Kuyu dibi onun için nur-u tevhid içinde sırr-ı ehadiyet rasathanesi hâlini almış; bir köle gibi satılışı, -o köleye canlarımız kurban- vesileleri değerlendirerek zirvedekilerin hayat tarzlarını doğru okuma fırsatını sağlamış; zindana girişi, onun safvet ve derinliğinin görünüp bilinmesine vesile olmuş ve şer gibi görünen hususlar istikbaldeki misyonu adına ona birer basamak hâline gelmişti.

O, çocukluk ve gençlikte hep Hak gözetiminde yaşadı; daha sonraları ise, hısn-ı hasîn-i imana sığınarak yer-gök ehlinin gözdesi olma mevki-i muallâsına yükseldi. Birileri arzularına râm etmeye muvaffak olamayınca da zindana atılma tehdidi karşısında, “Ey Rabbim! Zindan, bu kadınların beni çağırdıkları husustan çok daha iyidir. Eğer Sen onların bu hile ve komplolarını benden uzaklaştırmazsan ednâ bir meyille de olsa onlara meyleder ve cahillerden olurum.”(Yusuf sûresi, 12/33) sözleriyle inledi, “zindan” dedi, gönül rızasıyla oraya yürüdü. Gençti, güzeldi, garîze-i beşeriyesi tamdı ama iffet hissi etemm, ihsan şuuru ekmel, rü’yet ü rıdvan duygusu ve arzusu ona kendini unutturacak ölçüde derindi.

Gün geldi, melikin rüyasına âlemin “edğâs ü ahlâm” demelerine mukabil, onun “te’vîl-i ehâdîs” mülhemâtıyla yorumladığı rüya, amûdî olarak onu melikin nezdinde nezarete yükseltti. Kadınlar gelip cürümlerini ifade ettiler; o, bu tezkiyeler karşısında tavır değiştirmedi ve ciddi bir mahviyet ve tevazu sergileyerek, “Doğrusu ben nefsimi tebrie edip paka çıkarmak istemiyorum. Zira nefis, -Rabbin merhamet buyurup korumaya aldıkları müstesna- her zaman fenalığı âmirdir. Buna karşılık şüphesiz benim Rabbim Gafûr’dur, Rahîm’dir.” (Yusuf sûresi, 12/53) diyerek nebilere has bir tavırla yürüdü kendine yakışan o âlicenaplıkla mutlu istikbale doğru.

Kardeşlerinin bu iffet, ismet ve fetanet abidesi karşısında sergiledikleri tavır da üzerinde durulması gereken ayrı bir konu. Burada belirtilmesi lazım gelen en önemli husus ise; bir rüya etrafında cereyan eden bu sergüzeştide baba, anne ve evlatların bir şeb-i arûs neşve ve inşirahıyla bu serencamenin finalini yaşamaları olmuştu. Herkes bu derin sevincin mest ü mahmuru oladursun, Yusuf Nebi (aleyhisselâm) o esnada kâmil insanların her zaman yapageldikleri farklı bir mülahaza ile ebedî mihrabına yönelerek içindekileri şöyle seslendirdi: “Rabbim, Sen bana hakimiyet ve iktidar lütfettin; te’vîl-i ehâdîsi talim buyurdun; ey yerleri-gökleri baş döndüren bir ahenk içinde yaratan Rabbim!.. Dünya ve ukbâda yardımcım ve velim Sensin; Sana tam teslim olmuş bir Müslüman olarak canımı al ve beni salih kulların arasına ilhak buyur.” (Yusuf sûresi, 12/101) Bu niyazla soluklandı ve dünyanın, dünyaperestlerin bir aldanmışlık içinde bulunduklarını vurguladı.

Zannediyorum, işin en can alıcı yanlarından birisi, onun bu mülahazalarıydı. Vazife ve misyonunu eda ettikten sonra ‘dünya ve mâfîhâ’yı elinin tersiyle iterek, Fuzulî ifadesiyle,

“Canımı Canan isterse minnet canıma,

Can nedir ki kurban etmeyem onu Cananıma.”

veya

“Canımı Canan istemiş, vermemek olmaz ey dil!..

Ne nizâ eyleyelim, o ne senindir ne benim.”

dercesine Canlar Canına yönelmek. İşte hep ebedî mihrabına müteveccih yaşamış bir kalb ve ruh insanı ve bir abide şahsiyetin imrendiren tavrı…

Şimdi birkaç cümle ile de, ömrünü Medyen ve Eyke arasında gel-gitle geçiren Şuayb Nebi’den ve onun, kavminin ilhad u inkârı ve nizam-mizan tanımazlığı karşısındaki dik duruşu ve iç enginliğinden bahsetmek istiyoruz. Tefsirlere göre Şuayb (aleyhisselâm), Hazreti Musa’yı himaye eden ve onu kızıyla evlendiren o salih insandır. Nübüvvet gözüyle keşfeder önemli bir misyon abidesini ve senelerce yanında tutar evladı gibi. Cenab-ı Hak bir nebiye bir nebi namzedini emanet eder, o da bu emanetullahı seve seve bağrına basar.

Umum nebiler gibi Şuayb (aleyhisselâm) da her şeyden evvel insanları Allah’a iman etmeye çağırıyor; bir de bu önemli misyonun yanında içtimai ve iktisadi spekülasyonlarla mücadele ediyor, vahyin nur ve ziyası altında Allah’ın murad-ı sübhânîsine göre toplumda içtimai adaleti tesis etmeye çalışıyordu. Hazreti Nuh dönemi âsileri, Hazreti Hud zamanı sergerdanları ve Hazreti Salih devri azgınları gibi onun kavmi de onu inkâr, temerrüt, alay ve istihza ile karşılıyordu. Dahası, o yüce nebiyi kendi batıl inançlarına girmeye zorluyorlardı. O ise bir nebi metanet ve celâdetiyle bunlara karşılık veriyor; diğer enbiya-i izâm gibi, “Ben bu vazife karşılığında sizden bir ücret talep etmiyorum!..”deyip bir hak eri olarak dünyaya bakışını ortaya koyuyordu. Onlar inanmayıp hafife alsalar bile o, -adet-i ilâhiyedeki değişmez kanun zaviyesinden- Allah’ın kahr u tedmîrini hatırlatmayı da ihmal etmiyordu.

Şuayb aleyhisselâm’ın onları Hakk’a ve ebedî saadete çağırmasına karşılık mütemerrit yığınlar, değişik baskılarla -geçmişte ve günümüzde de olduğu gibi- onu o çarpık ve bâtıl inançlarına girmeye zorlayıp duruyorlardı. Buna karşılık nebinin cevabı belliydi: “Allah bizi sizlerin o bâtıl dininize sapmaktan kurtardıktan sonra -Allah göstermesin- dönüp sizin o din dediğiniz şeye girecek olursak, Allah’a iftirada bulunmuş oluruz. Bu itibarla da bizim, o dediğiniz şeye gelmemiz kesinlikle söz konusu değildir. Olmuş ve olacak şeyler mevzuunda Rabbimizin ilmi her şeyi muhittir. Biz yalnız Allah’a dayanır ve yürekten O’na inanırız. Ey Rabbimiz! Bizimle şu halkımız arasındaki hususlarda o âdil hükmünü ver ve bizi fütuhat-ı sübhâniyenle lütuflandır. Bu hayırlı fütuhatı yapacak yalnız Sensin, Sen.” (A’raf sûresi, 7/89) diyor ve onları başlarına gelmesi mukadder belaya havale ediyordu.

Bir gün, bu niyazlar ve içten içe sızlanmalar gider gayretullaha dokunur ve -hep olageldiği gibi- tiranlar, tiran bozmaları da hak ettikleri belayı bulurlar. Onlar kahr u tedmîrle yerle bir edilir; Hak’la beraber olma mazhariyetini paylaşanlar da kurtuluş sevinciyle beraber kahrolup gidenlerin acısını derinden derine duyarak doğru bildikleri yollarında yürürler Hak maiyetine doğru.

Dünden bugüne âdet-i sübhâniye hiç değişmemiştir. Mazlum ve mağdur iniltilerinin yanında zalim ve tiran hırıltıları da devam edegelmiştir. Bir gün bu ah u efgan varıp gayretullah ufkuna dayanınca da müstebit ve mütehakkimler gidip kendi kazdıkları kuyuya düşmüş, hep Hak deyip duran temiz vicdanlarsa onlardan çektiklerini unutarak onlar için inleyip durmuşlardır.

Yeşilliklerin bağrındaki bu güzel beldede, birçok aile gibi, Vahabzadeler de ekmeğini ormandan çıkarır. Aile, dağlardan getirdiği odunları kuyulara doldurur, kömür yaptıktan sonra şehir merkezine götürüp satar, böylece iaşelerini temin edermiş. Küçük Bahtiyar, babası ve amcalarına eşlik eder, günde birkaç kez merkep ve katırlarla o da odun taşırmış.

Şeki’nin dört tarafını saran sık ve derin ormanlar sadece ailenin geçimini sağlamakla kalmaz, aynı zamanda küçük Bahtiyar’ın hayallerini de besler. Zira ninesinin uzun kış gecelerinde kendisine anlattığı gizemli masallar, Şeki’nin etrafındaki gür ormanların derinliklerinde geçmektedir. Babası kışın ve ilkbaharda dağları ona göstererek arzularının bu dağların arkasında olduğunu söyler, şair ruhlu Bahtiyar’ın merak hislerini kamçılar. Bahtiyar çocukken hayallerinde ve rüyalarında babasının gösterdiği dağların arkasına pervaz açar, masalların renkli dünyasında doyasıya gezer. Masallarda dinlediği kahramanlar da ellerinde asa, ayaklarında demir çarıklarla arzularını dağların arkasındaki ormanların kuytu yerlerinde arar.[1]

Şeki’nin etrafını çevreleyen gür ormanlar, bir taraftan merak hisleriyle meşbu Bahtiyar’ın hayallerini süslerken diğer taraftan da o dönemde Sovyet ordusuna başkaldıran insanların sığındığı mekânlardır.

Sovyetler Birliği’nin temellerinin atıldığı, sistemin Azerbaycan’ın en ücra köşelerine kadar yerleştirilmeye çalışıldığı yıllarda vuku bulan hadiseler, onun düşünce yapısını derinden etkiler. Salhoz ve Kalhozların kurulmaya başlandığı, varlıklı ailelerin mülklerinin zorla ellerinden alındığı dönemde, birçok Azerbaycanlı gibi Şeki sakinleri de topraklarının devlet tarafından kamulaştırılmasına karşı isyan eder. Sovyet hükümetinin şiddetli tepkisiyle karşı karşıya kalan halk isyan eder. Vahabzade’nin çocuk yaşlarında başlayan isyan hareketi kırklı yıllara kadar farklı bölgelerde aralıksız olarak devam eder. Şeki dağları, bir avuç halkın kendisinden kat kat güçlü orduya karşı mücadele veren insanların kahramanlıklarına şahit olur. Küçük yaşlarındaki Bahtiyar’ı etkileyen, hatta fikirlerinin şekillenmesinde önemli rol oynayan hadiselerden birisidir Şeki halkının Sovyet askerlerine karşı verdiği mücadele. Zira dağda savaşanlar arasında onun yakınları da vardır. Diğer taraftan Vahabzadelerin evleri şehrin kenar mahallesinde olmasından dolayı o dönemde mücadele eden Şekililere kolayca yardım eden hanelerden de birisidir. Gece şehre inen isyancılar, Vahabzadelerin evlerinden iaşelerini alır, dağa çıkarlarmış. Şairin anlattığına göre, Sovyet askerlerine karşı vuruşanların başında Kaçak Abbas vardır. O, Sovyet ordusuna başkaldıran destenin başındadır. Uzun süre mücadele eden Kaçak Abbas, Sovyet ordusunun peşine düştüğü savaşçılardan birisidir. Yıllarca onu etkisiz hale getirmek için çalışırlar. Zorlu mücadele sonunda Kaçak Abbas’ı vururlar. Direnişin ve mücadelenin sembolü olan Kaçak Abbas’ın vurulması onlar için bir zaferdir. Şekilileri zorla meydanda toplarlar. Cesedi bir arabanın arkasına bağlayıp sokak sokak gezdirdikten sonra halkın toplandığı meydana getirirler. Şeki ahalisi o günü hiç unutamaz. Cesedin sokakta dolaştırılması karşısında çaresiz kalan insanlar gözyaşlarını içine akıtır. Vahabzade’nin yakınları da oradadır. Eve döndüğünde o güne kadar dedesinin ağladığını görmeyen Küçük Bahtiyar, dedesinin gizli gizli gözyaşlarını dökmesine, annesinin ve ninelerinin de siyah elbiseler giyip günlerce yas tutmasına şahit olur. Onun körpe dimağında adeta kazınır bu hazin hadise.

Şeki’nin uzun ve ayazlı kış gecelerinde, Kaçak Abbas ve arkadaşlarının kahramanlık hikâyelerine, salonun köşesindeki sobada çatırdayarak yanan odunların çıkardığı sesler eşlik ederken, diğer tarafta küçük çocukların hiç kıpırdamadan pür dikkat dinledikleri sohbetlerden birisi de Anadolu’dur o yıllarda. Küçük yaşlarında; anlatılan masallar kadar Türkiye hakkında dinlediği hikâyeler de büyülemektedir küçük Bahtiyar’ı. Türkiye her geçen gün onu cezbetmeye başlamıştır. Küçük yaşlarında visaliyle yanıp tutuştuğu iki hayali vardır artık Vahabzade’nin: Birisi, Şeki’nin esrarengiz ormanlarının arkasında, Kafdağı kadar uzakta, arzularının bulunduğu masal âlemine has gizemli bir dünya; diğeri aynı kökten gelen, büyüklerinin bir masal neşvesiyle anlattıkları, çocuk muhayyilesinde ulaşılmaya namzet bir dünya: Türkiye. Hayranlıkla ve heyecanla dinlediği, asla bitmesini istemediği Türkiye hikâyeleri onun için her geçen gün adeta büyüleyici bir efsaneye dönüşür.

Sovyet sistemini tenkit eden hiçbir eseri olmasa bile küçük yaşlarında büyüklerinden dinlediği Türkiye hikâyeleriyle Anadolu’ya duyduğu muhabbet dahi onun sistemle kavgalı olmasına yeterli sebep olacaktır. Zira 1930’lu yıllarda Pantürkist yaftası ile suçlanan birçok aydının canından olması herkesin malumudur.

Bir eserinde şair, çocukluk döneminde yaşanılan tecrübelerin, insan ömrünün temel taşı olduğunu söyler; sonraki arzuların, hayallerin ve düşüncelerin bu taşa dayanarak pervaz açacağını belirtir. İnsan aklının, düşünce yapısının, zevkinin, ruhunun ve psikolojisinin bu çağda şekillendiğine inanan[2]şair aslında burada kendisini anlatmaktadır.

