Onlardaki bu derin hâl ve temsil büyüsüyle, zamanla, bizim biz olmamızla takılıp kaldıkları yer arasındaki uçurumlar dümdüz hâle geliyor; geçilmez gibi görülen zirveler değişip şehrâha dönüşüyor ve kandan-irinden deryalar da berrak birer çağlayan halini alıyordu. Kendileri durmadan yürüyüp mesafelerle yarıştıkları gibi çekip götürüyorlardı anlama özürlü gamgînleri ışık tayfları ufkuna doğru. Onlar da çamurdan, balçıktan yaratılmışlardı ama manevî pek çok değişim yaşamışçasına, içi nur, dışı nur, mahiyeti nur varlıklarla at başı kanatlanıyor ve kanatlandırıyorlardı atmosferlerine girenleri, bî kem u keyf “fenâ fillah, bekâ billah” âlemleri zirvesine.. fizikî yapıları bir adım geride, metafizikî derinlikleri fersah fersah önde, ruhânîlerin “barekâllah” nağmelerinin tınladığı ve “Yürüyün, top sizin, çevkân sizin!” dedikleri nâkâbil-i idrak sır ötesi âlemlere.

Cenâb-ı Hak, irade-i Rabbâniyesi, ekstra havli ve kuvveti, harika lütfu ve engin rahmetiyle onların tek adımlarına mil mil yakınlık mukabelesi, bir karışlık yönelmelerine tâdât edilmez teveccühleri, iktidarları çerçevesindeki vefalarına çerçeveleri aşkın eltâf-ı ilahiyesi, sınırlı muhabbet ve aşk u iştiyaklarına bîhadd ü pâyân utûfetiyle öylesi göz görmemiş, kulak işitmemiş, tasavvur ve tahayyüllere sığmayan iltifat sağanaklarında bulunmuştur ki, onlar bu sayede hep hayret ve heyman arası gel-gitler yaşamaya durmuş ve bir daha da o atmosferden ayrılmayı hiç mi hiç düşünmemişlerdir. Nasıl düşünürler ki, gözleri ufuk ötesinde, ötelerin de ötesinde.. gönülleri hep sonsuzluk heyecanıyla çarpıp durmakta.. duyguları aşk u iştiyak neşvesiyle pür heyecan.. tabiî atmosfer üstü “nâkâbil-i idrak” zirvelere açıldıkları aynı anda nefse ait bütün hususiyetleri âsâb ve hassasiyete devredip ihsas ufuklarıyla mâkûsen mütenâsib olabildiğine bir tevazu, mahviyet, hacâlet ve mehâfet hissiyle dopdolu.. bazen,“Ger beni bu günahlarla tartarsa Hazreti Rahman / Kırılır arsa-yı mahşerde mizan!”der, inler; bazen de, “Kâinatın defter-i a’mâline kıldım nazar / Nâme-i cürmüm gibi bir tâde defter görmedim!”mülahazalarıyla kendilerini yerden yere vururlar.

Zirveden zirveye koşan bu bahtiyar, hakikate adanmış, Hak erlerine mukâbil, bir de İblis ve avenesine takılmış, şehvetin, şöhretin, debdebenin, kuvvetin, şatafatın âzâd kabul etmez tali’siz bendeleri vardır ki, bunlar Hakk’a kulluktan koptukları için sayılmayacak kadar putlara takılıp onların arkasından sürüklenmiş ve öteleri kaybetmenin yanında stresler, anguazlar ve paranoyalarla dünyalarını da cehenneme çevirmişlerdir. Elde ettikleri şeylerin ellerinden çıkacağı korku ve telaşıyla oturup-kalkmış, mevhum düşmanlar üreterek açık-kapalı onlarla cedelleşmeye girmiş, güç ve kuvvetlerini zulüm, haksızlık, tagallüp, tahakküm ve tasallut istikametinde tüketmiş ve lânet ile anılan cebbarlara rahmet okutturacak bir duruma düşmüşlerdir.

Tarihî tekerrürler devr-i dâimi içinde, yüzlerce örneğiyle, o şatafat, saltanat, iktidar, kuvvet ve şöhret budalaları hep benzer tavırlar sergilemiş, benzer entrikalara başvurmuş, emsalî komplolarla kitleleri uyutmuş ve sonunda da kendi kazdıkları kuyuya yuvarlanmışlardır. Ne hoş söyler Şeyhülislam İbn-i Kemâl:

“Verme nefsinin eline kazma!..

Kimsenin yolunda kuyu kazma!

Kazarsan birinin yolunda kuyu,

Gider düşersin oraya yüzü koyu…”

Dünün bütün o hodgâm, bencil, zâlim gaddarları hep birbirine benzer akıbetlerle yok olup gitmişlerdir. Günümüzün olabildiğine çılgın, hezeyanla oturup-kalkan ve insaf, iz’an, hak, adalet tanımayan tiranlarının da çok yakın bir gelecekte aynı akıbete maruz kalacaklarından şüphe edilmemelidir.

