İslâm dini, emniyet ve güvenin teminatı olarak, zulmün her türlüsünden müntesiplerini sakındırmış ve bu bağlamda adaletin tesisini esas almıştır. Zulüm, ister şahsen isterse devlet eliyle gerçekleştirilmiş olsun, İslâm’ın temel prensipleri doğrultusunda kesinlikle reddedilmiştir. Bizim inanç atlasımız adalet üzerine kurulu bir toplumsal düzenin inşasını emreder. Hazreti Ömer’in (radıyallâhu anh) bir hac mevsiminde yaptığı şu konuşma, bu ilkenin nasıl uygulandığını gösterir: “Ey insanlar! Ben valilerimi size zulmetsinler diye göndermedim. Onları, aranızda zulme mâni olsunlar diye gönderdim. Haksız muameleye maruz kalan varsa, kalksın ve hakkını alsın.”

Kur’ân’da “Zulüm”

Kur’ân-ı Kerim, zalimlerin akıbeti hakkında Resûlullah’a şu hitaplarda bulunur:

“Sen, o zalimlerin işlediklerinden, sakın Rabbinin habersiz olduğunu zannetme! O, sadece onları, dehşetinden gözlerinin donup kalacağı bir güne ertelemektedir.”[2]

“… Hıyanet ederek zalim olanlar iflah olmazlar.”[3]

 “… Zaten Allah zalimleri hidayet etmez, emellerine kavuşturmaz.”[4]

“Eğer Allah zulümleri yüzünden insanları cezalandıracak olsaydı dünyada tek canlı bile bırakmazdı. Fakat onları takdir ettiği bir vâdeye kadar bekletir. Vâdeleri gelince ne bir an öne alabilir ne bir an geriye bırakabilirler.”[5]

Bu âyet-i kerimeler, zalimlerin dünya ve ahiretteki kaçınılmaz akıbetlerini açıkça beyan etmektedir. Peygamber Efendimiz de (sallallâhu aleyhi ve sellem) zulümle ilgili birçok uyarıda bulunmuş ve zulümden kaçınılmasını şiddetle tavsiye etmiştir. “Zulümden sakının; çünkü zulüm, kıyamet gününde zâlime zifiri karanlık olacaktır.” (Müslim, Birr: 56) hadis-i şerifi, bu uyarılardan biridir.

Kur’ân, bizlere zulüm altında zor zamanlar yaşayan kardeşlerimizin her zaman yanında olmayı emretmektedir. Nitekim şu âyet-i kerime bu konuda çok manidardır: “Size ne oluyor ki Allah yolunda ve çaresizlik içinde bırakılan: “Ey büyük Rabbimiz! Ahalisi zalim olan şu memleketten bizi kurtarıp çıkar. Tarafından bir sahip gönder, katından bir yardımcı yolla!” diye yalvarıp yakaran bir kısım erkekler, kadınlar ve çocuklar uğrunda mücadele etmiyorsunuz?”[6] Günümüzde muavenet ve yardımlaşma anlamında çok manidar olan bu âyet, Mekke’de veya başka bir yerde Müslüman olmuş olup da Medine’ye hicret ederek kendilerini işkenceden kurtaramayan müminlerin ve benzerlerinin feryadını dile getirmekte, hicret ederek, güvenli yerlere ulaşan kimselerin, arkada kalan kardeşleri için mücadele etmeleri gerektiğini bizlere haber vermektedir. Unutmamak gerekir ki zulümle mücadele ne kadar önemli ise zulme karşı koymanın bir başka somut örneği de mazlum için çaba göstermek, hâl, hareket ve tutumlarımızla zalimin işini kolaylaştırmaktan sakınmaktan geçmektedir.

Yine Kur’ân-ı Kerim, zalimlere sempati duymayı dahi yasaklamıştır. Zalim, işlemiş olduğu zulüm ve haksızlıklarıyla, ahiretini berbat etmektedir: “Bir de sakın zulmedenlere meyletmeyin, sempati duymayın. Yoksa size ateş dokunur. Aslında sizin Allah’tan başka yardımcınız yoktur. Sonra O’ndan da yardım görmezsiniz.”[7] Âyet-i kerimenin Arapça ibaresinde yer alan “rükün” kelimesi, “az eğilmek” anlamına gelir ki bu, zalimlere en küçük bir yakınlık göstermenin bile yasaklandığını vurgular. Âlimler, bu yasağın zalimlerin zulmüne rıza göstermeyi, onların fiillerini onaylamayı ve başkalarına da bunu güzel göstermeyi içerdiğini ifade ederler. İnsan bazen kendince makul gerekçelerle zalimin yanında durabilir, ona kalbi ısınabilir. Âyet bu konuda bizleri uyarmakta, zulmüyle yol alanın, yol arkadaşlığını ve ona yakınlık hissetmeyi dahi yasaklamaktadır. Zira zalime sempati duymak, onun zulmüne razı olmak anlamına gelebilir. Bediüzzaman Hazretleri, genel musibetlerin çoğunluğun hatalarından kaynaklandığını ve insanların, zalimlerin yaptıklarına fiilen, zımnen ya da dolaylı yoldan destek vermeleri durumunda, manevî olarak onların zulümlerine ortak olacaklarını, bu sebeple de musibet ve belaların herkesi etkileyebileceğini belirtir.[8]

Hadis-i Şeriflerde “Zulüm”

Zulümle alakalı hadis-i şeriflerde pek çok rivayet vardır. Bunlar arasında özellikle Allah Resûlü’nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) şu hadisi, Müslümanlar için son derece önemlidir: “Dinleyin! Benden sonra bir kısım idarecilerin geleceğini işittiniz mi? Kim onların yanına girer, onları destekler ve yalanlarını doğru kabul eder, onların haksızlıklarında onlara yardım ederse benden değildir. Ben de ondan değilim. Bu kimseler havzın başında bana yaklaşamayacaklardır. Her kim de onların yanına girmez, onlarla ilişki içinde olmaz, onların yaptıkları haksızlıklarına yardım etmez ve yalan söylediklerini de kabul etmezse, o kimse benden, ben de ondan sayılırım. İşte o kimse havzın başında bana yaklaşacaktır.”[9]

Bu hadiste, gelecekte zulüm ve haksızlık yapacak bazı idarecilerin geleceği ve bu kişilerin insanları kandırmaya ve zulme meyledecekleri ifade edilmektedir. Allah Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem), onların yalanlarını doğrulayan ve haksızlıklarına yardımcı olan kişiler hakkında “Benden değildir, ben de onlardan değilim.” diyerek, zulme ortak olanları sert bir şekilde uyarmaktadır.

Hadis-i şerif, Müslümanların zulüm karşısında sessiz kalmamaları gerektiğini, bilakis irşad ve nasihat görevlerinden geri durmamaları gerektiğini ortaya koymaktadır. Din nasihattir; dolayısıyla zalimin zulmüne ve yalanlarına karşı hakiki Müslümanın görevi, onu ıslah etmeye çalışmaktır. Ayrıca hadiste, zulme destek çıkan kimsenin ahirette müminlere Allah’ın lütfu olarak bahşedilecek şefaattan mahrum olacağı anlaşılmaktadır. Allah Resûlü’nün “Zulme arka çıkan kimse benden değildir; ben de ondan değilim.” şeklindeki ifadesi ve bu kişinin Kevser Havuzu’nun başında kendisine yaklaşamayacağına dair beyanları, bu durumu açıkça ortaya koymaktadır. Bu, Efendimiz’in yolundan sapmış kimselerin ahirette şefaat talebinde bulunmasının zorluğuna işaret etmektedir.

Zulme Destek Çıkmak

Zulme destek çıkmak, Allah’ın gazabına davetiye çıkarmak demektir. Peygamber Efendimiz’in “Bir kimse zulme destek olursa ya da zalime yardım ederse, ondan vazgeçinceye kadar Allah’ın gazabı onun üzerinde olur.”[10] şeklindekibeyanı, bu durumu açıkça ifade eder. Zalim, başkasının hakkını gasp eden, başkalarına haksız yere ceza veren kimsedir. Zulüm hem şahsi hem de toplumsal bir boyuta sahiptir. Şahsi zulüm, kişinin Allah tarafından verilen nimetleri görmezden gelerek bu nimetleri şerre kullanmasıdır.

Zalimin zulmüne son vermek, ona yanlışlarını göstermek, ona yardım etmek demektir. Efendimiz’in “Din kardeşin zalim de olsa mazlum da olsa ona yardım et.”[11] nebevî beyanı, bu sorumluluğu açıkça ifade etmektedir. Bu hadis, kötülüğü ortadan kaldırmanın bir sorumluluk olduğunu ve Müslümanın bunu yerine getirmesi gerektiğini vurgular. Evet zulümle mücadele edenler adaleti esas tutarak zulümle mücadele edecekler… Bu sorumluluklarını hukuk içinde en güzel şekilde yapacaklardır.

 Öte yandan, insanların zulme sessiz kalmak suretiyle zalime dolaylı destek olması da muhtemeldir. Günümüzde zulüm altında inleyen kardeşlerimizin sesi olmak, onların mağduriyetlerini duyurmak ve bu mağduriyetleri gidermek için çalışan kurum ve kişilerle iş birliği içinde olmak, bizler için çok önemlidir. Zalimin zulmü altında adeta inim inim inleyen kardeşlerimiz mazlum bir şekilde bizlerden destek beklerken, onların maddeten-manen yanlarında olmak yerine, mevcut hizmet ortamlarından kopmak, hicret edilen ülkelerde rahat ve rehavete kapılarak hizmet duygu düşüncesinden uzak kalmakla da -Allah muhafaza- zalimin işini kolaylaştırmış olabiliriz.

Başka bir yazının konusu olmakla birlikte şunu da eklemek gerekir ki zulüm; despot bir idarecinin halkına cevretmesinden tutun da evde eşlerin birbirlerinin hakkına girerek zulme kapı aralamaları da dahil olmak üzere çok geneldir, hayatın bütün alanlarını içine alır. Bu sebeple kıyametin karanlıklarından bir kesit olan zulmün her çeşidinden uzak kalmak gerekir. İdarecinin çalışanlarının hakkına girmesi, eşler arasında hak hukukun çiğnenmesi, komşuların aralarındaki zulme meyilli davranışları, hizmet kervanında koşturan kimselerin iradi veya gayr-i iradi kardeşlerinin hakkına cevretmesi, gıybet ve su-i zanlarla beraber koşturduğumuz kardeşlerimizin haklarına girilmesi ve buna benzer kimi zaman hayatın içinde kaybolan bu tür tutum ve davranışlar zulme dair somut bazı örneklerdir. Unutulmamalıdır ki en büyük zulüm Allah’a karşı yapılandır. Allah’a karşı yapılan isyan nasıl en büyük zulüm ise, Allah’ın sanatı olan insana, durumu, konumu ve sebebi ne olursa olsun zulmetmek, hak katında çok büyük bir mesuliyettir.

Zulme karşı durmak, İslâm’ın temel ahlaki prensiplerinden biridir. Kur’ân ve sünnet, zulmü her türlü ortamda kınamış ve zulme karşı çıkmanın ahlaki bir yükümlülük olduğunu vurgulamıştır. Bir mazlumun gözyaşının dökülmesine sebep olmak, Allah katında büyük bir mesuliyettir. Bu nedenle, zulme karşı çıkmak ve adaletin tesisini sağlamak, her Müslümanın görevidir. Zulmü cihana haykırmak, kardeşlerimizin maddî-manevî yanlarında olmak, her daim muavenet duygu ve düşüncesi ile metafizik gerilim hâlinde bulunmak günümüzün önemli sorumluluklarındandır. Özellikle günümüzde, maddî-manevî desteğe muhtaç olan kardeşlerimizin yanında olmak, dini dili ırkı ne olursa olsun zulmün her çeşidiyle mücadele etmek gerekir.

Evet, “Zalimin zulmü varsa, mazlumun da Allah’ı var; bugün halka cevretmek kolay, yarın Hakk’ın divanı var.” sözü bir taraftan zulmedenlerin akıbetini diğer taraftan da zulme sessiz kalanların suç ortaklığını kulaklara fısıldar. Zira “Zulme rıza zulümdür; taraftar olsa, zalim olur.” hakikati zulmün şeriklerine çok şey haykırıyor.

Dipnotlar

[1] TDV İslâm Ansiklopedisi, C. 44, s. 510-511.

[2] İbrahim sûresi, 14/42.

[3] Yusuf, 12/23.

[4] Bakara, 2/258.

[5] Nahl, 16/61.

[6] Nisa, 4/75.

[7] Hûd, 11/113.

[8] Bediüzzaman, S. Nursî, Sözler, On Dördüncü Söz’ün Zeyli.

[9] Müslim, Birr, 56.

[10] Ebû Dâvûd, Hadis No: 4320.

[11] Buhari, Mezalim, 4.

Bu kavram Kur’ân-ı Kerîm’de ise, genellikle kendilerini peygamberlerin karşısına koyan seçkin kimseleri ifade eder ki, bu grubu oluşturan insanlar genellikle inkârcı, kibirli, zalim, küçümseyici, zenginliklerinden dolayı şımarıp azgınlaşmış, inatçı ve alaycı gibi olumsuz özellikleriyle anlatılır. Bu kelime aynı zamanda bilgi, güç, kuvvet, makam, mevki ve lidere yakınlık anlamlarını da içermektedir.

Kur’ân-ı Kerîm’de çoğu zaman Hazreti Mûsâ (aleyhisselâm) ve Firavun’dan bahseden âyet-i kerimelerde olmak üzere özellikle peygamber kıssalarında otuz yerde geçmekte olup hadis-i şeriflerde de aynı anlamlarda kullanıldığı görülmektedir.[ii] Peygamber kıssaları dışında iki âyette de yüce topluluk anlamına gelen “el-mele’ü’l-a’lâ” ifadesi[iii]yer almaktadır.

Bu kelime bizim kültürümüzde ise özellikle Doğu ve Güneydoğu bölgelerinde, daha çok kendilerine fikir danışılan, kanaat önderi, saygın ve itibarlı din adamları için kullanılır.

Olumsuz anlamda mele’ ifadesinin günümüze yansımasını daha çok diktatör rejimlerde görürüz. Diktatörlükle yönetilen çok sayıda ülke vardır ve bu yaklaşım 21. yüzyılın başında yükselişe geçmiştir. Genellikle bu ülkeler eğitimde, ekonomide ve hukuki anlamda sınıfta kalmışlardır. Dünya tarihine bakıldığında ise “en yaygın” rejim tipidir ve bu konuda oluşmuş ciddi bir birikim vardır. Diktatör yönetici ne derse veya ne karar verirse halk bu karara ister istemez uyar. Çünkü kendilerini yetersiz görürler ve mevcut durumun bozulmasından korkarlar. Yönetici ve mele’si (elitleri) de bu zaafı en iyi şekilde kullanarak sistemin devamını sağlarlar. Bu sırada halk ise çoktan gönüllü kulluğu kabullenmiştir.