Sovyet sistemine inat milli ve manevi değerlere sıkı sıkıya bağlı bir yuvada büyüyen Bahtiyar’ın ailesinden ve öğretmenlerinden aldığı terbiye çoğu zaman sistemle çatışacaktır. Sovyetlerin en güçlü olduğu dönem, zorlu bir mücadele için milli ve manevi değerlerden beslenen sağlam duruşun temellerinin atıldığı yıllardır. Bu devirde yaşadıkları ve yakınlarından öğrendikleri, adeta mermere hak edilmiş yazı gibidir. Bütün ömrü boyunca idealleri uğruna yılmadan mücadele vermesinin altyapısını hazırlar. Zira şartların alabildiğince zorlaştığı, kardeşin kardeşten çekinip korktuğu, bir kalemde on binlerin canlarından olduğu dönemdir onun yaşadığı devir. İnsanlık bir defa daha, sistemin gece gündüz ölüm saçtığı, hak ve hukukun rafa kaldırıldığı, insani değerlerin ayaklar altına alındığı, baskı ve istibdadın hükümferma olduğu zulüm yıllarına şahitlik etmektedir. Evde eşlerin dahi birbirinden şüphelendiği, ispiyonlamanın meslek haline geldiği, hatta devlet tarafından ödüllendirildiği, aman adım bir yerde anılmasın diye insanların tir tir titrediği dönemde, ideoloji korku imparatorluğunu adeta taçlandırmıştır. Bahsedilen devirde insanların suçlu olup olmaması hiç önemli değildir. Zira ideolojinin türettiği suni suçlardan ve altı boş yaftalardan olan “halk düşmanı”, “milliyetçi”, “Pantürkist” gibi kavramlar insanların canından olması için yeterli sebeplerdir. Bu yaftalarla suçlanan birçok aydının idam edildikten yıllar sonra aynı kurumlar tarafından aklanması da dikkat çekicidir.

İşte sisteme inat bu dönemde meyve vermeye başlar Vahabzade. Milli hislerle büyüyen şair, eserlerinden dolayı sık sık ideolojinin soğuk yüzüyle karşı karşıya gelir. Rusya ve İran’ın, Türkmençay Antlaşması ile Azerbaycan’ı kuzey ve güney olmak üzere ikiye bölmesini, GülüstanPoemasıadlı manzum hikâyesinde korkusuzca eleştirir. Bu eserini Şeki’de tefrika edilen Nuha Fehlesigazetesine verir. Bahsedilen manzum eserde, Rusların ve Farsların Azerbaycan’ı ikiye bölmelerini etkili bir dille tenkit eder:

İpek yağlığıyla o, asta-asta[3]

Silib gözlüğünü gözüne takdı.

Eğilip yavaşca masanın üste

Bir möhüre bakdı, bir kola[4]bakdı.

Kağıza hevesle o da kol atdı,

Dodağı altından gülümseyerek.

Bir kalem asırlık hicran yaratdı,

Bir halkı yarıya böldü kılınc tek.[5]

Öz sivri ucuyla bu lelek[6]kalem,

Deldi sinesini Azerbaycan’ın.

Eser yayınlandıktan sonra şair, 1962 yılında, Bakü Devlet Üniversitesindeki görevinden uzaklaştırılır. O dönemde devlet tarafından suçlanmak; açlığa, yoksulluğa mahkûm olmak, toplumdan tamamen tecrit edilmek demektir. Devlete rağmen suçlu ilan edilene sahip çıkmak da ayrı bir cürümdür. Binlerce insanın işinden, eşinden olduğu, toplumdan tecrit edildiği dönemde Vahabzade ailesi de payını alır. Ailenin zor günlerinde vefalı Şekililer korkusuzca hemşehrilerinin yanında yer alır. Adeta Şekililer aileye yardım etmek için seferber olur. Vahabzadeler zor yılları dostlarının yardımıyla kolayca atlatır.

Kapılarını dış dünyaya kapatan ülkede ideolojinin hoşuna gitmeyecek fikirleri dillendirmek kolay değildir elbette. Bu işin sonunun ölüm olduğunu herkes bilir. Korkunun bütün Sovyet coğrafyasında kol gezdiği dönemde insanlar, dertleşecek, içlerini kemiren fikirleri paylaşacakları aşina bir çehre arar. Fakat herkes konuşanların başına gelenleri bildiği için dostları ile dertleşmekten dahi içtinap eder. O dönemde söz söylenecekse partinin başındakiler söylemeli, aydınlar da fikirlerini o söylemler etrafında şekillendirmelidir.

Bakü’nün uzun kış gecelerinin birinde Vahabzade yakın dostu Kamber’i evinde misafir eder. Uzun uzun sohbet ederler. Gecenin geç vakitlerinde muhabbet derinleşir; iki kadim dost içlerini dökmeye başlar. Sohbetin konusu o dönemde hakkında menfi bir şey söylenmesi tabu haline gelen Sovyetlerin lideridir. Sohbet gecenin derinliklerinde tehlikeli sulara doğru yol almaya başlar. İki dost yıllardır içlerini kemiren fikirleri, birbirine anlatmaya başlar. Ölüm korkusu artık unutulmuştur. Sinelerindeki bütün dertler, iç içe bohçalar gibi açıldıkça açılır. Artık vakit çok geç olmuştur. Dostu, Vahabzade’den izin alıp ayrılır. Evden çıktıktan sonra şair, biraz önce konuştuklarını düşünür, içine şüphe düşer. “Ben ne yaptım? Niçin konuştum?” diye hayıflanır durur. Uyumaya çalışır, ama nafile. Sabaha kadar evin içinde dolaşır. Bir gözü sürekli dışarıdadır. Arkadaşı biraz önce anlattıklarını yetkililere anlattıysa, hali nice olur. Bunun anlamı o zaman ölüm demektir. Vahabzade’nin evinde cereyan eden hadisenin aynısı dostunun evinde de yaşanmaktadır. Şairin dostu da “Niçin çenemi tutmadım?” diye dövünmeye başlar. Onun da uykusu kaçmıştır. O da dostu Vahabzade gibi perdeyi aralayıp sık sık dışarıya bakar. O dönemde siyah Volga arabalar bu iş için tahsis edilmiştir. Onunla gelen KGB elamanları nice aileleri dağıtmış, nice insanların canına kast etmiştir. Her iki aydın bunu çok iyi bilmektedir. Sabaha doğru Vahabzade’nin kapısının zili çalar. Şair, “İşte korktuğum başıma geldi. Beni almaya geldiler” der. Elleri titreye titreye kapıyı açar. Karşısında arkadaşını görür, derinden bir nefes alır, dostunu içeri buyur eder. Dostu Bahtiyar Bey’e, “Ben o dediklerimin hiçbirini…” diye söze başlar, içini döker. Şair, arkadaşına sarılır, adeta hâl diliyle dostuna güvence verir:[7]

Ese ese[8]ellerim ben kapıyı açınca,

O, üstüme atılıp boynumu kuçakladı,

Hüngür hüngür ağladı.

Boylandı[9]melül melül

O, bir sola, bir sağa.

Dünenki sohbetini tez-telesik[10]

Ayrı semte yozmağa[11]

-Şaka ile demiştim dünen ben o sözleri,

Aslında çok sevirem ben o dahi rehberi.

O, bizim dünyada tek güman[12]yerimizdir.

Düşünen beynimizdir, gören gözlerimizdir.

İyi anladım ben onu

Sustum… bu yozumların ak yalan olduğunu,

Anlayırken, kanarken

Bir gün sonra o ve ben sözümüzü danırken[13]

Riyakâra dönderdi vakit hem onu hem beni.

O da yata bilmeyip, demek bütün geceni.[14]

Sovyetler döneminde fikir adamı olmak kolay değildir. Bundan dolayı da şairin zorba yönetimle olan imtihanı her dönemde farklı şekilde tezahür eder. Sovyet coğrafyada estirilen zulümden kurtulmak, fikirlerini halkıyla paylaşmak için artık kaleme aldığı eserlerinde farklı metotlar kullanmak zorunda kalır. 1967 yılında Kazablanka’ya giden Vahabzade, orada halkın ana dilinin kendilerinde olduğu gibi ikinci plana atıldığını görür. “Latin Dili” şiirinde Afrika’daki uygulamaya dikkat çeker. Bahsedilen şiirinde Latin dili için milleti ölmüş kendisi yaşayan dil nitelenmesinde bulunur. Şair eserinde, “Peki, milleti yaşayan fakat dili ölü olan milletlere ne demeli?” diye sorar. Dolaylı olarak Azerbaycan Türkçesinin o dönemde hor görülmesini tenkit eder. Tabiî ki bu mısralar sistemin hoşuna gitmez. KGB şairi sorguya çeker:

Yetkili: “Siz bu şiirde kimden bahsediyorsun?”

Şair: “Afrika’daki bir ülkeden.”

Yetkili: “Hayır, siz sanki bizden, Azerbaycan’dan bahsediyorsunuz.”

Şair: “Onu ben demiyorum siz diyorsunuz.”

Vahabzade’ye bu sorgulama sonucunda herhangi bir ceza veremezler. “Latin Dili” şiiri, Azerbaycan Türkçesinin o dönemdeki durumunu özetler aslında:

Sen derde bak,

Vatan da var,

Millet de var.

Ancak onun dili yoktur.

Ele bil ki,

Güzgü[15]kimi, hamar,[16]şeffaf röyalın[17]var,

dili yoktur…

İndi söyle,

Hansı dile ölü deyek:

Vatan varken,

Millet varken,

Küçük, yoksul komalarda

Dustak olan bir dile mi?

Yoksa, uzun asırlardan

Geçip gelen,

Halkı ölen,

Özü kalan bir dile mi?

Bahtiyar Bey’e sistem rahat yüzü göstermez. Her zaman gözler onun üzerindedir. Bakü Devlet Üniversitesindeki edebiyat dersleri adeta konferans gibi geçmektedir. Derslerine farklı bölümlerden öğrenciler katılır.

Yeni bir kitabı çıktığında yüzbinlerce basılmakta ve hemen tükenmektedir. Okuyucuları, şairin mısralar arasında verdiği mesajlarını pür dikkat takip eder. O dönemin okuyucuları da çok farklıdır. Yeni bir kitap çıkmasını dört gözle beklerler. Aynı zamanda hayranları kitabı okuduktan sonra kendisine eserle ilgili mülahazalarını da bildirmektedirler. Yeni bir kitabı çıktığı günlerde eserini okuyan bir dostu Vahbazade’yi telefonla arar. Dostu, şairin güvenliğinden endişe etmektedir. Kendisine, “Bahtiyar Bey, eserin çok güzel, eline, üreğine sağlık, fakat falan falan sayfalardaki ifadeler çok tehlikeli, aman bir yerleri rahatsız etmesin, sonra sana zararları dokunur” der. Arkadaşı adeta şairin yarasına tuz basmıştır. Yıllardır çekmediği cefa, görmediği eza kalmadığı sisteme karşı açar ağzını yumar gözünü, diktatörün zulümlerini tek tek sıralar telefonda. Dostu o dönemdeki hafiye faaliyetlerinden haberdar olduğu için kısık sesle dostuna, “Bahtiyar Bey, bizi telefonda dinleyebilirler” der. Hızını alamayan şair, kendisini takip edenler için de ağzına gelenleri söyler. Aradan uzun süre geçer, ancak herhangi bir soruşturma olmaz. Şair, yazın dinlenmek için memleketine gider. Sokakta karşı kaldırımda yürüyen bir dostu kendisine gülerek selam verir. Selam veren şahıs, şairin hemşehrisi, KGB çalışanıdır. Vahabzade’ye “Ya Bahtiyar Bey, hadi Sovyetlerle kavgalısın, onlara kızıyor, hakaret ediyorsun, bunu anladık da, seni dinleyenlerin suçu ne?” diye sitem eder.

Şairin gençliği, ömrünün büyük bir kısmı, dünyada iki süper güçten birisi olan bir devletin vatandaşı olarak geçmiştir. Onun döneminde eli kalem tutan ve sistemin propagandasını yapan edipler el üstünde tutulmuş, toplumun en has insanları olarak kitlelere takdim edilmiş ve kabul de ettirilmiştir. Güçlü bir kaleme sahip olan Vahabzade, şayet haksızlıklara, zulme, milli ve manevi değerlerin hor görülmesine göz yumsaydı, Sovyetler Birliği döneminde en büyük kahraman olarak bütün dünyaya tanıtılırdı. Ayaklarının altına kırmızı halılar serilir, dünya nimetlerine boğulurdu. Oysaki o, bütün bunları elinin tersiyle itmiş, davası uğruna, her türlü zulme ve baskıya başkaldırmış; açlık, işsizlik, tecrit ve sürgünle tehdit edilip cezalandırılsa da davasından asla vazgeçmemiş, aksine mütevazı bir hayata razı olmuştur. O, ölümle yüz yüze gelmeyi, uykusuz geceleri, hak, adalet ve uğruna can verilebilecek manevi değerlerin yer aldığı çetrefilli yolu; lüks ve şatafatlı bir hayata tercih eden yiğitlerden olmuştur. Bundan dolayı dünya devam ettikçe ismi hoş bir seda olarak gök kubbede hep yankılanacaktır. Hâlbuki bir dönem el üstünde tutulan, sistemin ve ideolojinin şakşakçısı edipler, göklere çıkardıkları diktatörlerle birlikte güneşte eriyip giden kar yığınları gibi yok olup gitmiş, arkalarında bir yâd-ı cemil bırakamadıkları gibi öldükten sonra da lanetle anılmışlardır. Şayet bugün Vahabzade’nin arkasından hayır dualar ediliyorsa, zulmün, adaletsizliğin ve haksızlığın karşısında durmasından, mazlumun yanında saf tutmasından ötürüdür. Vahabzade, uğruna verdiği mücadelenin meyvelerini, ömrünün sonunda da olsa deren bahtiyarlardandır. Ruhun şad olsun büyük insan!

[1]Bahtiyar Vahabzade, Şenbe Gecesine Geden Yol, Bakü, 1991, s. 260.

[2]Bahtiyar Vahabzade, Ömürden Sayfalar, Ötüken Yayınları, İstanbul, 2000.

[3]Asta asta: Yavaş yavaş

[4]Kol: İmza

[5]Tek: Gibi

[6]Lelek: Tüy

[7]Yavuz, Ahundlu, İstiklal Şairleri, Bakü, 1998, s. 39.

[8]Titreye titreye

[9]Etrafa bakınmak

[10]Alelacele

[11]Yorumlamağa

[12]Ümit, sığınacak

[13]İnkâr ederken

[14]Geceyi

[15]Güzgü: Ayna

[16]Hamar: Pürüzsüz

[17]Röyal: Şen, ciddiyet, akıl

Al yanına, mekân olmasın, zaman olmasın!..

Beni o karanlık kendi dünyamda bırakma!..

Fakiri kurbetinle şâd et, gümân olmasın!..

Sevginin çağlayanına salıver bendeni!..

Alan olmasın, pist olmasın, liman olmasın!..

Kalmasın Senden gayrısına bende bir arzu,

Lütfunla gelenler savrulup harman olmasın…

Paramparça bir gönlüm var bu fâni dünyada,

Teveccüh kıl ki ona da bir hazan olmasın!..