Onlara karşılık istikamete müteveccih dırahşan çehreler ise, her zaman doğruyu görerek, doğru düşünerek, kendileri gibi başkalarını da Hakk’a yönlendirmeye çalışmakta; nefsine yenik düşerek şeytana takılıp onun arkasında sürüklenenlere el uzatmakta; böylelerine yol işaretlerini göstererek onları nura ve ziyaya uyarmaktadırlar. Zira hayatlarını inhiraflar içinde sürdürenleri bâtılın savlet ve tahakkümünden kurtararak hak ve adaletin ferahfeza iklimiyle buluşturmak, yaşamalarını başkalarını yaşatma duygusu ve mefkûresiyle taçlandırmak onların olmazsa olmaz şiarlarıdır.

Günler ne kadar kararsa, haftalar ne kadar abûslaşsa, aylar ne ölçüde gadirle başlayıp gadirle bitse ve sürekli olumsuz şeyler birbirini takip etse de onlar,

“Âbistan-ı safa vü kederdir leyâl hep,

Gün doğmadan meşime-i şebden neler doğar!”

mülahazasıyla yarınlara tebessümle bakar; “Her gecenin bir nehârı, her kışın da bir baharı vardır.”diyerek yürürler gaye-i hayalleri olan o kutsal hedefe doğru. Yürürler belâ ve musibetleri birer arınma kurnası görerek.. tagallübü, tahakkümü, peygamberler yolunun lazım-ı gayr-ı mufarığı bilerek.. ve ebediyete yürümenin şuuruyla dünya ve mâfîhâyı ellerinin tersiyle iterek, sonsuza ve sonsuza ait güzelliklerin nümâyân olduğu kevn ü mekan ötesine.. hem de daha şimdiden öteler mülahazasıyla mest ü mahmur olarak.

Bin “bârekallah” bu yolun yorulmaz yolcularına!.. Yuf olsun onları bu yoldan alıkoymak isteyen yarınsız bedbahtlara!..

Dünyanın en mühim işini yapıyorcasına çekicini örsteki demirin başına kuvvetle indiren ihtiyar, arkasındaki tahta iskemlede oturan misafirini unutuvermişti. Birkaç dakikadır dikkatle demirciyi izleyen misafir, ihtiyarın işine ara vermeyeceğine kanaat getirince ufak bir boğaz akordu yapıp “Ağabey, bizi unuttun, çayını bari unutma!” deyiverdi.

Demirci, sese hürmeten yarı döner gibi olduysa da, işine ara vermeden cevapladı genç adamı:

“Demir tavına geldi mi beklemeye gelmez Hocam. Baksana, akkor olmuş, yüreğini açmış sana. Vur, diyor, vur! Şimdi tam zamanı.”

Ne de güzel söylüyordu. Demir tavında dövülmeliydi. Çay beklerdi, hamur gibi kıvama gelmiş demirse beklemezdi. İhtiyar demircinin bir ay önce söyledikleri geldi hatırına. Yine demirden tavdan konuşmuşlardı. Örs, çekiç, Nevruz, anayurt, atayurt derken lafı döndürüp dolaştırıp Orta Asya’daki hizmetlere getirivermişti. “Tam zamanında gittiler,” dedi, “yiğit oğlu yiğitler. Bekleseler olmazdı. Vakti geçerdi işin. Namaz ibadettir, vakti var. Hicret de ibadet. E, o halde onun da vakti var. Her şey zamanında yapılmalı.” 

Demirci Ağabey, ne hoş söylersin bu güzel cümleleri. 

Bahtı kara kıtayı Demirci’nin diline doladığı  şu cümleyle gezmişti: “Her şey zamanında yapılmalı.” 

O ana kadar, televizyondaki belgesellerle filmlerden biliyordu Afrika’yı: Elmas ve altın arayan defineciler; leopar kürkü, yılan derisi ve fildişi tacirleri; köle ticareti yapanlar, organ mafyası… Açlığın, sefaletin, hastalığın, sömürünün kıtasıydı Afrika onun için. Aslanlarla timsahların tok, çocukların aç olduğu yerdi Afrika. Ne zaman Afrika’dan bahsedilse gözünün önüne hep aynı resim geliyordu: Önde kafasına sinekler üşüşmüş ve karnı sıtmadan davul gibi şişmiş küçük, zenci bir çocuk, arkadaysa çocuğun ölümünü bekleyen bir akbaba. 

Demirci’yi tanıdıktan sonra  bambaşka duygularla dolaşmıştı kara kıtanın topraklarında. İki hafta boyunca Darfur’un gözü perdeli, gönlü açık mağdur müslümanlarına katarakt ameliyatı yaparak ışık olacak, hem de örnekleri kendinden hareketin eğitim gönüllülerine moral verecekti. 

Uzun ve sıkıntılı uçak yolculuğu boyunca kafasında iki haftalık programı kurup durmuştu. Aklı bir yandan gezeceği şehirlerde, köylerde göreceği okullardayken, diğer yandan da Demirci’nin bahsettiği İnci Dede’yle meşguldü. Güzel insan! Ne de hoş anlatmıştı ihtiyarı. 