Her peygamber kendi kavminde kayadan sert bu mele’ grubuna karşı büyük mücadele vermiştir. Yeniden dirilişi, ahireti inkâr etme, peygamberleri küçümseme ve onları yalancılıkla itham etme bu kişilerin ittifak ettiği konulardır. Kur’ân, yapılan davete karşı çıkan bu ileri gelenleri küfrün temsilcisi olarak sembolize eder, ancak isimler üzerinde durmaz. Zira ileri gelenlerin kimliği değişse de tarihi süreçte tevhit düzenine karşı fikirleri hep aynı olagelmiştir.

Kur’ân’da mütref (refah yüzünden şımarıp azmış) (İsrâ 17/16), sâdât ve küberâ (liderler ve ileri gelenler) (Ahzâb 33/67) tabirleri de mele’ kavramına yakın anlamda kullanılmıştır. Kelimenin Arapça kök itibariyle türediği trf fiilinin mastarı turfe, nimet, huzur ve refah anlamlarına gelir. Mütref kavramı ise, kendi hâline terk olunmuş, başıboş bırakılmış kişi için kullanılır. Bu kişi pervasızca gönlünden geçenleri icra eder ve amel hâline dönüştürür.[iv] Türkçede taraf ve tarafgirlikkelimelerini de anımsatan bu kavramlarla ifade edilen yöneticiler şımarıklıkları, açgözlülükleri ve hırsları sebebiyle genellikle idare ettikleri toplumları helâke götürürler.

Ayrıca bu kişiler nimet ve refahın azdırdığı, hak ve hakikate kör olmuş, hep daha fazlasını isteyen, kibirli, halka yüksekten bakan, fildişi kulelerinde zevk ü sefa süren firavunlar, tiranlar, zorba krallardır. Bu kimseler elde ettikleriyle hiçbir zaman tatmin olmazlar, yanlış davranışlarına itiraz edenleri dinlemez hatta onları cezalandırırlar. Tek doğruyu kendilerinin bildiğini sanıp cehl-i mürekkep içinde bocalar dururlar ve sonunda kendilerini ilah olarak görmeye başlarlar. Bizim “sonradan görme” diye bildiğimiz tanıma tam olarak uyan tiplerdir bunlar.

Bunun güncel Batı dilindeki diğer adı ise “obskürantizm”dir. Kelimenin başka türevi olan obscurant “ilerlemeye ve ilme karşı olan, bilgisizlik taraftarı ve gerici kimse” anlamlarına gelir. Bu kavram daha sonra farklı sosyal kesimlerin benimsediği bir ideoloji hâline gelir. Amaç hak ve hakikatin halk tarafından bilinmesinin kasıtlı olarak önlenmesidir. Bu ideolojiyi savunanlar ise genellikle az gelişmiş toplumların kanaat önderleri ve politikacılarıdır. Zorba yöneticilerin zalim mele’leri ise ister sözlü isterse yazılı iletişim araçlarıyla halkın bilinç seviyesinin yok olmasına çalışırlar ve “Sen bilemezsin, sen sana yetemezsin, sen hep yarımsın, daima üst bir akla ve idare edilmeye, güdülmeye muhtaçsın.” fikrini empoze ederler. Bu şekilde bireysel tek tipleştirmenin yanında, üniform bir toplum amaçlarlar.

“Uyarmak üzere Peygamber gönderdiğimiz hiçbir belde yoktur ki, onların ileri gelen, varlıklı ve şımarık olanları: ‘Biz sizinle gönderilen şeyleri reddediyoruz, bunu böyle bilesiniz!’ demiş olmasınlar. Ve ilave ettiler: ‘Bizim malımız da evladımız da sizinkinden daha fazla, sizden daha güçlüyüz. Biz öyle iddia ettiğiniz gibi azaba falan da uğrayacak değiliz!’ De ki: ‘Rabbim dilediği kimsenin rızkını, nasibini bollaştırır, dilediğinin nasibini kısar. Ama insanların ekserisi bu gerçeği bilmezler.’”[v]

Sebe’ sûresinin 34. âyet-i kerimesinde geçen mütref kavramı bu azgın yönetici grubunun sefahat içinde olduğunu anlatır. Sahip oldukları servet onları fısk u fücur içinde bırakmış, her tür günahın içinde boğulmuşlardır. Pervasız günah işlenen bu toplumların sonu, her zaman helak olmuştur. Ebû Leheb misali mal ve nüfuz çokluğunun kendilerini asla zor durumda bırakmayacağını düşünürler. Rızkı verenin Allah olduğunu unuturlar ve bu imtihanda kaybedenler olarak azaba dûçar olurlar. Bilmezler ki verilen servet ve nüfuz çokluğu onların imtihanıdır. Tekâsür (biriktirme ve sayı çokluğu) virüsünden hastalık kapmışlardır. Çok olanın hak olduğunu sanırlar. Her şeyde çoğa takıntılı, sayısal çokluk düşkünü, niceliğin egemenliğine tapan insan tipleridir. Tüm Firavunlar, çokluk tutkusunun esiri olup; onlara piramitler ve kuleler inşa ettiren de çokluk hastalığıdır. Ancak manidardır ki onun piramitlerinden ve kulelerinden daha heybetli dalgalar arasında boğulup gitmiştir. Kârun’u Kârun yapan malı, mülkü ve nüfuzu onu yerin dibine batmaktan kurtaramamıştır. Ebrehe heybetli filleriyle Kabe’yi yıkmaya geldiğinde minik kuşların attığı küçücük taşlara mağlup olmuştur. Herkese korku salan Nemrut’un ölümüne neden olan bir sinekti. İbret alabilene tarih bu örneklerle doludur. Üstad Bediüzzaman Said Nursî’nin bu konuda çok güzel bir tespiti vardır: “Vahdette, ferdiyette, bir karınca bir Firavun’u, bir sinek bir Nemrud’u, bir mikrop bir cebbarı o intisap kuvvetiyle mağlûp edebildiği gibi, nohut tanesi küçüklüğünde bir çekirdek dahi, dağ gibi heybetli bir çam ağacını omuzunda taşıyabilir.”[vi]

Güç ve nüfuzun devamı için yöneticinin “mele’” grubuna, “mele’”nin de yöneticiye ihtiyacı vardır. Bu karşılıklı bir çıkar ilişkisidir. Lideri yönlendiren sayıca az danışman heyetinin yüzlerce kişiden oluşan ayak takımı vardır. Bu kişiler aldıkları talimatlar doğrultusunda halkı yönlendirmek için var güçleriyle çalışırlar. Bu grupların tek amacı ise rahat(!) ve zengin bir hayat sürmek, nüfuzlarının devamını sağlamaktır. Bu uğurda gerekirse adalet, eğitim, ekonomi, kültür, sanat ve özellikle de din, çıkarlar doğrultusunda kullanılır. Günümüzde genelde Müslüman ülkelere baktığımızda bu manzarayı çok net görebiliriz. Bazen halka zorla benimsetilen davranışlar o kadar içselleştirilir ki bu davranışlara uymayan veya uygulamayanlar toplumda hain veya dinden çıkmış olarak kabul edilir. İnsanlık var olduğu günden bu yana bu kural hep işlemiştir. Tüm peygamberlerin, toplumlarında kabul edilmeyişlerinin ve inananlara yapılan zulüm ve işkencelerin temelinde hep bu vardır. Bu toplumlarda özgürlükten de bahsedilemez; çünkü görünmeyen bukağılarla sistemin kölesi olup bu durumdan hiç şikayetçi değildirler. Hatta ezilenler özgürlüğe kavuşmaktan, ezenler ise ezme özgürlüğünü kaybetmekten korkarlar. Özgürlük korkusunun etkisi altındayken, ötekilere başvurmayı veya ötekilerin başvurularını dinlemeyi, hatta kendi vicdanının sesine kulak vermeyi bile reddederler. Sürü hâlinde yaşamayı tercih ederler.[vii]Köleliğin olduğu yerde ise sessizlik hâkimdir ve âdeta toplum yapılan zulüm ve haksızlıklar karşısında celladına aşık, suskunluğa gömülmüş dilsiz şeytanlar gibidir. Böylesi bir halk daima liderine benzemek ister.

“Karun bir gün, yine bütün ihtişam ve şatafatıyla halkının karşısına çıktı. Dünya hayatına çok düşkün olanlar: ‘Keşke bizim de Karun’unki gibi servetimiz olsaydı. Adamın amma da şansı varmış, keyfine diyecek yok!’ dediler.”[viii]Kur’ân’da anlatılan bu sahne bize halkın delil ve ispata değil modele itibar ettiğini göstermektedir. Her peygamberin döneminde bulunan, sayıları az olan ileri gelenler, eylemlerinin izlerini bırakırken, onları şuursuz halk yığınları taklit ederler.[ix] Bu toplum içinde az bir kesim ise kurtuluşun ancak hakkı ve sabrı tavsiye ile olduğunu bilir ve Hazreti Dâvud’un (aleyhisselâm) Câlut karşısındaki durumu gibi (Bakara, 2/251) bu büyük cahil toplulukla mücadele ederler.

Sonuç olarak; Kur’ân güç ve maddi zenginliklerini hakikat yolunda değil, şirk ve inkâr yolunda kullanan mele’ vemütrefleri ibret ve hikmet penceresinden aktarmış ve İslâm’ın bu tutuma hiçbir değer atfetmediğini, inkâr ve zorbalığın kalıcı olmadığını göstermiştir. Bu şer güçleri güç ve otoriteyi temsil etmelerine rağmen İslâmî davete ve hakikate engel olamamışlardır. Ayrıca bu ifadenin birçok âyette tekrar edilmesi, Kur’ân’ın bu topluluğu, tevhit ve şirk mücadelesinin devamlılığı bağlamında değerlendirdiğini göstermektedir. Kur’ân kıssalarında anlatılan bu şahıslar, sadece tarihte yaşamış ve ölmüş kişilerden ibaret değildir. Bilakis İslâm’a savaş açan, zulmeden, hakikatleri inkâr eden, sahip oldukları güç ve otoritelerini İslâm’ın yayılmasını engellemek için kullanan tüm kesimler Kur’ân’ın değindiği bu topluluğa dâhildir.

Dipnotlar

[i] İbrahim Çelik, “Mele’”, TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/mele (29.05.2025).

[ii] Ömer Faruk Harman, “Firavun”, TDV İslâm Ansiklopedisi, https://islamansiklopedisi.org.tr/firavun#1 (29.05.2025).

[iii] Kur’ân-ı Kerîm, es-Sâffât, 37/8; Sâd, 38/69.

[iv] Râgıb el-İsfahânî, Müfredât fî Garîbi’l-Kur’ân, s. 74; İbn Manzûr, Lisânü’l-Arab, c. 1, s. 429.

[v] Kur’ân-ı Kerîm, Sebe’, 34/34-36.

[vi] Bediüzzaman Said Nursî, Lem’alar, s. 315; Şuâlar, s. 28.

[vii] Gustave Le Bon, Kitleler Psikolojisi, çev. Bahadır Sina Şener, İnkılâp Kitabevi, İstanbul, tsz., s. 65.

[viii] Kur’ân-ı Kerîm, Kasas, 28/79.

[ix] Le Bon, Kitleler Psikolojisi, s. 126.

Kanaatimce, bu büyük âlimlerin ufkunu daha kolay kavrayabilmek için farklı bir ölçüye ve kategorik analize ihtiyaç var. Bu noktada Dr. Mustafa Özel, Modern Dünya Sistemi [2] isimli çalışmaları ile tanınan Prof. Dr. Immanuel M. Wallerstein’ı (1930-2019) anlatan yazısında Prof. Dr. Fernand Braudel’den[3] esinle dikkat çekici bir perspektif sunuyor. Özel, Braudel’in kısa, orta ve uzun vadeli tarihsel analizini[4] kullanarak üç kafa tipi tanımlamaktadır.

Üç Tip Kafa

Dr. Mustafa Özel’e göre[5] medyatik, akademik ve sistemik olmak üzere üç tip kafa vardır. “Medyatik” kafaların ufku 5 ilâ 10 yıl arasındadır. Kısa vadeli düşünürler, pek çok konuyu veya hadiseyi birkaç yıl içinde unuturlar ve ancak medyada gündem olması hâlinde yeniden hatırlarlar. İnsanların büyük bir kısmı ve büyük oranda politikacılar bu kapsamdadır. Politikacılar bir sonraki seçim sandığına kadar uzanabilen bir ufka sahiptirler ve çoğu zaman halkın büyük kısmını da bu dar ufka mahkûm ederler.

“Akademik” kafanın düşünce ufku ise 50 ilâ 100 yıl arasındadır. Bu kafa tipi, meseleleri bilimsel veriler ve nedensellik ilişkileri içinde ele alır ve analiz eder. Analitik düşünme yetenekleri sayesinde medyatik kafalara göre çok daha uzun vadeli hesaplamalar, öngörüler ve planlamalar yapma kapasitesine sahiptirler.

“Sistemik” kafa tipinin düşünce ufku en az 500 ilâ 1000 yıl arasındadır. Bu insanlar engin bir ufka ve tarihsel bir derinliğe ulaşmışlardır. Zamanı doğru okumak için gerekli bilgi birikimleri vardır ve çağlarını aşan ekonomik, sosyolojik ve sistemik analizler yapabilirler. Hayatı ve olayları doğru değerlendirmek için holistik (bütüncül) bir bakış açısına, sorunları pek çok insandan önce teşhis etme ve buna göre tedavi önerileri sunma kapasitesine sahiptirler. Bu özellikleri nedeniyle çoğu zaman içinde yaşadıkları toplum tarafından anlaşılmaz, yalnızlığa mahkûm edilir ve hatta zulümlere maruz bırakılırlar. Bu özelliklere sahip insan sayısı çok azdır fakat insanlık tarihindeki etkileri her zaman çok büyük olmuştur.

Hayatı, eserleri, manevi şahsiyeti, tarihsel ve sosyolojik perspektifinin derinliği, çağını aşan öngörüleri, kapsamlı çözüm önerileri, felsefi yaklaşımları, toplumsal ve dinî hayatta oluşturduğu uzun vadeli etkiler dikkate alındığında Bediüzzaman Said Nursî de “sistemik kafa” olarak nitelenebilecek ender insanlardan birisidir.

Hutbede Bir Kalkınma Üstadı

Bediüzzaman, pek çok önemli üstün özelliğinin yanı sıra, aynı zamanda bir “ekonomik kalkınma” üstadıdır. Belki onun bu yönü yeterince dikkate alınmamış, üzerine kalem oynatılmamıştır. Ancak onun, henüz 30’lu yaşlarında iken 1911 yılında Şam Emevî Camii’nde vermiş olduğu hutbede[6] bahsettiği temel prensipler ve çözüm önerileri, bugünün kalkınma literatüründekilerle aynı hakikatleri ifade etmektedir. Sanki Bediüzzaman minberden sadece o gün kendisini dinleyenlere değil, günümüz bilimsel eserlerine ve uluslararası kuruluşların politika hedeflerine girmesi için, bizlere ve hatta sonraki nesillere seslenmiştir.