Hak armağanı ömür elimden uçup gitti,

Hiç olmazsa geri kalanı duman olmasın…

Şu kırık gönlümde biricik ümidim Sensin,

Himayene al ki hiçliğe kurban olmasın!..

Ne bülbülümde nağme ne gülümde renk kaldı

Destgîri ol ki inkisara mihman olmasın!..

***

Olduğu yerde âdeta eriyor Dede ve ağlıyor Dede.

Niçin ağlıyorsunuz sorusuna, hazin ve nazenin bir ifadeyle:

“Rasûlallah (SAV) aklıma geldiği zaman, kendimi kaybediyorum, ayakta duracak mecâlim kalmıyor, ya bir yere dayanmam gerekiyor, ya da oturmam îcâb ediyor.”[1]

Bu hâl Yaman Dede’de “Fenâ fi’r-Resûl” halinin bir tecellisiydi.

Yine başka bir gün, büyük bir camide, bir Mevlidhan Hoca Efendi, onun “Gönül Hûn Oldu Şevkinden Boyandım Ya Rasûlallah” manzumesini yanık bir sesle okumaktadır ve Dede de camidedir. Dede bir direğin arkasında, başını gövdesine gömercesine gizlenmiş, o kendine has ağlayışla mahviyet içinde öyle ağlıyor ki, eriyor adeta. Dede’ye ait böyle hatıralar öyle çoktur ki bu yüzden Yaman Dede’nin bir ismi de Yanan Dede’dir.

Asıl ismi Diyamendi… Yaman Dede’nin İslam’a olan ilgisi, Kastamonu’da iken gittiği İdadi mektebinde başlamıştır. Kendi ifadeleriyle: “Rüşdî ikinci sınıftayım, bir gün Farsça hocamızın tahtaya yazdırdığı birkaç beyit beni tutuşturmaya kâfi geldi. Mevlânâ ismi bana pek tatlı geldi. Okunan beyitler beni pek derinden sarstı. Son beyit sinemi hakikaten şerha şerha etmişti. O andan itibaren tatlı tatlı yanmaya başladım. Şiddetle yakan fakat anne bûsesi kadar tatlı gelen alevler iç âlemimi kaplamıştı. Bunu hiçbir kelime ile anlatamayacağım.”[2]

Yaman Dede’nin Rum asıllı bir aileden gelmesine rağmen Mesnevi’ye ve dini konulara duyduğu yoğun ilgi sebebiyle ismi Yamandi Molla’ya dönmüştü o günlerde. Mecbur olmadığı halde Arapça derslerine ve din derslerine katılırdı. Derslerde geçen âyet-i kerimeler, kalbini süslüyor ve nurlandırıyordu.

Hidayete Ermesi

Yaman Dede’nin eşi de bir Rum hanımıdır ve bir de kızı vardır. Müslümanlığını açıkladıktan sonra epey zorlu günler geçirmiştir. Yuvasını dağıtmak, kimseyi üzmek istemiyor, ama bu ne yazık ki mümkün olmuyor.

Hâlini anlayamadıkları için büyük ıztıraplara düşer. Yaman Dede, kendi ifadesiyle, “Iztırabın pek muazzam bir nimet olduğunu” anlar. Müslümanlığını gizli gizli yaşadığı uzun bir süre vardır Yaman Dede’nin. Ailesine sıkıntı vermemek için, evde sahura kalkmadan gizli gizli oruç tutup namaz kılmıştır. Herkesin uğramadığı, İstanbul’un kenar mahallelerindeki camilerde namazlar kılmıştır. Bazen bu camilerde de kendisini tanıyan birisini gördüğü için, namaz kılamadan, boynu bükük geri döner.

“İşte böyle saklı devam ederken Himalaya dağı kadar bir dalga geldi beni aldı götürdü. Yunus Emre’nin dediği gibi beni benden aldılar. O hale gelmiştim ki Müslümanların diri diri yakıldığı bir vahşet diyarında bulunmuş olsaydım ortaya atılacak ve zevk ile yanacaktım.”[3]

Eyüp Sultan Camii ve Kabri Ziyaretleri

Yaman Dede, Allah Resûlü’nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) İstanbul’umuzdaki misafir Sahabesi Ebâ Eyyûb el-Ensârî Hazretlerinin kabrini de düzenli olarak belli gün ve saatlerde ziyaret eder ve sevdiklerine de orayı ziyaret etmeleri konusunda tavsiyelerde bulunurdu. Bir talebesine yazmış olduğu mektubundaki şu satırlar onun bu güzel ziyaretlerini ne güzel tasvir eder:

“Ben her hafta Pazartesi ve Cuma günleri gidiyorum. Cumaları, o günün feyzi, diğer günler tenhalığın feyzi var. Pazartesi günleri 12.35’te ve Cuma günleri 12.05’te Sultan’ın huzurundayım. Dua ediniz de, aziz evladım, ömrümün sonuna kadar bu nimetten mahrum kalmayım. Pencerenin karşısında tam yarım saat durur, sonra camiye girerim. Orası ahiretten bir parça gibidir. Sanıyorsunuz ki âhiretten ruhlar kaynaşıyor. Allah sizleri de bir an evvel ziyarete nail eylesin.”

Yaman Dede “haftalık haccım” dediği bu ziyarette iken hissettiklerini de yine aynı mektubunda bizimle paylaşmış: “Son Cuma namazından evvel Kur’an-ı Kerim okunurken içimde şu emel yanmaya başladı. Kendi kendime dedim ki: Namazdan sonra herkesten evvel kaldırıp mermere atayım ve şöyle feryat edeyim: Ey Müslümanlar! Allah’ı, Resûlullah’ı seven beni çiğnemeden geçmesin! Bu saadeti hayalen yaşadım, bütün ehl-i İslam âdeta beni çiğnedi geçti, bunun sonsuz, ifadesi imkânsız saadetleriyle mest ü harap oldum. Taşlar saadetime gıpta etti, güvercinler bu saadeti uhrevî nağmelerle bestelediler.” Yine bir ziyaretini şu ifadelerle dile getirir bir mektubunda: “Allah’ımızın Sevgili Habibi Peygamberimiz Efendimizin sevgili sahabesi Hazreti Halid’in huzurunda sizin için de ağladım, sızladım. Yavrusu yaralanmış yaralı bir kuş gibi çırpındım, inledim. İnşallah niyazlarım kabul buyurulmuştur.”

Burada ettiği samimi duaların nasıl kurb-i İlâhîde kabul olduğunu yine onun o içten ifadelerinde bulmaktayız: “Eniştem zatürreden ümitsiz bir halde yatıyordu. Doktor da ümidi kesmişmiş. Gittim Sultan’a yalvardım. Döndüğüm zaman hastayı yüzde yüz farklı buldum. O akşam doktor da çok farklı buldu. Kendisi Hıristiyan olmakla beraber Hazret-i Hâlid’in himmetine nail olduğuna inandı, bir Cuma günü benimle birlikte ziyarette bulundu, şükranlarını arz etti, zaman zaman ziyarette bulunacağını söyledi.”[4]

Anadolu Müslümanı

Aslen Anadolu Rum ahalisinden olan Yaman Dede, hidayete erenler kervanına eriştikten sonra Anadolu’nun yüzyıllar boyunca meydana gelen o güzel ikliminde erimiş ve o güzel iklimin güzel insanlarından birisi haline gelmiştir. Olması gerektiği gibi, öyle güzel bir Müslüman olmuş ki, şahsında bütün insanlığa bir mesaj vererek, “Hangi millet veya ırktan olursan ol, Müslüman olduktan sonra İslam’ın o muhteşem potasında eriyip bu dinin bütün güzelliklerini gösteren bir ayna olacaksın” dercesine bir Müslüman olmuştur.

Rehber Mevlânâ

Onu hidâyete götüren yol Mevlânâ Celâleddin Rûmî’nin Mesnevi’sinden geçmektedir. O önce Mevlânâ’da sonra da Resûl’de fâni olmuştur. Yaman Dede Mevlânâ’yı çok güzel analiz etmiş ve onu çok iyi anlamış nadir mütefekkirlerden biridir.

Ona göre, “Mevlânâ’yı Doğu ve Batı seviyordu. Hem de doyumsuz seviyordu. Çünkü Mevlânâ, insanlığı seviyor, onun hayrını, iyiliğini, doğru yola yönelmesini, hakikati görmesini istiyordu ve diyordu ki; kardeşlerim, kardeşlerim, bir kuvvetin, bir faziletin kaydında olmayın! Yalnız kalplerinizin gerçeklere açılmasını düşünün. Birbirinizi sevin.” Bugün dünyanın pek çok yerinde, Mevlânâ’nın Mesnevi’si vesilesiyle İslam ile müşerref olan çok sayıda kişi mevcuttur. Mevlânâ, İslam’ın güzelliğini bu eseri üzerinden bütün gönüllere asırlardır aktarmaktadır.

Yaman Dede’den Vecizeler

Yaman Dede aşk ile ilgili olarak da nefis değerlendirmeler yapar. Mevlânâ’nın “Aşk, yumuşak tabiatlı insanların işi değildir. Aşk, pehlivan işidir, ey oğul!” sözünü aktararak yanmadan yakmanın mümkün olmadığını dile getirir. Bazı kimseler yanmaktan değil, yanmamaktan korkar. Onlar bu meydana seve seve koşan kurbanlardır. Aşk, tarif ile bilinmez. Aşk, sahili olmayan bir okyanustur, onu incir çekirdeğine sığdırmak nasıl mümkün olabilir?

“Her şeyin Hak’tan geldiğini bilince üzülmeye imkân var mı?”

“Ben isterdim ki hiçbir kimsenin ruhu duymadan dünyada yaşayan bütün dert sahiplerinin dertlerini, ruhlarını kavuran zehirleri çekip alayım.”

“İnsanın ruhu bir kere aşk-ı ilâhî ile tutuşunca Allah’ın kullarına hizmet etmek, hatta her canlıya elden gelen yardımda bulunmak bir nevi ibadet oluyor.”

“Bugünün hitamıyla öyle bir geceye giriyoruz ki aşk-ı Muhammedî ile sabahlara kadar sine dövsek, sabahlara kadar kan ağlasak yine azdır.”

“Allah’ı o kadar çok sevelim ki O’nun kelâmının her harfine kurban olmak iştiyakıyla yanalım. Kur’an-ı âzîmüşşân’dan hiçbir şey anlamıyorsak yine O’nu âteşîn bir aşk ile sevelim.”

“Yalnızım ya. Canan ile baş başa. Bu saatlerde yalnızlığın kıymeti pek büyük. Oturduğum odanın bir kapısı dama açılıyor. Gecenin son saatlerinde yıldızların ifade kudreti bambaşka bir hâl alıyor.”

“Karanlığın perde perde sıyrılması, sabahın damla damla sızması, etrafın mahmurluğu ne anlatılabilir, ne de seyrine doyulabilir. Sübhaneke, sübhaneke elfâ!”

“Dede’de hâl mi kaldı, söze mecâl mi kaldı?”

“Söylesem dilim yanar, söylemesem iliklerim yanar.”

Yaman Dede’nin evlenecek olan bir talebesine yazmış oldu şu ifadeler, herhalde o talihli kızcağızın almış olduğu en anlamlı ve kıymetli hediyelerden biridir: “Yarın gelin oluyorsun benim kızım. Gelinlik elbiseni huriler giydirsin, seni melekler tarasın, süslesin. Nikâhına bütün evliyaullah şeref versin… Nikâh cemiyetine Hâce-i Kâinat, Hülâsa-i Mevcûdât, yaralı gönüllerin şifası, dertlilerin devası, Resûl-i Hüdâ, Habîb-i Kibriyâ, aleyhi efdalü’t-tehiyyâ Efendimiz riyâset buyursun.”

Yazımızı Yaman Dede’nin şu enfes manzumesiyle hitama erdirelim:

Gönül Hûn Oldu Şevkinden Boyandım Ya Rasûlallah

Gönül hûn oldu şevkinden boyandım Ya Rasûlallah

Nasıl bilmem bu nîrâna dayandım Ya Rasûlallah

Ezel bezminde bir dinmez figandım Ya Rasûlallah

Cemâlinle ferahnâk et ki yandım Ya Rasûlallah

Gül açmaz çağlayan akmaz, İlahi nurun olmazsa

Söner âlem, nefes kalmaz, felek manzurun olmazsa

Firak ağlar, visal ağlar, ezel mesturun olmazsa

Cemalinle ferahnâk et ki yandım Ya Rasûlallah

Yanan kalbe devâsın sen, bulunmaz bir şifasın sen

Muazzam bir sehâsın sen, dilersen rehnümâsın sen

Habîb-i Kibriyâsın sen, Muhammed Mustafa’sın sen

Cemalinle ferahnâk et ki yandım Ya Rasûlallah

Erir canlar o gül bûy-i revân-bahşın hevâsından

Güneş titrer, yanar dîdarının bak ihtirasından

Perişan bir niyaz inler hayatın müntehasından

Cemalinle ferahnâk et ki yandım Ya Rasûlallah

Susuz kalsam, yanan çöllerde can versem elem duymam

Yanardağlar yanar bağrımda, ummanlardan nem duymam

Alevler yağsa göklerden ve ben messeylesem duymam

Cemalinle ferahnâk et ki yandım Ya Rasûlallah

Ne devlettir yumup aşkınla göz, râhında can vermek

Nasip olmaz mı sultanım haremgâhında can vermek

Sönerken gözlerim âsân olur âhında can vermek

Cemalinle ferahnâk et ki yandım Ya Rasûlallah

Boyun büktüm, perişanım, bu derdin sende tedbiri

Lebim kavruldu ateşten döner pâyinde tezkiri

Ne dem gönlün murad eylerse taltif eyle Kıtmîri

Cemalinle ferahnâk et ki yandım Ya Rasûlallah

Dipnotlar

[1]Özdamar, Mustafa, Yaman Dede, İstanbul: Marifet Yayınları, 1994, s. 191.

[2]A.g.e., ss. 17-18.

[3]A.g.e., s. 277.

[4]A.g.e., s. 286.

Bir keresinde ona, “Hocam, insan vücudundaki kusursuz işletilen sistemi, kendi vicdanınızda nasıl izah ediyorsunuz?” diye sordum. Şaşırtıcı bir cevap verdi: “Kâinat ve insandaki bu harika sistem, bir Tanrı olmadan asla olamaz. Bence bu madde âlemini yaratan ve bir düzen koyan bir yüce kuvvet var. Ancak insan bu düzen içinde evrimleşerek bu son halini almıştır (!). Tanrının bizden istediği herhangi bir şey de yoktur (!).”

Bilimle meşgul olan her insaflı insan, yaratılış kanunlarına dayalı, kusursuz işleyen bir sistemi mutlaka fark eder. Ancak bir Yaratıcı’ya inanmak, O’nu tanımak ve sevmek için sadece bilim yeterli olmaz. Peygamberlere ve vahye de ihtiyaç olduğu aşikârdır.