Kurban bayramının birinci günü bir grup gönüllüyle içinde ikişer kilo et bulunan poşetleri ellerine alıp çatısı sazlarla örülü kulübeciğinin önünde oturmuş bekleyen ihtiyarın karşısına dikiliyorlar. Tercüman vasıtasıyla bayramlaşıyorlar. Daha gidilecek çok yer, alınacak çok gönül var deyip müsaade istemeden önce ellerindeki poşeti uzatıyorlar. Yaşlı adam poşette kurban eti olduğunu anlayınca kafasını iki yana sallayıp yardımı reddediyor. Gönüllü grubun şaşkın bakışları arasında kulübenin tavanında bir yeri işaret ediyor. Sonra tercümana bir şeyler söylüyor. Tercüman, adamın yardıma teşekkür ettiğini ancak geçen sene Osman’ın çocuklarının getirdiği eti bitirmediğini, bu yüzden poşetteki eti ihtiyacı olan başka birilerine verebileceklerini söylüyor. Hayret, her geçen dakika artmaktadır gönüllülerde. Osman’ın çocukları kim, diyorlar. Osmanlı’nın çocukları, Türkler cevabını alıyorlar. Peki et nasıl olmuş da bitmemiş, diyorlar. Yaşlının az önce tavanda işaret ettiği yeri gösteren tercüman, adamın eti asarak kuruttuğunu ve ihtiyaç oldukça küçük parçalar keserek tükettiğini söylüyor. Gönüllü grup, adama başka hediyeler verip gözlerinden akan yaşları gizleme ihtiyacı duymadan ayrılıyorlar kulübeciğin önünden. Demirci, yaşlı adamın adını “İnci Dede” koyuyor.   

Darfur’da gezebildiği köylerde İnci Dede’nin izini sürmüş ama inci mercanın çok olduğu bu mazlum ve mağdur coğrafyada onu bulamamıştı. 

Zihnini hâlâ meşgul eden Afrika hayalinden Demirci’nin ocağa körüklediği havanın coşturduğu kıvılcımların ışığıyla ayrıldı.

Demirci demirini dövedursun, o, iki haftalık gezisinden, karşılaştıkları insanlardan, yapılan hizmetlerden bahsediyordu. Bir grup doktorla gittikleri Darfur’da yüzlerce ameliyat yapmışlardı. Milyonlara değişilmez göz nimetini kaybeden Darfurlu kardeşlerine yüz dolarlık maliyetle yardımcı olan hayırseverlerin desteğiyle yapılmıştı bütün ameliyatlar. 

Kendi kafasına yaşlı bir demircinin çekici inmeseydi, daha düne kadar onun da gözünde kat kat perdeler yok muydu?

Muhterem demirci ağabey! Kaldırıp indirdiği çekiciyle demiri şekilden şekile sokuyor, arada körüklediği ocağın kıvılcımlarıyla yüzünde alev gölgeleri geziniyordu. Bu mübarek simayla tanışalı bir ay kadar olmuştu. 

İlk görüşmeleri geldi hatırına. “Daha daha nasılsınız? Neler yapıyorsunuz?” deyivermişti toylukla. “Ne olsun?” demişti Demirci, “Bizim buralı esnaflara da Afrika’da bir okul düştü; Allah’ın izni inayetiyle ona bakmaya çalışıyoruz.”

Ne demişti, ne demişti? “Afrika’da bir okula bakıyorum.” Hey mübarek! Sen ne güzel insansın böyle? Ateşin karşısında ateş söndürüyorsun. Rabbim seni ateşlerden muhafaza etsin.

Demir tavında dövülüyor: “tak, tak,tak…” Demirci’nin dudakları hâlâ kıpır kıpır: “Allah, Allah, Allah…”

“Demirci Ağabey, geçen geldiğimde anlattığın “İnci Dede”yi aradım orada, lakin bulamadım.” 

“Tak, tak, tak, Allah, Allah, Allah …”

“Ama biliyor musun, sana Darfurlu genç bir kızın selamını getirdim.”

“Tak, tak, tak, Allah, Allah, Allah …”

 “Adı Fatıma… On beş yaşında…”

“Tak, tak, tak, Allah, Allah, Allah …”

 “Gözündeki bağ açılırken yanındaydım. Bağından kurtulunca gözlerini ağır ağır açtı. Ameliyatını yapan doktor arkadaş, elini uzatarak bu kaç diye, sordu.”

“Tak, tak, tak, Allah, Allah, Allah …”

 “Hamse (beş), dedi kız, hamse.”

“Tak, tak, tak, Allah, Allah, Allah …”

 “Ağabey, biliyor musun çok sevindi gözlerinin açıldığına. Çünkü düne kadar göremiyordu ama Allah’tan deyip sabrediyordu. Şimdi görebiliyor ve Rabbine şükrediyordu.”

“Tak, tak, tak, Allah, Allah, Allah …”

 “Ağabey, biliyor musun, şu ateşin karşısında ne ateşler söndürüyorsun? Biliyor musun, sen böyle işledikçe Afrika’nın gözü aydın olacak. Hepimizin de gözü aydın olacak.”

