir. Bugün bile en çok tartışılan konulardan biri, “Beyin mi kalbe, kalb mi beyne hükmediyor?” sorusudur. Kalbi sadece kaslardan ibaret olan, vücuda mekanik bir şekilde kan pompalayan bir organ olarak kabul edenler, beyin tarafından yönetiliyoruz derken; akıl ve vicdandan oluşan bir manevî kalbimiz daha var diyenler, karar vermemizde esas komutanın ruh olduğunu kabul ediyorlar.

Buraya kadar anlatmaya çalıştığımız husus, konunun biraz da felsefeyi ilgilendiren yönüdür. Son zamanlarda yapılan çeşitli araştırmacılarca vücudun motoru konumundaki kalbimizin bazı şaşırtıcı özellikleri ortaya çıktıkça insanın hayret ve hayranlığı artıyor.

Araştırmalar Neyi Gösteriyor?

Beyinden gelen sinirler dışında, kalbimiz çok özel sinir merkezlerine, yani ganglionlara sahiptir.[1] Kalbimizin kasılmasının hangi noktadan başladığı sorusunun cevabını arayan araştırmalar, 1906 ve 1908 yıllarında yapılmıştır. Kalbin sağ üst kulakçığının yan duvarı içine yerleştirilmiş sinir düğümü, anne karnında çalışmaya başlar ve ölüme kadar gece gündüz hiç durmadan çalışır. Bu sinir düğümüne “fıtrî kalb pili” veya “sinoatriyal düğüm” (SA) denilir. SA düğüm, kalbin çalışma ritmini, sinyal iletim hızını, kasılma (sistol) ve gevşeme (diastol) gücünü kontrol etmekle görevlendirilmiş parasempatik ve sempatik sinirler ile donatılmıştır. Biraz daha aşağı bölgede “atrio-ventricular düğüm” (AV) olarak bilinen ikinci merkezden çıkan sinyaller ise karıncıkların kasılması için gerekli zamanlamanın ayarlanmasında iş görür.

Bu merkezler dışında kalbin içine yayılmış yaygın bir sinir ağı mevcut olup nörokardiyologların bir kısmınca “küçük ama muhteşem beyin” olarak tarif edilmektedir. Bu sistemin beynimizdeki sinir sisteminden bağımsız, öğrenme, bilgi işleme, hatırlama ve idrak gibi fonksiyonlarla donatıldığı düşünülmektedir. Kalbden beynimize, beyinden de kalbimize bilgi akışı ile bir bakıma kalb ve beyin birlikteliği sağlanmaktadır.

Beynimizden çıkan 10. sinir olan vagus siniri, birçok karın içi organla birlikte kalbin içine kadar uzanarak beyinden gelen elektromanyetik dalgaları iletir. Kalbin kas kütlesi dışında maddî yapısı olmayan akıl, vicdan, his ve iradenin aktif olduğu maneviyatın tetiklendiği durumlarda, maddî kalbimizin de etkilendiği bir gerçektir. Ani bir üzüntü karşısında kalb krizi geçirme durumu buna işaret ediyor olabilir. Manevî kalb diyebileceğimiz bu ikinci kalbin bir komuta merkezi gibi fonksiyon gördüğü ve maddî kalb ile sıkı irtibat içinde olduğu anlaşılmaktadır. İnsanı sadece et, kemik ve kan yığını bir varlık olarak kabul eden materyalist düşünceye göre, kalbimiz bir tanedir, o da sadece kan pompalayan bir kas dokusundan ibarettir. Elde edilen bilimsel veriler; kalble beyin, vicdanla akıl arasındaki sinyalleri çözerek bir insanın iyi mi, yoksa kötü niyetli mi olduğunun bile bilinebileceğini, duygu ve düşüncelerin deşifre edilebileceğini ileri sürmektedir.

Araştırmalar, beyin ve zihin dünyasına, insana ve hastalıklara bakış açımızı ve ön kabullerimizi kökten değiştireceğe benzemektedir.

Kalbdeki Dört Farklı İletişim

Kalbin beyinle iletişim kurmasında sinirler (nörolojik yol), hormonlar ve nörotransmiterler (biyokimyevî yol), kan basıncı ve nabız (biyofizikî yol) ve elektromanyetik alan şeklinde özetlenebilecek dört farklı yolun kullanıldığı kabul edilmektedir. Ancak kalb-beyin arasındaki iki yönlü iletişim ağı, sanıldığından daha karmaşıktır. Her bir kalb atışının, sadece kanı pompalamakla kalmadığı, aynı zamanda bütün vücuda kan basıncıyla, nörolojik, hormonal ve elektromanyetik yollarla bilgi gönderdiği gibi, aynı yollarla bilgi aldığı da düşünülmektedir.

Mesela kalb ile böbrekler arasında haberleşme sonucu kalbin kulakçıklarında üretilen atriyal natriüretik peptid (ANP) isimli hormon molekülleri, kalble böbreklerimiz arasındaki haberleşmeyi teminle görevlidirler. Damarlardaki basınç, yani tansiyon arttığı zaman, kalbden damar içine salınan ANP’ler bir yandan damarları genişletirken (vazodilatasyon) diğer yandan böbreklere tesir ederek sodyumun idrar vasıtasıyla atılmasına (natriüretik tesir) sebep olurlar. Böylece tansiyon dengelenir. En önemlisi de eskiden sadece beyinde üretildiği düşünülen norepinefrin, epinefrinve dopamin gibi nörotransmiter, yani sinir uyarılarının iletilmesine aracılık eden moleküllerin, kalbimizde de üretildiği keşfedilmiştir.

Kalbin elektrofizyolojik yolla bilgi gönderip alması ise bambaşka bir uzmanlık sahasıdır. Kalbin oluşturduğu manyetik alan, vücudumuzdaki diğer organlarla iletişim hâlindedir. Beyin ile bağlantılı çalıştırılan kalb, kendisine ait bir biyolojik bilgiden ve akıldan mahrum olmasına rağmen, beyne hangi endorfini ve hormonları salgılaması gerektiğini bildirir. Araştırmalar bazı bilgilerin duygular aracılığıyla kalbden beynimize ve diğer organlarımıza iletildiğini göstermektedir. Daha enteresan olanı ise kalbde ortaya çıkan elektromanyetik alanın yaratılmasında sadece duygular değil, düşünceler, okunanlar ve seyredilen sahneler de rol oynamaktadır. Kalbimiz, düşünce ve duygularımızla elektromanyetik alan oluşturmada bir tür vasıta olmaktadır. Vücudumuzla sınırlı kalmayan bu manyetik alanın tesiri bizi kuşattığı gibi, çevreye de yayılmakta ve bulunulan mekânda hissedilebilmektedir. Kısaca ifade edersek, maneviyatımızın keyfiyetine göre kalbimizde yaratılan bir çeşit elektromanyetik dalganın yayılarak çevreye tesir ettiği, inanç dünyamız, duygu ve düşüncelerimiz hakkında, dış dünyada hissedilecek yoğunluğa ulaştığı fark edilmektedir.[2]

Kalb ve beyin arasındaki iletişimi inceleyen araştırmacılar, kalbin elektromanyetik alanındaki bilgiyi, başka bir deyişle kodlamayı anlamaya çalışıyor; sevgi, takdir, merhamet gibi olumlu duyguların, kalbimizin çok farklı bir mesaj oluşturmasına sebep olduğunu söylüyor. Olumlu duygular hissettiğimizde, kalbin birbiri ardına süren kasılma ve gevşeme ritminin değişkenliği çok düzenli hâle gelmekte ve bu değişim kalbin elektromanyetik alanına yansımaktadır.[3]

Kalb-Beyin Dengesi ve Mutluluk Duygusu

            Dr. Rollin McCraty’e göre, “Kalbin beyne gönderdiği sinyallerdeki düzen, beynin performansına derinden tesir etmekte, eğer sinyaller düzenli ise kavrama, düzgün düşünebilme, iyi karar verme gibi fonksiyonlar kolaylaşmaktadır. Aksi durumda öfke, ümitsizlik ve panik gibi hisler kalb atışlarında düzensizliğe sebep olmakta ve düzgün düşünebilme zorlaşmaktadır.” McCraty, moralimiz bozuk olduğunda yahut birine kızdığımızda, bazen mantıksız şeyler yapmamızın bu durumla alâkalı olduğunu ifade etmektedir. Bütün bu bilgiler bize kalbimizin sadece bir kas dokusu olmadığını ve daha huzurlu ve sağlıklı yaşamamız için zihnimizin ve bedenimizin birlikte çalışması gerektiğini göstermektedir. Dengemiz bozulduğunda stresi ve hastalığı hayatımıza davet etmiş oluyor ve mutlu olamıyoruz. M. Fethullah Gülen Hocaefendi, mutluluğu, insanın zihnî perişanlıktan, zihin dağınıklığından kurtulması ve kalbin doyuma ulaşıp huzura ermesi olarak tarif ediyor.[4] Diğer bir ifadeyle kalb, beyin ve bağırsak gibi organlarımızın birbirleriyle haberleşerek denge içinde yaşaması, bize zihin, vicdan, düşünce, sevgi ve merhamet gibi özelliklerimizin de denge içinde olması gerektiğini fısıldıyor.