İnsan vücudunda cereyan eden fizikî ve kimyevî hadiseler çok karmaşık olmasına rağmen mükemmel işlemektedir. Mesela göz denilen bir çeşit fotoğraf makinasıyla nasıl görüyoruz? Gören göz mü, beyin mi, yoksa ruh mu? Bir Yaratıcı’nın varlığını kabul etmeden, nasıl gördüğümüzü hakiki mânâda izah etmenin mümkün olmadığını söyleyebiliriz.

Nasıl düşünüyoruz, bilgileri nasıl depoluyoruz, nasıl karar veriyoruz, doğruyu yanlışı nasıl ayırıyoruz? Nasıl yeni keşifler yapabiliyoruz? Bunlar her şeyi bilen ve gören, her şeye gücü yeten bir Yaratıcı’yı kabul etmeden olur mu? Aslında bu işleri izah etmek için ileri sürülen mekanizmalar, O’nun kutsi icraat ve fiillerinin, sebepler âlemindeki yansımaları ve cilveleri değil de nedir? Bizler imtihan gereği olarak O’nun Kudret Elini, maddî gözlerimizle göremiyoruz. Mesela DNA’ya yüklenen vazifeler veya bu perde üzerinden gerçekleşen işleri takip edersek, O’nun varlığı ve birliğini açıkça görebiliriz; maddî gözümüzle görmesek de selim bir akılla, temiz bir kalble ve bozulmamış bir vicdanla, yakînen idrak edip hissedip tasdik edebiliriz.

Sadece karaciğerde cereyan eden kimyevî hadiseleri incelediğimizde, Allah’ın (celle celâluhu) varlığı ve birliğini açıkça hissedebiliriz. Karaciğerde vitaminlerin depolanması, protein ve yağ sentezi, vücut için zararlı maddelerin safraya atılması gibi işlemler, muhit bir ilme ve sonsuz bir kudrete işaret eder. Karaciğerin üçte ikisini ameliyatla almak zorunda kaldığımızda kalan kısmı tekrar büyüyerek eski hâline ulaşıp çok sayıdaki mühim vazifesini eda etmeye devam eder. Orijinal büyüklüğüne ulaşınca büyümesi durur. Sirozlu olup karaciğeri tamamen iflas etmiş hastaya bir yakınının karaciğerinin bir kısmı nakledildiğinde, verici ve alıcının karaciğerleri büyüyüp orijinal büyüklüğüne ulaşır.

Böbrekler sadece kanı temizlemekle kalmayıp aynı zamanda asit baz dengesini ayarlamakta görevlidir. Kandaki asit veya baz miktarı fazlaysa, bu fazlalık tespit edilip idrarla dışarı atılır. Böbrekler ayrıca tansiyonun ayarlanmasında görevlidir. Tansiyon yükselince idrar miktarı artırılıp tansiyon normale getirilir. Bütün bu hassas işlemler, haberimiz olmadan yaratılır.

Ben bir Fizyoloji hocasıyım. Fizyoloji kitaplarındaki bilgiler sürekli yenileniyor. İnsan vücudu hakkında her yıl binlerce yeni araştırma yapılıyor. Kitaplar gittikçe kalınlaşıyor. Öğrencilerimizin işleri gittikçe zorlaşıyor.

Mesela, pıhtılaşma mekanizmasını düşünelim. Niçin kan normalde pıhtılaşmazken kanama esnasında hemen pıhtılaşır? Kanın pıhtılaşmasını engelleyen ve kanama esnasında pıhtılaşmaya sebep olan hususi maddeler vardır. Her zaman “Sübhanallah!”, “Allahu Ekber!” demekten kendimi alamıyorum.

Saçlarınızı kesiyorsunuz, yeniden uzuyor ve uzamaya devam ediyor, ama kaş ve kirpikleriniz yanlışlıkla kesilirse, orijinal uzunluğuna kadar uzayıp orada kalıyor. Kol veya bacaklardaki sinir telleri kesildiğinde, uç uca denk getirirseniz, her tel kendine ait tel ile buluşturuluyor. Bu sinir tellerinin bazıları duyu telleridir ki dokunmaya ait sinyalleri beyne iletiyor. Bazıları ise motor tellerdir ki beyinden kaslara kasılma emirlerini naklediyor. Kesilmeden sonra o mikron seviyesindeki ince teller nasıl birbirini buluyor? Her şey O’nun sonsuz kudretiyle icat ediliyor.

Sadece insanın iki ayağı üzerinde nasıl yürüdüğünü, nasıl koştuğunu ve bunun için her yapı ve mekanizmanın uygun bir şekilde sisteme nasıl yerleştirildiğini düşünürsek, bütün bunları ilmi, kudreti, iradesi ve hikmeti sonsuz ve kusursuz bir Yaratıcı’yı kabul etmeden, hakiki mânâda izah edemeyeceğimizi anlarız. Bu yaratılış mucizelerini görüp de nasıl O’nun varlığını ve birliğini inkâr edebilir veya görmezden gelebiliriz? Önümüzdeki tabaktan kaşıkla yemeği ağzımıza götürürken çok sayıda aktin-miyozin birleşme ve ayrılması gerçekleştiğinden habersiziz. Belki yaşlanınca, çorbayı üzerimize döktüğün zaman, bizden habersiz tahakkuk eden bu tür hassas mekanizmaların varlığını hissediyoruz.

Konuşurken, ezan veya Kuran-ı Kerim okurken, bülbül gibi hitap ederken, hangi kasların kasıldığını, akciğerlerin, nefes yollarının, burun ve ağız boşluğunun, kafa kemikleri içinde bulunan ve adına sinüs denilen boşluğun nasıl çalıştırıldığını biliyor muyuz?

Yediğimiz yemek, içtiğimiz su, yutaktan yemek borusuna giderken; nefes alırken aynı yutaktan hava, mideye değil de niçin akciğere gider? Yolunu niçin hiç şaşırmaz? Kusmanın bile çok önemli bir nimet olduğunu fark ettik mi? Nefes yollarındaki tüycüklerle akciğerlerimizin sürekli temizlendiğinin farkında mıyız?

Kâinat kitabını okuyarak, iman ve tasdikle, ibadet ve salih amellerle marifetullaha varılabilir. Ancak bazı insanlar, O’nun tabiatta ve insan bedeninde cereyan eden mucizevi fiillerini gözleriyle gördükleri halde, “Göremiyoruz” derler. İsyan, inat, enaniyet ve nefsanîlik sebebiyle, enfüs ve afaktaki sayısız âyetlere gözlerini kapatarak yaşamak istiyorlar. Hakikati duyduklarında, kulaklarını tıkıyorlar.

Diğer canlılar gibi insan da tek başına değildir veaynı duygu ve düşünceyi paylaşmasa bile diğer insanlarla beraber yaşamak zorundadır. Ortak paydalar etrafında sürdürülen sosyal bir hayatın, zaman içinde şekillenen bazı kuralları vardır. Ahenkli, dengeli ve adaletli bir toplum adına bu kuralların zaman zaman hatırlatılması gerekmektedir.

Usul ve Üslup

Her şeyden önce bu münasebetlerin doğru bir usul ve üslup içinde yapılması büyük önem taşır. Aksi halde, yapılacak her hatanın, ferdin huzurunun kaçması, aile düzeninin dağılması veya toplum içinde farklı kargaşaların hâkim olması gibi bir takım olumsuz neticeleri olacaktır. Hatta bu anlaşmazlıklar, toplumlararası veya devletlerarası alana taştığında, savaşlar çıkacak ve dünyanın bütününü ilgilendiren, insanlığın yüz karası tablolar oluşacaktır. Nitekim I. ve II. Dünya Savaşı, ondan önceki küçük ve büyük çaplı savaşlar, günümüzde dünyanın değişik yerlerinde halen devam eden savaş, kavga, zulüm ve haksızlıklar, gücü elinde bulunduran zorbaların her türlü işkenceleri, insanların yurtlarından edilmeleri, mülklerinin ellerinden alınması hep bu cümledendir.

Hâlbuki insanoğlu, hayatı anlaşarak yaşamak için yaratılmıştır. Bediüzzaman Hazretleri’nin ifade ettiği gibi, medenilere galebe ikna iledir. Küçük ayrılıkları öne çıkararak büyük tahribatlara sebebiyet vermek yerine, ortak paydalar etrafında birleşerek huzur içinde yaşamak, insanoğlundan beklenen erdemli bir tavırdır. Her yönüyle sabır, teenni ve başkalarına müsamaha, fert, aile ve toplumu yakıp kül edecek ateşleri söndüren etkili birer dinamiktir. “O muttakiler ki bollukta da darlıkta da Allah yolunda harcarlar; kızdıklarında öfkelerini yutar, insanların kusurlarını affederler. Allah da böyle iyi davrananları sever” (Âli İmrân Sûresi, 3/134) mealindeki âyet, insanlar arası ilişkilerde çok mühim bir düstura dikkat çekmektedir. Peygamber Efendimizin (sallallâhu aleyhi ve sellem), “Haklı dahi olsa, tartışmayı bırakan kişiye Cennet’te bir köşk tekeffül ediyorum” (Ebû Dâvûd, Edeb 7) şeklindeki beyanı, küçük ayrılıkların büyük yaralara sebebiyet vermemesi adına ne güzel bir reçetedir. Zira bazen hemen elde edeceğimiz peşin bir kıymet, yarın yaşayacağımız büyük kayıpların sebebi olabilmektedir.

Büyümesi muhtemel küçük meseleleri, beşerî münasebetlerimizi merkeze alarak, daha büyük problemlere dönüşmeden halledebilirsek, aileden iş hayatına, arkadaş çevresinden toplum hayatına kadar hemen her alanda semerelerini alabiliriz.

Aile

Mesela, eşler arası münasebetlerde saygı, dinleme ve empati, yuvanın huzuru adına önemli hususlardandır. Eşlerden her birisi, bir diğerinin yaşadığı gündelik iş temposu ve yoğunluğu nazara alarak bir tavır belirlemelidir. Onun yerine kendisini koymalı ve kuracağı empati neticesinde onu rahatlatıcı bir hava sergilemelidir. “O’nun (varlığının ve kudretinin) delillerinden biri de: Kendilerine ısınmanız için, size içinizden eşler yaratması, birbirinize karşı sevgi ve şefkat var etmesidir. Elbette bunda, düşünen kimseler için ibretler vardır” (Rûm Sûresi 30/21) diyen Kur’ân’ın tavsiyesi de bu istikamettedir. Gün boyu sürekli problem ve gerginlik yaşayan bir eşe, bir araya gelinir gelinmez diğer eş tarafından başka problemlerin yüklenmesi, problemlere karşı direnci aşınmış ve tahammül eşiğini zorlayan bu eşin patlamasına sebebiyet verebilir. Bu da çoğu zaman karşılıklı gerginliği tırmandıran ve sükûnetle geçiştirilmesi muhtemel meseleleri büyüterek tamiri imkânsız yaraların açılmasına yol açan yanlış bir adımdır. Gündelik problem ve gerginliği her iki tarafın da yoğun yaşadığı durumlarda, böylesine küçük bir tahammülsüzlük, karşılıklı öfke patlamalarını tetikleyebilmektedir. Öyleyse, yuvamızı, huzur meltemleriyle serinlemiş bir cennet köşesi yapmak da kapısından içeriye girdiğimiz andan itibaren gerginlik solukladığımız bir zindana dönüştürmek de bizim elimizdedir. Atacağımız her adımın sonucu düşünülerek hareket edilmeli ve sosyal hayattaki konumumuz ne olursa olsun makamın hakkını makamda, evin hakkını da evde verebilmeliyiz ki evimizden dışarıya taşan hep huzur olsun. Peygamber Efendimizin (sallallâhu aleyhi ve sellem) buyurduğu gibi, üzerimizde nefsimizin hakkı olduğu gibi eşimiz ve çocuklarımızın da hakkı söz konusudur. (Bkz. Buhârî, Edeb 86; Savm 51; Teheccüd 15).

Eşler olarak aile fertlerinin, karşılıklı konuşmaya da ihtiyaçları vardır. Zaten, konuşarak problem olmaktan çıkabilecek küçük meseleler tehir edildikçe, çoğu zaman üstesinden gelinemeyen büyük komplikasyonlara sebebiyet verebilmektedir. Unutmamak gerektir ki yarınlarda yuvayı yakıp kül edecek büyük yangınların başlangıcı, zamanında ihmal edilen küçük kıvılcımlardır.

Evimizin bir ferdi olan çocukların da ihmal edilmemesi, ayrıca üzerinde durulması gereken bir gerçektir. Çocuklar kendi seviyelerine göre muhatap alınmalı, onlarla da konuşulmalı ve aynı zamanda onları yarınlara hazırlayabilmek için aileyi ilgilendiren önemli adımlarda fikirleri alınmalıdır.

Evde bulunan anne ve babaya karşı takınılması gereken tavrı bize, bizzat Yüce Mevlâ göstermektedir: “Rabbin şöyle buyurdu: Allah’tan başkasına ibadet etmeyin. Anneye babaya güzel muamele edin. Şayet onlardan her ikisi veya birisi yaşlanmış olarak senin yanında bulunursa, sakın onlara hizmetten yüksünme, “Öf!” bile deme; onları azarlama, onlara tatlı ve gönül alıcı sözler söyle” (İsrâ Sûresi, 17/23).

İş Hayatı

Mesaiye dikkat yanında başkalarının hakkına riayet de çok önemlidir. İş ortamını paylaşan fertlerin, aralarından birisinin yaşadığı bir problemde onun yanında yer almaları, dertlerini dinleyerek çözüm bulmaya matuf yeni fikirler üretmeleri ve arkadaşlarını sıkıntıdan kurtarabilmek için ona alternatif çözüm yolları sunuyor olmaları, çalışma ortamındaki kaynaşmayı pekiştiren önemli beşerî münasebetlerdendir.

İşlerin sağlıklı bir şekilde yürütülebilmesi için çalışma ortamlarında, işin tabiatı gereği âmir konumunda insanlar da olacaktır. Ancak bu durumun, araya kalın duvarlar ören bir mekanizmaya dönüşmesine fırsat verilmemelidir. Âmirler memurlarına tepeden bakmamalı, memurlar da âmirlerini dinlemez bir tavır içinde olmamalıdır. Bu durum, insan olma ortak paydası altında ve tatlı bir denge içinde çözülmelidir. Başlangıçta dikkat çekmeye çalıştığımız Kur’ân âyetindeki “… Şunu unutmayınki Allah’ın nazarında en değerli, en üstün olanınız, takvada (Allah’ı sayıp haramlardan sakınmada) en ileri olandır” (Hucurât Sûresi, 49/13) prensibi gereği, bir ölçü tutturarak denge sağlanmaya çalışılmalıdır. Âmirlik de memurluk da, içinde bulunulan kurumun başarısı içindir; kurumun önceliklerini kendi önceliklerimizin önünde tuttuğumuzda, hem kurum de o kurumu kurum yapan fertlerin kazançlı çıkacağı herkesin malumudur. Zaten, temel demokratik haklardan taviz verilmeden, idarecilerle ahenk içinde çalışıp huzursuzluk çıkarmamak; diğer insanlara, inançlara, gelenek ve göreneklere saygılı kalarak sadece kendi işini yapmak, insan olmanın bir gereğidir.