“Tak, tak, tak, Allah, Allah, Allah …”

“Tak, tak, tak, Allah, Allah, Allah …”

Sıcaklığın yüksek, yağışın az olduğu bölgelerde, veriminin artırılması maksadıyla bitkilerin kontrolsüz bir şekilde (aşırı) sulanması, topraktaki tuz nispetinin artmasına (aşırı tuzlanma) sebep olur. Çünkü toprakta tutulamayan su, yeraltına doğru ilerler. Su, seyahati sırasında geçirgenliği az olan bir toprak tabakasına rastlarsa, bu tabaka üzerinde birikmeye başlar. Böyle bir toprağın sulanmasına devam edildiği takdirde, yeraltında biriken suyun seviyesi yükselir. Buharlaşmaya ve bitkilerin kullanmasına bağlı olarak toprağın üst tabakasındaki nem azaldığında yeraltı suyu, toprağın yapısına yerleştirilen kılcal kanallar içinden geçerek, bu tabakaya hareket eder (kapiller hareket). Bu esnada topraktaki ve yer altı suyu içindeki tuzlar da toprağın üst kısımlarına taşınır. Jeolojik yapılardaki tuzun, suyun devridaim mekanizmalarıyla yukarıya doğru taşınması, toprağın tuzlanmasında ana faktör değildir. Aşırı tuzlanma için kritik faktör, sulama suyundaki tuz miktarıdır. Bir suyun sulama suyu olarak kullanılması için tuz miktarının azami 1000 ppm (binde bir) değerinde olması gerekir. Bunun üstündeki bir değer sulama için uygun su değildir. Bu açıdan iyi kalitede sulama suyu özelliğine sahip Fırat Nehri bile, her yıl yaklaşık bir hektarlık alana bir ton civarında eriyebilir tuz taşımaktadır. Suyla taşınan bu tuz, sulanan topraklarda doğrudan aşırı tuzlanmaya yol açmamaktadır. Başlıca belirleyici faktörler, yer altı su tablasının yüksek olması, arazinin tabii hidrojeolojik özellikleri, sulama suyundaki kayıp nispetleri, toprağa fazla su verilmesi, yanlış ve gereğinden fazla gübre kullanılmasıdır.

Kurak ve sıcak yaz aylarında, suyun toprak yüzeyinden buharlaşması hızlanır. Dolayısıyla toprakta biriken tuz miktarı da artar. Her yıl sulama yapıldığında, üst topraktaki tuz birikimi giderek artar. Bunun neticesinde verimli tarım arazisi, yavaş yavaş tuzlu ve çorak bir araziye dönüşebilir. Ancak bol yağış alan bölgelerde bu tür tuzlanma hadisesi yaşanmaz. Çünkü bu bölgelerde toprak içinde tabii olarak bulunan tuzlar, yağmur suları ile akarsulara, yer altı sularına ve buradan da hareketle denizlere ve göllere taşınır.

Topraklarda nasıl ve ne şekilde sulama yapıldığı, toprakların aşırı tuzlanmasında kritik faktördür. Bir başka ifadeyle, ziraat arazilerinin sulanmasında karşımıza hassas bir denge çıkmaktadır. Her zaman daha fazla su, daha fazla ürün manasına gelmediği, Güneydoğu Anadolu topraklarını sulama projesinde karşılaşılan problemlerde bir defa daha görülmüştür. Kurak bölgelerde toprağa, ihtiyacından fazla su vermek, sulama suyunu gereğinden fazla kullanmak, verim artışına değil, probleme yol açmaktadır. Dolayısıyla “Çok sulayayım çok ürünüm olsun” düşüncesinin sağlıklı bir yaklaşım olmadığı, dahası çok daha vahim neticelere sebep olduğu ortaya çıkmıştır. Kâinatta her ölçekte geçerli olan denge ve azami iktisat prensibinin, toprakların sulanması hadisesinde de geçerli olduğu açıkça ortaya konmuştur.

Dünya genelinde, her yıl yaklaşık 10 milyon hektar (Konya ilinin yüz ölçümünün yaklaşık 2,5 katı) bir alan aşırı tuzlanma neticesi verimsiz topraklara dönüşmektedir. Yanlış sulama teknikleri ve aşırı kurak geçen mevsimlerden dolayı, ABD, Hindistan, Avustralya, Türkiye gibi ülkelerin topraklarında, tuzlanma hadisesine daha sık rastlanılmaktadır. Bu ülkelerde verimli tarım arazileri çölleşme tehlikesiyle karşı karşıyadır. Bu kayıp aynı zamanda milyarlarca dolar zarar olarak ülke bütçelerine yansımaktadır.

Toprağın aşırı tuzlanması ve neticede çöle dönüşmesinde, başlıca faktörlerden biri de, mevcut orman alanlarının tahrip edilerek ziraat arazisine dönüştürülmesidir. Son 150 yılda Avustralya’da büyük ölçekli ormanlık bölgeler, tarım alanlarına dönüştürülmüştür. Ağaçların kesilmesiyle yıllar içinde çevrenin tabii dengesi bozulmuş, bunu ise dengesiz ve ölçüsüz sulamaya bağlı olarak, zirai topraklardaki aşırı tuzlanma problemi takip etmiştir. Neticede başlangıçta ziraat için yok edilen ormanlık bölgenin ekolojik dengesi de bozulmuş ve topraklar çorak ve işe yaramaz hâle gelmiştir. Gelinen nokta itibariyle Avusturalya devletinin yıllık zirai mahsul kaybı, 130 milyon dolar seviyelerinde olup bu kayıp her yıl artarak devam etmektedir.