Minberdeki Bediüzzaman, o günün İslam toplumlarındaki temel problemlere değinmekte, teşhislerini yapmakta, çok kapsamlı bir analizle geri kalmışlıktan nasıl çıkılacağına dair maddi ve manevi çözüm önerilerini sıralamaktadır. Üç temel teşhis çok önemlidir: Cehalet, Zarûret ve İhtilâf.

Hutbenin içeriğinden anlaşılacağı gibi teşhise yönelik bu kavramlar, yüzeysel bir bakış açısının konusu değildir. Tam aksine, derinliği ve arka planı olan, maddi boyutların maneviyatla desteklendiği ve çözüm önerilerinin de bu kapsamda geliştirildiği, özenle seçilmiş kavramlardır.

Maalesef bu kavramlar ve öneriler yüz yıldan fazla süredir İslam ülkelerinde yeterince karşılık ve muhatap bulamazken, gelişmiş ülkelerde ortaya konan günümüz ekonomik kalkınma modellerinde ve uluslararası kuruluşların temel hedeflerinde hayat buldu.

Ekonomik Kalkınmada 3T Yaklaşımı

Günümüz ekonomik kalkınma literatürü incelendiğinde, 3T yaklaşımı[7] olarak ifade edilen “talent – technology – tolerance” kavramlarının önemle ele alındığı görülmektedir.

“Talent” kavramı, bir ülkenin kalkınması için gerekli olan nitelikli insan gücünü ifade eder ki; eğitim yoluyla insanın içindeki yeteneklerin inkişaf ettirilmesi, kişinin kendisi ve içinde yaşadığı toplum için yararlı ve üretken bir varlığa dönüştürülmesi adına çok kıymetli bir süreçtir.

Bediüzzaman’ın “cehaletle mücadele” olarak tanımladığı yaklaşım, diğer bir ifadeyle eğitimsiz ve bilinçsiz insan kitlelerinin cehaletten kurtarılması, içlerindeki yeteneklerin inkişaf ettirilmesi, toplumun anlayış ve kavrayışının geliştirilmesi günümüzde ekonomik kalkınmanın temelidir. Bu anlamda “talent” kavramı ve cehaletten kurtulma arasında doğrudan bir bağ bulunmaktadır.

Günümüz ekonomisinde “Technology” kavramı, teknolojiye ve inovasyona dayalı üretim, üniversite – sanayi iş birliği gibi pek çok önemli başlık ekseninde bütüncül olarak ele alınabilir. Özünde teknoloji, sorunları çözmek için becerilerin ve bilginin mantık temelli uygulamasıdır. Ekonomik kalkınmanın itici gücü olarak görülen bu kavram, ülkelerin fakirlikten kurtulması, üretim süreçlerinin modernizasyonu, rekabet gücü kazanma ve sonuçta fakirlikten kurtulup refaha kavuşma adına çok değerlidir.

Bediüzzaman’ın “zarûretle mücadele” olarak ifade ettiği konu, maddî sıkıntının aşılması, yoksulluğun minimize edilmesi ve halkın fakirlikten kurtarılmasıdır. Bunun temelinde, üretim mekanizmasının işler hâle getirilmesi ve dolayısıyla üretimde teknolojinin hâkim olması yatar. Bu kapsamda zaruretle mücadelenin önemli şartlarından biri de teknolojiye dayalı üretimdir.

Kalkınma ekonomisindeki anlamıyla “Tolerance” ise bir ülkenin özellikle etnik köken, dil, din, kültür, yaşam tarzı ve fikirler açısından çeşitliliğe açık ve kapsayıcı olmasını ifade eder. Böylelikle ülkeler nitelikli, üretken ve yenilikçi fikirlere sahip insanları çeker ve gelişim sürecini hızlandırırlar. Toplumsal barışın sağlanmasının ön şartı, birlikte huzur içinde bir ülkeyi geleceğe taşıyabilmenin mihenk taşı tolerans, karşılıklı anlayış, insanlara ve konumlara saygıdan geçmektedir.

Bediüzzaman bu önemli konuyu “ihtilâfla mücadele” olarak tanımlıyor. İç barışın sağlanması, toplum içindeki ihtilâf konularının çatışmaya girmeden çözülmesi, barış içinde birlikte yaşamanın mümkün kılınması, geri kalmışlıktan kurtulmak için hayati önem taşımaktadır.

Birleşmiş Milletler Kalkınma Hedefleri

1990 yılından beri Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP) tarafından hesaplanan İnsanî Kalkınma Endeksi[8], ülkelerin insanî kalkınma düzeylerini ölçmek için kullanılır. İnsanî kalkınma, uzun ve sağlıklı yaşam, eğitim ve okullaşma düzeyi, gelir düzeyi ve yaşam koşulları ile ölçülmektedir.

2000 yılında Birleşmiş Milletler Milenyum Zirvesinde, “Milenyum Kalkınma Hedefleri”[9] olarak sekiz kalkınma hedefi ortaya konmuştur. 2015 yılında, Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri[10] adı altında 17 yeni hedef belirlenmiştir. Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri, daha sürdürülebilir ve kapsayıcı bir kalkınmayı 2030 yılına kadar gerçekleştirmeyi amaçlamaktadır. Bu hedefler şunlardır: Yoksulluğa son verme, açlığa son verme, sağlık ve refah, eğitimde kaliteyi artırma, cinsiyet eşitliği, temiz su ve sanitasyon, erişilebilir ve temiz enerji, insana yakışır iş ve ekonomik büyüme,sanayi, yenilikçilik ve altyapı, eşitsizlikleri azaltmak, sürdürülebilir şehirler ve topluluklar, sorumlu tüketim ve üretim, iklim eylemi, deniz yaşamı, karasal yaşam, barış, adalet ve güçlü kurumlar, hedefler için ortaklıklar.

Birleşmiş Milletlerin hedefleri incelendiğinde, Bediüzzaman’ın yaklaşımının genişletilmiş, güncel konularla zenginleştirilmiş ve kurumsallaştırılmış hâli olduğu görülmektedir.

Sonuç

Ortaya koyduğu yaklaşımların iktisat literatürüne ve uluslararası kuruluşların plan ve programlarına uzun yıllar sonra girmesi, Bediüzzaman’ın ne kadar büyük bir öngörü sahibi ve çözüm odaklı bir âlim olduğunu göstermesi açısından önemlidir. Bu yönüyle o, çağını aşan bir “sistemik kafa” olarak, ciddi teşhisler yapmış ve güçlü tedavi reçeteleri geliştirmiştir.

Eserleri dikkatli bir şekilde okunduğunda ve bilimin bulguları ile yan yana getirildiğinde, Bediüzzaman’ın gelecek nesillere emanet ettiği büyük hazinesinin sırlarını çözmek mümkün olacaktır.

Dipnotlar

[1] Cemil Meriç, Jurnal, Cilt 1, 1955-65, İletişim Yayınları, İstanbul, s. 178.

[2] Immanuel Maurice Wallerstein, The Modern World-System I: Capitalist Agriculture and the Origins of the European World-Economy in the Sixteenth Century, Academic Press Inc., ISBN: 978-0127859194, USA, 1974.

[3] 1902-1985 yıllarında yaşamış meşhur Fransız tarihçi ve profesör.

[4] Fernand Braudel, Akdeniz ve Akdeniz Dünyası (Çeviren: Mehmet Ali Kılıçbay), Eren Yayınları, 1990.

[5] Mustafa Özel, “Toplumcu, toplumbilimci ve insan: Wallerstein”, https://www.karar.com/toplumcu-toplumbilimci-ve-insan-wallerstein-1314794, 04.09.2019.

[6] Bediüzzaman Said Nursî, Hutbe-i Şamiye, 1911.

[7] Bu konuda okunabilecek bazı yayınlar;

2002. a) Richard Florida, Rise of the Creative Class, New York: Basic Books, 2002.
2003. b) Martin Prosperity Institute, Ontario Competes: Performance Overview Using the 3Ts of Economic Development, Toronto, 2009.
2004. c) Kalsø Hansen, H. (2007). Technology, Talent and Tolerance – The Geography of the Creative Class in Sweden. (Rapporter Och Notiser; Vol. 169). Department of Social and Economic Geography, Lund University.

[8] BM İnsani Kalkınma İndeksi için bakınız: https://hdr.undp.org/data-center/human-development-index

[9] BM Milenyum Kalkınma Hedefleri için bakınız: https://www.un.org/millenniumgoals/

[10] BM Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri için bakınız: https://sdgs.un.org/goals

İnsanı erdemli insan yapan, yani gerçek insanlığın ufkuna yücelten ve yükselten değerlerin bütününe “güzel ahlak” ve böyle bir ahlaka sahip olan insana da “erdemli insan” denir. Üstad Bediüzzaman, hakiki terakkinin erdem sahibi olmakla gerçekleşeceğini, bunun için ise; kalp, sır, ruh, akıl, hayal ve diğer kuvvelerin veriliş gayesine uygun olarak kullanılması gerektiğini belirtir. İslam âlimleri, erdemli olabilmek için iyiyi kötüden ayırmak gerektiğinden, bunun için de aklın kullanılmasının öneminden bahsetmişlerdir. Kısacası erdemli insan, hayatı dengeli yaşayan, ifrat ve tefrite girmeden orta yolu tutan insandır.

Erdemli insanın topluma bakan yönü ise; onlar toplum için yol gösterici, iyiyi kötüden ayırt eden, ıslahçı, yenilikçi, adalet ve nizamın teminatçısı, hak ve hukukun tesisi için çalışan yüce gönüllü kişilerdir.

Erdem ve erdemli insan Antik Yunan’da da birçok filozofun üzerinde durduğu bir konudur. Erdemli insanın özellikleri arasında azim, nezaket, cömertlik, doğruluk, saygı, adalet, sağduyu, zekâ, cesaret ve fedakârlık en başta gelen erdemler olarak kabul edilmiştir. Aristoteles ise bunlara ilave olarak bir erdemden daha söz etmiş ve bunu erdemlerin tacı olarak görmüştür. Bu erdem, “yüce gönüllü” olmaktır. Ona göre “yüce gönüllülük” bir bakıma kişilik erdemlerinin süsüdür. Yüce gönüllü kişi, büyük ve onur verici işler yapan, kaçınılmaz yahut önemsiz durumlarda pek az yakınan, hayatını sakınmaksızın büyük tehlikeleri göze alan, iyilik yapmaya alışkın ama iyilik görünce utanan, kendisine yapılan iyiliğe daha büyük iyiliklerle karşılık vermek isteyen, seve seve yardıma koşan ama hiç kimseden bir şey istemeyen yahut çok nadir isteyen, intikam duygusu taşımayan, yaşadığı topluma yarar sağlayacak işler için çalışmaktan büyük bir mutluluk duyan, adaletsizliğe, zulme karşı gözünü kırpmadan mücadeleye girişen, gerektiğinde ulvi, yüksek erdemli amaçlar uğruna kendi çıkarlarından, rahatlığından, güvenliğinden, hatta hayatından bile vazgeçen, başkalarını ne öven ne de yeren, dostundan başkasına muhtaç olmayan, kendine yeten, hareketleri yavaş, ses tonu tok, konuşması sakin, soylu ve iyi kişilikli olan, (en iyi) kişidir.[2]

9.-10. yüzyıllarda yaşamış İslam âlimlerinden Farabi, “El-Medînetü’l-Fâzıla” adlı eserinde, erdemli toplumun ancak iman, adalet ve hikmet sahibi fertlerle kurulabileceğini söyler. Ona göre bu toplumun lideri de ahlak ve hikmet sahibi olmalıdır.[3] 14. yüzyılın büyük düşünürü İbn-i Haldun da “Mukaddime”sinde benzer şekilde, toplumun kurtuluşunun ancak faziletli, hakkı üstün tutan ve şahsi menfaatlerini Allah rızası için feda eden fertlerle mümkün olacağını belirtir.[4]

Güzel ahlakın tesisi ve erdemli insanın gelişimi, içinde yaşanılan toplumun anlayışına, hayat tarzına, ahlakî değerlerin toplum nezdindeki önem ve önceliğine bağlıdır. Değerlerin yozlaştırıldığı, önem ve önceliğinin yok edildiği toplumda erdemli insan nefes alamaz. Zaten ahlaken gerilemiş yani “hulk-ı kabih” olarak görülen her türlü kötülüğün revaç bulduğu ve bunların tiryakisi olan toplumlar, erdemli insanların aralarında bulunmasını istemezler. Onların hiçbir şey yapmadan kendi hâllerinde yaşamaları bile kötü ahlaklı kişiler tarafından kabul edilebilir değildir. Hele bir de erdemli insanların toplumun ihyası için çalışması ve güzel ahlakı ikame etme gayretleri onları tamamıyla kendilerine düşman hâline getirir. Sokrates’i yetmiş yaşında idam sehpasına götüren bu kirli düşüncelerdir ki onu, “Toplumda gençleri zehirliyor ve kötü yola sevk ediyor; tanrılarımıza da tapmıyor.” diyerek suçlamışlardır.

İçinden geçtiğimiz süreç bir nevi çöküş ve çözülüş sürecidir, zira en başta güzel ahlakın kaynağı olan iman ve İslam, kastî olarak tırpanlanmıştır. Güzel ahlak adına ne varsa hemen hepsi değersizleştirilip yerine fena huy diye tabir edilen, menfi tavırlar ve ahsen-i takvim sırrına uygun olmayan hâl ve davranışların revaç bulması teşvik edilmiş ve zemini hazırlanmıştır. İşin en acı ve ibretlik tarafı ise bu yüz karası oyunu gönüllü olarak kanaat önderleri, diyanet ve din görevlileri, akademik unvanlara sahip insanlar üstlenmişlerdir.

Hizmet Hareketi’nin ilmek ilmek işlediği, emek emek yetiştirdiği erdemli insan tipi bütün toplum nezdinde değersizleştirilmeye, ötekileştirilmeye, yokluğa ve ademe mahkûm edilmiştir. Belki de tarihin hiçbir devrinde din, İslam ve ahlak adına böyle bir çöküş yaşanmamıştır. Bu kadarı ne Ebû Cehil’de görülür ne de Moğol işgalinde yaşanmıştır. Haçlı orduları da böylesi manevi bir saldırıda bulunmamıştır. Üstad Bediüzzaman hazretleri, İkinci Lem’a’nın Beşinci Nüktesi’nde “Asıl musîbet ve muzır musîbet, dine gelen musîbettir. Musîbet-i diniyeden her vakit dergâh-ı İlâhiyeye iltica edip feryad etmek gerektir.” demiştir. Bu süreçte dine gelen musibetler hariçten değil, dahilden gelmiştir; münafıkça hazırlanan fitne planlarının ve stratejilerinin uygulanması ile cahili de âlimi de esir alınmıştır.