Millet

Global bir dünyada, günün şartlarına göre hareket edip kendi kimliğini koruyarak değer üretme, hem fert hem de milletler planında önem arz eder. Kendi özellikleriyle adeta bir su kabına karışan fert ve cemiyetler, seviye ve ağırlıklarına göre o suya renk, tat ve kokularını katabilir. Günümüzde bütün milletler için bu şekilde bir müsabaka söz konusudur. Özellikle günümüzde, dünyanın çok farklı coğrafyalarına dağılan Hizmet gönüllülerinin, içinde bulundukları toplumlarla problem yaşamamaları, hatta o toplumların problemlerini çözmede birlikte hareket ediyor olabilecek bir seviyeye gelebilmeleri için beşerî münasebetlerdeki hassasiyetleri, hayati önem arz etmektedir. Bunun için, dikkat etmemiz gereken bazı hususları şu şekilde sıralayabiliriz:

• Muhataplarımızın iyi tanınması önemlidir. Onların öncelikleri, nelerden hoşlandıkları, hobileri ve beklentileri gibi konuların bilinmesi, beşerî münasebetlerdeki hataları en aza indirebilir.
• Kendi kültürümüzün şekillendirdiği örf ve âdetlerimiz gibi muhataplarımızın da zaman içinde şekillenmiş ananelerinin olabileceği hatırdan çıkarmamalı, bizim için ilk etapta garip gibi dursa da başkalarının kültürüne saygılı olunmalıdır. Bizim kültürümüzde bazı kurallar yerleşmemiş olabilir; ancak farklı toplumlarda bu kurallara uygun hareket etmemek, büyük bir kusur olarak algılanabilmektedir ki böyle bir duruma düşmemek için bunların bilinmesi önem arz etmektedir.
• Muhataplarımızınkaldıramayacağı konuları açmamak ve onları sıkmamak önemlidir.
• Hemen her zaman nezaket sahibi olmak, kendi problemleri varsa bile bunları sezdirmemek, muhatapların yapacağı hataları hoş görmek, yapılması gereken davranışlardır.
• Âdâb-ı muaşeret kurallarına riayet etmek önemlidir.
• Sözlü ve yazılı iletişimlerimiz, nezaket prensibi çerçevesinde olmalıdır. Muhataplar ne kadar uygunsuz davranış içinde bulunurlarsa bulunsunlar, asla onların konumuna düşülmemeli, ele alınan meseleler, daima akl-ı selime uygun ölçüler içinde halledilmelidir.
• İşlerimizin belli bir plan çerçevesinde yürütülmesi, hatta bunun muhataplarımız tarafından da bilinmesi önemlidir.
• Bazen küçük bir hediye, büyük kapıların açılmasına vesile olur. Zaten hediyeleşmenin, fertler arası muhabbeti artıran önemli bir husus olduğunu bize haber veren de Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) değil midir? (Bkz. Buhârî, Edebü’l-Müfred 594; Beyhakî, Sünenü’l-Kübrâ 12297).

Diyalog Kurma ve Bunu Devam Ettirme

İnsanların ırkları, renkleri, dilleri, dinleri, memleketleri farklı da olsa insan olma ortak paydası çok önemlidir. Buradan hareketle, yeryüzünde bulunan bütün insanlarla diyalog kurulabilir. Herkesin kendine has özellikleri vardır ve her insanda sevilebilecek birçok nokta bulmak mümkündür. “Her insan yegânedir; her ülke özel ve güzeldir” prensibini unutmamak gerekir. Bu bakış tarzıyla hareket edildiğinde, beşerî münasebetler hızlı bir şekilde geliştirilebilir, insanlardaki güzel özellikler birbirine geçebilir. Herkesin kendi konumunda kabullenilmesi de bu esaslar içindedir.

Hiç yurtdışına çıkmayan bir vatandaşımızın, hacca gittiğinde ilk defa gördüğü Afrikalı bir Müslümana uzun uzun bakışı karşısında, bunu garipseyen muhatabının ona, “Boyayı mı beğenmediniz, boyacıyı mı?” şeklindeki tepkisi, gördüğünü garipseyeni mahcup eden latif bir nüktedir. Şartlar gereği bugün, yeryüzü genişliğinde bir dairede yaşayan insanımızın, aynı havayı soluklayan, aynı dili konuşan, aynı kültüre sahip ve aynı mekânları paylaşan insanlarla anlaşamaması, anlaşılmaz bir durumdur.

İnsanlarla diyalog kurmanın yolları neredeyse sayısız denecek kadar çoktur. “Allah’a giden yollar mahlûkatın nefesleri sayısıncadır” fehvasınca, insanlarla diyalog yolları da neredeyse sınırsızdır. Başka bir ifadeyle, her gönle gidecek bir yol mutlaka vardır.

Aynı yerde oturma, hemşehrilik, meslektaş olma, aynı yerde çalışma, bazen aynı kaderi paylaşma, komşuluk, birlikte yolculuk gibi bir dizi diyalog vesilesi vardır. Bir kere tanıştıktan sonra bu tanışmayı devam ettirme, insanlık ölçüleri içinde fedakârlıklarda bulunarak karşıdakinin problemlerini çözme, ama asla ondan istifade etmeyi düşünmeme, varsa bile onun kusurlarını görmeyip sabretme, kendisi haklı bile olsa ileride geliştirilebilecek dostluklarda ortaya çıkabilecek problemleri zamana yayarak çözmeye çalışma, kendi nefsine karşı savcı, başkalarına karşı avukat olabilme, daima güler yüzlü olma, dostlarını sık sık arayarak hâl ve hatır sorma, önemli faktörlerdendir. Ancak bütün bunları yaparken, bizi biz yapan değerleri değersiz kılacak davranışlardan uzak durmak, itibarı zedeleyecek her şeyden kaçınmak da ayrıca önem arz etmektedir.

Hediyeleşme, diyalog kurma ve bunu devam ettirme açısından önemli bir vasıtadır, ama bu konuda da ölçülü olunmalı, karşıdaki asla minnet altına sokulmamalıdır. Karşılık beklemeden yapılan iyilikler ve verilen hediyeler, muhatabı rahatlatır. Aksi takdirde, rüşvet ve yolsuzluklara kadar giden bir yola girilmiş olunur.

İnsanın daima etrafı ile ilgili olması, etrafında cereyan eden hadiselerin farkına varması, birlikte çalıştığı insanların durumlarından haberdar olması da beşerî münasebetlerde önemli hususlardır. Bu ölçüler içinde insanın, muhatabına bazen yaptığı şeylerin sebeplerini anlatması, onu kendisi hakkında su-i zanna düşmekten kurtarır. Ayrıca bazen içinde bulunulan konjonktürlerde her şey altüst olmuş olabilir. “Her insan kendi seciye ve karakterine göre davranır” (İsrâ Sûresi, 17/84) prensibince insan, bu esaslar çerçevesinde her zaman kendisine düşeni yapmalı, asla kötü davranışları örnek almamalıdır.

Hâl Dili

Beşerî münasebetlerde en önemli faktör, evrensel bir dil olan hâl dilidir. İnsanın dilini bilmediği ülkelerde bile güzel davranışlarıyla o insanlara çok şey anlattığı bir gerçektir. Maalesef bugün toplumumuzda en önemli eksiklerimizden birisi bu hâl dilinin olmayışıdır. Yani hâlimizle, tavırlarımızla ve pratiğimizle, söylenen ve bilinen güzel prensipleri hayata geçiremeyişimizdir.

Kim olursa olsun karşıdakine hakkıyla değer verme ve onu dinleme, asla kendini büyük görmeme, insanlardan bir insan olma, beşerî münasebetlerde köşe taşlarıdır.

O Halde…

İnsanı yeryüzünün halifesi olarak gönderen Yüce Yaratıcı, halifeliğinde ona lazım olacak olan bütün donanımları kendisine vermiş ve ondan da halifeliğin gerektirdiği davranış biçimlerini beklediğini bildirmiştir. Beşerî münasebetlerde değişik vesileleri değerlendirerek diyaloglar kurma, Yaradan’ın rızasını kazanma yolunda, “Acaba başka neler yapabilirim?” sorusunu devamlı kendine sorma ve hayatını bu şekilde devam ettirme, her insandan beklenen bir davranış şeklidir.

Üzerime Gelmeyin, Çünkü Bağırsağımdaki Bakteriler İsyanda!

Bu tür yakınmaları bundan sonra çok dinleyebiliriz. Mikrop ismini verdiğimiz, gözle görülemeyen ve vücut hücrelerimizden çok daha küçük olan bakteri, protozoa ve mantar gibi canlıların topluluğu (mikrobiyota) vücudumuzun sindirim borusu başta olmak üzere solunum yolları ve derimizin her tarafında yaşamaktadır. Normal olarak vücudumuzun iç ve dış çevre şartları aşırı derecede değişmediği müddetçe bedenimizi saran bu mikrop topluluklarıyla dostça geçiniriz, yani bizim hasta olmamıza sebep olmazlar. Son zamanlara kadar mikropların sadece üşütünce zatürre, bronşit, sinüzit gibi hastalıklara sebep olduğunu biliyorduk. Ancak son yapılan çalışmalar, vücudumuzun sakinleri olan bu görünmeyen minik varlıkların, bütün anatomi ve fizyolojimizle beraber genlerimize, sinir sistemimize, bağışıklık sistemimize ve ruh durumumuza da ciddi şekilde tesir ettiğini göstermektedir.

İlk ipuçlarından sonra yapılan yeni mikrobiyolojik araştırmalar da bedenimizde ikamet eden mikroplarımızın çevre şartlarına uyum göstermemize vesile olan bağışıklık sisteminin düzenlenmesinde, beynin aktivitelerinde ve genetik sistemimizde bile rolü olduğu fikrini desteklemektedir. Hatta bu canlıların, genetik yapının işleyişine, hücrelerimizdeki sabit genom programında rol olan bazı genlerden bile daha fazla katkıda bulunduğunun anlaşılması, insanın davranışlarına bile tesir eden, biyolojik disiplinlerin ötesinde neticelere sebep olabildiğini göstermektedir.

Tabiatla İrtibatlı Şahsiyet Gelişimi

İnsan olarak gerçekten tam mânâsıyla sadece kendi maddî bedenimizin ve ruhumuzun bir görüntüsü olan karakterimizin sınırlarını mı sergilemekteyiz? Bu sorunun cevabı çok yakın zamana kadar sadece bedenimiz ve ruhumuzun çeşitli fakülteleri arasında bir münasebet olduğu şeklindeydi. Ancak mikroorganizmalarımızın bağışıklık, beyin ve genom dizilimi gibi programlara tesir ederek, zaman ve mekân içinde çok çeşitli davranış şekilleri sergileyebilen bir kısım benlik değişmelerine sebep olabileceğine dair, herkesi hayrette bırakacak derecede güçlü neticeler sunulmuştur.

Mikrobiyolojinin başlangıcından itibaren insanla birlikte bütün hayvanlarda da birçok mikroorganizmanın birlikte yaşadığı bilinmektedir. Ancak son zamanlara kadar bu mikroorganizmaların genellikle hastalık yapıcı (patojenler) veya zararsız gibi davrandıkları düşünülüyordu. Şimdi ise mikropların varlığı, sağlığın devamı için olmazsa olmaz şartlardan biri olarak sayılmaya başlandı. Bebeklerin normal gelişmesinde ve vücut organizmasının korunmasında mikropların büyük faydasının olduğuna dair kesin deliller elde edilmiştir.¹ Dolayısıyla insanın tek parça bir varlık değil, mikrobiyal dünya ile karşılıklı tesirlerde bulunan bir hücreler topluluğu olduğu söylenmeye başlanmıştır. Mevcut tahminlere göre, vücudumuzda 100 trilyon hücremizin yanında, en az o kadar da mikrobik varlık yaşamaktadır.²

Tıp doktorları da dâhil olmak üzere biyologlar, mikrobiyotanın kritik önemini, gittikçe artan bir nispette tanımaya başlamıştır.³ Mikrobiyolojinin yeni tespitlerine göre, organların fizyolojik fonksiyonu, vücut sıvıları içindeki metabolitlerin kompozisyonu ve bulaşıcı hastalıkların yönetimi gibi biyolojik süreçlerin büyük ölçüde yeniden değerlendirilmesi gerekmektedir. Mikrobik araştırmalar arttıkça vücut doku sistemlerimizle mikroplar arasında kompleks bir münasebet ağı ortaya çıkmaktadır.

İlk tespit, derimizden bağırsaklarımıza kadar her yerimizi işgal eden mikrobik canlıların bizi diğer birçok mikroptan koruduğudur. Daha şaşırtıcı olan ikinci tespit, mikrobiyotanın, bağışıklık sistemimize, beyin fonksiyonlarımıza ve genoma tesir ederek farklı kişilik görüntüleri ve fonksiyonlar ortaya çıkarabileceğidir (1. Şekil).

1. Şekil: İnsan şahsiyetiyle ilgili perspektif değişimi. (a) Geleneksel görüş: İnsanlar tabiattan ayrı ve bağımsızdır.(b) Mikrobiyota’nın keşfinden sonra:Mikroorganizma dünyası ile olan münasebetler, insan şahsiyetini tanımlar.

Acaba bağışıklık sistemimizin düzenlenmesinde mikroplar nasıl bir rol oynuyor? Binlerce mikrop türünün trilyonlarca ferdinin, hücre zarında, kendine ait tanıtıcı molekülleri vardır. Her bir insan ve hayvan türünün bağışıklık sistemine de kendine has yabancı molekülleri tanıma kabiliyeti verilmiştir. Vücut hücrelerinin genomundaki çeşit üretme potansiyeli neredeyse sonsuz denilebilecek miktardadır. Mikroplar ne kadar şekil değiştirirse değiştirsin güçlü bir bağışıklık sistemi her mikrop tipine karşı bir silah (antikor) üretebilecek kapasiteye sahip olarak yaratılmıştır. İnsan dâhil olmak üzere omurgalı hayvanların çoğunda vücut hücrelerindeki sonsuza yakın genetik çeşitlenme (rekombinasyon) imkânı olmasına rağmen, zararlı mikroplarla mücadele eden askerler olan T hücreleri ve B hücrelerini meydana getirecek (progenitör) ana hücrelerde bu durum immünoglobülin genleriyle sınırlandırılmıştır. Bağırsaklarda bulunan trilyonlarca faydalı bakteriye karşı bağışıklık sistemi hücrelerimiz herhangi bir problem çıkarmaz. Bağırsaklarımızdaki ve derimizdeki hastalık yapmayan mikrobiyotaya dahil olan bakteri ve protozoa topluluğu, üreme hücrelerinin genetik sistemine bir tesir yapmadığı halde, vücut hücrelerini koruyan farklı türdeki T hücreleri ve B hücrelerinin bolluğuna ve faaliyetlerinin şiddetine tesir eder.⁴ Meselâ, bağırsak mikrobiyotasının varlığı ve içindeki bakteri nüfusu, bağışıklık sistemi hücrelerinin nüfusuna ve terkibine tesir eder.  Böylece bağırsak iltihaplarının ortaya çıkışını engeller veya tetikler.