Toprakların aşırı tuzlanmasına bağlı olarak büyük ölçeklerde verimli arazilerin çöle dönüştüğüne dair tarihî kayıtlar vardır. Mezopotamya olarak isimlendirilen Irak, Doğu Suriye ve Güneydoğu Anadolu üçgeni arasında kalan bölge, zamanında çok verimli toprakları ile önemli medeniyetlere beşiklik etmiştir. Günümüzde ise bu verimli topraklar ne yazık ki önemli ölçüde çölleşmiş ve verimsizleşmiştir. Peki, ne oldu da bir zamanların çok verimli toprakları bugün devasa çöllere dönüştü? Yapılan araştırmalar bu alanların çölleşmesinin altında, sinsi bir afet olan toprağın aşırı tuzlanması hadisesinin yattığını ortaya koymuştur.

Ülkemiz toprakları da bugün benzer bir tehdit altındadır. Özellikle GAP bölgesi, bu tehditle karşı karşıyadır. Harran Ovası’nın sulanmaya başlanması ile birlikte toprağın aşırı tuzlanması da gündeme gelmeye başlamıştır. Çok geç olmadan gerekli tedbirlerin alınarak o güzel, verimli topraklarımızın çölleşmesinin önüne geçilmelidir.

Çözüm 

Geçmişten bugüne, bu afete karşı alınan en önemli tedbir, kurak ve yarı kurak iklime sahipbölgelerde sulamaya açılacak arazilerde drenaj sisteminin kurulmasıdır. Bu sistem, toprak altı drenaj borularının döşenmesi şeklinde olabileceği gibi, açık drenaj kanalları şeklinde de olabilir. Kış yağışlarıyla da artan sulama suyunun fazlası ile topraktaki tuz bu sistemler sayesinde uzaklaştırılır. Ayrı bir tedbir olarak, yıllara göre mahsul değişikliği yaparak aşırı su gerektirmeyen bitkiler yetiştirmek, tuzlanmanın önüne geçmek için yapılması gereken bir diğer yoldur. Mahsulün sulanmasında damlama ve yağmurlama sistemlerinin kullanılması tuzlanmanın oluşmasını azaltacak önemli bir uygulama biçimidir. Bilhassa sıcak bölgelerde meydana gelen tuzlanma hadisesini tetikleyen buharlaşmayı azaltmak için sulama işlemlerinin akşamları yapılması, büyük önem taşımaktadır. Çünkü akşamları sıcaklık düşeceğinden buharlaşma gündüze göre daha az olacak ve kayıplar azalacaktır. Buharlaşmanın aşırı seviyelere çıktığı yaz aylarında, ziraat arazileri boş bırakılmamalı, yoğun bitki örtüsü ile kaplanacak şekilde yem bitkileri gibi ürünlerin ekimi yapılmalıdır. Aşırı tuzlanmanın azaltılmasında bir diğer önemli husus da tarım sektöründe istihdam edilen insanların eğitilmesidir. Hangi mahsul nasıl sulanır, ne kadar su gerekir, suyun tuz nispeti en fazla ne olmalıdır gibi soruların cevapları bulunmalı ve gereksiz sulamadan kaçınılmalıdır. Bu tedbirler, hem aşırı tuzlanmayı azaltacak hem de üretilen bitkiden faydalanılmasını sağlayacaktır.

Topraktaki aşırı tuzlanmayı azaltacak bir başka tedbir ise bu bölgelerde tuza dayanıklı bitki yetiştirmektir. Bitkinin hayatını devam ettirmesi ile tuzluluk arasında esasen biyolojik bir uyumsuzluk yoktur. Deniz suyunda yetişen bitkiler de vardır. Önemli olan doğru ürünü seçmektir. Tahıllar (buğday, mısır, arpa) tuz yoğunluğuna toleranslı değillerdir. Bunun yerine şekerpancarı, pamuk, üzüm, ayçiçeği, yonca gibi ürünleri tercih etmek topraktaki tuzun azalmasına vesile olacaktır. Oluşmuş tuzlanmanın giderilmesi ve toprağın ıslahı için ise tuz nispeti düşük su ile toprak yıkanmalıdır. Burada önemli olan iyi bir drenaj sisteminin var olması ve belli sınırlara uyularak yıkama işleminin gerçekleştirilmesidir.

Bütün bu tedbirleri uygulamaya koyabilirsek, dünyamızda tarıma elverişli toprakların aşırı tuzlanmaya bağlı çölleşmesini ve beyaz ölümü engelleme fırsatı elde ederiz. Yaşadığımız dünyada her şey ilime bağlı olarak cereyan ediyor. Aklı da ilim elde etmenin yollarını da yaratan Rabbimiz, ziraatın daha verimli olması, insanların rızkının temin edilmesi gibi hususları da tabiat kitabının içine yerleştirmiştir; yeter ki bakmasını ve istifade etmesini bilelim. Ekosisteme bütüncül bakmayı, her biri başlı başına bir nimet olan suyun da tuzun da ancak denge içinde kullanıldığında işe yaradığını bilirsek hem gelecek nesillerden emanet olarak aldığımız dünyayı daha yeşil, daha verimli ve daha yaşanılabilir bir hâlde onlara teslim ederiz, hem de rızık sıkıntısı çekmemiş oluruz.

Kaynaklar

Terry, R., 1997. Soil Salinity. Aghrt 282 Class Lectures.