Meraklı Olmak, Güzel Düşünmek ve Dostlarla Görüşmek

Kalble ilgili üç önemli özelliğin ayrıca üzerinde durulması gerekmektedir:

1. Sinir bilimciler; meraklı olmamızı (çünkü merak ilmin kapılarını açtığı gibi, kalb ve beyin sağlığına da müspet bir şekilde tesir etmektedir), kendimizi geliştirmemizi ve olumsuzluklardan uzak durmamızı tavsiye etmektedir. Bu yüzden kendimizi değiştirir, olumlu duygu, düşünce ve davranışlara odaklanırsak daha huzurlu yaşayabiliriz.

2. Dr. Raymond Bradley ve Dr. Rollin McCraty, aralarında bir buçuk metreye kadar mesafe bulunan kişilerin kalb enerjisi alışverişini tespit ettiklerini ifade ediyor. Beyin dalgaları, kalb ritimleriyle senkronize, yani eş zamanlı yaratılmaktadır. Üstad Bediüzzaman Hazretleri bu hususa işaret eden harika bir reçete veriyor: “Bu dünyanın hayatı pek çabuk değişmesine ve zevaline (son bulmasına) ve fenâ ve fâni, âkıbetsiz lezzetlerine ve firak ve iftirak (ayrılık) tokatlarına karşı bir ehemmiyetli medar-ı teselli (teselli vesilesi) ise, samimî dostlar ile görüşmektir.”[5]

3. Küçücük DNA’lara ciltlerce genetik bilgi depolandığı ve hafıza merkezimizde ömür boyu yaşadığımız hatıralar saklandığı gibi, küçücük kalbimize kâinat kadar bir muhabbet istidadı yerleştirilmiştir. Kısacası kalb sevmek için yaratılmıştır, nefret, kin ve düşmanlık için değil.

Özetleyecek olursak, kâinattaki en kompleks yapı olan insan beyni ile kalb ve bağırsak sisteminin teşkil ettiği mükemmel sistem hakkında yapılan her türlü araştırma ve keşif, insanı hayranlığa sevk etmekte ve bu sistemlerin sahibi Yaradan’a karşı olan imanın verdiği lezzeti artırmaktadır.

Dipnotlar

[1] J. E. Hall, M.E. Hall, Guyton Tıbbi Fizyoloji. Çev. Berrak Ç. Yeğen, İnci Alican, Zeynep Solakoğlu, İstanbul: Güneş Tıp Kitabevleri, 2021; I. Filliozat, İçimde Neler Oluyor?, İstanbul: Pegasus Yayınları, 2020.

[2] I. Filliozat, Kalp Zekâsı, İstanbul: Pegasus Yayınlar, 2017.

[3] R. McCraty, “Exploring the Role of the Heart in Human Performance: An overview of research conducted by the HeartMath Institute”, Science of the Heart, vol. 2, 2016.

[4] M. Fethullah Gülen, “Kirli Zihinler ve Dağınık Kalbler”, herkul.org/kirik-testi/kirli-zihinler-ve-daginik-kalbler/

[5] Bediüzzaman Said Nursî, Şuâlar, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 300.

Vücudumuzun Dengesi

Yürürken, koşarken, kayarken, tırmanırken veya bisiklet sürerken vücudumuzu sürekli denge hâlinde tutmakla görevli harikulade bir mekanizma vardır. Bu işleyişi oluşturan unsurlar; beyin, göz ve kaslarımızdaki reseptörler ile iç kulağımızdaki denge organı olup vücudun dengesi, bunlar arasındaki düzenli irtibata bağlanmıştır.

Sistemin parçalarından biri, alışılmadık bir uyarılmaya mârûz kaldığında sıkıntı yaşarız. Mesela, bir otobüste oturup pencereden dışarı bakarken yanımızdaki araç hareket ederse, bir an için, tuhaf bir duyum alır ve bizim mi yoksa diğer otobüsün mü hareket ettiğinden emin olamayız. Ancak diğer araç görüş alanımızdan çıkmaya başladıktan sonra bu his kaybolur. Gözlerimizden doğru sinyaller gitmeye başlar, eksik olan parça tamamlanmış olur ve sistem düzenli işleyişe kavuşur, her şey yeniden netleşir.^[iii] Muhteşem mekanizmanın her bir parçası hassas mizanlarla çalışmakta, bir tanesinin eksikliği bile problemlere yol açmaktadır.

Hiç bilmediğimiz bir yerde gözlerimizi kapatsak ya da tamamen karanlık bir ortamda bulunsak, adım atmakta oldukça zorlanırız. Böyle bir durumda, eğer bir merdivenden ineceksek, bir yere tutunmadan inmeyi başaramayız ve ilerlemek neredeyse imkânsız hûle gelir.

Görmenin haricinde eklem ve kaslardan gelen sinyaller de dengemizin sağlanmasında çok önemli rol oynar. Kaslarımızdaki dengeli bir gerginlik sayesinde ayakta durabiliriz. Birçok iskelet kasının hassas bir denge içerisinde ve belli ölçüde kasılı kalması ve kaslardaki gerginliğin yapılacak harekete uygun bir biçimde, anında ayarlanması muhteşem bir sistemin çalışmasıyla gerçekleşir. Mesela, düşecek gibi olduğumuzda göz ve kulağımızdaki denge organından beyne giden komutlarla kaslar harekete geçirilmekte ve vücudumuzun dengesi sağlanmaktadır.

Bu arada, denge sistemimizin düzenli çalışıp çalışmadığını, düz bir çizgi üzerinde yalpalamadan yürüyerek veya tek ayak üzerinde en az 30 saniye sallanmadan durmaya çalışmakla test edebiliriz.

^[i] “Beş duyu haricinde kaslarda, tendonlarda ve eklemlerde de duyu reseptörleri vardır. Bunlara ‘kinestetik duyular’denir.” Bkz. “Duyu sistemi”, tr.wikipedia.org/wiki/Duyu_sistemi

^[ii] Araçların çok hızlı ve ani hareket etmeleri buna sebep olmaktadır. Mesela, gözlerimizden ileri doğru bakılıyor sinyali gelirken kulaklarımızdaki denge organından ters döndüğümüz sinyali gelebilir.

^[iii] “Why do roller coasters make us feel dizzy?”, www.britannica.com/video/179644/equilibrium-vertigo-ear

Anne karnında buluşup kaynaşan erkek ve dişi hücreler, başlangıçta tek bir hücre iken zamanla iki, dört, sekiz, 16, 32, 64 ve 128 hücreye ulaşırlar. Bundan sonraki çoğalmaların zamanlaması ve bölünme yönleri, bütün hücrelerde aynı zamanda olmayacağı için, hücre sayısı artışı da katlanan sayılar şeklinde olmayacaktır.

Birinci haftanın sonunda tomurcuk şeklinde bir hücre topluluğu (morula) oluşur. Bu yapıdaki hücreler esas olarak iki grup altında değerlendirilebilir. Birinci grupta yer alanlar, çoğalıp gelişmeleri ile embriyoyu saracak, koruyacak ve besleyecek olan dokuların gelişeceği destekleyici hücrelerdir. İkinci gruptakiler ise sonuçta dünyaya gelecek olan bebeğin gelişeceği esas hücrelerdir. İşte bu iki grup hücreden oluşan hücre topluluğu (blastokist), birinci hafta sonunda ana rahmine tutunmaya başlar.

İkinci haftada bu iki hücre grubu birbirinden ayrılarak çoğalmaya devam eder. Destek hücrelerin çoğalması ile koruyucu dokular daha belirgin bir hâle gelirler. “Esas hücreler” dediğimiz hücre grubu ise kök hücrelerden oluşan bir hücre topluluğudur. Bu toplulukta bulunan kök hücrelerden her biri, tek başına bir insanın yaratılışına vesile olma potansiyeline sahiptir.