Buna ek olarak, bağırsakta yaşayan mikroorganizmaların metabolik atıkları olan kısa zincirli yağ asitleri, B hücrelerinin koruyucu immünoglobülin A molekülleri (IgA) salgılayan plazma hücrelerine dönüşme miktarını artırır;⁵ bu durum da bize bağırsak mikrobiyotasının önemli olduğunu ispatlamaktadır. Bu konuda çok enteresan neticelerden bazıları, astım ve egzama, gibi birçok alerjik hastalıkta ortaya çıkarılan bağışıklık maddelerinin (IgE’lerin) baskılanması sebebiyle, alerji yapıcılara karşı ciddi sistemik reaksiyonlar ve bazı otoimmün hastalıklar şeklinde kendini göstermesidir.^{6, 7}

Vücudumuzdaki bakteri ve mantar gibi tek hücreden ibaret canlı topluluklarıyla, ortama uyum göstermemiz ve bizi hastalıklardan korumak için ihsan edilmiş bağışıklık sistemimiz arasında henüz pek çok yönü anlaşılamayan karmaşık geçişler ve münasebetler vardır. Dolayısıyla insan, davranışlarını sadece immünolojik olarak, kendi anatomisi, genom yapısı ve mânevî donanımlarıyla değil, vücudunu saran mikroplarıyla hücrelerinin karmaşık bir birlikteliğiyle de sergiler.

Aslında geçmiş medeniyetlerin tıbbî uygulamalarında bağırsakların boşaltılması ve lavman şeklindeki uygulamalar bugünkü detoks işleminden çok farklı değildir. Yenilen gıdaların değiştirilmesiyle de bağırsak içindeki florayı (bakteri topluluğunu) değiştirme gibi bir işlem ortaya konulmaktadır. Hayvan davranışlarıyla ilgili çalışmalar, bağırsak mikrobiyotasındaki bozulmaların veya değişmelerin, endişe ve depresyona benzer rahatsızlıklara ve sosyal davranışlarda gerginliklere yol açtığını göstermektedir. Anatomik ve elektrofizyolojik araştırmalar, bağırsak mikroorganizmaları ile merkezi sinir sistemi fonksiyonları arasında karşılıklı ve kompleks bir iletişim ağının mevcudiyetine işaret etmektedir.⁸

Mikrobiyotanın sinir sistemi fonksiyonları üzerindeki başlıca tesirlerinin, sergilediğimiz davranış özellikleriyle münasebet hâlinde olduğunun anlaşılması, beslenme uzmanları, psikiyatristler ve mikrobiyologlarla ortak bir çalışma zemini oluşturmuştur. Çalışmalar derinleştikçe, belki de sadece belli gıdaları değiştirmekle birçok psikiyatrik ilacı kullanmaya gerek kalmayacaktır. Ülkesini terk etmek mecburiyetinde kalarak başka bir ülkeye iltica eden insanlardaki başta dermatolojik rahatsızlıklar olmak üzere, pek çok şey “psikosomatik” başlığı altında ele alınmaktaydı. Ancak diğer önemli bir faktör ise, yeni bir çevredeki gıdalara bağlı olarak, bağırsak ve deri floramızda görülen değişmelerdir. Mesela, yaygın olarak köpek beslenen bir ülkede, hayatının ayrılmaz bir parçası olan köpekler; toplu ulaşım araçlarında insanlarla beraber seyahat etmektedir. Türkiye’de ise böyle bir ortamda yaşamamış insanların en büyük sıkıntısı, bu hayvanlardan bulaşan deri florası olabilir. Hayvanların deri florası da onların kendisine hastır. Onlarla yıllardır beraber yaşayan insanlar normalde zararsız olan bu mikroplara alışmış veya adapte olmuşlardır. Fakat köpeklerle ilk defa bu kadar içli-dışlı olan insanlarda aynı bakteriler, bağışıklık sistemleri tarafından tepki ile karşılanacaktır. Bağırsak, solunum yolları veya deri üzerindeki mikrobiyotanın, dolaylı olarak sindirim ve bağışıklık sistemi üzerindeki tesirleri dışında, hayvan araştırmalarında embriyonun sinir sisteminin gelişiminde bozulmalara yol açabileceği de gösterilmiştir.^9-10-11 Kısacası insan biyolojisinin anlaşılmasında, sadece anatomik, fizyolojik ve genom yapımızın yeterli olmayacağı, mikrop topluluğumuzun da tesirleri olduğu hususunda kuvvetli deliller mevcuttur.

Genom Ne Kadar Belirleyicidir?

Her bir insanın genom dizilimi sabit ve benzersizdir (tek yumurta ikizleri hariç). Genomunun benzersizliği veya parmak izleri gibi, herkesin kendine has bir mikrobiyotası vardır.¹² İnsanların mikrobiyota çeşitliliği önemlidir, çünkü bu mikrobiyolojik canlıların genleri, insanın kendi genomundan daha fazla olup beslenme ve metabolizma özelliklerimiz yanında, kullanılan ilaçların tesirini, hatta dış görünüşümüzü bile değiştirir. Meselâ bazı insanların yüzlerinin şişkinliğine, renk değişikliğine, derilerindeki lekelere kadar bu genler tesir edebilir.^13-14-15

Bu durumda özelliklerimizin sadece kendi genlerimiz tarafından değil, mikrobik ortaklarımızın da katkısıyla şekillenmesi gibi bir durum ortaya çıkar, fakat bu, hiçbir zaman insanın yaratılırken asıl belirleyici olan genetik konseptini bozmaz. Bakteriler ve mantarlar gibi yabancı kaynaklı olmalarına rağmen bu genlere “fahri kimlik” olarak bakılabilir. Bununla birlikte problem, bu mikrobik toplulukların taksonomik ve genetik yapılarının insan genotipinde ve metabolizmasında ne tür değişikliklere sebep olacağıdır. İleride ferdî insan genomu açısından ne gibi neticelere sebep olabileceği ise henüz meçhuldür.

İnsanın tabiatın bütün unsurlarıyla iç içe olduğu, bu tabiattaki her mahlûkla bir şekilde temas içinde bulunduğu, üzerinde durulması gereken bir husustur. Dünyamızın fezadaki konumundan atmosferin, suyun ve toprağın terkibine kadar her parametrenin özel seçilmiş durumu düşünüldüğünde, vücudumuzdaki mikropların da hikmetlerine yeni bir bakışla yaklaşmak gerekir.

Dipnotlar

1- Lederberg J, McCray A. ‘Ome sweet ‘omics: A genealogical treasury of words. The Scientist, 2001; 15, 8.

2- Sender R, Fuchs S, Milo R. Revised Estimates for the Number of Human and Bacteria Cells in the Body. PLoS Biol. 2016;14(8):e1002533. pmid:27541692

3- Knight R, Callewaert C, Marotz C, Hyde ER, Debelius JW, McDonald D ve ark. The Microbiome and Human Biology. Annu Rev Genomics Hum Genet. 2017;18:65–86. pmid:28375652

4- Belkaid Y, Hand TW. Role of the microbiota in immunity and inflammation. Cell. 2014; 157(1):121–41. pmid:24679531

5- Kim M, Qie Y, Park J, Kim CH. Gut Microbial Metabolites Fuel Host Antibody Responses. Cell Host Microbe. 2016;20(2):202–14. pmid:27476413

6- Cahenzli J, Koller Y, Wyss M, Geuking MB, McCoy KD. Intestinal microbial diversity during early-life colonization shapes long-term IgE levels. Cell Host Microbe. 2013;14(5):559–70. pmid:24237701

7- Fujimura KE, Lynch SV. Microbiota in allergy and asthma and the emerging relationship with the gut microbiome. Cell Host Microbe. 2015;17(5):592–602. pmid:25974301

8- Vuong HE, Yano JM, Fung TC, Hsiao EY. The Microbiome and Host Behavior. Annu Rev Neurosci. 2017;40:21–49. pmid:28301775

9- Sampson TR, Debelius JW, Thron T, Janssen S, Shastri GG, Ilhan ZE ve ark. Gut Microbiota Regulate Motor Deficits and Neuroinflammation in a Model of Parkinson’s Disease. Cell. 2016;167(6):1469–80 e12. pmid:27912057

10- Hsiao EY, McBride SW, Hsien S, Sharon G, Hyde ER, McCue T ve ark. Microbiota modulate behavioral and physiological abnormalities associated with neurodevelopmental disorders. Cell. 2013;155(7):1451–63. pmid:24315484

11- Forsythe P, Kunze W, Bienenstock J. Moody microbes or fecal phrenology: what do we know about the microbiota-gut-brain axis? BMC Med. 2016;14:58. pmid:27090095

12- Dethlefsen L, McFall-Ngai M, Relman DA. An ecological and evolutionary perspective on human-microbe mutualism and disease. Nature. 2007;449(7164):811–8. pmid:17943117

13- Spanogiannopoulos P, Bess EN, Carmody RN, Turnbaugh PJ. The microbial pharmacists within us: a metagenomic view of xenobiotic metabolism. Nature Reviews Microbiology. 2016;14(5):273–87. pmid:26972811

14- Smith MI, Yatsunenko T, Manary MJ, Trehan I, Mkakosya R, Cheng J ve ark. Gut microbiomes of Malawian twin pairs discordant for kwashiorkor. Science. 2013;339(6119):548–54. pmid:23363771

15- Boulange CL, Neves AL, Chilloux J, Nicholson JK, Dumas ME. Impact of the gut microbiota on inflammation, obesity, and metabolic disease. Genome Med. 2016;8(1):42. pmid:27098727

Gama ışınları, en büyük ışın enerjisine, en yüksek frekansa ve en kısa dalga boyuna sahip dalgalardır. Gama ışınları, diğer ışınlardan çok daha yüksek enerjiye sahip oldukları için, her şeye çok daha hızlı ve şiddetli nüfuz eder. Taşıdıkları bu enerji seviyesi sebebiyle hücrelere ciddi zararlar verirler. Gama ışınlarının bu özelliğinden, tıpta kanser hücrelerini öldürmede yararlanılmaktadır.

Atmosferdeki ışınların yaklaşık %99.99’unu normal şartlarda göremiyoruz. Bunları ancak cihazlarla tespit edebiliyoruz. Görülebilen ışınlar, elektromanyetik spektrumun çok küçük bir kısmını oluşturur. Elektromanyetik spektrumun tamamını görebilseydik, hayat çekilmez olurdu.

Işık ışınları, elektromanyetik spektrumun ilk keşfedilen ve insan gözünün algılayabildiği tek kısmıdır. Görünür ışık, 400 ile 700 nanometre dalga boyu aralığında, spektrumun en dar bölgesini oluşturur. Bu aralıktaki bütün dalga boyları, insan gözü tarafından farklı bir renk olarak algılanır. Kırmızı renk bu aralıkta en uzun dalga boylu ışın olarak görülürken mor renk en kısa dalga boylu ışındır.

İnsan gözünde renkli görme ile görevli reseptör (alıcı) hücrelere “koni hücreleri” denilmektedir. Bunlar hassas oldukları ışık dalga boylarına göre üçe ayrılmaktadır:

1- Kırmızı ışığa duyarlı koniler

2- Yeşil ışığa duyarlı koniler

3- Mavi ışığa duyarlı koniler

Söylenmesi kolay olsun diye bunlara “kırmızı koniler”, “yeşil koniler” ve “mavi koniler” deriz, ancak mikroskoptaki görüntülerinin bu renklerle bir alakası yoktur.

Farklı Renkleri Nasıl Görülebiliyoruz?

Herhangi bir dalga boyundaki ışık ışını, retinadaki konileri belli oranlarda uyarır. Mesela, 580 nanometre dalga boyuna sahip turuncu ışık, kırmızı konilerin %99’unu; yeşil, konilerin %42’sini ve mavi, konilerin %0’ını uyarmaktadır. İşte bütün sır, bu üç farklı koninin uyarılma oranlarında yatmaktadır. Beynimizde turuncu ışık, 99:42:0 olarak kodlanmıştır. Aynı şekilde, 450 nanometre dalga boyundaki mavi ışık, retinadaki kırmızı ve yeşil konileri uyarmazken, mavi konileri %97 oranında uyarır. Dolayısıyla mavi ışığın beynimizdeki kodunun 97:0:0 olduğunu söyleyebiliriz. Benzer şekilde, 83:83:0 oranlarındaki kod sarı ışığı, 31:67:36 oranı ise yeşil ışığı temsil eder.

Bilindiği gibi renklerin çok sayıda tonu vardır. Kodlardaki rakamlar değiştikçe renklerin farklı tonları da beyinde farklı şekilde algılanır hale gelir. Mesela, 99:42:0 kodlu turuncu ışık, 98:0:0 olduğunda, farklı tonda bir turuncu ışığı belirir. Bu şekilde 3 renk konisinin sıfırdan başlayıp 100’e kadar devam eden uyarılma oranlarını değiştirerek beyinde çok sayıda farklı renk kombinasyonu elde edilebilir. Hatta küsuratlı uyarılma oranlarını da hesaba kattığımızda, neredeyse sonsuz denilebilecek sayıda farklı renk, beyin tarafından algılanabilir.

Beyaz Rengi Nasıl Görürüz?

Kırmızı, yeşil ve mavi konilerin eşit uyarılmaları (mesela, 12:12:12 veya 98:98:98) kişiye beyaz rengi görme hissi verir. Beyaz, spektrumdaki bütün görünür ışık dalga boylarının bileşimidir, yani beyaz ışık, her dalga boyundan fotonu ihtiva eder.

Siyah Nasıl Görülür?

Siyah algısı bir görme sonucu ortaya çıkmaz. Daha doğrusu görülemeyen yerler, siyah olarak algılanır. Güneşten veya diğer ışık kaynaklarından yayılan ışık, cisimlere çarpar ve yansır. Cisimlerden göze gelen ışık, göz tarafından algılanır. Ancak siyah bir cisimden göze ışık yansımaz. Işık gelmediği için beyin o bölümü siyah olarak algılar.

Renk Körlüğü

Gözde renge duyarlı konilerin bir grubu eksik olduğunda, kişi bazı renkleri diğerlerinden ayırt edemez. Mesela yeşil, sarı, turuncu ve kırmızı renklerin dalga boyları 525 ve 675 nanometre arasındadır ve normalde kırmızı ve yeşil koniler tarafından ayırt edilir. Yani bu dalga boylarının görülebilmesi için mavi koniler kullanılmaz. Kırmızı ve mavi konilerden biri eksik olursa, kişi bu dört rengi ayırt etmek için artık bu mekanizmayı kullanamaz; özellikle kırmızıyı yeşilden ayıramaz ve bu yüzden kırmızı-yeşil renk körlüğü ortaya çıkar.