Sokrates ise büyük musibetin ölüm değil kötülük olduğunu vurgulamıştır; “Ölümden sakınmak o kadar zor değildir, zor olan kötülükten sakınmaktır; çünkü kötülük ölümden daha hızlı koşar.” Zira ölüm bireyseldir kötülük ise hızlı ve geniş bir şekilde tüm toplumun çöküşüne sebep olan bir felakettir.

Bugün dünyanın gözü önünde bu fitneye karşı duran Hizmet Hareketi ise sergilediği tavır ve davranışları ile takdir toplamaktadır. Allah’ın izni ve inayetiyle bu haklı davalarında muvaffak olacaklardır. Yazımızın başında “erdemli insanın ölümü” şeklinde mevcut durumu ya da süreçte yaşanılan olayın vahametini, yani depremin şiddetini tarif etsek de zulmün devam etmeyeceği, her devirde erdemin ve erdemli insanın galip geleceği herkesin malumudur.

Bu süreçten çıkış yolunun sırrını ve müjdesini Cenab-ı Hak (celle celâluhu) Asr sûresinde vermiştir. “Yemin olsun asra (hadiselerle yüklü zamana, bilhassa onun son parçasına): Şurası bir gerçek ki, hüsrandadır insan. Ancak iman edip, imanları istikametinde sağlam, yerinde, doğru ve ıslaha yönelik işler yapanlar, birbirlerine hakkı tavsiye edenler ve birbirlerine (musibetler, Allah yolunda başlarına gelenler, Dini yaşama ve nefsin, şeytanın günaha teşvikleri karşısında) sabretmeyi tavsiye edenler müstesna.”[5]

Kaynaklar

[1] Ahmed b. Hanbel, Müsned, II, 381.

[2] N. M. Omay, Aristoteles’te İnsanın Nihai Amacı, Doktora Tezi, İstanbul Üni., S.B.E, Felsefe ABD, İst. 2010. http://nek.istanbul.edu.tr:4444/ekos/TEZ/47436.pdf

[3] Farabi, El-Medînetü’l-Fâzıla.

[4] İbn-i Haldun, Mukaddime.

[5] Ali Ünal, Asr Sûresi Açıklamalı Meali.

Karşılıksız paylaşmaya en güzel örnek zekâttır. Zekât, toplumdaki düzeni sağlar, karşılıklı sevgiyi artırır. Fakirler, zenginlere karşı diş bilemezler, onları kıskanmazlar. Çünkü zekât yoluyla zenginler fakirlerin ihtiyaçlarını giderirler. Bu durum, asla zenginlerin yukarıdan bakmasına yol açmaz. Çünkü zekât dinin beş esasından biridir ve Allah (celle celâluhu) tarafından zenginlere emredilmiştir.

Her zaman, her şartta, maddî durumu iyi olan insanların, ihtiyacı olan insanları rencide etmeden, onları mihnet altında bırakmadan görüp gözetmeleri bir insanlık görevidir. İnsanın elindeki her şeyi, başta aile fertleri olmak üzere yakın akrabaları, komşuları ve diğer insanlarla paylaşabilmesi ayrı bir güzelliktir. Çünkü bu şekilde bir paylaşım, paylaşanı huzurlu ve mutlu yapar. Böylelikle birbirini sevip sayan insanların oluşturduğu bir huzur toplumu meydana gelir.

“Bir çiftçi, her yıl en kaliteli mısır yetiştiren ödülünü alırmış. Çiftçi, ödül aldığı mısırların tohumlarını da ekmeleri için komşularına dağıtırmış. Bunu öğrenen bir gazeteci röportaj yapmak için çiftliğe gelmiş. Gazeteci çiftçiye sormuş: ‘Seninle her yıl aynı yarışmaya giren komşularına, kaliteli tohumlarından vermeyi nasıl göze alabiliyorsun?’ Çiftçi cevap vermiş: ‘Yoksa bilmiyor musun? Rüzgâr, olgunlaşan mısırlardan polenleri alır ve tarla tarla dağıtır. Eğer komşularım kalitesiz mısır yetiştirirse çapraz tozlaşma sonucu her geçen yıl ürettiğim mısırın kalitesi düşer. Eğer kaliteli mısır yetiştirmek istiyorsam, komşularıma da kaliteli mısır yetiştirmeleri için yardım etmeliyim, bilgilerimi onlarla paylaşmalıyım.’ Hayatımız da böyledir. Hayatlarını anlamlı ve iyi bir şekilde yaşamak isteyenler başkalarının hayatlarını da bu şekilde paylaşarak zenginleştirmelidir. Bir hayatın değeri, dokunduğu hayatlarla ölçülür. Mutluluğu seçenler, başkalarının mutluluğa ulaşmasına yardım etmelidir. Birimizin refaha ulaşması, herkesin refaha ulaşmasına bağlıdır. Bundan dolayı da her konuda paylaşmasını öğrenip bunu bir hayat düsturu hâline getirmek gerekir.”[1]

Kültürler ve Sınırlar

Her insanın yetiştiği bir kültür ortamı vardır. O kültür ortamında o insanın dini, dili, gelenek ve görenekleri vardır. Bundan 20–30 yıl önce “Medeniyetler sınır tanımaz, kültürler sınır tanımak zorundadır.” denilirdi. Yani fizik, kimya, biyoloji ve tıp gibi bilimlerin paylaşılması gerekir. Bunlar her yere sınır tanımadan gidebilir. Ancak “Kültürel değerler her yere gidemez; bir başka toplum bunları sorgulamadan alamaz ve kendi kültürü içinde kalma durumundadır.” gibi bir düşünce söz konusu idi. Artık iletişim ve ulaşım vasıtaları ile dünya bir köy hâline gelmiş, her an, her yerde, herkes karşılıklı görüşebilme yanında, sosyal medya aracılığı ile dünyanın neresinde ne olmuşsa anında haberdar olabilmektedir.

 Herkes ve her şey iç içe geçmiştir. Ülkelerin ve kültürler arasındaki fizikî sınırların fazla bir anlamı kalmamıştır. Farklı diller de öğrenilince, herkes birbirinden her şeyi rahatlıkla alabilir hâle gelmiştir. Her türlü duygu, düşünce ve bilgi, zaman kısıtlaması olmadan her yere rahatlıkla yayılabilmektedir. İşte burada “zamanın çocuğu”, “mekânın çocuğu” olma ihtiyacı hâsıl oldu. Yani içinde bulunduğu zamanı, anlayışları kavrayabilen, yaşadığı toplumun algılarını, özelliklerini bilen, zamanın dilini konuşabilen insanlara ihtiyaç hissedildi. “Ben ille de kendi sınırlarımın, kendi kültürümün ve kendi anlayışımın içinde kalmak istiyorum.” düşüncesi yok oldu, çünkü artık izole kalınamayacağı görüldü.

Bu durum, insanın kendi kültürünü, inançlarını ve âdetlerini bırakması, onların yerlerine başkalarını alması anlamına gelmiyor. Aksine, farklı kültürler arasında paylaşımı getiriyor. Her kültürün başka bir kültürden alacağı, ona vereceği özellikler oluşuyor. İşte böyle bir pazarda, hangi kültür, düşünce ve anlayış güzelse, ona rağbet ediliyor.

 Herkesin bu duruma kendini hazırlaması ve belli ölçüler içinde bunlara açık olmasında fayda vardır. Bir taraftan kendisindeki güzellikleri, öncelikle davranışlarıyla, sonra sözleriyle anlatması, bunların alıcısını araması gerektiği gibi, diğer kültürlerden, anlayışlardan da neyi, ne kadar, nasıl alması gerektiğini bilip buna da açık olması gerekmektedir.

Aynı şekilde kendi dinimizdeki ve kültürümüzdeki özellikleri; ahlakî, hukukî ve insanî yollarla ve asla zorlama olmadan, neticeyi karşıdaki insanların iradelerine bırakmak şartıyla, uygun usul ve üslupla, zamanın ve mekânın diliyle anlatma ve verme yollarını bulmamız mühim bir vazifedir.

 Bu çerçevede, özellikle dünyanın her yerinde yaşamaya başlamış olan bizler, güzel, doğru ve faydalı düşünce ve davranış biçimlerini almaya, okuyarak, dinleyerek ve pratiğini yaparak edindiğimiz güzellikleri ve davranış biçimlerini de vermeye, onlarla paylaşmaya, bir an önce kendimizi alıştırmamız gerekiyor. Yani asimile olmadan entegre olmaya ihtiyacımız var.

Geldiğimiz yeni ülkelerde, birlikte yaşadığımız insanların, bizlere kucak açmaları yanında, bizim de bu toplumlara, insanî açıdan nasıl daha faydalı olabiliriz, daha önce edindiğimiz hangi tecrübeleri paylaşabiliriz düşüncesi içinde olmamız, insan olmamızın bir gereğidir.

Ortak İnsanî Değerler

Bu toplumlarda kurallara riayet, yalan söylememe, yardımlaşma, nizam, intizam, temizlik, şeffaflık, düşünceye saygı ve insanca yaşama gibi insanî vasıfları gördük, görüyoruz. Belki daha önce bunları biz de yapıyorduk, bunların teoriğini biliyorduk. Değişik sebeplerden dolayı belki unuttuklarımız, tam pratiğe geçiremediklerimiz olmuştu. Bu vesilesiyle bunları yeniden hatırladık, bilmediklerimizi öğrenmiş olduk. Bizden sonra gelecek nesillerimiz de bu güzellikleri öğrenecekler, alacaklar ve yaşayacaklar.

Başta kendi ülkemizde olmak üzere, dünyanın hemen her yerinde, 40 yılı aşan bir zaman dilimi içinde, yukarıda sayılan özellikler ve güzellikler de dâhil olmak üzere, çok farklı kültürlerdeki insanlarla birlikte yaşamayı, sahip olduğumuz her şeyi paylaşabilmeyi öğrendik. “Herkesi kendi konumunda kabul edelim.” ve “İlgi sahamız dışında kimse kalmasın.” gibi prensiplerden hareketle farklılıkları zenginlik kabul ederek bu insanlarla birlikte huzur için yaşamamız, gönül verdiğimiz değerler gereğidir.

İyi niyetlerle açılmış olan eğitim müesseselerinde yeni yetişen nesle insanî değerlerin verildiği, bundan sonra da verilmeye devam edileceği bir süreçten de geçiyoruz. Dünyanın her yerinde açılmış eğitim müesseselerinden mezun olanlar, bulundukları yerlerde güzel temsillerde bulunuyorlar. Sosyal medya aracılığıyla bu güzellikler, farklı dillerde paylaşılabilir. Bu gelişmeler, insanlara faydalı örnekler teşkil edebilir.

Allah (celle celâluhu) herkesi farklı bir fıtratta yaratmış. Her bir fıtratın ve vicdanın, kendisine göre faydalı yanları vardır. İnsanları, tek tipleştirmeye gayret etme yerine, her bir fıtrattan istişareler yoluyla istifade etme yolları bulmak daha makuldür.

 Herkesin kendi konumunda kabul edildiği, farklılıklara saygı duyulduğu, canlıların korunduğu, yaşanılabilir ve sürdürülebilir bir dünyayı geleceğin nesillerine miras olarak bırakmak, insanı hem bu dünyada hem de öbür dünyada mutlu edecektir.

 O zaman gerek bu konularda gerekse başka konularda bildiğimiz ve tecrübe ettiğimiz bu güzellikleri niye başka insanlarla paylaşmayalım ki? Dünyanın en gelişmiş ülkelerindeki biri bin yapan insanlara bu tecrübelerimizi niye aktarmayalım ki? Bunları öğrenen bu insanlar, belki de kendi imkânları ve etki sınırları içinde, bu güzellikleri yaşamaya başlayacaklar, geliştirecekler ve insanlara faydalı olmaya çalışacaklardır. Aynı şekilde bizler de onlardan aldığımız bazı güzellikleri yaşamaya, yaşatmaya devam ederek gerçekten insan olmanın özelliğini ve güzelliğini sergilemeye gayret edeceğiz. Dünyanın neredeyse 180 ülkesinde bu duygu ve düşüncelerle, 40 yıldan beri açılmış olan eğitim müesseselerinde okuyan, buralardan mezun olan, farklı dil, kültür, millet ve dinden gençlerin, Uluslararası Dil ve Kültür Festivali’nde söyledikleri “Yeni Bir Dünya” şarkısında geçen, “Hep birlikte yeni bir dünya kuruyoruz.” ifadesi de işte bu paylaşmanın somut bir örneğini gösteriyor.

İnsanlık adına yapmamız gereken çok işimiz, almamız gereken çok yolumuz var. Başka şeylere ne vaktimiz ne de harcayacak enerjimiz var. Yolumuz açık olsun.

Dipnot

[1] Evren Dede, “Neden elindeki kaliteli tohumları dağıtıyorsun?”, medium.com/@evrendede/neden-elindeki-kaliteli-tohumlar-dağıtıyorsun-6157562f64c7

            Modernite, hayatın bir kısmını olumsuz yönde etkilemesine rağmen insan ilişkilerindeki değişikliğe ve yeniliğe önemli katkıda bulunmuştur. Özellikle postmodernite sürecinde şahıslar ve toplumlar arasındaki ilişkiler açısından değerlendirildiğinde sentetik ve sosyo-organik denilebilecek iki temel ilişki ve iletişim biçimini görmekteyiz. Sentetik biçim, çoğunlukla çıkar ve mecburiyet üzerine kurulmuştur. Bu iletişim ve ilişki tarzı hem bireyin hem de toplumun ilerleme ve gelişmesi adına önemli bir engeldir. Sentetik ilişkilerin doğru bir iletişim şekli olmadığı, Ölçü veya Yoldaki Işıklar isimli eserde şu şekilde dile getirilmektedir: “Dostluk, her şeyden evvel bir gönül işidir. Onun riya ve aldatmacalarla elde edileceğini sananlar hep aldanmışlardır. Böylelerinin çevresinde, tabasbus ve yaltaklanmaya aldanmış üç-beş safderûn kimse muvakkaten bir araya gelse de bunların, dostluklarını uzun süre devam ettireceklerine kat’iyen ihtimal verilemez.”[1]

            Diğer bir iletişim ve ilişki biçimi ise sosyo-organik tarzdır. Bu yaklaşım, hayatımızın her safhasında gittikçe önemi artan fıtrî değerlere sahiptir. Saf, katıksız ve beklentisiz şekilde kurulan sosyo-organik ilişki ve iletişim hem bireyin hem de toplumun yapı taşlarını kuvvetlendirecek içeriğe sahiptir.