Üçüncü haftada kök hücre topluluğu çoğalıp farklılaşarak ileride insanın şekilleneceği üç doku tabakasına dönüştürülürler. Bu üç doku tabakasının her birinden belirli doku ve organlar gelişir. Ektoderm denilen tabakadan beyin, sinir sistemi, saç, deri ve tırnaklar; mezoderm tabakasından kaslar, kemikler, bağ dokuları, böbrekler, kalb ve kan damarları; endodermden de sindirim sisteminin ve akciğerlerin içini döşeyen epitel meydana gelir.

Üçüncü ve sekizinci haftalar arasında bu üç tabaka gelişip farklılaşarak insan vücudunu oluşturacak olan bütün doku ve organların ilk şekilleri ortaya çıkmaya devam eder. Sekizinci haftada artık bebeğin doku ve organlarının ana şekillenmesi tamamlanmıştır. Bundan sonra doğuma kadar geçen süreçte doku, organ ve organ sistemleri son şekillerini almak üzere büyümelerini ve gelişmelerini sürdürürler.[i]

[i] T. W. Sadler, Langman’s Medikal Embriyoloji, 9. baskı, çev. Can Başaklar, İstanbul: Palme Yayınevi, 2005, s. 30–85.

Uzun bir süredir tıpta yeni bir anlayış ortaya çıktı: delile veya ispata dayalı tıp.[i] Buna göre, hastaya uygulanan tedavinin bir delile dayanması gerekmektedir. Günümüz tıbbının kabul ettiği en büyük delil, kontrollü araştırmalardır. Bu çalışmalarda, tesiri değerlendirilecek ilacı alan ve almayan kişiler iki gruba ayrılmaktadır. İlacın verilmediği gruba, ilaçla aynı görünümde, “plasebo” ismiyle anılan, zararsız bir madde verilmektedir. Araştırmanın hedefi, ilacın özellikleri, muhtemel fayda ve zararları, hastalara baştan anlatılmakta ve kabul ederlerse araştırmaya dâhil edilmektedirler. Bu çalışmalarda kimin hangi grupta olduğu, yani plaseboyu ve asıl ilacı kimin aldığı, hastalar ve doktorlar tarafından bilinmemektedir. Böylelikle peşin hükümlü değerlendirmeler asgariye indirilmektedir.

Çalışma verileri, araştırmayı yürüten doktorlardan bağımsız kişiler tarafından değerlendirilmekte ve ilacın hem tesiri hem de yan etkileri, istatistik yöntemleriyle analiz edilmektedir. Sonrasında araştırma neticeleri dünyaca kabul edilen denetleyici kurumlara (ABD’de FDA, Avrupa’da EMA) sunulmaktadır. Bu kurumların araştırmadan elde edilen bütün değerleri sorgulama yetkisi bulunmaktadır. Sonuçta bu otoriteler, ilacın belli hastalıkların tedavisinde kullanılmasını tasdik etmekte veya reddetmektedir. Ancak süreç burada bitmemekte, beklenmeyen yan etkiler daha büyük hasta gruplarında görülürse, denetleyici kurumlar ilacın lisansını iptal edebilmekte veya ikazlarda bulunabilmektedir. İspata ve delile dayalı tıp sistematiğine göre, önceki ilaç çalışmaları ve müşahede verileri esas alınarak hekimlerin günlük pratikte kullanmaları için teşhis ve tedavi kılavuzları hazırlanmaktadır. Böylelikle hastaların mümkün olduğunca etkisi gösterilmiş, standart tedavileri alması sağlanmaktadır. Tabiî ki ilaç firmaları hem laboratuvar araştırmalarına hem de klinik çalışmalarına ciddi yatırım yaptıkları için fazlası ile kazanmak isterler. Ancak belirli denetim mekanizmaları mevcuttur ve ilaçların olumlu veya olumsuz tesirleri ciddi şekilde takip edilmektedir.

[i] İngilizcesi: evidence-based medicine.

            Bor çalışmaları; özellikle kemik sağlığı, beyin fonksiyonları, kanserler ve hormon sistemi üzerinde yoğunlaşmaktadır. Borun insan vücudunda 300 civarında enzimin yapısında bulunması, hücre zarının bütünlüğünde önemli rol oynaması, kalsiyum ve D vitamininin bağırsaklardan emilmesini artırması, bağışıklık sistemini güçlendirmesi ve metabolizmayı canlandırması gibi birçok olumlu özelliği tespit edilmiştir. Yapılan çalışmalarda akciğer, prostat, meme ve rahim kanserleri gibi bazı kanserlere karşı koruyucu ve tedavilerine yardımcı olduğunun tespit edilmesi, borun ne kadar önemli olduğunu göstermektedir.[1] “Derdi veren devasını da verir.” deriz ya, borun pek çok derde derman vesilesi olarak ihsan edilmiş olduğu görülmektedir.

            Kemikler, Hormonlar ve Beyne Etkileri

            Bor en fazla kemiklerimizde birikir. Borun kalsiyum, magnezyum ve D vitamini üzerinden kemik sağlığına müspet tesirleri, diyet ile yeterli bor alımının, kemikleri sağlamlaştırdığı ve kemik büyümesini uyardığı, bu yüzden büyüme çağındaki çocukların takviye maksatlı bor kullanabileceği ifade edilmektedir. Borik asit, moleküler seviyede osteoblastik aktiviteyi, yani kemik yapımını ve kemik dolgunluğunu hızlandırmaktadır. Bu tesirleri ile borik asidin kemik kırıklarını iyileştirmede faydalı olduğu da gösterilmiştir. Osteoporoz (kemik erimesi) riski taşıyan kadınlarda yapılan bir çalışmada, bor takviyesiyle kemiklerin dokusunun %60’a varan oranda daha sağlıklı olduğu görülmüştür.[2] Diğer yandan, borun beyin sağlığı açısından da koruyucu olduğunu, Alzheimer, Parkinson ve panik atak gibi rahatsızlıklara karşı direnç kazandırdığı da belirtilmiştir.[3] Bazı araştırmalar da şeker hastalığı, yaşlanma ve vücut zindeliği için faydalı bir mineral olduğunu söylemektedir.[4]

            Kanseri Önleme ve Tedavi Etmede Borun Rolü

            Borun en faydalı yönlerinden biri de bazı kanser türlerine karşı koruyucu olması ve kanser tedavisine katkıda bulunmasıdır. Kanser üzerindeki olumlu tesirlerinin, antienflamatuvar, yani iltihap önleyici, antioksidan, hücre zarını sağlamlaştırma ve yaraları çabuk iyileştirme gibi özelliklerinden dolayı olduğu düşünülmektedir. Kalsiyum iyonunun hücrenin içine ve dışına doğru hareketinin, hücrelerin canlı ve genç kalmasında önemli rolü bulunmaktadır. Kanser hücrelerinde borik asit konsantrasyonuna göre, “nikotinamid adenin dinükleotit”[5] (NAD) üretimi ve kalsiyum salınımının değiştiği, neticede borun kanser hücrelerinde ortalama yüzde 50 civarında proliferasyonu, yani kanser hücrelerinin çoğalmasını azalttığı ileri sürülmektedir. Özellikle bir çeşit beyin tümörü olan glioma ile prostat, akciğer, rahim ve meme kanserlerinde borun önleyici tesiri olduğunu bildiren çok sayıda çalışma literatürde vardır. Enfeksiyon ve oksidatif stres de kanser riski ile ilişkilendirildiğinden borun antienflamatuvar ve antioksidan olmasının, prostat kanserinin önlenmesi veya durdurulmasında faydalı olduğu rapor edilmiştir. Son yıllarda, ameliyat edilemeyen, yani metastaz yapmış kanserlerin tedavisinde, yapısında bor bulunan kanser ilaçları giderek daha sık kullanılmaktadır. Şimdiden bor muhtevalı birçok ilacın üretildiği bilinmektedir. Önümüzdeki senelerde bu ilaçlarla, kanser tedavisine yönelik daha net ve başarılı sonuçların alınması ümit edilmektedir. Prostat kanseri tedavisinde yeni bir ümit olan Bortezomib’in yanı sıra meme kanserleri ve kemik eklem iltihapları (osteoartritler) için ümit vadeden Kalsiyum Fruktoborat, bor ihtiva eden antikanser ilaçlara örnek olarak verilebilir. Yaklaşık 100 yıldır, borun tıbbî kullanımı, antiseptiklerle sınırlıydı, ancak son zamanlarda bor ihtiva eden bileşiklerin kullanımı, tesir mekanizması tam olarak anlaşılamamasına rağmen, antibiyotiklere ve antikanser ilaçlara doğru kaymış ve bor kullanımı daha da genişlemiştir. Günümüzde ise tedaviye yardımcı olması için ilaçların yapılarına bor dâhil edilmektedir. Mesela bor muhtevalı Dutogliptin, şeker hastalığı tedavisi için ümit vadetmektedir.[6]