Kırmızı konileri olmayan kişi “protanop” olarak adlandırılır. Bu kişinin görme spektrumu, kırmızı konilerin eksikliğinden dolayı uzun dalga boyunun sonunda belirgin şekilde kısalmıştır. Yeşil konileri eksik olan renk körü kişi “döteranop” olarak adlandırılır. Bu kişi, kırmızı konileri bulunduğu için uzun dalga boylu ışığı algılayacak son derece normal bir görme spektrumuna sahiptir. Yeşil-kırmızı renk körlüğü, daha çok erkeklerde ortaya çıkan ve kadınlar tarafından erkek evlatlara taşınan genetik bir rahatsızlıktır. Renk körlüğü kadınlarda neredeyse hiç görülmez, çünkü iki X kromozomundan en az biri, hemen hemen her zaman, her bir koni tipi için normal bir gen taşıyacaktır. Ancak erkek yalnız bir X kromozomuna sahiptir, bu yüzden eksik bir gen, renk körlüğüne yol açacaktır. Bir erkekteki X kromozomu hiç bir zaman babadan gelmediği, her zaman anneden geldiği için, renk körlüğü anneden oğula geçer. Kadınların yaklaşık yüzde 8’i renk körlüğü taşıyıcısıdır.

Mavi Zayıflığı

Mavi koniler nadiren eksik olur, bu da genetik olarak aktarılan bir durumdur ve “mavi zayıflığı” denen rahatsızlığın ortaya çıkmasına yol açar. Ender görülen bu rahatsızlıkta, mavi ve sarının tonları daha soluk algılanır.

Renkli görme, ancak sonsuz bir ilim, kudret, irade ve hikmetle gerçekleşebilir. Her şeyi çeşit çeşit renklerle bezeyen Mevlamızın her biri birbirinden güzel olan Esmasından biri de “Mülevvin”dir. Kendini tanıttırmak ve sevdirmek isteyen Mülevvin, binlerce birlik perdesi içinde sarılı bir gül goncası gibi olan kâinatı ve tabiatı, en güzel sanatı olan insana, rengârenk bir sergi salonu olarak sunmaktadır.

Bu değişikliğiyle, mebde’de “nefs-i hayvaniye ve nefs-i emmâre” unvanıyla yâd edilegelmesine mukabil, onun -irade şart-ı âdî- Hakk’ın hususî teveccüh ve inayetiyle kendini sorgulayan, olumsuz tavırlarından rahatsızlık duyan, bu gel-gitleriyle Araf’takilerin ahvâlini aksettiren mahiyetine “nefs-i levvâme”; pozitif tavırlarında hissedilen-edilmeyen ilâhîvaridatla, konumuna saygıyla, gözü yukarılarda temkin edalı ahvaline “nefs-i mülheme”; Hak’tan gelen her türlü mesâib ve devâhî karşısında رَضِينَابِاللهِرَبًّاdeyip ihlas, rıza ve iştiyak-ı likaullah yolunda iç dökme derinliğine “nefs-i râdıye”; Hakk’ın rıza teveccühü ve bu teveccühün O’nda bir vesile-i inşirah olması, olup“Hel min mezîd?”diyerek yeni sıçramalara girmesi haline “nefs-i mardıyye”; iyiyi-kötüyü birbirinden tefrik ederek, kötü his ve hülyalardan uzaklaşıp, şer’î güzelliklerde ve ihsan şuurunda karar kılmış olma iç rahatlığı ve itmi’nan duygusuyla, lâyenkatı iç huzura ermişliğine “nefs-i mutmainne”; özel donanımıyla ilahî tecelli ve varidata açık, Sübühât-ı Vech envârıyla hep öteleri temaşa eden, temaşasına teveccüh mukabeleleri diyeceğimiz kalbe, ruha akseden varidatı da karanlık ruhlara ifâza ederek duyup hissettiklerini onlara da duyurmaya çalışan ve daha baştan Hak sıyanet ve riayetiyle her zaman dupduru kalmasını bilen “Mustafeyne’l-Ahyâr” çizgisinde, gözleri öteleri, ötelerin de ötesini müşahede azm u iştiyakıyla oturup kalkma mertebesine de “nefs-i sâfiye” ve “zâkiye” denegelmiştir.

Bu ad ve unvanların yanında daha farklı konumlara bağlı değişik unvanlarla da yâd edilen, terakki ve tedennîsine göre değerlendirmelere tabi tutulabilen nefis, emir âleminden bir latîfe ve mahiyet değiştirmeye açık metapsişik bir mekanizmadır.

Nefs-i sâfiye ve zâkiye konumları itibarıyla üzerinde durulması gereken önemli bir husus şudur: Bu paye ve seviye, zılliyet planında dava-i nübüvvet vârisleri için söz konusu olsa da esasında o, Mustafeyne’l-Ahyâr hazerâtınınhâssa-i lâzımeleridir ve hilkatleri itibarıyla bir nefha ve bir nefes-i rabbânî olarak misyonları karşılığında onlara mahsus ekstra bir lütf-i ilâhîdir. Yeri geldiğinde üzerinde daha arîz ve amîk durulabilir.

Bazı sofiyeye göre, nefis mutlak ve emmâreolduğunda, Cenab-ı Hak ile ruh-i insan arasında bir hâil olması itibarıyla onun mutlaka önünün kesilmesi, kontrol altına alınması, usulünce terbiye ve tezkiyeye tabi tutulması şart ve zaruridir. Bu konuda uygulanması gerekli hususlar da, heva ve heves gibi ona ait elemanların ruhu kirletmemesi adına, zikir, fikir ve riyazettir ki, az yeme, az içme, az uyuma, mâlâyâniyâta karşı mesafeli durma riyazetin esasları sayıla gelmiştir. Bunlar yapılmadığı takdirde o, kalbî ve ruhî hayata musallat olmuş bir virüs gibi onları delik deşik eder ve Allah’la münasebetlerine akla-hayale gelmedik engeller oluşturur. Bu hususa işaret sadedinde İsmail Hakkı Bursevî hazretleri:

“Pak ü tâhir eyle çirkâb-ı hevadan nefsini,

Yalnız el yüz yıkamaktır sanma taharetten garaz.”

buyururlar ki, bize de “Evet öyledir!” demekten başka bir şey kalmıyor.

Nefsi tezkiye veya onun ağzına fermuar vurma ameliyelerinin başında, erbab-ı ilim ve temsilin beyanlarının çok önünde ve üstünde, kalb ve ruh insanlarıyla musahabede bulunmak, meclislerimizi sohbet-i Canan ile noktalamak, nefs-i emmâreyi nakavt etmiş gönül erleriyle postnişin olmak ve İnsanlığın İftihar Tablosu’nun (sallallahu aleyhi ve sellem) “Küçük cihattan büyük cihada dönüyoruz.”[1]mazmununun delaletini esas alarak heva ve nefsani dürtülere karşı -kabil ise rüyalarımızda dahi- kapıları sürekli kapalı tutmak gelmektedir. Musahabe ve mübahaselerimizi bizde metafizik gerilim hâsıl edecek çerçevede sürdürmek ve yine Canlar Can’ına nispet edilen “Dininizi ulemadan öğreniniz, hukemâ ile hemhal olunuz, kalb ve ruh insanlarıyla içli-dışlı bulunmaya çalışınız.”[2]beyanları çizgisinde hareket etmek tezkiye adına önemli hususlardandır.

Yalın nefis veya nefs-i emmâre diyeceğimiz sistem, şeytani şerarelere açık olduğundan, insan bütün benliğiyle Hazreti Hafîz u Hâfız’a teveccüh-i tamda bulunmazsa onunla başa çıkamaz. Zira nefs-i emmârenin arkasında zor yenilir bir şeytan bulunmaktadır. O, ehlullahı bile terleten korkunç bir hasımdır. Kutbeddin Şârânî:“Ben şeytanla mübahasede bulundum ama âcizkaldığımı hissettim; bana dedi ki: Hiç nafile yorulma, Allah bana sonuna kadar imkân tanıdı. Terazinin bir kefesinde sizin O’na teveccühünüz, bir kefesinde de benim sinyallerim; O’na bakan kefede bir gevşeklik olursa meydan bana kalır.” Öyle bir zatla durum böyle noktalanıyorsa varın gerisini siz düşünün.

Benzer şekilde Sehl-i Tüsterî hazretleri de onunla mübahase ve mücadelesinden bahseder; buyururlar ki “Ben şeytanla mübahasede bulundum; beni bir hayli âciz bıraktı.” Daha niceleri onun farklı oyun, diyalektik ve demagojileri karşısında “El-emân!..” etmişlerdir. Bu konuda nefis ve heva, şeytana açık kapılardır. Bunlar, şeytan şerareli sinyalleri deşifre eder ve insanın ledünnî letâifi üzerine püskürtürler. İşte bu hususu seslendiren bir temiz soluk:

“Âciz kaldım zalim nefsin elinden,

Şol dünyanın lezzetine doyamaz,

Aynına almıştır gaflet gömleğin,

Ömrün gelip geçtiğini bilemez.

İlâhî gaflet gömleğini giyene,

Müslüman der misin nefse uyana?!.

Kazanıp kazanıp verir ziyana,

Hak yoluna bir pulunu kıyamaz.

İlâhî gafletten uyar gözümü,

Dergâhında kara etme yüzümü,

Yunus eydür gelin tutun sözümü,

Dünya seven ahireti bulamaz.” (Yunus Emre)

Böylesi hak dostları, aktâb ve gavs, onun nefis, heva ve beşerî garîzeleri kullanması karşısında bu ölçüde korkup titriyorlarsa bize, başımızı ellerimizin arasına alarak derin derin düşünmek kalıyor. Bu ürperten düşmanlar karşısında, zikr ü fikir, riyâzât ve Hakk’a teveccüh tam olmazsa yenik düşmemiz kaçınılmaz olur. -El-iyâzü billah!- Şeytanın, nefs-i emmâre ve hevayı kullanarak, binlerceyi baştan çıkardığı gibi, aynı şeyin bizler için de söz konusu olacağı mülahazasıyla, “el-emân!” deyip tevekkül-i tam, teslim-i tam, tefvîz-i tam ile her şeyin dizgini elinde olan kudret-i kahire ve irade-i bâhire Sahibine gönülden yönelmekten başka çare kalmıyor.

[1]Bağdadî, Tarih-i Bağdad15/685.

[2]Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr22/125.

Savaş öncesinde tepede bir “Führer” (lider) görünse de sürecin ana aktörü kitlelerdir. Kötü yönlendirince ülkeyi felakete, iyi yönlendirince refaha sürükleyen kitleler… Aradaki fark, birinde akıllarını popülist bir lidere ipotek etmeleri, diğerinde ise akıllarını kullanarak hukuktan ve adaletten yana tavır koymalarıdır.

Kitleleri felakete sürüklemenin sosyo-psikolojik bir boyutu vardır. Çoğulculuk karşıtı olan popülist despotlar, bunu iyi kullanarak felaketin düğmesine basarlar. Nazi döneminden önce yaşayan Gustave Le Bon Kitleler Psikolojisi(1911) isimli eserinde bu psikolojiyi enine boyuna tahlil eder. Bu eser, Hitler’in propaganda bakanı Goebbels’in başucu kitabı olur. Nazilerden sonra Amerikalı sosyolog Eric Hoffer, Kesin İnançlılar: Kitle Hareketlerinin Anatomisi (1951) adlı kitabıyla kitlelerin zayıf noktalarını tek tek ortaya koyar.

Hoffer’e göre kendi hayatıyla ilgili sorumluluklarını bir tarafa bırakan insanlar, yaşadığı sefaletten kurtulma adına kitle hareketlerinin içinde yerini alır. Zira Führer, takipçilerine yeni ve mükemmel bir hayat vaat etmektedir. Genellikle hayal kırıklığına uğrayan ve hayatlarını anlamlı bir zemine oturtamayan insanlar, kitle içinde onur, güven, ümit bulur ve hayatlarına bir mana kazandırdıklarına inanırlar.

Aidiyet ve dostluk duygusu da insanların kitle hareketlerine katılmalarının önemli sebeplerinden biridir. Günlük hayatta bu duygularını kaybeden insanlar kendilerini kitle içinde daha güçlü hisseder. Bu boşluğu, Führer’in karizmatik kişiliği ve büyüleyici retoriği kısa sürede doldurur. Bu büyünün cazibesine kapılan bazı büyük Alman sanayicilerinin hanımlarının bile Hitlerin yükselmesi için maddi destekte bulunmaları manidardır. Führer yükselir yükselebileceği kadar, ama kitleler yaklaşan büyük felaketten habersizdir.

Yeri gelmişken, tarihin en büyük yanlış kararlarından biri olan Napolyon’un Moskova Seferi’ni zikretmekte fayda var. Napolyon, 680.000 askerle Rusya’yı işgal etmek için yola çıkar. Zamanın ağır şartları içinde, Eylül 1812’de Moskova’ya ulaşan askerler büyük bir sürprizle karşılaşır. Şehrin dörtte üçü yakılır, kışın ortasında yiyecek ve barınak sıkıntısından her iki taraftan yüzbinlerce asker perişan olur. On binlerce insan esir alınır, yüz binlercesi hayatını kaybeder. Ölü atları yiyecek kadar aç kalırlar. Geriye ancak perişan halde 200 bin Fransız askeri dönebilir. Bundan tam 129 yıl sonra, aynı hatayı Hitler işler. Yine Moskova önlerinde, aynı şartlarda on binlerce Alman askeri ölür, kalanlar da perişan olur. Geri dönenlerin bulaştırdıkları hastalıkların tesiriyle bütün halk ağır bedeller öder.

Milli ve dini duyguları manipüle ederek, yığınların aklını ipotek altına alan despot liderler, memleketlerini böyle ateşe verdiler ve dünyanın değişik yerlerinde de vermeye devam ediyorlar.

Bilhassa gelişmemiş toplumlarda, aklını Mefisto’ya kaptıran yığınların, ahlakını da kaybettikleri görülür. Gerçeklerden kopuk cazip vaatler, kitleleri yozlaştırıyor. Sağlam bir ahlak anlayışı mevcut değilse, hedefe giden her yol mubah görülebiliyor. Saf Alman ırkının üstünlüğüne inanan Hitler, kitleleri milliyetçilik duygusuyla ateşlerken, daha doğrusu ateşe sürüklerken, bir İngiliz petrol şirketiyle anlaşarak kendi cebini doldurması, ibretlik bir hadisedir, fakat aklını yitirmiş kitleler, onun sadece yaldızlı laflarını dinlemiş ve yaptırdığı otobanlardan bahsetmiştir. Tarihin en büyük felaketlerinden birini yaşadıktan sonra, ancak akılları başlarına gelmiştir.