İnsan hayatında sosyal çevre önemli bir ihtiyaçtır. Sağlam ve uzun vadeli bir sosyal çevre, sentetik seviyedeki ilişkilerle elde edilemez. Başka bir ifadeyle, sosyal çevrenin bu tür ilişkilerle, kendi tüzel ya da bireysel yapısı içindeki insanlara güven vermesi, uzun vadeli birliktelik sağlaması mümkün değildir. Her toplumda insanların sosyalleştiği küçük veya büyük tematik gruplar bulunur. Bu grupları oluşturan insanların hangi istek, amaç, çıkar, beklenti, motivasyon veya mecburiyet altında orada bulundukları oldukça önemlidir. Çünkü mecburiyet faktörü kalkıp, çıkarlar gözetilmeyip beklentiler karşılanmadığı zaman sosyal gruptaki üyeler arasında ciddi bir güvensizlik doğar ve grubun dağılması kaçınılmaz hâle gelebilir. Nitekim bu tür grupların hızlı bir şekilde büyüdükleri gibi aynı şekilde küçülüp yok oldukları bir realitedir.

Sentetik ilişkinin kendini etkin bir şekilde hissettirdiği çevrelerde, insanlar genellikle birbirlerine insanî ölçekte ve “göz hizasında” bakmaktan çekinir duruma gelirler. Aksi hâlde çıkar ve iktidarlarının zayıflayıp zarar göreceğini düşünürler.

Herhangi bir ortak değer merkezli en küçük sosyal gruptan en geniş toplumsal yapıya kadar, insanlar arasında kuvvetli bir bağın oluşumunda, sosyo-organik ilişkilerin büyük bir etkisi bulunmaktadır. Yeter ki toplumu oluşturan bireylerin arasında çıkar ve mecburiyet odaklı bir birliktelik olmasın. Ancak ne yazık ki çoğu defa çok iyi niyetlerle bir araya gelen ve çok güzel değerler üreten çeşitli topluluk ve gruplarda, ideal birliğinin getirdiği sosyo-organik ilişkinin, zamanla çeşitli gerekçelerle zedelenerek yerini sentetik ilişkilere bıraktığı görülmektedir. Önceleri bir ibadet neşvesi içinde bir araya gelip ortak idealler çerçevesinde toplumsal problemlere çözüm arayan insanlar, zamanla “ideal yorgunu” hâline geldiklerinde, önceki beklentisizlik duygusu yerini zorunlu ve sentetik bir ilişkiye terk eder. Bu süreç, iyilik merkezli ve istekle yapılan faydalı işlerde bireyleri zamanla gönülsüz, zorunlu olarak bazı faaliyetlere ya da bürokratik toplantılara katılmaktan öte bir fonksiyonu olmadığı fikrine sürüklemektedir.

            Bu tür sosyolojik problemler, sivil toplum hareketlerinde olduğu gibi siyasi bir toplum olan devletler için de geçerlidir. Evvelce çok sağlam temeller üzerinde kurulan siyasi toplum hareketlerinden, zamanla bir devlet hâline gelenler olmuştur. Osmanlı Devleti bu konuda en güzel örneklerden biridir. İlk zamanlar Beylik hâlinde yalın, insanî ve çoğu zaman beklentisiz bir topluluk iken “Devlet-i Aliyye-i Osmaniyye” (imparatorluk) olduktan sonra bazı yöneticiler, zarurî kabul edilen sentetik ilişkilerin vazgeçilemeyeceğine inanıp eski saffetini yitirdiği dönemler olmuştur. Bu tehlikeli siyasi ve sosyolojik problemler, sadece Osmanlı Devleti için geçerli değildir. Böylesi problemler ancak siyasal toplumun oluşturduğu politik sistem, gelenek hâline gelmiş kurumlar ve birey-devlet ilişkisinin iyi bir şekilde organize edilmesi ile çözülebilmektedir.

            Gerçekten küçük bir topluluk iken sosyo-organik bir şekilde hedeflenen “beklentisiz idealizm”, zamanın ezici çarklarının oluşturduğu sosyolojik gelişmeler doğrultusunda nasıl zorunlu bir sentetik ilişki ve iletişime evrilir? Bu problemin çözümünde siyasal tedbirlerden başka etik ve ahlakî değerler etkili olabilir mi? Eğer cevap “evet” ise, alınacak önlemler var mıdır?

Birey, grup ve devlet oluşumları ile ilişkiler hakkında teorileri olan Machiavelli, Locke, Hobbe ve Rousseau gibi düşünürler, idealist düşüncenin iktidar olduğu bir sistemde bile bürokrasinin vazgeçilemeyecek bir unsur olduğunu, bazıları da dikey ve hiyerarşik bir çatışmanın zarurî olduğunu belirtmektedirler. Bu bağlamda Locke, devletin olmadığı yerde savaşın kaçınılmaz olduğunu savunur. Rousseau, toplumsal özgürlük ve eşitliğin, insanı mutlu eden en önemli faktörlerden olduğunu belirtir. Machiavelli ve Hobbe ise devletin meşruluğunun toplumdan kaynaklandığını ileri sürerek, bu meşruluğun da dünyevî esaslar üzerine yerleşmesini savunmuşlardır.

Sosyo-organik ilişkiler bağlamında Kur’ân-ı Kerim’de ulvî kıstaslar bulunmaktadır. Mesela Hazreti Musa (aleyhisselâm), Firavun’u uyarmak için görevlendirildiğinde, “Haydi kardeşinle birlikte âyetlerimle gidiniz, sakın Beni anmakta gevşeklik göstermeyiniz. Gidin Firavun’a, zira o iyice azdı. Ona tatlı, yumuşak bir tarzda hitap edin. Olur ki aklını başına alır, yahut hiç değilse biraz çekinir.” (Tâ Hâ, 20/42–44) İlahî emri gelmiş ve kendini ilah olarak gören Firavun’la bile insanî ölçüler içinde bir konuşma üslubu salık verilmiştir. Yine Efendimize (sallallâhu aleyhi ve sellem) hitaben, “İnsanlara yumuşak davranman da Allah’ın merhametinin eseridir. Eğer katı yürekli, kaba biri olsaydın, insanlar senin etrafından dağılıverirlerdi. Öyleyse onların kusurlarını affet, onlar için mağfiret dile.” (Al-i İmran, 3/159) buyurularak insanlarla iletişimde organik bir yöntem konulmaktadır.

Diğer yandan beklentisiz idealizmde de her zaman sentetik ilişkilere dönüşme tehlikesi vardır. Tüm semavî dinlerde ve İslam Medeniyetinde oluşan etik, nezaket, nezafet ve benzeri değerler, eğitimli tasavvuf uzmanlarınca sürdürülebilir bir hayat tarzına çekilmiş ve zamanla meydana gelen sentetik ilişkilere birtakım çareler üretilmiştir. Referansını doğrudan İslam’ın temel kaynaklarından alan Yunus Emre, Mevlânâ, Aziz Mahmut Hüdaî ve Bediüzzaman Said Nursî gibi sevgi temelli ahlak teorileri bulunan mutasavvıflar, sevgi dilinin yüksek bir derecesi olan “muhabbetullah” ilkesi ile insan ilişkilerinde “göz hizası” prensibini benimsemişlerdir. Bu model; insanın sosyal ve bireysel ilişkilerinde bireysel farklılıkları öne çıkarma düşüncesinde olmadan saf, temiz, içtenlikle ve beklentisiz bir ilişki ve iletişim modelidir. Bu model ile kişiler, hangi sıfat ile bir sosyal grubun içinde olursa olsun sentetik ilişkiden uzak, içten ve samimi bir iletişim kurabilirler. Sızıntı dergisinin Eylül 2002 sayısında, sevgi dilini kullananların “gönül insanı” sıfatı ile isimlendirildiği makalede, “Gönül insanı herkese hâl ve gönül diliyle bir şeyler fısıldar, çevrelerine hep sevgi mırıldanır, karşılaştıkları ruhları sevgiye uyarır ve yürür, sinelere sevgiden tahtlar kurarlar.”[2] denilerek bu metodun önemi vurgulanmış olmaktadır.

            Kendini insanlık için çalışmaya adayan ve “himmeti millet olan” insanların olduğu sosyal çevrelerde, umuma faydalı ve birlikte yapılan işlere, sentetik ilişkinin belirleyicisi olan protokol ve kurallarının bulaşmasına kesinlikle izin verilmemelidir. Böyle bir toplumun her seviyeden bireyleri, sosyal çevreyle herhangi bir statü gözetmeden içten ve samimi bir ilişki kurmalıdır. Sadece ihtiyaç olduğu zaman müracaat edilen sentetik ilişkinin bir sonucu olarak değil, Anadolu kültüründe görüldüğü gibi, hâl hatır sormak, imkânlar doğrultusunda sosyal çevreleri ziyaret etmek ve dostlukların çeşitli gerekçelerle kalıcılığını sağlamak gerekir. En azından modern iletişim araçlarıyla ilişki ve iletişimin devamının sağlanması bireysel ve toplumsal bağların kuvvetlendirilmesine olumlu katkılar sağlayacağı da hatırdan çıkarılmamalıdır. Birlikte yapılan aktivitelerde emredici dilden uzaklığı ifade eden göz hizası prensibinin uygulanması, o çevre ya da topluluğun bireyler arası eşitliğini ön plana çıkarır ve onların sosyal bağlarını da kuvvetlendirir. Öte yandan gerekirse bu tür sosyal çevrelerdeki bireylerin birbiriyle ve çevreyle aralarındaki muhtemel uyumsuzluklar ve problemlerin çözülmesi için uzmanlardan yardım alınmalıdır.

            Hâsılı, ortak değerler paydası altında toplanan insanların kurmuş oldukları sivil toplum kuruluşlarının en temel ilkelerinden biri, sahip olunması gereken sosyo-organik iletişim ve ilişkidir. Bu tür sosyal grup ve gönüllü sivil toplum kuruluşları hem kendi aralarında hem de başka toplumlarla iletişim ve ilişki kurmak durumundadır. Bununla birlikte potansiyel problemlerin çözüm kümesinden biri olarak, bürokrasinin oluşturduğu sentetik ilişkilere fırsat vermeden saf, yalın, beklentisiz, kuşatıcı ve kapsayıcı olan sosyo-organik ilişkiler tercih edilmelidir. Bu iletişim tarzını şöyle özetleyebiliriz: Halkla ilişkilerde “evrensel bir dil kullanılmalıdır ki, o evrensel dil de hâl dilidir. İnsanlığın İftihar Tablosu’ndan sahabeye, sahabeden günümüze kadar bütün gönül sultanları hep bu dili kullanarak kalbleri fethetmişlerdir.”[3]

Dipnotlar

[1] M. Fethullah Gülen, Ölçü veya Yoldaki Işıklar, İstanbul: Nil Yayınları, 2011, s. 140–141.

[2] M. Fethullah Gülen, “Günümüzün Kara Sevdalıları”, Sızıntı, Eylül 2002.

[3] M. Fethullah Gülen, Fikir Atlası (Fasıldan Fasıla-5), İstanbul: Nil Yayınları, 2011, s. 105.

Kaynaklar

2000. Giddens, Sosyoloji, Haz. Hüseyin Özel, Cemal Güzel, Ankara: Ayraç Yayınları, 2000.

Aydın Dilara, “Organik Dayanışma ve Sentetik Dayanışma Nedir?” www.sosyologer.com

Bediüzzaman Said Nursî, Lem’alar, “İhlas Risalesi”, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010.

2014. Eroğul, Devlet Nedir?, İstanbul: Yordam Kitap, 2014.
2015. Dreyius, Bürokrasinin İcadı, Çev. Işık Ergüden, İstanbul: İletişim Yayınları, 2007.
2016. Dubiel, Yeni Muhafazakârlık Nedir?, Çev. Erol Özbek, İstanbul: İletişim Yayınları, 1998.

Hasan Yaylı, “Sentetik Düşünceden Ekolojik Düşünceye: Yeni Bir İnsan-Doğa İlişkisi Tasarımının Doğuşu”, Journal of Economy Culture and Society, 34/67–82, 2006.

Jean-Jacques Rousseau, Toplum Sözleşmesi, İstanbul: Oda Yayınları, 2015.

John Locke, An Essay Concerning Human Understanding, İstanbul: Gece Kitaplığı 2021.

1. Fethullah Gülen, “2003 Kürsüleri”, fgulen.com/tr/eserleri/kursu-akademi-yazilari/2003-kursuleri

Niccolo Machiavelli, Prens, İstanbul: Anahtar Kitaplar Yayınevi, 1994.

Bilmem hiç rastladınız mı, bir de çuval ile idam var. İlk duyunca, kulağa belki biraz tuhaf geliyor. Eski Roma’da çoğunlukla düşük sosyal statüdeki insanlara uygulanan bu cezada, çuvalın içine mahkûm ile birlikte bir de maymun, köpek, yılan veya horoz gibi bir canlı hayvan konulup suya atılır. Böylece mahkûm, can çekişen bir hayvanla birlikte ekstra işkence ile son dakikalarını yaşar ki bu, kişinin haysiyetini de bitirmiş olur. Bir hayvanla birlikte öldüğü için cenaze töreni de düzenlenmez.[1]  Mahkûmun ailesi için de geriye miras olarak bu koca utanç kalır.

Orta Çağ Asya kavimlerinde ise çuvala konan mahkûmun atların önüne atılması, bir atın terkisinde sürüklenmesi veya tekmelenerek öldürülmesi gibi acılı bir idam çeşidi karşımıza çıkar. Tarihin gördüğü en işkenceli idamlardan biridir bu.

Yüzyıllar önce olmuş idamları anlatmanın tatsızlığı malum, ancak bugün çuval ile idamın hâlâ sürüyor olması bu yazının karalanmasının sebebidir.

Dev bir çuval dikilmiştir 21. yüzyıl Türkiye’sinde. Tarih bu kadar büyük bir çuvalı daha önce görmüş müdür bilinmez. İçine iki milyondan fazla insanın, milyarlarca dolarlık kurumların, 1069 okulun, 15 üniversitenin, 47 hastanenin, 17 TV’nin, 46 gazetenin, 1289 şirketin, 104 vakfın, 1409 derneğin, 19 sendikanın, 29 yayınevinin… kendine yer bulduğu bir çuvaldan bahsediyoruz.

Atların önüne atılan veya askerlerin acımasız vuruşlarına bırakılan mahkûm, son nefesini verirken acaba tekme atanlar, içindekinin masum olabileceğini akıl etmiş midir? Yahut çuvaldan dışarı ilk burundan gelen kanlar sızarken “Tamam, bu kadar kâfi!” deyip bu işi sonlandırmayı düşünmüş müdür biri? Hiç sanmıyoruz ve hiçbir kayıt görünmüyor.

Çuvalın içine konmuşsa kesin suçludur ve öldürülmelidir, vahşiliğinde savurulur tekmeler, çifteler.

Kararın doğruluğu/yanlışlığı, saldırganların umurunda olmaz, olmamıştır da.

Zaten çuvala düşmüşse hiçbir hukuku hak etmemektedir (!), hiçbir insanî hakkı da. Kendini sözlü savunmasının da imkânı yoktur, tekmelere karşı fiilen korumasının da.

“Bir acısız ölüm de yok”tur ona. “Yeter” denilmez asla, “beter” çığlıkları yükselir. Aynı vahşetin çağlar öncesinden daha şiddetli bir şekilde hortlamış hâlidir yıllardır canlı canlı seyrettiğimiz.