            Diğer Etkileri

            Borun bağışıklık sistemini uyarıcı, akut ve kronik inflamasyonu baskılayıcı tesirleri bilinmektedir. Elektronları dengeli bir münasebet içinde olan element veya bileşik kararlıdır. Dış yörüngelerinde bir veya daha fazla eşleşmemiş elektrona sahip element veya bileşikler, serbest radikaldir. Serbest radikal moleküller, hücre membranlarındaki “fosfolipit” isimli yağlara saldırarak zar yapısını bozar, enzimleri ve DNA yapısını hasara uğratır ve hücre ölümlerine yol açarlar. Bor gibi antioksidanlar, serbest radikal savaşçılarıdırlar; hücrelerde metabolizmanın toksik ara veya son ürünlerinden açığa çıkan serbest radikalleri etkisizleştirip koruyucu özellikler sergilerler. Ayrıca diyet ile bor alımının kan lipit değerlerini azalttığı ve obezite gelişimini engellediği de gösterilmiştir. Bor bileşikleri trigliserit ve kolesterol sentezini azaltarak lipitlerin dokularda depolanmasını engelleyerek veya safra ile yağların atılmasını sağlayarak kandaki yağların seviyesini düşürdüğü ileri sürülmüştür.[7] Böylece damar sertliği ve kalb infarktüslerine karşı koruyucu olabileceği düşünülmektedir. Borun dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğuna ve otizme karşı faydalı olabileceğine dair araştırmalar da literatürde vardır.[8]

            Yan Tesiri Var mı?

            ABD’deki Millî Sağlık Enstitüleri, 70–80 kg ağırlığındaki bir erişkinin, günlük 3–13 mg arasında bor almasını tavsiye etmektedir.[9] Günlük su içimiyle ve besinler vasıtasıyla bu ihtiyaç giderilebilir. Bu miktarda borun bilinen bir yan tesiri yoktur. Zaten alınan borun yarısı ilk 24 saatte idrar yoluyla atılmaktadır. Bor topraktan sulara geçmekte ve içilen sularla ve besinlerle vücudumuzun ihtiyacı giderilmektedir. Badem, fındık, hurma, şeftali, erik, elma, üzüm, sarımsak, domates, patates ve brokoli, bol miktarda bor ihtiva eden gıdalardır.

Bor takviyesi için, özellikle kronik böbrek yetmezliği olan hastaların mutlaka bir nefroloji uzmanına danışması gerekir. Böbrek yetmezliği olmayanlar ise doktoruna danışarak ve içme sularında yeterince bor olup olmadığına göre karar vermelidir.

Uzun süre, çok yüksek dozda bor kullanımının, tiroit fonksiyonlarına olumsuz etkisi olabileceğini ileri süren çalışmalar da vardır. Yapılan araştırmalar, ağız yoluyla alınan borun, vücut ağırlığının kilogram başına 640 mg’ı aşması hâlinde zararlı olabileceğini göstermiştir. Vücut ağırlığımız 70–80 kilogram ise bu miktar, 45–51 gram bora tekabül etmektedir.[10]

Dipnotlar

[1] B. Tural, S. Tural, Y. K. Haspolat, Farklı Yaklaşımlarla Endüstriyel ve Sağlık Alanında Bor, Ankara: Orient Yayınları, 2022, s. 129.

[2] A.g.e.

[3] Z. S. al-Rawi ve ark. “Serum boron concentration in rheumatoid arthritis: Correlation with disease activity, functional class and rheumatoid factor”, J. Exp. Integr. Med., 2013, 3, 9–15.

[4] C. Militaru ve ark. “Oral resveratrol and calcium fructoborate supplementation in subjects with stable angina pectoris: Effects of lipid profiles, inflammation markers, and quality of life”, Nutr., 2013, 29, 178–183; A. Yılmaz, “Her Derde Deva Hazinemiz Bor”, Bilim ve Teknik, Mayıs 2002, 38–41.

[5] “Hücrelerde bulunan önemli bir koenzimdir. Elektron taşıyarak indirgenme potansiyelinin moleküller arasında aktarılmasında rol oynar.” tr.wikipedia.org/wiki/Nikotinamid_adenin_dinükleotit

[6] D. Nix ve ark. “Evaluation of the pharmacokinetics and pharmacodynamics of su- bcutaneously administered dutogliptin for daily injection with granulocyte colony stimulating factor (G-CSF) for AMI”, European Heart Journal, 2018, 39: 49.

[7] E. Hey-Hawkins, C. V. Teixidor, Boron-Based Compounds: Potential and Emerging Applications in Medicine, Oxford: John Wiley & Sons, 2018.

[8] Tural ve ark. a.g.e.

[9] “Boron”, National Institutes of Health, ods.od.nih.gov/factsheets/Boron-HealthProfessional/

[10] Tural ve ark. a.g.e.

            Barajlar, termik santraller, nükleer santraller, güneş panelleri, rüzgâr türbinleri… İnsanoğlu, enerji ihtiyacını, tabiata zarar vermeden, sürdürülebilir bir biçimde karşılama konusunda hep bir arayış içindedir. Oysa canlıların bedeninde enerji ihtiyacını karşılayan harika bir yapı vardır. Bu yapı “mitokondri”dir.

            Mitokondriler, hücrelerin içinde bulunan ve enerji üretiminden sorumlu olan küçük organellerdir. Alman patolog ve doku bilimci Richard Altmann, 1890 yılında bu organeli keşfetmiş ve “bioblast” adını vermiştir. “Mitokondri” terimi, 1898 yılında, Alman mikrobiyolog Carl Benda tarafından kullanılarak literatüre geçmiştir.^[1]

Mitokondriler, kendi DNA’sına ve ribozomlarına sahip olan organeller şeklinde yaratılır. Kendilerine bahşedilen bu mekanizma vesilesiyle, kendi proteinlerini sentezleyip enerji üretim sürecini kontrol ettikleri görülür. Mitokondriler, hücrenin sitoplazmasında bulunur ve çift katmanlı bir zarla çevrilidir. Bu zar, mitokondriyi hücrenin geri kalanından ayırır ve enerji üretim süreci için gerekli olan kimyasalların içeri girip çıkmasını kontrol eder.

Mitokondriler, gıdalardan aldığımız karbonhidrat, yağ ve proteinleri parçalayarak enerji elde eder. Bu parçalama işlemi sonucunda, elektronlar ve protonlar (hidrojen iyonları) ortaya çıkar. Peki bu sayede bize nasıl enerji verilir?

Mitokondriler ve Piller

Mitokondrileri pillere benzetebiliriz. Piller, kimyevî reaksiyonlar sonucu enerji üretirler. İçlerinde bulunan elektrolit çözelti, elektronların akmasını ve elektrik akımı oluşmasını sağlar. Mitokondriler de besinlerden aldıkları molekülleri parçalayarak kimyevî reaksiyonlar gerçekleştirir ve bu reaksiyonlardan serbest kalan elektronları kullanarak “ATP” (adenozin trifosfat) adı verilen enerji moleküllerini üretirler.

Mitokondriler, Rabbimiz tarafından kendilerine bahşedilen özel bir elektron taşıma zincirine sahiptirler. Mitokondrilerin içinde, enerji üretiminin gerçekleştiği özel bir bölme bulunur. Burası elektron taşıma zinciri gibi önemli reaksiyonların gerçekleştiği yerdir. Bu reaksiyonlar sonucunda, besinlerden elde edilen enerji, ATP molekülüne dönüştürülür. ATP, hücrenin enerji birimi olarak bilinir ve hücrenin bütün vazifelerini yerine getirmesi için gerekli olan enerjiyi sağlar.

ATP’nin enerjisi, onun ADP’ye (adenozin difosfat) dönüşmesine yol açan fosfat bağının ayrılması (hidroliz) ile açığa çıkar. Hücre içinde enerji gerektiren her türlü faaliyette rol alacak enzimler, motor protein ve taşıma proteini, bu enerjiyi kullanırlar.

            Hücre içindeki hayatî organellerden olan mitokondriler, her hücrenin içine yerleştirilmiş fıtrî pillerdir. Enerji kaynağımız olan bu piller, çalışma prensibi açısından klasik pillerden farklıdır. Evimizde kullandığımız pillerde elektronlar ve protonlar dışarı atılırken mitokondrilerde protonlar içeri çekilir ve bu sayede enerji elde edilir.