Murphy, J., Salinity: Our silent disaster: https://www.abc.net.au/science/slab/salinity/

Kwiatkowski, J., Salinity Classification, Mapping and Management in Alberta: https://www1.agric.gov.ab.ca/$department/deptdocs.nsf/all/sag3267

Sadece on üç gün emebildiği annesinin erken vefatı üzerine Başkadın Nevfidan Hanım tarafından büyütülen Adile Sultan, çok iyi bir saray eğitimi almış; Tanzimat, Islahat ve I. Meşrutiyet dönemlerini idrak etmiştir. Yirmi yaşına geldiğinde 184. Osmanlı Sadrazamı Tophane Müşiri Mehmed Ali Paşa ile evlenmiştir. Osmanlı tarihinde divanı olan ve şiire meyleden yegâne hanım sultandır. Babası Sultan II. Mahmud da sanatkâr bir şahsiyetti, tanbur çalıp ney üfler ve besteler yapardı.

Nakşibendî tarikatına mensup olan ve Şah-ı Nakşibend adına pek çok defa manzumeler yazarak ruhunu teskine çalışan, samimi hislerini münacatlarında, ilâhilerinde terennüm eden Adile Sultan, hayırseverliği ile meşhur bir hanım sultandır. O, dünya nimetleri içinde yüzünü başka âleme çevirmiş, nefsini terbiye etmekle meşgul olmuştur. Kendisine ödenen maaşları ekseriya hayır işlerine harcayarak pek çok vakıf ve hayratın sahibi olmayı gaye edinmiştir. Zaten Osmanlı tarihi dikkatle incelenip Devlet-i Aliyye’den geriye kalan eserlere bakıldığında, padişah hanımlarının ve kızlarının şahsi imkânlarıyla nice hayır eserleri yaptırdıkları ve bunlardan günümüze ulaşanların hâlâ hizmet ettikleri görülecektir.

Hanedan içinde 19. asırda hayır hizmetleriyle öne çıkan Adile Sultan da hayatı boyunca yoksulları okutmuş; gelinlik kızlara çeyiz yaptırmış, İstanbul’un çeşitli semtlerinde çeşmeden sıbyan mektebine, sarnıçtan namazgâha, camiden itikâf odalarına varıncaya kadar pek çok bina inşa ettirip vakfetmiştir. Nakşîlerin alaka gösterdiği Bâlâ Süleyman Ağa Külliyesi’ni de yeniden yaptırmıştır.

Bu hanım sultan, Kanunî’nin ‘Divan’ına büyük ilgi duymaktadır, onun kabrini sık sık ziyaret eder ve 1890 yılında bu divanı 236 sayfa halinde Divan-ı Muhibbî adıyla neşreder. Sağlığında on dört ayrı vakıf kuran Adile Sultan, 1899 yılında vefat edince, vasiyeti gereği bütün serveti ve eşyaları satılarak yoksullara yardım için harcanır.
Vefat ettiği gün öğle ezanı öncesinde tekfin ve teçhiz işlemleri devam ederken saray hafızlarının sıra ile hüzzam ve hüseynî’den okudukları salâlar, onun için tutulan hüzünlü matem havasına ayrı bir derinlik katmıştır. Soğuk bir kış gününde altı adet saltanat kayığı ile Salıpazarı İskelesi’nden alınan cenaze, hanedan üyelerinin ve sevenlerinin iştirakiyle Eyüp Sultan’a taşınmış ve Hanım Sultan’ın üzerinde desen bulunmayan ince dokunmuş ipek kumaş döşemeler üzerine konulan tabutu, o gün hemen herkesin gözüne vaktiyle gelin olurken çeyizini taşıyan kayıklardan daha ihtişamlı görünmüştür.

Saltanat ailesinden pek az kadına nasip olabilecek bir muhabbet tufanı ile Eyüp Bostan İskelesi’ne cenazenin ulaştığı dakikalarda Eyüp Sultan Camii minarelerinden mukabele usulü fasılasız salâlar okunmuştur. Cenaze namazı kılınacağı sırada caminin iç ve dış avlularından taşan cemaat bütün Eyüp meydanını doldurmuş ve herkes tabutun karşısında saygıyla el bağlamıştır. Namazdan sonra cenaze halkın, ulemanın, dervişlerin, nazırların, mabeyncilerin, Enderun mensuplarının, resmî erkânın, patriklerin, hahambaşının, konsolosların, şehzâde ve damatların iştirakiyle dudaklarda dualar ve merhumenin tasavvufî bir aşkla yazdığı gazeli eşliğinde türbesine götürülüp defnedilmiştir. Bilahare kabrinin üzeri bir sanduka ile kapatılmış ve Sami Efendi’nin sırma işlemeli celî ta’lik hattı ile “Dahilek ya Rasûlallah” yazılı puşide yayılmıştır. Vakfiyesinde, “Eyüp İskelesi’ndeki merkadlerimiz üzerinde mefruş olan sırmalı kadife puşideler harap oldukta derhal tamir oluna” ibaresinin unutulmaması ve vakıf şartlarının hassasiyetle yerine getirilmesi bugünkü ilgililerin üzerine bir vazife olmalıdır.