Yalnız o çağlarda bile sadece suçlu görünene uygulanır bu ceza. Kimse, adamın kendi çektiği kifayet etmez; eşini, çocuğunu, kardeşini, anasını ve babasını da aynı çuvala koyalım diye düşünmez. Yahut hem öldürecek kadar katil hem öldürdüğü insanların malını çalacak kadar arsız, sonrasında da “Su bile yok.” “Ağaç kökü yesinler.” diyecek kadar onursuz olmamıştır.

Neredeyse bütün savaşların erkekler arasında olduğu tarihte işi; kadınlara, çocuklara, hastalara ve ihtiyarlara kadar düşürecek bir namertliktir ortada görünen. Yüzbinlerce askerden kurulu Haçlı Seferlerinde, Moğol istilalarında, Pers saldırılarında bile Anadolu coğrafyası bu derece namertliği hiç görmemiştir. İşlenen fecaatin üstünü dinî sözlerle kapatma çabası ise kelimelerin anlatmaya kifayet edemeyeceği bir küstahlık olsa gerek.

Ya bizdensin ya onlardan toptancılığı ile doldurulur insanlar çuvala. Eski Roma’daki gibi önce haysiyetleri bitirilir çuvala düşenlerin, yanlarına bir hayvan konulmasına bile gerek yoktur. O ihtiyacı da saldıranlar zaten fazlasıyla karşılamaktadır ki hiçbir hayvanın o dereceye inmesi de mümkün değildir.

Görünmediği için çuvalın içindekine karşı merhamet, tekme sahiplerinin semtinin yakınından geçmez. Görünmeyen bir düşmandır artık o. Kimin vurduğunu bilmemesi, mütecavizlere daha bir şımarıklık getirir. Karşılık verememesi daha bir vahşet. “Herkes vuruyorsa ben de vurayım.” sürü psikolojisindedir kalabalıklar. Bu arsız çığlıklar, içeriden gelen iniltilere kulakları kapatır. Meriç’te, Ege’de, memleket hapishanelerinde ve hapishaneye dönmüş memlekette, Rahmet-i Rahman’a kavuşan minicik bedenlerin, mazlum kurbanların ardından bile arsız densizliklerin yapılabilmesinin sebebi hep aynı çuvalın tekmelenmesindendir.

Çuvalın ağzı yalanla bağlandığı için açılması çok zordur. Kumaşı ise arsızlıkla dokunduğu için olsa gerek zalimlerin suratları misali köseleden kalındır, karakterleri misali pis.

Mazlumların doldurulduğu dev çuvalın üzerinde tepinenler, güç sarhoşluğuyla kendinden geçmişken birden zalim ayakların altında, çuvalın en çok tekmelenen yerinden bir delik açılır “mukaddes mi mukaddes”. “Tevekkeltü alâ Hâlıkî” (Yalnız Yaradan’ıma güvenirim.) diyenlere bir yardım gelir de bir el uzanır, tekmeyi tutan.

Ardından “Ya Hak!” nidasıyla öyle bir sille iner ki zalimin hayâsız suratına… Haram yiyen dişlerin beşi bir yerde, yalancı ağız darmadağın, burunla bir hizada… Sonra başka yerlerinden yırtılıverir koca çuval. Kuru kalabalıklara atılacak tokat ise yüzlerine vurulan yalın gerçeklerdir.

Yara bere içindeki mazlum, bu sefer bilmektedir tekme sahibini, korkar, kaçmaya çalışır zalim münafık kalabalık çil yavrusu misali.

Zaten hangisi cesurdur ki, hangisi mert?

Dipnot

[1] Eren Karakoç, “Antik Roma’daki Ölüm Cezaları”, Akademik Bakış Dergisi, Sayı: 54, 2016 s. 511; R. Bauman, Crime and Punishment in Ancient Rome, New York: Taylor & Francis, 1996’dan naklen.

Halbuki münazaradaki asıl gaye, hakikatin ortaya çıkarılması, gerçeğe hizmet edilmesi ve mukayeseler yaparak bir meselenin derinlemesine tahlil edilmesidir. Hakkı verilen bir münazarada, rencide edici kutuplaşmalar yoktur.

Özellikle dinî bir hususta yapılan münazarada, “Bu mesele şu nassın zahirine daha uygun düşüyor, şu âyet-i kerimeye daha muvafık.” diyerek, o konunun benzerini ortaya koyma ve ona göre bir çözüm bulma demektir.[1] Hakikatin, fikirlerin çarpışması ve akılların ihtilafı neticesinde ortaya çıktığı da ifade edilir.[2]

“Münazara” kelimesi, “iyice düşünüp hükmetmek” anlamına gelen “nazar”dan türetilmiştir. Bu metotla herhangi bir dinî mesele daha engin, rengin ve derin boyutlara taşınır. Bundan dolayı münazarayı, “İki tarafın doğrunun ortaya çıkması için iki şey arasındaki nispete basiretle nazarda bulunmasıdır.” [3] şeklinde tarif edenler de olmuştur.

“Nazar” ile aklederek bakma, fikir yürütme de kastedilir. Kalbe nispet edildiğinde, manevî görüş olan basiret[4] akla gelir. Üstad Bediüzzaman da bir eserinde nazarı, akıl mânâsında kullanır.[5]

O hâlde münazarada bulunanların, dile getirecekleri meselelerin farklı yönlerine hâkim olması elzemdir. Münazarayla ele alınan konular hâricî-dâhilî, kabuk-öz, zahir-bâtın gibi yönleriyle ele alınmalıdır ki hakikat berrak bir şekilde ortaya çıksın.

Bir bilim insanı, bir meselenin sadece mülk cihetine dikkat çekip metafizik boyutlarını inkâr ettiğinde hakikat tam tezahür etmeyecektir. Bir ilahiyat uzmanı, modern ilimler hakkında ansiklopedik de olsa bilgi sahibi değilse, hakikatin ilmine dair ifade edeceği hükümler yarım kalacaktır.

İlim erbabı, münazaranın esasları üzerinde itina ile durmuş ve önemli prensipler ortaya koymuşlardır. Faydalı bir münazara yapmak için insaf, tahammül, teemmül, teenni, safi kalb ve selametli hâl[6] gibi esaslara ihtiyaç vardır.

İnsaf

İlmî tartışmalarda insaf elden gittiği zaman hakperest ve edepli bir tartışma zemini de ortadan kalkmış olur. Zira insaf, çoğu zaman adalet[7] ve ahlak[8] ile birlikte ele alınmıştır.

İnsafsızlık; övünme, hakperestlik prensibini göz ardı etme ve hak adına haksızlık yapma gibi potansiyel tehlikeleri beraberinde getirebilir. Bediüzzaman Hazretleri, buna şu düstur ile ışık tutar: “Eğer bir meselenin münazarasında kendi sözünün haklı çıktığına taraftar olup ve kendi haklı çıktığına sevinse ve hasmının haksız ve yanlış olduğuna memnun olsa, insafsızdır. Hem zarar eder. Çünkü haklı çıktığı vakit o münazarada bilmediği bir şeyi öğrenmiyor, belki gurur ihtimaliyle zarar edebilir.”[9]

Talebeleri bir münazara sonrası Ebû Hanife Hazretlerine, “Bu mesele senin dediğin gibidir.” der. Fakat Hazret sabaha kadar kaynakları yeniden gözden geçirir, onları bir kere daha mütalaaya alır, bir kere daha kendisiyle yüzleşir, sonra sabah kalkar, talebelerinin yanına gelir ve “Akşam şu mevzuda siz bana muvafakat ettiniz. Fakat ben şu kaynakları göremediğimden yanılmışım. Bu mesele sizin dediğiniz gibiymiş.” der. Ciddi bir hakperestlik mülahazasıyla kendi görüşünden vazgeçip talebelerinin görüşünü tercih eder.

Hakperest olmayan ilim insanları, gerçeklerin bir toplumda kök salmasını engeller. “Elinde ilmî gücü olanların kendi aralarında kutuplaşması; menfaat, korku, çekememezlik, makam uğruna zulme, haksızlığa ketum kalmaları, birbirlerine sahip çıkmamaları o toplumun terakkisine mâni bir sebep olmuştur.”[10]

Tahammül

Muhatabının fikirlerine tahammül etme olgunluğuna ermeyen bir kişinin sağlıklı bir münazarada bulunması neredeyse imkânsızdır. Küçük bir ihtilaf karşısında bile tahammülsüzlük gösterip rencide edici bir tavır takınmak, çirkin bir vasıftır.[11] Muhalif görüşlere sabırla mukabele etmek münazara âdâbındandır.

Teemmül

Meselelerin sağlıklı bir zemin üzerinde masaya yatırılması, o şeyler hakkında etraflıca tefekkür edilmesine bağlıdır. Bediüzzaman Hazretlerine göre etraflıca düşünme anlamına gelen “teemmül”, “evham zulümatını dağıtır.”[12] Bu yüzden münazara ehlinin şüphe ve tereddütten uzak ilmî tartışmalarda bulunmaları için, teemmül alışkanlığına sahip olmaları gerekir.

Teenni

Farklı mecralarda yapılan münazara programlarında, taraftarların aceleci davranıp karşı tarafın sözünü kestiğine, kendi sırasını beklemede sabırsızlık gösterdiğine, hatta yayını terk ettiğine şahit olmuşuzdur.

İnsan, teenni alışkanlığı ile bir adım sonrasını düşünür, ihtiyatlı davranır ve vakarlı hareket eder. Teenninin zıddı, acele etmektir. Hadis-i şerifte, “Teenni (temkin ve sükûnetle hareket etmek) Rahman’dan, acele ise şeytandandır.”[13]buyrulmuştur. “Gerçek şu ki: Siz bu peşin dünya hayatına çok düşkünsünüz. Onun için âhireti terk edip durursunuz.” (Kıyâmet, 75/20–21) âyeti ise, insanın bu menfi yönünü nazara verir.

Üstad Bediüzzaman teenniyi sabır duygusu ile birlikte ele alır: “Sabırsız adam teenni ile hareket etmediği için basamakları ya atlar, düşer veya noksan bırakır; maksud damına çıkamaz. Onun için hırs mahrumiyete sebeptir.”[14]

Teenni işleri güzelleştirir, acelecilik ise insanı zarara sürükler. Düşünerek ve sabırla yapılan işler genellikle arzu edildiği gibi sonuçlanır.[15] Bu yüzden teenni; semereli bir münazaranın mühim bir vesilesidir.

Saflaşmış Kalb

Kalb imanın yeri, hislerin merkezidir. Ayrıca şuur ve safiyet, kalbî hayatın neticesi olarak nitelendirilmiştir.[16]

Bilindiği üzere, Peygamber Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir ismi, “her şeyin özü, hulasası ve usâresi” anlamına gelen “Mustafa”dır. “Safâ” ise, “kalbin, arı-duru, kedersiz-küdûretsiz ve tertemiz olması”[17] mânâlarına gelir.

Bir kutsî hadis-i şerif, “Allah sizin cisim ve suretlerinize değil kalblerinize nazar eder.”[18] buyurarak, insandaki bu Rabbanî, incelerden ince ve hassas latifeye dikkat çeker.

Üstad Bediüzzaman’ın, “… akledip gerçeği idrak edecekleri kalblere” (Hac, 22/46) âyetine istinat ederek dile getirdiği, “Nur-u akıl kalbden gelir.”[19] tespiti, kalbin hayatî konumuna ışık tutar.

Selametli Hâl

Hakikat yolcusunun “selim” olması, onun emin ve sağlıklı bir ruh hâletine sahip olduğu anlamına gelir.

Selametli hâl, istikamete vesile olur. Nurlu bir hâl, önemli bir mazhariyettir. Böyle bir hâl, Allah’ı (celle celâluhu) zikrin, hatırlamanın safiyeti sayesinde kalbe yerleşen bir durumdur.[20]

Hakikati seslendirenlerin, muhatapları üzerinde tesirli olup olamayacakları, hâllerine bağlıdır. Nitekim temsil, “öncelikle hâl dilini kullanmak, anlatılması gereken hakikatlere göre yaşamak, onları hayata hayat kılmak ve böylece başkalarına hüsn-ü misal olmaktır.”[21]

Sonuç olarak, bahsi geçen vasıflara sahip bir hakikat yolcusu, ilmî müzakere ve münazaralarını daha insaflı, hakkaniyetli, enaniyetten uzak, zahir ve bâtın yörüngeli gerçekleştirmiş olacaktır.

Dipnotlar

[1] M. Fethullah Gülen, Mefkûre Yolculuğu (Kırık Testi 13), İstanbul: Nil Yayınları, 2014, s. 176.

[2] Bediüzzaman Said Nursî, Mektubat, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2007, s. 303.

[3] Taşköprüzâde Ahmed Efendi, Şerhu Adabi’l-Bahsi ve’l Münazara, varak: [2/ ظ]

[4] İhsan Fazlıoğlu, İbrahim Halil Üçer, Taşköprülüzade’de Bilgi, Bilim ve Varlık, Ankara: İlem Yayınları, 2020, s. 133.; Bkz. “Şemsuddin Muhammed b. Eşref es-Semerkan’ın Kıstâsu’l-Efkâr fi Tahkiki’l-Esrâr Adlı Eserinin Tahkiki, Tercümesi ve Değerlendirmesi”.

[5] Bediüzzaman Said Nursî, Mesnevî-i Nûriye, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2007, s. 168.

[6] Fazlıoğlu ve Üçer, a.g.e. s. 122.

[7] Safer el-Muhibbi el-Cerrahi, Islahat-ı Sofiyye fi Vatan-ı Asliyye, İstanbul: Kırkkandil Yayınevi, 1998, s. 190.

[8] Azmî Pîr Mehmed, Ahlâk-ı Muhsinî Tercümesi, Enîsü’l-Ârifîn, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2019, s. 96.

[9] Bkz. El-Gazzâlî, İhyâu Ulûmi’d-Dîn 1/79-80; Bediüzzaman Said Nursî, Lem’alar, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2007, s. 138.

[10] Adudüddin el-Îcî, Ahlaku Adudüddin, ter. İlyas Çelebi, Ankara: Diyanet Vakfı Yayınları, 2017.

[11] Yahya ibn Adî, Ahlâk Eğitimi, Tehzîbü’l-Ahlâk, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı, 2013, s. 40.

[12] Nursî, Mesnevî-i Nûriye, s. 133.

[13] Tirmizî, Birr, 66.

[14] Bediüzzaman Said Nursî, Mektubat, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2007, s. 318.

[15] Hüseyin Vâiz-i Kâşifî, Kâşifî’nin Ahlâk Kitabı, Ahlâk-ı Muhsinî, İstanbul: Türkiye Yazma Eserler Kurumu Başkanlığı Yayınları, 2019, s. 294.

[16] M. Fethullah Gülen, Ölçü veya Yoldaki Işıklar, İstanbul: Nil Yayınları, 2011, s. 62.

[17] M. Fethullah Gülen, Kalbin Zümrüt Tepeleri 2, İstanbul: Nil Yayınları, 2011, s. 120.