            Klasik pillerde (mesela çinko-karbon pili), kimyevî enerji, elektrik enerjisine dönüştürülür. Mitokondrilerde ise glikoz moleküllerinin karbon bağlarında bulunan kimyevî enerji, solunumla alınan oksijenle reaksiyona girer ve 30–32 ATP enerji molekülü sentezlenir, ayrıca su ve karbondioksit açığa çıkarılır. Spor yaparken havaya verdiğimiz karbondioksit ile terleyerek çıkardığımız su, işte bu glikozun yanarken ürettiği enerjinin karşılığıdır. Bu olaya “hücre solunumu” adı verilir. Böylece glikozdaki kimyevî enerjinin %40’ı, hücre için daha kullanışlı olan ATP’ye dönüştürülür. Mitokondrilerin, enerji santrali olarak hayranlık uyandıran bir özelliği de üretilen enerjinin ısı olarak dışarı salınmasıdır. Böylece vücut ısımız dengede tutulur. Dinlenirken bile saatte yaklaşık 80 watt enerji tükettiğimizi düşünürsek, mitokondrilerimizin ne kadar büyük bir enerjiyi karşıladıklarını daha iyi anlayabiliriz.^[2]

            Mitokondrilerin çalışma prensibi, hidrojen yakıt pillerinin işleyiş prensibine benzemektedir. Hidrojen yakıt pillerinde elektrolit çözeltiden geçen protonlar elektrik akımı oluşturur. Gelecekte, mitokondrilerden ilham alınarak daha verimli ve çevre dostu piller üretilebilir.

            Neredeyse her hücrenin en az 10 mitokondri barındırdığını düşünürsek (bazı hücrelerde binlerce olabilir), bu küçük canlı pillerin, insan vücudunu aslında devasa bir enerji santrali hâline getirdiğini görebiliriz. İlahî emir ve kanunlara itaat eden milyarlarca mitokondri, aynı anda çalışarak trilyonlarca ATP molekülü üretir ve bütün doku ve organlarımızın enerji ihtiyacı karşılanır.

Mitokondriler enerji üretirken hücreyi kirletmez ve sessiz sedasız çalışır. İnsan yapımı elektrik santralleri henüz hücre içindeki bu kimyevî santrallerin seviyesine erişememiştir.

Hücrelerdeki mitokondri sayısı o hücrenin enerji ihtiyacıyla doğru orantılıdır. Büyüklükleri ve şekilleri değişkenlik gösterir. Yaratılışta israf, eksiklik ve abesiyet olmadığını, her organın ihtiyacına göre hücrelerine konulan mitokondrilerin sayılarına bakarak anlayabiliriz. Ne kadar iş yapılacaksa o ihtiyacı karşılayacak sayıda mitokondrinin yaratılması buna güzel bir örnektir.

            Mitokondrilerin Önemi ve Etkileri

            Mitokondriler, enerji üretme dışında, hücrelerin sinyaller vasıtasıyla iletişimi, apoptoz (hücre ölümü), kalsiyum homeostazı (dengesi) ve enerji ile ilgili birçok fonksiyonun düzenlenmesiyle de ilgilidir. Mitokondrilerin şekil ve büyüklüklerinin düzenlenmesi için bazen bölünüp bazen de birleşmeleri (fizyon/füzyon) henüz bilemediğimiz bir süreç ile kontrol edilir ve bu düzenlenmenin bozulması, enerji metabolizması ve birçok hastalıkla yakından alâkalıdır.^[3] Bu durum, mitokondriyal fonksiyon bozuklukları, kanser, diyabet, kardiyovasküler hastalıklar, nörodejeneratif^[4] hastalıklar gibi pek çok rahatsızlığa yol açabilir. Mesela, Parkinson hastalarında, beyin hücrelerindeki mitokondrilerin enerji üretme kapasitesindeki azalma önemli bir rol oynar. Dopamin üreten nöronların ölmesi ve bunun sonucunda karakteristik hareket bozukluklarının görülmesi, mitokondriyal yetersizlikle bağlantılıdır. Yeterli ATP üretilememesi, beyin hücrelerinin görevlerini yerine getirememesine sebep olur. Alzheimer hastalığında da mitokondriyal anormallikler mevcuttur. “Myastenia Gravis”^[5] hastalığında otoantikorlar,[6] kas-sinir kavşağında problemlerle beraber hücre içi mitokondriyal değişikliklere de yol açar. Mitokondrilerdeki fonksiyon bozukluğu ve kas hücrelerinin enerji eksikliğine hassasiyeti, kas-sinir hastalıklarının başlıca özellikleridir.

            Mitokondriler anneden çocuğa aktarılan ırsî bir unsurdur. Mitokondriler babadan değil, anneden gelir.^[7] Çünkü spermin kuyruk kısmına yerleştirilmiş mitokondriler, spermin yumurtaya ulaşması için gerekli enerjiyi sağlamakla vazifelidir. Ancak döllenme sırasında, yumurtanın içine sadece kromozomların yer aldığı spermin baş bölgesi girer. Kuyruk kısmı dışarıda kaldığından yavruda sadece anne yumurtasındaki mitokondriler bulunur ve babanın spermindeki mitokondriler yer almaz. Dolayısıyla her çocuğun enerji üreten mekanizmaları, annesinden mirastır. Hayatımız boyunca hücrelerimizin içinde sanki annemiz çalışır. Bu şekilde hayat enerjisi, sonsuz İlahî şefkate parlak birer ayna olan anneler vasıtasıyla nesilden nesle aktarılır.

            Diğer organeller gibi mitokondrilerimiz de olmasaydı, sebepler planında hayatımız devam edemezdi. Mitokondriler, gelecekte yeni enerji teknolojileri ve tedavi metotlarının geliştirilmesine ilham kaynağı olabilir. Ancak en önemlisi, insanın kendi bedenindeki bu İlahî eserleri ve icraatları daha iyi anlaması ve bunların kıymetini bilmesidir.

Küçük ama rolleri büyük olan bu organellerin hâlâ sırları araştırılmaktadır. Nasıl bir tabur askerin sergilediği intizamlı hareketler ve disiplinli tavırlar, o taburun komutanına işaret ediyorsa, aynı şekilde mitokondrilerin bu akıl almaz faaliyetleri, mutlak kudret ve hüküm sahibi bir Hâkim’in varlığını ve birliğini ilan etmektedir.

            Hücreleri, dokuları, organları ve bedeni yaratan kim ise elbette kâinatı yaratan da O’dur (celle celâluhu). Şuurları, akılları ve iradeleri olmayan mitokondriler de ancak O’nun (celle celâluhu) askerleri veya memurları olabilirler.

Dipnotlar

^[1] L. Ernster, G. Schatz, “Mitochondria: a historical review”, The Journal of Cell Biology. 1981, 91 (3 Pt 2), 227–255.

^[2] Peter Rich, “Chemiosmotic coupling: The cost of living”, Nature, 421, 6/2/2003, s. 583.

^[3] David L. Nelson, Michael M. Cox, Lehninger Principles of Biochemistry, New York: W.H. Freeman, 2017.

^[4] Sinir sistemindeki sinir hücrelerinin (nöronlar) ölmesi veya fonksiyon görememesi anlamına gelir.

^[5] Myastenia Gravis (MG), sinir sistemi ile kaslar arasındaki iletişimi bozan bir nöromüsküler hastalıktır.

[6] Otoantikorlar, bağışıklık sisteminin mikroplar veya yabancı maddeler yerine kendi vücut hücrelerine, dokularına veya organlarına karşı ürettiği antikorlardır.

^[7] C. W. Birky, “The inheritance of genes in mitochondria and chloroplasts: laws, mechanisms, and models”, Annual Review of Genetics, 2001, 35(1), 125-148.

İç organlarımızın çalışma mekanizmaları kontrolümüz dışındadır. Ama yine de oluşan hasarı veya problemi ağrıyla fark edebiliriz. Bir bölgede sıkıntılı bir durum olduğunda, sinir uçları bu tehlikeyi beyne ileterek ağrı hissini başlatır. Bu ağrı sinyali, vücudun o bölgedeki probleme odaklanmasını sağlar ve fıtrî iyileşme mekanizmalarını başlatır. Ayrıca bu sinyal, vücutta meydana gelebilecek bir hasara karşı bir ikazdır; o bölgeyi dinlendirmemizi ve muhtemel bir zarara engel olmayı temin eder. Dolayısıyla ağrı, vücuda hasar verebilecek bir sürece karşı savunma cevabı üretilmesinde ve iyileşmenin başlamasında önemli bir rol oynar.