Adile Sultan’ın türbesi, İstanbul’un kalbi Eyüp Sultan’da, Bostan İskelesi Sokağı’nın başında, tarihi Hüsrev Paşa Kütüphanesi’nin karşısındadır. Dıştan pek zarif görünen iki daireli türbe, Sadrazam Hüsrev Paşa, Halil Rıfat Paşa ve Mahmud Celaleddin Efendi türbelerinin de içinde bulunduğu yapılar grubunun bir bölümüdür. Bir ucu Haliç’e, diğer ucu Eyüp Sultan Camii’nin avlusuna çıkan Bostan İskelesi Sokağı, Osmanlılar döneminde Cülus Yolu olarak bilinmektedir. İstanbul’un fethinden sonra tahta çıkan padişahların, saltanatlarının ilk cuma gününde cuma namazına Eyüp’e gelerek bu yol üzerinden caminin avlusuna girmeleri ve orada devlet erkânının ve ulemanın huzurunda Peygamber Efendimize (sallallahu aleyhi ve sellem) ya da dört halifeden birine ait kılıcı kuşanmaları Osmanlı tarihinin çok önemli hadiselerindendir. Taklid-i Seyf Merasimi diye adlandırılan hadise, Fatih Sultan Mehmed’den Sultan Vahideddin’e kadar bütün Osmanlı padişahları tarafından tatbik edilmiştir.

Adile Sultan, hem Eyüp’ün manevi havasından istifade etmek hem de ihtimal böylesine önemli bir hadisenin başlangıç noktasında bulunmak istediği için türbesini vefatından tam elli yıl önce 1849’da buraya yaptırmıştır. Sarı Afyon mermerinden inşa edilmiş olan türbe, çapraz tonozla örtülü dikdörtgen planlıdır. Duvarlarında barok tarzı kalem işlerinin bulunduğu türbede, Adile Sultan’ın haricinde; eşi Mehmed Ali Paşa, çocukları Hayriye Hanım, Sıdıka, Aliye ve İsmail; yan odada Sultan V. Murad’ın eşi Re’san Hanım ile kızı Aliyye Hanım yatmaktadır. II. Mahmud’un en uzun ömürlü çocuğu olan Adile Sultan’ın bütün aile efradı kendisinden önce vefat etmiştir. Sıdıka, Aliye ve İsmail bebekken, büyük kızı Hayriye Hanım ise 1869’da 22 yaşında tüberkülozdan vefat etmiştir. Büyük kızından bir yıl önce de eşi Mehmed Ali Paşa hayatını kaybetmiştir. Eşinin ve büyük kızının defnedilişini gören, kardeşi Sultan Abdülaziz’in intihar perdesi altında katledilişi karşısında yüreği parçalanan ve trajik bir mersiye yazarak hislerini anlatan Adile Sultan, vefatından on beş gün evvel de kız kardeşini toprağa vermiştir. Bu durum ondaki ölüm hassasiyetinin inkişafına vesile olduğu gibi, ölümü dervişane bir teslimiyetle kucaklamasına zemin hazırlamıştır.

Adile Sultan’ın dini bütün bir Osmanlı hanımı olduğu ve Ramazan aylarında Eyüp Sultan’da, Peygamber Efendimizin (sallallahu aleyhi ve sellem) mihmandarı Ebâ Eyyûb el-Ensârî Hazretleri’nin manevi huzurunda itikâfa girdiği bilinmektedir. Son yıllarda gerçekleştirilen Eyüp Sultan Türbesi’ndeki restorasyon çalışmaları bu konuda yeni bilgiler ortaya çıkarmıştır. Tarihimizin göz bebeği olan türbede, dualar ve salâvatlar eşliğinde hassasiyetle yürütülen, tıpkı zamanında ecdadımızın yaptığı gibi besmelesiz bir çivi bile çakılmamaya özen gösterilen yenileme faaliyetleri sırasında, önü kapalı olduğundan dolayı daha önce farkına varılmayan bir oda bulunmuştur. Burayı Adile Sultan’ın Ramazan’ın son on gününde itikâfa girmek için yaptırdığı kaynaklarda yer almakla birlikte, odanın türbeye bakan duvarında bir dolap olduğundan içine şimdiye kadar girilememiştir. Dolap söküldüğünde arkasında inşaat tuğlası ile örülmüş bir odacıkla karşılaşılmış ve bu mekânın ancak bir kişinin namaz kılacağı büyüklükte, şahane altıgen tuğlalarla döşenmiş bir ‘çilehane’ olduğu anlaşılmıştır. Geçmişte cülus merasimleri burada yapıldığına göre, ‘Herhâlde padişahın haremi merasimi bu odadan izliyordu’ diye düşünülmüş ve arşiv fotoğraflarında görülen ahşap kafesin yeniden oraya konulmasına restorasyon ekibi tarafından karar verilmiştir.

Şiire Merakı

Adile Sultan’ın önemli vasıflarından biri de Osmanlı hanedanından “Divan” tertip etmiş tek kadın şair olmasıdır. Divan ve tekke edebiyatını iyi bilen Adile Sultan, aruz’un yanı sıra hece ölçüsüyle de şiirler yazmıştır. Şiire olan merakı münasebetiyle, ‘Muhibbî’ mahlasıyla şiir yazan Kanunî Sultan Süleyman’ın Divan’ının neşredilmesini sağlamıştır. Onun şiirlerinde yakınlarını peş peşe kaybetmenin hüznünü görmek mümkündür. Yunus Emre, Fuzûlî ve Şeyh Gâlip gibi meşhur şairlerin tesiriyle kaleme aldığı şiirlerinde bu hüzün atmosferi yoğun bir şekilde kendini göstermektedir.