[18] Müslim, Birr, 33.

[19] Bediüzzaman Said Nursî, Sözler, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2007, s. 768.

[20] Ebû Nasr Serrâc Tûsî, El-Lüma (İslam Tasavvufu), Ter. H. Kamil Yılmaz, İstanbul: Erkam Yayınları, 2019, s. 41.

[21] M. Fethullah Gülen, “Temsil Öncelikli Tebliğ”, herkul.org/bamteli/temsil-oncelikli-teblig/

Globalleşmenin evrensellikten farklı olduğuna dikkat çeken uzmanlar, medeniyetlerin küresel mânâda etkinliğinin artmasının, evrenselleşmeyi getirmeyeceğini belirtmektedirler. Batı medeniyetinin son yüzyıllarda artan küresel etkinliğinin evrensel kabule dönüşmemesi buna örnek olarak verilmektedir. Bundan dolayı, toplumlardaki farklılıkları zenginlik olarak görme ve herkese açık ve kucaklayıcı bir tavır ile yaklaşmanın, toplumların kendi değer ve kültürlerine bir zararı olmayacaktır.

İnsanların ve farklı milletlerin arasında güçlü bağların kurulabilmesinin değerler üzerinden mümkün olabileceği, farklı düşünürler tarafından ortaya koyulmuştur. Fârâbî (872–950) bunun “insanlık” üzerinden olması gerektiğini düşünürken, İbn Haldun (1332–1406) “dayanışma”, Yahya ibn Adi (893–974) “muhakeme ve hikmet”, Kant (1724–1804) ise “olgunluk” ile olması gerektiği fikrindedir. Muhterem Hocaefendi ise özellikle “eğitim ve diyalog” faaliyetleriyle farklı kültürler ve medeniyetler arasında sağlam köprüler kurulabileceğini ifade etmektedir.

İslam’ın altın çağı olarak bilinen dönemlerinde, büyük mütefekkir ve bilim insanlarının, Çin ve Hindistan’dan Kuzey Afrika’ya, Endülüs üzerinden Avrupa’ya kültür, ilim ve medeniyet aktarımını çok hızlı ve etkili bir şekilde gerçekleştirdikleri bilinmektedir. Bu dönemlerde müminler, farklı hissiyat, mülahaza ve fikirleri saygıyla karşılamış, olabildiğince hoşgörüyle davranmışlardır. Bu yaklaşımın, İslam medeniyetinin herkesi kucaklayıcı bir anlayışla, dönemlerinin toplumları ve medeniyetleri ile girdikleri fıtrî diyaloglar ve etkileşimler sayesinde gerçekleştiği göze çarpmaktadır.

Toplumlar arasında farklılıklar olması kaçınılmazdır. Bununla birlikte, evrensel değerler ve hikmet eksenli dünya görüşü ortak noktalarında buluşularak diyaloğa geçebilecek yollar nazara alındığında bu farklılıkların bir sorun teşkil etmeyeceği aşikârdır. 19. yüzyılda yaşamış ve İslam hakkında eserler vermiş olan Sir John Glubb, “Hayatımın yarısından fazlasını Müslümanlarla geçirdim ve dinî mükellefiyetlerimizin onda dokuzunun aynı olduğunu keşfettim.”[1] demektedir. 20. yüzyıl aydınlarından ve yazarlarından Ruth Cranston ise, “Hristiyan Avrupa, bu karanlık ve kasvetli dönemde (Orta Çağ), unutulmuş bilgelik unsurlarını öğrenmek için Endülüs’e gelir ve Müslüman hocalardan ilim tahsil ederlerdi.”[2] tespitini paylaşmaktadır. Diyalog kanallarının açık ve güçlü tutulmasının dünya medeniyetlerine ve insanlığa çok pozitif katkıları olduğu, bazı düşünürler tarafından da dile getirilmektedir.[3]

Bu noktada medeniyetler arası köprüler kurabilmek adına ortaya konulan diyalog faaliyetleri, toplumsal ayrışma ve çatışmalara değil, barış ve huzura büyük katkı sağlayacaktır. Günümüzde yaşanan savaşların ve çatışmaların, diyalog eksikliği ve toplumların birbirlerine yabancılığından kaynaklandığını söylemek de mümkündür.

Göçmenlerin asimile olmadan entegre olmalarını, bunu da aktif diyalog yollarını kullanarak icra etmelerini tavsiye eden Hocaefendi’nin düşünceleri, bu minvalde büyük bir önem taşımaktadır: “… bizim diyalog vasıtasıyla yapmaya çalıştığımız şey de bir taraftan insanlık âlemindeki şiddet, düşmanlık, radikalizm, terör, savaş gibi olumsuzlukları gidererek dünyada sulh ve barışın hâkim olmasına katkıda bulunmak, diğer yandan da insanların farklı din ve kültürlere ait değerleri tanımaları ve istifade etmelerinin önündeki engelleri bertaraf etmektir. Biz, diyalog vasıtasıyla hem her yere gitmek, herkesle tanışmak ve bize ait evrensel insanî değerleri herkesle tanıştırmak, hem de başkalarının sahip olduğu güzelliklerden istifade etmek istiyoruz.”[4] Hizmet gönüllülerinin bulundukları ülkelerde bu mânâda ortaya koydukları gayretler ve projeler takdirle karşılanmaktadır.

İslam’ın altın çağında olduğu gibi, Müslümanların farklı kültürlerle diyalog hâlinde olması gerektiğinin önemine sürekli atıf yapan Hocaefendi hakkında, Çağdaş Bir Rönesans: Global Bir Medeniyet Dirilişi için Gülen’in Düşünceleri isimli kitabında bir dizi tespitlerde bulunan Süleyman Aşrati, “Hocaefendi’yi çağdaşlarından ayıran ve başarılı kılan özelliği, farklı fikirlere karşı açık olması ve her şeye rağmen diyalog çağrısı yapmasıdır.”[5]demektedir.

Medeniyetler Diyaloğu: Gülen’in İslamî Öğretisi ve Hümanist Söylem adlı eserin ön sözünde, Prof. Dr. Akbar Ahmed, “Gülen bize bütün dinlere mensup insanları ‘İlahî masaya’ davet eden ‘yeni bir ses’ sunmaktadır.”[6]demektedir. Kitabın müellifi Jill Carroll ise, Fethullah Gülen’in Medeniyetler Diyaloğu tezinin, insanî değerler, ahlakî onur, özgürlük, ideal insan ve toplum, eğitim ve sorumluluk anlayışı gibi hususların yaygınlaşması ve geniş kitleler tarafından kabul görmesi adına ne kadar önemli bir düşünce olduğunu ifade etmektedir.[7]

Diyalog yollarının hep açık tutulması ve güçlü bir entegrasyon yoluyla toplumlar arasındaki muhtemel çatışmalar azalacak ve daha sağlam ilişkiler ve köprülerin temelleri atılacaktır.

Dipnotlar

[1] “Hakperest Düşünürlerin Tasdikleri”, Çağlayan, Ekim 2023.

[2] “Hakperest Düşünürlerin Tasdikleri”, Çağlayan, Kasım 2023.

[3] Nur Kirabaev, Yuriy Pochta, Dialogue among Civilizations, Washington D.C.: The Council for Research in Values and Philosophy, 2010.

[4] M. Fethullah Gülen, “Hizmetin Başka Ekollerle Kıyaslanması”, Kırık Testi, 19 Aralık 2021, herkul.org/kirik-testi/hizmetin-baska-ekollerle-kiyaslanmasi/

[5] Sulayman Ashrati, A Contemporary Renaissance: Gulen’s Philisophy for a Global Revival of Civilization, New Jersey: Blue Dome Press, 2017, s. 94.

[6] B. Jill Carroll, Medeniyetler Diyalogu: Gülen’in İslamî Öğretisi ve Hümanist Söylem, İstanbul: Ufuk Yayınları, 2010, s. 15.

[7] A.g.e.

İki ay önce, hemen her gün kendisiyle konuşmaya çalışıp dualarını aldığım, 95 yaşındaki annem, şuuru kapalı bir şekilde, bir hastanenin yoğun bakımına kaldırıldı. Gidemedim. Gitsem de görebileceğim şüpheliydi. Çünkü gider gitmez beni de hapse atacaklardı. Bir ay önce, annemin vefat haberi geldi. Yine gidemedim. Çocuklarımız ve yakınlarımız, onu köyümüzdeki mezarlığa, rahmetli babam ve ağabeyimin yanına defnettiler.

Hizmet Hareketi’nin diyalog faaliyetleri söz konusu olduğunda, Batılı aydınlar, hoşgörü unsuruna sıklıkla atıf yapmaktadırlar. Anadolu’nun kadim öğretisi olan hoşgörünün, diyalog faaliyetlerini anlamayı ve hayata tatbik etmeyi kolaylaştırdığını ifade etmektedirler. Hizmet insanında diyaloğun bir hayat felsefesi hâline nasıl dönüştüğünü, hoşgörü üzerinden yorumlamaktadırlar.

Peki, hoşgörü nasıl tarif edilmekte ve hangi temellere dayanmaktadır? Öncelikle Fethullah Gülen Hocaefendi, “Hoşgörü, herkesi kendi konumunda kabul etme, kendi konumunda kabul ettiğimiz herkese bağrını açma, herkesi kucaklama ve Yunus’un ifadesiyle, Yaradan’dan ötürü yaratılanı sevmedir ki zaten herkese sevgiyle açılma da bir mü’min sıfatıdır.” şeklinde bir tarif yapmaktadır.[1]

Jon Pahl, Fethullah Gülen: Bir Hizmet Hayatı adlı eserinde, Hocaefendi’nin, hoşgörünün, aslında Efendimizin (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir hayat anlayışı olduğuna ve bu kavramın O’ndan miras kaldığına dikkat çektiğini belirtmektedir. Hocaefendi, Ocak 1989’da başlayarak Mart 1990’a kadar süren “Peygamber Efendimiz ve Sahabeler” konulu vaaz serisinde, Efendimizin hayatındaki en önemli prensiplerden biri olan hoşgörüsü ile cemaatini buluşturmuş ve numune-i imtisal olacak misaller anlatmıştır. Pahl, Hocaefendi’nin insanlara ilham verdiğini, ideal bir Müslüman portresinin nasıl olması gerektiğini ortaya koyduğunu ve bu anlayışın insanlarda mâkes bulması sonrasında okullar, yurtlar, evler ve diyalog müesseseleri gibi birçok açılıma öncülük yaptığını belirtmektedir. Yazar, bu açılımların İslam’a ve Efendimizin hoşgörü ile perçinlenmiş hayatının üzerine inşa edilmiş bir temele dayandırıldığını ifade ettikten sonra, bu açılımlarla Hizmet mensuplarının; dinî özgürlük, farklılıklara saygı, kadın hakları, eşitlik ve ırkçılığın sonlandırılması gibi konulardaki girişimlerle, sosyal değişim ve dönüşümlerde öncü olduklarına dikkat çekmiştir.[2]

“Fethullah Gülen, Dinler, Küreselleşme ve Diyalog” adlı makalesinde Paul Weller, Hocaefendi’nin dünya barışı ve diyaloğun tesisi adına ortaya koyduğu düşünceleri nasıl sunduğunu dile getirmektedir. Weller, “Gülen’in fikirleri, yaşadığımız dünyayı daha iyi anlamamıza imkân verecek ve aynı zamanda bu dünyada yaşamanın getirdiği meydan okumalarla başa çıkmamızı sağlayacak entelektüel ve manevî kaynaklar sunmaktadır.”[3] demektedir. Weller, Hocaefendi’nin insanlık ve barış esasına dayalı fikirlerinin, her zaman manevî referanslar üzerinden neşvünema bulduğunu da belirtmektedir.

“Batı ve İslam Hukuk Kültürleri Arasındaki Diyalogda Demokrasi Sorunları: Fethullah Gülen’in Hoşgörü Gayretlerinin Rolü” adlı makalesinde Leonid Sykianien, “Gülen, İslam’ın demokrasi anlayışının temelde şûrâ (kolektif ve toplumsal meşveret) kavramına dayandığını vurgulamaktadır.” demektedir. Gülen’in toplumlar arasındaki diyaloğun önemine sürekli vurgu yaptığını dile getiren[4] Sykianien, Hocaefendi’nin dünyanın ilerlemesinin şartı olarak gördüğü diyalog, eğitim ve hoşgörü üzerine düşüncelerini Kur’ânî temeller üzerine bina ettiğini, şûrâ temelli toplum anlayışının beklenen şekilde gerçekleşebilmesinin, ancak diyalog ile mümkün olacağını düşündüğünü ifade etmektedir.

1. Jill Carroll, Medeniyetler Diyaloğu: Gülen’in İslami Öğretisi ve Hümanist Söylem adlı eserinde, Hocaefendi’nin diyalog anlayışını Kant, Sartre, Konfüçyüs, Platon ve Stuart Mill gibi filozofların felsefeleriyle karşılaştırmaktadır. Carroll, Hocaefendi’nin diyalog anlayışını, beş temele dayandırmaktadır:

1) Sahip bulunduğu aslî değer ve ahlakî izzetiyle insan.

2) İnsanın en temel hususiyetlerinden hürriyet.

3) Hürriyeti kullanacak ve topluma yön verecek olan ideal insan.

4) İdeal insanı yetiştirmek için eğitim.

5) İdeal insanı yönlendirmek ve hürriyeti dengeli kullanmak için gerekli olan mesuliyet şuuru.[5]

Carroll, Hocaefendi’nin fıtrî ve sürekli bir diyalog düşüncesini ortaya koyma ve sevenlerine bunu aşılama yolunu tercih ettiğini dile getirmektedir.