Sağlıklı bir vücutta, yaraların iyileşmesi, kanser hücrelerinin öldürülmesi, hasarlı dokunun tamiri ve yaşlanma süreci aksamadan, dengeli bir şekilde yürütülür ve enfeksiyonlara karşı immün sistem aktif olarak mücadele eder. Trilyonlarca hücre, onlarca organ ve dokudan oluşan insan bedeni gibi mükemmel bir sistemin bakımı ve sağlıklı çalışması için her seviyede tedbir alınmıştır.

Hücreler, sağlıksız hâle gelen ve hasar gören hücrelerin yerini almak üzere çoğalabilecek şekilde yaratılmıştır. Bir kemik kırıldığında hemen emir almış gibi yeni hücreler üretilmeye başlanır. Parmak kesildiğinde, kandaki trombositler kanamayı durdurmak için pıhtılaşır, beyaz kan hücreleri ölü veya yaralı hücreleri uzaklaştırır ve sağlıklı hücreler hasarlı dokuyu tamire başlar. Aslında vücut sürekli olarak hasarları giderme ve yeni doku üretme hâlindedir.

Bağışıklık sistemi, virüsler, bakteriler ve toksinler gibi davetsiz misafirlerle mücadele etmek için bahşedilmiş çok özel antikor silahlarıyla donatılmış bir ordu gibidir. Dokularda üretilen mukus salgısı, yabancı maddeleri yakalar, organlardaki asitler, organizmaları öldürür ve “fagosit” adı verilen bir tür beyaz kan hücresi, istilacıları yutarak yok eder.Enflamasyon (iltihaplanma), vücudun Allah’ın ihsan ettiği iyileşme mekanizmasının bir parçasıdır. Yaralanma ile veya enfeksiyon şeklinde vücuda giren mikroplara vücudun verdiği tepki olan iltihaplanma, bağışıklık sisteminin şifa sürecini başlatmasıdır. Bu süreçte ortaya çıkan ateş, hastayı rahatsız etse de virüsleri ve bakterileri öldürecek önemli bir silahtır.[1]

İnsan vücudundaki savunma mekanizmalarını ve problemlerle mücadele metotlarını fark ettiğimizde hastalığın kaçınılmaz olduğunu daha iyi anlarız. Bize düşen vazifenin ise hastalığın tedavisini aramak olduğunu, “Her hastalığın bir tedavisi vardır. Tedavisi bulunan hastalık da ancak Allah’ın izniyle geçer.”[2] hadis-i şerifi teyit eder.

Zaman zaman bazı faktörler, vücudun kendini iyileştirme fonksiyonlarını engeller. Yetersiz uyku, sağlıksız beslenme, stres, hareketsizlik, biriken toksinler ve ağır metaller vücudun fıtrî iyileşme süreçlerini aksatır ve dışardan müdahaleye ihtiyaç duyulur.

“Allah derdi de çareyi de verdiği gibi her dert için bir ilaç yaratmıştır. Bu sebeple tedaviye devam ediniz.”[3]hadis-i şerifi hem hastaya hem de onu tedavi etmeye çalışan doktora umut ve şevk verir. Bu şekilde hastalıkların tedavilerinin arayışı teşvik edilmiş olur. Çünkü, insanın sağlığına dikkat etmesi, doğru tedavi yöntemlerini seçmesi ve bu süreçte Rabbimizin verdiği nimetlerden faydalanması hem bedenî hem de ruhî sağlığın korunmasında büyük önem taşır.

            İlaçların İzledikleri Yol

Merak edilen konulardan biri hem bitkisel tedavilerde hem de tıbbî yaklaşımlarda kullanılan ilaçlarda bulunan müessir maddenin ağrılı veya problemli bölgeyi, yani doğru hedefi nasıl bulduğudur.

İlaçlar, vücuda girdikten sonra yolculuklarına başlarlar ve kan dolaşımına karışırlar. İlaç emildikten sonra kan dolaşımı yoluyla vücutta taşınır, ama her yere aynı anda tesir etmez. Kan dolaşımından dokulara ve hücre içi sıvılara geçerek reseptörleri (özel yapıları) arar. “Anahtar ve kilit modeli” olarak etken madde, doğru reseptörü bulana kadar yolculuğuna devam eder.  İlaçların problemli veya hasarlı bölgeye nasıl gittiği, hedeflenen bölgede nasıl bir mekanizma ile tesir gösterdiği, hasarın nasıl tespit edildiği ve bu sürecin nasıl işlediği konusu her hastalık için henüz tam aydınlatılamamış olmakla beraber, vücut biyokimyası içindeki muhteşem faaliyetler, tamamen irademiz dışında yürütülür.

Bir ilacın istenmeyen yan etkileri, genellikle dokulara dağıtım aşamasından kaynaklanır. İlaçlar bazen organlara taşınma sırasında, hedeflenen veya ihtiyaç duyan organ yerine, bilemediğimiz bir sebep yüzünden, başka bir dokuya bağlanırsa yan tesirleri görülmeye başlanır.[4]

            İlaçların Dozu ve Yan Tesirleri

Vücutta yaratılmış olan doku ve organlardaki hedef reseptör (alıcı konumundaki kilit) sistemi kusursuz olmasına rağmen ilaçlar (anahtarlar) kusursuz değildir. Bu sebeple ilaç kullanımlarında hastanın sağlık durumuna, yaşına, kilosuna ve cinsiyetine bağlı olarak yan etkiler görülebilir.

Bazen ilaçlar, özellikle de birbirine benzer şekildeyse, hedef organ dışındaki başka reseptörlere de bağlanabilir. Bu, uzaktan birine arkadaşınız olduğunu düşünerek el sallamanız, sonra yaklaştığınızda onun tamamen yabancı olduğunu anlamanız gibidir. Ne yazık ki bu durumda ilaç sadece el sallamaz ve yanlış hedefe bağlanır. Dolayısıyla zincirleme reaksiyon başlatarak istenmeyen yan tesirlere sebep olur.

 Dozun çok yüksek olması durumunda daha fazla reseptörle bağlantı kurma ihtimali olur ve yan etki görülme ihtimali artar. Tam aksine, doz çok yetersizse, ilaç hedef reseptöre bağlanamaz ve tesirli olmaz.  Bu yüzden ilaç dozu ayarlanırken hastanın kilosu, yani dokularının ağırlığı çok önemlidir; ilacın gerekli olan her hücreye ulaşması böylece mümkün olur.

Her Hastalığın İlacı Var mıdır?

Çoğu hastalığı iyileştirecek veya semptomunu tedavi edecek bir ilaç vardır. Bir ilacın nasıl kullanılacağı; vücudun tedavi edilen kısmına, ilacın vücutta çalışma şekline ve ilacın formülüne bağlıdır. Mesela bazı ilaçlar ağızdan alındığında mide asidi tarafından yok edilir. Bu sebeple ağız yolu yerine enjeksiyonla verilmeleri gerekebilir.[5] Ağız yoluyla hap, tablet, kapsül, toz veya sıvı şeklinde alınan ilaçlar, yutulduktan sonra mideye vardığında buradaki asit içinde eritilir ve ardından ince bağırsağa akıtılır. İshal veya kabızlık için alınan ilaçlar, hedef reseptörlerini, bağırsakta arar, ancak diğer ilaçlar, hedef reseptörlerini aramadan önce bağırsak boyunca kan dolaşımına geçer. Çeşitli mineraller ve vitaminlerin her birinin ayrı ayrı emilmesi, bağırsak duvarından pompalanması ve kandaki yoğunluğunun kontrol altında tutulması gibi farklı düzenlemeler vardır.

İlaçların büyük bir kısmı görevlerini tamamladıktan sonra hedef reseptörden ayrılarak vücuttan hızlı bir şekilde atılır. Böbrekler ve karaciğer, filtreleme işlemlerini tamamladıktan sonra, ilaçların eser miktarları sistemde kalabilir. Ancak bu seviyeler, genellikle doğrudan fark edilebilir bir tesire sebep olmayacak kadar düşüktür. Bununla birlikte, böbrek veya karaciğer hastalığı olanlarda, ilacı kestikten sonra bile kan seviyelerinde yükselme devam edebilir.[6]

Her hastalığın henüz kesin bir tedavisi bulunamadığından, bazen hastalıkların semptomları (rahatsızlık veren belirtileri) hafifletilerek hastanın hayat kalitesi artırılmaya çalışılır. Kâinat eczanesi diyebileceğimiz bitkiler ve hayvanlar âlemi hakkında bilimsel araştırmalar arttıkça yeni moleküller keşfedilebilir ve yeni tedavi metotları geliştirilebilir.