Şimdi çağımızda, algı operasyonlarının tavan yaptığı bir toplum düşünelim. Hikmetin yerini cerbeze almışsa, zulüm adalete kelepçe takmışsa, sevginin önüne nefret duvarları örülmüşse, o toplum kolay kolay iflah olmaz. Böylesi dönemlerde insanlar, kendilerini ahlaki bir yozlaşmaya kaptırır. soysuzlaşma istikametine kaptırmaları kolaydır. Galiz ifadeler, alenî yalanlar, küfür ve şirk işmam eden sözler, rüşvet ve yolsuzluklar ayyuka çıkar. Ülke yağmalanır, masum insanlara zulmedilir, akıl almaz suçlar işlenir.

Eric Hoffer, hayalî vaatlerle fanatikleşen yığınların diğer insanlara her türlü kötülüğü yapabileceklerinin altını çizer. Kitle ruh haletine teslim olanlar için “intihar komandosu” olma normal hale gelir. Nefret ve ölüme kilitlenen bu insanlar genellikle kendi kimliklerini bütünüyle kaybeder. Kişilikleri o kadar yozlaşır ki en ağır suçları irtikâp ederken bile vicdan azabı duymazlar.

Le Bon’un ve Hoffer’in analizlerine bakılırsa, geçmişte ve günümüzde yaşanan kitle hareketlerinde, yani kitlelerin sürü psikolojisiyle hareket etmelerinde hiçbir fark yoktur. Demek ki, insanın yapısı buna müsaittir. Bu bağlamda Hitler aklını kilitlemeyi becerdiği kitlelere dünyevî bir cennet vaat etti, ancak Alman halkı uyandığında, kendisini dehşetli bir felaketin içinde buldu. Bu büyük çöküşten sonra, demokrasiye, hukuka, ahlâka inanan insanlar yeni bir sayfa açtı. Gerçek adalet; vicdan ve hukuk temelleri üzerinde hayat buldu. Alman halkı, tarifi imkânsız acılarla birlikte gözünü açtı ve yeniden bir diriliş gerçekleştirdi. Führer, kitleleri boş vaatlerle maceralara sürükleyip ülkeyi batırırken, demokrasi, hukuk ve ahlak taraftarları, bugünkü Almanya’yı inşa etti. Führer’in kurduğu bir medeniyetten söz edilmezken, çoğulcu demokratik hukuk devleti Almanya, teknolojik ve ekonomik açılardan dünyanın en gelişmiş ülkelerinden biri haline geldi.

Olmasa da liyakat, O bendesini seçti;

Yer yer belki ruhum hayatın zehrini içti,

Bundan, dedim, hayatımın şerefi ve mecdi…

Şen günler hep neş’eyle benim yüzüme baktı,

Bir inşirah olup gönlümün içine aktı;

Bazen âteş-i suzân gibi bendeyi yaktı,

Kedere gerek yok âşığın yanması haktı.

Asla hiç açılmadı Hak’la gönül arası,

Şeker-şerbet sayıldı dildeki aşk yarası;

Sevimlidir aşkın hem akı hem de karası,

Anlamaz bu neş’eyi bulunan kalb yarası.

Âşık isem cayır cayır yansam da gam çekmem,

Yanıp kebap olsam da aşk dışı bir yol seçmem;

Gül bahçesi verseler aşkı bırakıp geçmem,

İçmişim aşk şarabın kevser de olsa içmem.

Duymuşsa ruhum O’ndan teveccüh manasını,

Görmez iki cihanın akını-karasını;

Tatmışsam canlara can katan aşk havasını,

Hissetmem şu dünyanın matemini-yasını.

Ey Yâr, lütfedip de ağlatma beni hâlime!..

Sevinmesin şamatacı düşman melâlime..

Katmasınlar zehir, lütfettiğin zülâlime,

Yaşatmasınlar hüsûf müstakbel hilâlime!..

***

Nasıl olsa Allah kuluna şah damarından daha yakın

Kalbini mi kırdılar parça parça?

Kırarlarsa kırsınlar isterse paramparça

Kırdıkları yıktıkları nedir ki fani dünya

Şah damarını kesemezler ya?

İşte Gaybın Son Habercisinden en güzel haber

“Rahman kırık kalplerle beraber”

Varsın kıran onlar olsun, asla sen de kalp kırma

Mukabele-i bilmisil zalim kuralına başvurma

Secde et ve yakınlaş, secde et ve yaklaş

Aş O’na olan uzaklığını, aşabildiğin kadar aş

Secdelerinle dualarınla marifetullahta derinleş, O’nu tanı

Zira kulun Allaha en yakın olduğu an secde anı

Ne olursa olsun düştüysen az çok dara

Haydi, durma secdelerinle O’nu ara

Bir secde, bir secde daha, peş peşe

Belki de dermandır secdeler bin bir derde

Alıp götürecektir derin gurbetini

Duyabildiğin ölçüde O’nun kurbetini

Artık miraç yolundasın, yakınma dostum!

Yolun açık olsun, Allah seninle beraber

Endişelenme dostum!

Medine yolunda mısın? Hicret sana bir düştü

Yolun sarpa mı sardı, Sevr’e mi düştü?

Telaş etme, kendini yalnız ve kimsesiz sanma

“Nerede olursan ol O seninle beraber”

Sen de Rabbin ile berabersen, tasalanma

Rabbini zalimlerin yaptıklarından habersiz sanma

İşit Sevr sultanlığından hala yankılanan sesi

“La tehzen! La tehzen! İnnellahe meana”

Rabbinden sana büyük bir iltifat ve necat bestesi

Aç sadrını açabildiğin kadar, insin sekine, dolsun gönül kubbesi

Kavuşsun yollar Resûlullah’a

Ulaşsın kullar huzur ve itminan içinde inşiraha

Endişe dediğin ne, görünmeyen ordular yanında

Önünde, arkanda, solunda, sağında

İnan Allah seninle beraber

Merak etme dostum!

Etsen de merakını giderecek müjdeler var

Yüce Rabbin der ki sana Beni mi sorar kullarım!

Onlara de ki Ben onlara elbet yakınım

Her dua edenin yakarışlarına icabet ederim

Yalvarın, isteyin, yakarın, dilenin

Her duaya cevabı var, yeter ki siz dileyin

Yoksa vereceğinden şüphen mi var kuluna?

Vermeyi dilemezse, istemeyi öğretir miydi sana?

Ne var ki kullar için ihlasla duadan başka

Bizi ulaştıracak yoktur murada, hakiki ilahi aşka

Talep et dostum talep illa talep

Zira kim talipse o sahiptir elbet

Bil ki bu kapı talep kapısıdır

İlla ısrar, illa ihlas, illa edep

Acele etme, seni yalvartıp-yakartan O’dur nefes nefes

Vazgeçme son nefese kadar zira kulluk değil birkaç günlük heves

Ancak yakardıkça-ağladıkça ağarırsın

Hak katında duaların kadarsın

Yalvar-yakar, Allah seninle beraber

Kederlenme dostum!

Başına ne gelirse gelsin, Allah var; etme keder

Kader mutlaka adalet eder

Bil ki her sıkıntı birçok kolaylığa hamile

Haml müddetine dişini sık, sabret bir hele

Sahi Allah sabreden kullarını eder mi heder

Yürekten “İnna lillah ve inna ileyhi raciun” de, inle

Musibetler hayra, rahmete dönüşsün nefeslerinle

“Tevekkülle bela yüzünde gül, ta o da gülsün

O güldükçe küçülür eder tebeddül”

O seninle beraber, sen O’nunla berabersen değer

Allah sabredenlerle beraber imiş meğer

Bu maiyet sana yeter, sabr-ı cemille

Dert etme dostum, gelen geldi, olan oldu emirle

Sonunda dönüşün O’na değil mi?

Sonunda vuslat düğün değil mi?

Sabret, Allah seninle beraber

Gama dalma dostum!

Dost olarak Allah yeter bize

O dost ise âlemler gelir mi gelir dize

Kulunun bütün işlerine vekil olan Allah

Bil ki “lahavle velâ kuvvete illa billah”

Cennet hazinelerinden bir hazine, hediye sana

Kimin elinde var böyle bir güç, böyle bir cephane?

Acele etme, yakında yollar çıkar felaha

Kavuşursun Rabbinin vadettiği inşiraha

Şunu bil ki üçüncüsü Allah olan dostlara kimse veremez zarar

Allah ki onlara yâr, zafer takına doğru gider yollar

Bu ihsan şuurun varsa, yürürsün şanlı geleceğe, bu kesin haber

Zira Allah ihsan sahipleriyle yüzde yüz beraber

Gerçekleşir bir bir görülen sadık rüyalar

Gerçekleşir bir bir ilmek ilmek örülen hülyalar

Davan şahlanır, düşmanın yüreği hoplar

Sen zafere yürürken, o hezimet üstüne hezimet toplar

İhsanın varsa dostum, zafiyet gösterme yürü

Şahlan, Allah seninle beraber

Korkma dostum, korkma!

Bir avuç olsan da, tek başına kalsan da

Değil mi ki Allah var ve O yâr

Dalgalanacak yeniden rüzgâr bekleyen bayraklar

Zira Hakkın fermanı var

“Nice az topluluklar var ki Allah’ın izniyle

Kendilerinden kat kat kalabalıklara galip gelmiştir O’nun takdiriyle”

Demek ki güç ve galibiyet pazıda, bilekte, tuzakta değildir

Galibiyet Hak’tadır, Hak’tandır; yazıda, dilekte, uzakta değildir

Kaldı ki sen vazifeli değildin zaferle

Allah yolunda mükelleftin ancak seferle

Gel sadece O’nun rızasına talip ol, O’nu iste

Sadece O’nun cemaline müştak ol, O’nu dile

O razı ise bütün âlem küsse, ne hükmü var?

O razı değilse, bütün âlem dost olsa neye yarar?

Yürü izniyle-inayetiyle, meydanlar senindir

Davran, Allah seninle beraber

Şikâyet etme dostum!

Allah’ı kullarına şikâyetin kula bir faydası yoktur

Derdini Allah’a aç, içini O’na şerh et, faydası çoktur

Yakup ol inle, yalvar ve yakar

Kenan ilinden Mısır’a nice açık yollar var

Yusuf’un sırlı gömleğinde nice esrar

Senin de gözlerini, yollarını açabilecek nice kokular ve beşaretler var

Gözyaşların cehennemin alevini söndürecek güçtedir

Duaların Nemrudların ateşini cennetlere döndürecek güçtedir

Esirgeme, küçümseme, sitem etme

Çağlasın gözlerin, Allah seninle beraber

Ah u vah etme dostum!

Ah edip ağyarı halinden agâh eyleme

Bir de ah ahlar yerine

Allah Allah de, zikr u tespihle serinle

Istıraptan, çileden dem vurma, yolun kaderi bu

Yolun Peygamberler yoluysa, durma zaferin yolu bu

Nedir ki onların yanında çektiğin sıkıntılar?

Belki de bu imtihanların ardında aradığın bahar

Yolun sadıkların, şehitlerin, salihlerin yoluysa

Ne çıkar dostum, Allah sana yârsa?

Bir de yolun sonunda onların dostluğu varsa

Sevin kardeşim, sevin sevinebildiğin kadar

Zira ötelerde ebedi sevineceğin dostların var

Hazırlan, Allah seninle beraber

Ye’se kapılma dostum!

Kopar can damarın, kesilir nefesin

Solar dava şuurun, yaşayan ölülere dönersin

Ümidin, azmin kaynağı ancak imandır

Ümidimiz ve azmimiz, imanımız

İmanımız, ümidimiz kadardır

Kalplerimizden imanımızı sökmedikçe ümidimizi alamaz, bizi yıkamazlar

Azmimizi kıramaz, kalbimizi, ruhumuzu bağlayamazlar

Zira Allah’tan ümidini ancak inanmayanlar keser

İman edenlerse, herkesin müdafaadan ümidini kestiği yerde, fırtına olur eser

Bu ümit ve azmin yanında bir de sabır ve takva

Hatırla, güzel son muttakilerin değil mi daima?

Takva bir çıkış yolu, kurtuluşa Burak’tır

Takvasız ne mümkün yollar çok ıraktır

İşte ümit ve takva, bütün hayır kapılarını açan sırlı birer anahtar

Onun rahmet tecellisinden hissen takvan ve ümidin kadar

Takva bir kanat, ümit bir kanat, azim bir kanat

Kutsilere artık semaların yolu açık mı açık, kat kat

Kanatlan, Allah seninle beraber

Gevşeme dostum!

“İnanıyorsan üstünsün”

Hücumlar seni yıldırmasın, sil kalbinden pası

Tazyikler mi, hepsi birer terakki rampası

Yolun Allah yolu ise, zafiyet gösterme

İmanın varsa, asla acziyet gösterme

Karşına çıkan engelleri, seni hedefe taşıyan köprüler bil

Devrilme, pes etme, yıkılsa da köprüler bir bir

Zira Hak ve hakkı temsil edenler daima galiptir

Zahire ve bugüne bakıp yanılıp aldanma

Rabbani ol, acze düşme, sarsıntıyı hezimet sanma

Belki yarın, belki yarından da yakın

Uhudlar geçilecek, hendekler aşılacak

Mekke’nin kapıları ardına kadar açılacak

Allah bir, inan gökler irfanına sine açacak

Allah bir, mesafeler gayretlerine selam duracak

Allah de yürü, Allah seninle beraber

Kadere itiraz etme dostum!

Başını taşa vurma, boynunu kırma

O Malikü’l-mülktür, ef’alini sorgulama

Mülkünde istediği gibi tasarruf eder

Keser, biçer, tebdil ve tağyir eder

Dilerse aziz kılar, dilerse zelil eder

İsterse alır, isterse verir

Karışma, razı ol, neylerse güzel eyler

Bir de acele etme dostum!

Gün ola, harman ola

Asırlar da mekânlar da

Allah’ın elinde tespih taneleri gibidir

“O günleri insanlar arasında dilediği gibi evirir-çevirir”

Bugün birilerine bayram, yarın diğerlerine

Tanırsın iyi bak alınlarına, bir de ciğerlerine

Sevinme veya üzülme erken

Döndü dönecek günler mevsimler derken

Bir bakarsın hak tecelli eder, mevsim nevbahar olur

Gül açar, bülbül öter her yer lalezar olur

Doğar bir anda şafak, gelir eyyamullah

Sadece Musa’sı ol, vur asanı denize

Hepsinin toprağı bol, yarılacak deryalar, çıkacaksın temize

İbretle bekle, Allah seninle beraber

Devrilme dostum!

El-pençe kıyam dur, eyleme nisyan

Zira, “Yâr’la bir olmayınca, yerle bir olur,” devrilir insan

Yüce divanda iki büklüm durmayınca ah u zar

Kıyamda bulmayınca kıvam, görür zarar üstüne zarar

Yola devam, yorulmak, durmak, dönmek yok dostum

Zira kulluk ahdin var, dönüşün ancak O’nadır, son nefese kadar

Usandın mı candan dostum?

Kapan secdeye, yüzün yerde

Özün, gözün, ruhun ötelerde

Bak büyük gün doğmakta perde perde

Ne fark eder az veya çok ileride?

Kararsın kararabildiği kadar geceler, ne çıkar?

Sahibi Allah değil mi?

Yoksa sabah yakın değil mi?

Allah de dayan, Allah seninle beraber