Ori Z. Soltes, Düşünce ve Aksiyon Arasında Fethullah Gülen’in Entelektüel Biyografisi adlı kitabının, Hizmet Hareketi’nin diyalog faaliyetlerinden bahsettiği bölümde, Hocaefendi’nin diyalog anlayışının dinî temellere dayandığını belirtmektedir. Kur’ân ve Sünnet’in daima hoşgörüyü savunduğuna, Yahudiler ve Hristiyanları birbirine yakınlaştıran rabıtalar kadar, Müslümanlar ve Yahudileri de birbirine yakınlaştıran inanç temelli ortak noktaların bulunduğuna ve Allah’a giden yolların mahlukatının nefesleri adedince olduğuna dair sözlerine atıfta bulunmaktadır. Mevlânâ Celaleddin Rûmî Hazretlerinin hayatında diyaloğun, “arzu edilen ve ihtiyaç duyulan bir şey” olmasına rağmen, Hocaefendi’nin hayatında, “fıtrî ve sürekli devam etmesi gereken bir esas şeklinde” ortaya çıktığını dile getirmektedir.[6]

Thomas Michel, Vatikan’ın diyalogla alâkalı girişimlerinden önce, Bediüzzaman Hazretleri tarafından farklı bir kavram üzerinden ve daha güçlü bir şekilde diyaloğa dikkat çekildiğini şöyle ifade etmektedir: “İnançlar arası diyaloğun ilk olarak 1965’de Vatikan tarafından başlatılan, farklı inançlardan insanların birbiriyle etkileşip tanışabilecekleri ve evrensel barışa büyük bir katkı sağlayacağı düşünülerek insanlığa kazandırılan önemli bir girişim olduğu biliniyor olsa da Bediüzzaman Said Nursî’nin 1910’lu yıllarda, Müslüman ve Hristiyanların ittihadının öneminden bahsettiği ve bu minvalde ortaya koyduğu düşünceler, zamanlaması ve mânâları göz önünde tutulduğunda, Vatikan’dan 50 yıl kadar önce Nursî’nin farklı bir kelime ile aynı noktaya dikkat çektiği görülebilir. ‘İttihat’, Risale-i Nur Külliyatı’nda sıklıkla geçen bu kelimedir. İttihadın ‘diyalog’ kelimesinden daha güçlü ve bütünleştirici olduğu düşünülürse, Said Nursî’nin yıllar önce diyalog faaliyetlerinin önemini, daha güçlü ve etkili bir dille ortaya koyduğu söylenebilir.”[7]

Üstad Hazretleri, yalnızca ikili görüşme, fikir alışverişi ve değerler paylaşımı alanlarıyla sınırlı olduğu zannedilen diyalog hususunda, dinsizlik cereyanına karşı ayrı ayrı iken mağlup olan Îsevîlik ve İslamiyet’in ittihat ederek galebe çalabileceklerine işaret etmektedir.[8]

Kısacası, muhterem Fethullah Gülen Hocaefendi’nin, Kur’ân ve Sünnet’teki hakikat hüzmelerinden istifade ederek diyalog kavramına vicdanî renkler ve desenler eklediği, dinî referanslarla sağlamlaştırılan bir diyalog anlayışını teşvik ettiği görülmektedir.

Global sulhun ve huzurun yolunun diyalog, eğitim ve hoşgörü yolundan geçtiğini ifade eden Hocaefendi, insanlığın çatışmalardan kurtulmasının reçetesinin de karşılıklı saygı ve anlayışta saklı olduğunu dile getirmektedir.[9] İnsanlığın savaşlar, göçler ve krizler sarmalında sıkıştığı bu dönemde, Hocaefendi’nin diyalog, eğitim ve hoşgörü çağrısının ve Hizmet insanının ortaya koyduğu fevkalade gayretlerin ne kadar ulvî ve manidar olduğu, bir kez daha görülmektedir.

Dipnotlar

[1] M. Fethullah Gülen, Prizma-3, İstanbul: Nil Yayınları, 2008, s. 215.

[2] John Pahl, Fethullah Gülen: A Life of Hizmet, New Jersey: Blue Dome Press, 2019, s. 236.

[3] Robert A. Hunt, Yüksel A. Aslandoğan, Küresel Barışa Katkılarıyla Gülen Hareketi, İstanbul: Ufuk Kitapları, 2007, s. 140.

[4] A.g.e. s. 179.

[5] B. Jill Carroll, Medeniyetler Diyaloğu: Gülen’in İslami Öğretisi ve Hümanist Söylem, İstanbul: Mavi Ufuklar Yayınları, 2010, s. 24.

[6] Ori Z. Soltes, Between Thought and Action: An Intellectual Biography of Fethullah Gülen, New Jersey: Blue Dome Press, 2022, s. 116.

[7] Thomas Michel, Peace and Dialogue in a Plural Society: Contributions of the Hizmet Movement at a Time of Global Tensions, New Jersey: Blue Dome Press, 2014, s. 36.

[8] Bediüzzaman Said Nursî, Mektubat, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 58.

[9] “Favorit Gülen’e Hz. İsa’yı Sordu”, fgulen.com/tr/basindan-tr/haberler/fgulen-com-Favorit-Gulene-Hz-Isayi-Sordu

Nemrutlardan Şeddatlara, Firavunlardan günümüzün tiranları olan Mussolini, Franko ve Hitler’e kadar uzanan bir çizgide, zalimlerin ortak özelliği, tiranlıklarını mazlumların kanları ve gözyaşları üzerine kurmuş olmalarıdır. İyiliğe gönül verip iyiliği organize etme niyetiyle yola çıkanlar; tarihin her döneminde sistemlerini kötülüğün organize edilmesi üzerine kuranların zulmüne mârûz kalmışlardır.

Kur’ân-ı Kerim bize geçmişteki zalimleri ve onlarla mücadele eden adalet temsilcilerini örnek verir ve bize usul öğretir. Peygamber (aleyhimüsselâm) kıssalarında zalimler ve âkıbetleri beyan buyurulduktan sonra şu hususa dikkat çekilir: “De ki: ‘Yeryüzünde gezip dolaşın da öncekilerin âkıbeti nice oldu bir bakın.’” (Rum, 30/42) Kur’ân’da bu ve benzeri âyetlerle âdeta yeryüzüne işaretler ve şahitler konularak insanlığın bu zulümleri unutmaması murat edilir.

Başka bir âyet meali ise şu şekildedir: “Ey iman edenler! Adalet ile hükmeden hakimler ve Allah için (doğru söyleyen) şahitler olun. Şahitliğiniz kendi aleyhinize veya çocuklarınızın ve yakınlarınızın aleyhine olsa bile, zengin olsun fakir olsun doğru şahitlik edin. Allah her ikisine de sizden daha yakındır.” (Nisa, 4/135).

Yaşananlara doğru şahitlik etmek, hepimizin üzerine bir vecîbedir.

Tenkil Müzesinin yetkilileri, Frankfurt’ta böyle bir şahitliğe örnek olacak bir sergi açtı.

Tenkil Müzesi, Türkiye’de yaşanan insanlık utancının kalıcı şahitliğini yapmayı ve yaşanan zulüm ve hukuksuzluk sürecini, mağdurlara ait eşyalar ve bilgilerle dünyaya anlatmayı hedefleyen bir girişimdir. Sanal müze ve hafıza merkezi gibi ek çalışmalarla, zulme uğrayanlar kadar, hukuksuz uygulamaları yapanları da kayıt altına almakta ve gelecekte hukukun yeniden tesis edildiği dönemde, delil ve bilgi kaynağı oluşturmayı hedeflemektedir. Sanal müze çalışması, üç boyutlu çekimlerle, dijital ortamlarda, mağdurlara ait eşyaların sergilenmesini hedeflemektedir. Bu maksatla, üç boyutlu kayıt sistemi ve yazılım çalışması yapılmaktadır. Tenkil Hafıza Merkezi, mağdurlara ait verilerin toplandığı, fotoğraflar, bilgiler ve belgelerin yer aldığı, gerektiğinde uluslararası akademik çalışmalara kaynak teşkil edecek şekilde hazırlanmış olan bir veri tabanı çalışmasıdır.[1]

Tenkil Müzesinin Türkiye’de yaşatılan zulmü anlatmak maksadıyla yaptığı sergi çalışması, Nazi zulmü ile özdeşleşen ve bugün müze olarak kullanılan Klapperfeld Polis Karakolunda açıldı.

Karakol, Nazi Partisi’nin iktidara geldiği 1933 yılından itibaren, siyasi muhalifleri ve Nazi Almanya’sının düşmanları olarak görülen kişileri tutuklamak, sorgulamak ve gözaltında tutmak için kullanılmıştır. Klapperfeld, özellikle Gestapo (Nazi Almanya’sının istihbarat örgütü) tarafından sıkça kullanılan bir gözaltı merkezi olarak faaliyet göstermiştir. Karakol, Nazi zulmü ve insan hakları ihlalleriyle özdeşleşmiş ve burada tutulan kişiler sık sık işkenceye mârûz kalmış, insanlık dışı muamelelere tâbi tutulmuş ve kötü şartlar altında yaşamışlardır. Nazi rejimi; Yahudileri, Romanları, sosyalistleri, komünistleri ve rejime karşı olan diğer grupları sistematik bir şekilde hedef almıştır. Bu sebeple Klapperfeld Polis Karakolu, Nazi Almanya’sı dönemindeki karanlık tarihin önemli sembollerinden biri olarak hatırlanmaktadır.[2]

Bugün, Klapperfeld binası bir müze olarak kullanılmaktadır ve Nazi dönemindeki insan hakları ihlallerini hatırlatmak maksadıyla sergi alanı olarak ziyaretçilere açıktır. Bu tür binalar, tarihî olayları hatırlatarak benzer zulümlerin tekrarlanmaması ve insan haklarının korunması için önemli bir rol oynamaktadır.

Ben de o sergiyi gezdim ve şahit oldum. Hepimizin bildiklerini bu kez bir bütünlük ve silsile içinde takip etmek, yaşanan zulmün neleri yıktığına, mazlumlara ait emanetler eşliğinde şahitlik yapmak ve yüzleşmek çok tesir ediciydi. Hâlen devam eden Tenkil Felaketi’ni anlamak, Yusufvarî hikâyemizi idrak etmek ve gelecek nesle taşıyabilmek için çok önemlidir.

Müzenin gönüllüleri binanın yönetimine, en azından harcadıkları elektriğin karşılığını vermeyi teklif etmiş, ancak yönetim bunu kabul etmemiş. Bunun üzerine müze gönüllüleri bina yönetimine Nazi dönemine ait sergilerin İngilizce ve Türkçe çevirilerini yapmayı teklif etmiş, onlar da bu dayanışmadan çok memnun kaldıklarını ifade etmişler. Bunlar, yeni açılımlar adına cidden ümit veriyor.

Serginin olduğu tarihî hapishanede ağır bir demir kapı sizi karşılıyor. Tenkil Müzesinin sergisine geçmeden önce, müze rehberliğini üstlenen gönüllü arkadaşlar, bize Nazi dönemiyle ilgili daimî sergiyi gezdirdi. Yerin altına, karanlık mahzenlere indik. Binlerce insanın son günlerini acımasız bir zulme mârûz kalarak geçirdiği o mekânın etkisini kelimelere dökmek çok zor. İmkânı olan herkesin gidip şahit olması gerekiyor.

Sonra binanın ikinci katına çıktık. Demir parmaklıklı bir kapı ve karşınızda tenkil felaketi: Sergiyi gezerken âdeta‚ “Bizim başımıza ne geldi ve nasıl oldu?” sorusunun cevabını, bir kitap okur gibi okuyorsunuz, ama sadece gözlerinizle değil, bütün hissiyatınızla. Bildiklerinize ve belki kısmen yaşadıklarınıza, bu kez ihata edici bir şekilde şahit oluyorsunuz.

Yıkımın Boyutları ve Tenkil Felaketinde Suçlar
Burada tenkil sürecinde nelerin yok edildiğine ve bunun nelere sebep olduğuna şahit oluyorsunuz. Eşitlik hakkının, ifade ve basın hürriyetinin ve yargı bağımsızlığının nasıl yok edildiğini sadece görmüyorsunuz. Gazeteci Tarık Toros’un televizyonu kapatmak için geldiklerinde, bağımsız medya mücadelesi için saatlerce canlı yayın yaptığı telefona bakarken bu direnişi derinden hissederek yaşıyorsunuz.

Yüzlerce insanın hayatını işkence altında kaybettiği, binlercesinin ise toplama kampına gönderilmeden işkence edildiği ve âdeta zamanın donduğu bu tarihî hapishanede, işkence altında vefat eden Gökhan Açıkkollu’nun kırık gözlüğünün sessiz çığlığı yankılanıyor. Gökhan öğretmenin o boş sandalyesi, işkenceye rağmen duruşundan vazgeçmektense, canını vermeyi tercih eden birinin kahramanlığını, vefasını haykırıyor.

Müzeyi gezerken tek kişilik bir hücrede beyaz bir sandalye ilişiyor gözünüze. Komiser yardımcısı Mustafa Kabakçıoğlu, zindandaki beyaz bir sandalye üzerinde vefat etmişti. Onu temsilen buraya koymuşlar müze yetkilileri.

Bugün Anadolu’da çeteye dönüşen menfaat şebekesi, beslendikleri ve yandaşlarına peşkeş çektikleri devlet imkânlarının ellerinden gitmemesi için masum insanlara, tarihte eşine nadir rastlanan zulümler yapıyorlar. İyi yetişmiş insanlar, geçmişte olduğu gibi, ülkelerini terk etmek zorunda kalıyorlar. Dün Rumlar, Ermeniler ve Kürtler, bugün Hizmet mensupları zulüm ayazında üşüyorlar.

Ömrünü ülkesine ve insanlığa vakfetmiş, rüşvete bulaşmamış, meslek hayatı başarılarla dolu bu yiğitler çakallara boğduruluyor. On yıllardır gözyaşlarıyla sulanarak büyütülen çiçek bahçesini; kinleri, hasetleri ve kıskançlıkları yüzünden tarumar eden, postallarıyla laleleri, gülleri, krizantemleri çiğneyen, ellerindeki demir sopalarla çemenzarı harabeye çeviren zalimlerin hay huyu duyuluyor dört bir yanda…

Hasta olan komiser yardımcısı Mustafa Kabakçıoğlu, bu mazlumlardan biriydi. Kaldığı hapishanenin tecrit odasında, beyaz bir sandalyenin üzerinde ölü bulundu. Medyaya yansıyan fotoğraflarda, Kabakçıoğlu’nun kaldığı oda, hasta bir insanın kalması için hiç elverişli değildi. Merdiven altına serilmiş eski bir yatak, boyaları yer yer dökülmüş duvarlar, soğuk ve soluk rengiyle buz gibi bir zemin, beyaz bir masa ve Mustafa Bey’in “tabutu” olan beyaz bir sandalye…

Beyaz sandalye ve müzedeki bütün eşyalar, bundan böyle hususî dilleriyle, zulmü ve zulümle âbâd olanların âkıbetini, kötülük imparatorluğunun kurduğu karanlık sistemi, bütün insanlığa anlatacak ve karanlıktan beslenen yarasa ruhların kâbusu olacaktır.[3]

Türkiye’de, 2013’ten bu yana, devrin muktedirlerinin Hizmet gönüllülerine yönelik başlatmış olduğu, bir daha neşvünema bulamayacak şekilde kökünü kazıma girişiminin ismidir “tenkil”. Sergiyi gezerken bunu gerçekten idrak ediyoruz. Tenkil Müzesinin, bu şiddette bir zulme mârûz kaldıkları hâlde şiddete asla bulaşmamış olan ve barış demeye devam eden bir hareketin hikâyesini gelecek nesillere taşıması ise, yaralarımıza bir nebze şifa oluyor.

Dipnotlar

[1] Tenkil Museum, tenkilmuseum.com

[2] Sarah Friedrich, Mirja Keller, Jörg Schmidt, Das ehemalige Polizeigefängnis »Klapperfeld«

in Frankfurt am Main 1886–2003, www.gedenkstaettenforum.de/uploads/media/GedRund157_28-38.pdf

[3] İsmet Macit, “Üç Sandalye”, Çağlayan, Temmuz 2021.