İlaçlarla Sağlanan Denge

Bazen vücudun bir kısmı belirli bir maddeyi yeterince üretemez, bu da hastalığa sebep olur. Mesela hayatî önem taşıyan insülin hormonu, ilaçlarla takviye edilmezse diyabet hastalığı görülür. İnsülin normalde pankreastan salgılanır ve görevi, besinlerden gelen şekerin vücutta doğru şekilde kullanılmasını veya depolanmasını sağlamaktır. Tip-1 diyabette pankreas, insülin üretmeyi bırakır. Tip-2 diyabette ise hücreler insüline karşı dirençli duruma geldiği için hücre içine alınamaz. Her iki diyabet şekli de tedavi edilmezse yüksek kan şekeri zamanla ağır sağlık problemlerine yol açabilir. Tedavi sürecinde kullanılan ilaçlar ya pankreasa tesir ederek fonksiyonunu düzeltmeye veya hücre zarlarının insüline olan direncini giderecek şekilde etki ederek metabolizmanın doğru işlemesine vesile olur.[7]

            Bazen vücudun belirli bir kimyevî maddeyi, gereğinden fazla üretmesi de çeşitli sağlık problemlerine sebep olabilir. Bu durumda kullanılacak ilaçlar, fazla üretilen kimyevî maddenin üretimini engelleyecek hususiyette olur.

Zeki İlaçlar

Kemoterapi, kanser tedavisinde yaygın olarak kullanılan bir yöntemdir. Ancak, kemoterapi ilaçlarının, sağlıklı hücrelere de zarar verme potansiyeli çok yüksektir. Bu sebeple, “zeki ilaçlar” geliştirmeye yönelik çalışmalar devam etmektedir. Zeki ilaçlar, kanser hücrelerini daha hassas bir şekilde tanıyıp sağlıklı hücrelere en az zararı verecek şekilde üretilir.

Saç hücreleri gibi hızlı çoğalan sağlıklı hücreler de kemoterapiden etkilenir. Çünkü ilaçlar, kanserli hücre ile sağlıklıyı tam ayırma kabiliyetinde olmadığından, kanser hücreleri gibi hızlı çoğalan bütün hücrelere etki etmeye çalışır. Tabiî bu durumda, yan tesir olarak saç dökülmesi görülür. Ancak yeni teknolojilerle başlayan süreçte “zeki ilaçlar” geliştirilirse kanser tedavisi sırasında yaşanan yan tesirlerin en aza indirilmesi ve hastaların hayat kalitesinin artırılması mümkün olacaktır. [8]

Her türlü tedavi müdahalesinden hâsıl olan şifayı, yalnızca O’nun (celle celâluhu) vereceğini düşünmek, kâmil bir imanın gereğidir. “Hastalandığımda O’dur bana şifa veren.” (Şuara, 26/80) âyet-i celilesi, şifanın Allah’ın izniyle olduğunu hatırlatan bir beyandır. Şifayı ihsan edenin Allah (celle celâluhu) olduğu ve her türlü tedavi şeklinin, sadece sebeplere riayetten ibaret olduğu unutulmamalıdır.

Dipnotlar

[1] “Is the body designed to heal itself?”, www.tcimedicine.com/post/is-the-body-designed-to-heal-itself

[2] Müslim, Selâm, 69.

[3] Ebû Davud, Tıb, 11, 3874.

[4] “The Path Drugs Take Through the Body”, sunrisehouse.com/addiction-info/path-drugs-take-body/

[5] “Talk with your doctor”, www.healthline.com/health/administration-of-medication#takeaway

[6] “How long does a drug stay in my system?”, www.health.harvard.edu/staying-healthy/how-long-does-a-drug-stay-in-my-system

[7] “Insulin Releasing Pills (Secretagogues)”, dtc.ucsf.edu/types-of-diabetes/type2/treatment-of-type-2-diabetes/medications-and-therapies/type-2-non-insulin-therapies/insulin-releasing-pills-secretagogues/

[8] “How Medicine Works”, www.cancersmoc.com/treatment/medicines-and-how-they-work/

            Göz küresinin sağlamlığını temin eden yoğun kolajen liflerden yapılmış bağ dokusuna ait tabaka (sklera, sert tabaka), dış tarafta yer alır. Bunun altındaki kan damarları açısından zengin tabaka ise “uvea” (damar tabaka) olarak adlandırılır ve ikinci tabakayı teşkil eder. Bu iki tabaka tarafından korunup beslenen retina, en içte yer alan, ışık alıcı hücrelerin (fotoreseptör) bulunduğu ve görme fonksiyonunun icra edildiği üçüncü tabakadır. Retinayı bir kameradaki filme eş değer veya dijital ekrandaki noktacıklar şeklindeki tek tek pikseller gibi davranan hücrelerin teşkil ettiği, çok ince bir yüzey olarak düşünebiliriz. Nitekim bazı görme kusurları merceğin özelliğinden, bazıları da ön ve arka odacıklardaki sıvıların yoğunluğundan kaynaklanabilir, fakat bunlar nispeten küçük ve kolay çözülebilecek problemlerdir.[1]

            Gözün en hassas ve görüntünün işlenmesi ile ilgili tabakası olan retina, 10 hücre tabakasından yapılmış, en içte yer alan, harika bir görüntü kodlama merkezidir. Işığa hassas 127 milyon alıcı hücreden yapılmış olan retinanın kalınlığı, sarı leke (macula lutea) denilen ve görüntünün en net olarak teşekkül ettiği bölgede 0,2 mm, bu bölgenin kenarlarında ise 0,1 mm’dir. Retinaya, şekillerinden dolayı “koni” ve “çubuk” hücreleri olarak bilinen iki tip hücre döşenmiştir. Çubuk hücreleri son derece hassastır ve düşük ışıkta, siyah beyaz (alacakaranlık) görüş için hazırlanmışlardır. Boyları 50 µm, kalınlıkları ise 1-5 µm olan çubuk hücrelerinin sayıları 120 milyon civarındadır. Sayıları 7 milyon kadar olan koni şekilli hücreler ise daha az hassas olup renkli görmede vazifelidirler. Bunların çalışması için parlak ışığa ihtiyaç vardır. Boyları 40 µm, kalınlıkları ise 3-5 µm olan koni hücreleri, retinanın merkezindeki oval şekilli pigmentli alan olan makula yakınında yoğunlaşmışlardır. Koni hücrelerinin en yoğun olduğu fovea centralis bölgesinde iki hücre arasında 2,5 µm kadar bir mesafe vardır. 200 kadar farklı renk tonunu ayırabilecek kapasitede yaratılan koniler, yaklaşık 500 farklı kademedeki berraklığı ve 20–25 farklı kademedeki renk doygunluğunu, dolayısıyla milyonlarca farklı renk durumunu ayırabilecek özelliğe sahiptir.

            Işığın farklı renklerine hassas olan ve üç çeşidi bulunan koniler, elektromanyetik spektrumun (400 nm–700 nm) dalga boylarının görüleceği aralığa göre şöyle sıralanırlar:

• L-koniler (uzun dalga boylu), görünür spektrumda, 565 nm dalga boyundaki kırmızıya hassastır.
• M-koniler, (orta dalga boylu), 535 nm dalga boyundaki yeşile hassastır.

• S-koniler,(kısa dalga boylu), 420 nm dalga boyundaki maviye hassastır.[2]

Ressamlar veya boyacılar, iki farklı rengi karıştırıp yeni bir renk elde ettikleri gibi, retinamızda da bütün renkler bu üç tip renk pigmentinin farklı yoğunluklardaki iştirakleriyle ortaya çıkar. Cisimlerden yansıyan ışınların fotoreseptör hücrelerindeki emilme derecesine göre girift olarak farklı yoğunluklarda hücre uyarıldığından, bütün renkleri algılayabiliriz. Kırmızı ötesi (enfraruj) ve morötesi (ultraviole) ışınlarını bizim gözlerimiz göremez. Ancak bazı hayvanların, bu sınırların ötesindeki dalga boyuna sahip ışınları da algılayabildikleri bilinmektedir. Görme sinirinin retinaya girdiği “kör nokta” olarak bilinen kısım ile ışık alıcı hücrelerinin en yoğun ve görüntünün en net olduğu “sarı leke” olarak adlandırılan kısmın çapları 1,5 mm’dir. Işık alıcıları art arta gelen, saniyede 15–25 ışık uyartısını alabilirler. Renkli görme bozuklukları, erkeklerin %8’inde, kadınların ise sadece % 0,4’ünde görülür.

Retinanın bir mm²’sinde 400.000 ışık alıcı hücre bulunur. Gece avlanan orman baykuşunun retinasında ise bu rakam 680.000’dir. Gecenin karanlığında en küçük bir ışık parıltısını bile hissedebilmesi için, İlmi ve Kudreti Sonsuz Rabbimiz, baykuşun gözünü tam ihtiyacına göre yaratmıştır. Sazan balığının retinasında da bulanık ve karanlık suda beslenebilmesi için bu değer 510.000’dir. Kedinin retinasındaki değer 397.000 olup bize yakındır. Evcil sığırlarda 358.000, alabalıkta 303.000, tavukta 265.000, bir mürekkep balığı türünde 105.000 ve bir su kurbağası türünde 95.000 kadardır. Bu rakamlara bakarak şu hayvan diğerinden üstün veya görme açısından şu hayvana haksızlık yapılmıştır diyemeyiz. Zira yaratılışta israf ve çirkinlik yoktur. Her hayvana ihtiyacı olduğu kadar görme hücresi verilmiştir.

            Retinadaki görme hücrelerinin ortalama 130 tanesi, bir sinir düğümü (ganglion) hücresine bağlanır. Görme sinirini (nervus opticus) teşkil eden her bir sinir lifi, bir ganglion hücresine bağlanır. Retinadaki görme hücreleri karanlığa uyum sağlamış durumdayken aydınlığa çıkıldığında geçen uyum süresi 15–60 saniye arasındayken, aydınlıktan karanlığa geçildiğinde görme hücrelerinin uyum süresi 30–45 dakika kadar devam eder. Görme hücrelerinin iş görebildiği sahanın genişliği, yani hissedebilecekleri en düşük ışık miktarı ile en kuvvetli ışık miktarı 10^-7 ile 10⁶ mumluk ışık dereceleri arasındadır. Bu miktarların altındaki ve üstündeki ışıkları, zayıflığından veya şiddetinden dolayı göremeyiz.

Gözümüzün en hassas bölgesi olan retinadaki çubuk ve koni hücrelerinin ince yapıları, mikro ölçeklerde yapılar ihtiva eder. Çubuk şeklindeki bir ışık alıcı hücrenin üzerinde 600–2.000 arasında, disk biçiminde kabarcıklar ve bunların da her birinin üzerinde, görme pigmenti olan, 20.000–800.000 kadar rodopsin molekülü bulunur. En koyu karanlık ile en açık aydınlık dereceleri arasındaki uyum kapasitesinin hassasiyeti 1:10⁷ rakamıyla ifade edilir ki bu durum görüntüleme sisteminin 1/10.000.000 (bire on milyon) hassasiyetle çalıştırıldığını gösterir. Çubuk şeklindeki alıcılardaki bütün görme pigmentlerinin azamî hassasiyet sınırı 550 nm’dir ve art arta gelen, saniyede 65–80 arasındaki ışık uyartılarını alabilecek hassasiyete sahiptir. Herhangi bir ışığın hissedilebilmesi için en az beş fotona, yani ışık paketine ihtiyaç vardır.

            Fotoreseptör hücreleri, aldıkları ışık fotonlarını elektrik uyartılarına dönüştürür. Bunlar optik sinir yoluyla beyne gönderilir. Beynin görüntü işleyen kısmı olan korteksteki görme merkezi, elektrik uyartılarını renk, kontrast, derinlik ve diğer bilgiler olarak yorumlar. Retinanın kendisinde de çok fazla veri işleme süreci vardır. Beyindeki ve retinadaki müşterek veri işleme faaliyeti ile yaklaşık 10 milyon rengi ayırt edebiliriz.

            Göz, optik sinir ve beynin görme ile ilgili korteksinin birlikte sergiledikleri performansla, milisaniyede 1,5 milyon kadar elektrik uyartısı yakalanır, iletilir ve yorumlanır. Bu inanılmaz faaliyeti taklit etmek için, kusursuz ve eş zamanlı çalışan düzinelerce süper bilgisayara ihtiyacımız olacaktır.[3]

         “Kötü Tasarım” İddiası

         Bu inanılmaz özelliklere rağmen birçok evrimci, insanlar da dâhil olmak üzere omurgalılardaki retinanın kötü tasarlandığını ve optimal olmayan bir yapıya sahip olduğunu iddia etmiştir.[4] Retinamızın ters çevrilmiş (yani “yanlış yönde”) olduğunu öne sürmelerinin sebebi, ışığı algılayan (fotoreseptör) hücrelerin hassas uçlarının, gelen ışığın aksi yönünde, yani uzak tarafa yönlendirilmiş olmasıdır.

         Ahtapot, kalamar ve mürekkep balığı gibi omurgasızların gözünde ise ışığı algılayan hücreler doğrudan gelen ışığa bakmaktadır. Bu yüzden pek çok evrimci, bu yönelimin daha verimli olduğunu iddia ederek omurgalıların gözündeki fotoreseptörlerin farklı yerleşim düzenini hafife almaktadır. Ancak bütün bu iddialar büyük bir cahilliğin ve körlüğün ifadesi olmaktan ileri gidememiştir. Her türün hayatı ile ilgili olarak kendisine verilmiş göze baktığımızda, en uygun gözlere sahip oldukları anlaşılmaktadır. Her hayvanın ihtiyacı olan gözü hikmetli olarak vermek, ne eksiklik ne de fazlalık demektir. İnsan olarak sahip olduğumuz göz bizim için mükemmeldir, ama bir kartalın veya şahinin hayatı için yetersiz kalır.

            Peki omurgalılardan daha iyi olduğunu iddia ettikleri kalamarın gözü, kartalın uçtuğu yükseklikten bir şey görebilir mi? Göremez, çünkü kalamarın gözü, tek merceğe sahip bileşik bir gözdür. Her canlının gözü (veya solucanda olduğu gibi derisindeki ışığa hassas alıcılarının miktarı) kendi hayatı için optimize edilmiştir ve başka bir ortamda yetersiz kalacaktır.

            Omurgalı gözünün yanlış tasarlandığını iddia eden evrimcilerin, hatalı yorum yaptıkları, çok sayıda delille, bilimsel olarak çürütülmüştür.[6] Dawkins’in iddiasına göre, retinanın önündeki kan damarlarının, ışığın çoğunu engellemesi gerekiyordu.[7] Dar bakışıyla retinadaki “kablo fazlalığı” olarak gördüğü “bağlantı telleri ormanında” bulunan ve “yatay sinir hücreleri” olarak adlandırılan hücrelerin, gölge ayrıntılarını zayıflatmadan kontrastlığı sağlayan ve kenarları keskinleştiren, karmaşık bir geri bildirim sisteminin parçası oldukları gösterilmiştir.[8] Ayrıca “kör nokta”nın, görüş verimliliğini azaltmadığı belirlenmiştir.[9] Bundan dolayı bir kamerayla karşılaştırıldığında insan gözü, kontrastı yakalama ve aynı zamanda soluk ayrıntıları algılama açısından daha ileri bir seviyededir.

Dipnotlar

[1] J. Corrado, “The beautiful complexity of the human eye”, Creation, 45 (1):36-37, January 2023.

[2] R. Olsen, Remote Sensing from Air and Space, Bellingham, WA: SPIE Press, 2016, s. 120–121.

[3] L. Richards, It couldn’t just happen: knowing the truth about God’s awesome creation, Nashville: Thomas Nelson, 2011, s. 139–140.

[4] C. Wieland, “Seeing back to front”, Creation, 1996, 18(2):38–40, creation.com/seeing.

[5] R. Dawkins, The Blind Watchmaker, New York: W. W. Norton, 1986.

[6] 6. P. Gurney, “Is our ‘inverted’ retina really ‘bad design’?”, Creation, 1999, 13(1):37–44; creation.com/retina; J. Sarfati, “Backwardly wired retina ‘an optimal structure’: New eye discovery further demolishes Dawkins”, Creation, 27 May 2010, creation.com/mueller-v-dawkins; J. Sarfati, “Fine tuning of ‘backward’ eye is vital for colour vision”, Creation, 38(1):17, 2016; creation.com/eye-optimization.

[7] G. Marshall, “An eye for creation”, Creation, 18(4):19–21, 1996; creation.com/marshall.

[8] S. Jackman ve ark. “A positive feedback synapse from retinal horizontal cells to cone photoreceptors”, PLOS Biology, 2011, 9 (5):e1001057.

[9] Dawkins, a.g.e.