Gazel
Aşkta kanun imiş âşıklara cevr eylemek
Âşık oldur kim cefâ-yı yâre sabretmek gerek

Aşk nâz ü şîve evvel gösterir âşıklara
Âşık ol demde ona cânı fedâ etmek gerek

Âşıkın ancak murâdı dostunun maksâdudur
Çekse de bin derd ü mihnet hep sebât etmek gerek

Arzâ-yı dü-cihândan geçmedir aşka nişân
Terk-i cân edip reh-i cânâna azm etmek gerek

Âftâb-âsâ bilip her zerresin nâr-ı safâ
Her belâ dosttan gelir kim merhabâ etmek gerek

Havf-ı a’dâ eylemez olan müsellah aşk ile
Yanmadan Hakka erilmez pertev-i tevhîd gerek

Nefsle cehd et tecellî eylesin aşk-ı Hudâ
Beyt-i kalbi Âdile ma’mâr ü pâk etmek gerek

Hayır ve Hasenata Düşkünlüğü

İstanbul’da Osmanlı döneminde yaptırdığı eserlerle adından söz ettiren isimlerden biri de Adile Sultan’dır. On dört vakıf kurarak bu vazifesini yerine getirmiştir. Sahip olduğu ekonomik gücü kurduğu vakıflar aracılığıyla toplumun hizmetine sunmuştur. Sarayını her tabakadan insana, bilhassa kadınlara açmış; onların dertleriyle ilgilenmiş, görgü ve bilgilerinin artmasını sağlamıştır. Bu gayretleri halk tarafından büyük bir ilgi ile takip edilmiş ve halkın sevgisine mazhar olmuştur.

Adile Sultan’ın dört çocuğundan üçü, daha küçük yaşlardayken ölmüştür. Kızı Hayriye Sultan tüberküloz hastalığına yakalanmış olduğundan onun dinlenmesi için İstanbul’da Validebağ Sanatoryumu’nu yaptırmıştır. Kızı ve eşinin de ölümü onu çok etkilemiş ve 1869’dan sonra kendisini hayır işlerine adamıştır. O, bir kadın eğitim gönüllüsü ve aynı zamanda “Adile Sultan” adıyla bilinen kız mektebinin de banisidir.

Ecdadımızı hayırlı taraflarıyla yâd etme ve gelecek nesillere aktarma mülahazasıyla hareket ettiğimiz takdirde tarihimiz bizim için eşsiz bir hazine kıymetindedir. Bu hazinenin milletimizin kültür ve irfan dünyasının zenginleştirilmesi adına kullanılması çok önemlidir. Bu çerçevede neslimizin nazarlarını çevireceğimiz; hayatlarını kitaplara, filmlere, tiyatroya aktarabileceğimiz nice ecdadımız bulunmaktadır. İşte bunlardan biri de Adile Sultan’dır. Dinî hayatında ortaya koyduğu ciddi hassasiyetin yanında, fikir ve sanat sahalarında da hanedan mensupları arasında kendine özel bir yer edinen bu annemizi bu vesile ile rahmetle anıyor ve neslimizin kendisine örnek alacağı insanlar halkasına onu da dâhil etmesini temenni ediyoruz.

Kaynaklar

Doç. Dr. İskender Pala (1997). Tarih ve Medeniyet Dergisi, Aralık, sayı: 45.

Elif Naci (1965). “Türk Sarayında Müstesna Bir Prenses: Adile Sultan”, Hayat Tarih Mecmuası, yıl I, cilt II, sayı: 10, İstanbul.

Hikmet Özdemir (1996). Adile Sultan Divanı, Ankara.

Çağatay Uluçay (1985). Padişahların Kadınları ve Kızları, Ankara.

Nuriye Akman (2013). “Ne bitmez restorasyonmuş kardeşim” Zaman, 14 Temmuz.

Periyodik tablo; 92’si tabiatta doğal olarak bulunan 118 elementten yani atomdan meydana gelmektedir. Tabloda benzer hususiyetlerine göre gruplanan elementlerin büyük çoğunluğu metal sınıfına girer. Demir, bakır, altın, gümüş ve alüminyum gibi birkaç tanesi bilinse de kimyevi özelliklerine göre elementlerin 91 tanesi metaldir.

Bazı metallerin kullanım alanlarına örnekler:

Lityum kalp pilinde, sodyum hava yastıklarında, potasyum gübrelerde, sezyum foto elektrikli sensörlerde, tantal lenslerde, cıva sokak lambalarında, kurşun akülerde, polonyum nükleer pillerde, rutenyum bujilerde, itriyum televizyon ekranlarında, berilyum saat yaylarında, titanyum protezlerde, kadmiyum pillerde, alüminyum uçaklarda, uranyum nükleer reaktörlerde, bizmut elektrik sigortalarında, germanyum güneş pillerinde vs. kullanılmaktadır.

Tabi ki elementlerin çoğunun katı ve metalik özellikte oluşunun sebebi vardır. Kâinattaki her şey gibi elementler de rastgele değil, hikmetle yaratılmıştır. Zaten canlı-cansız bütün varlık âlemi 92 tabii elementten meydana gelmektedir. Diğer elementler gibi metallerin de fizikî ve kimyevi özellikleri farklıdır. Mesela her birinin yoğunluğu, erime ve kaynama noktaları, sertliği, iletkenliği ayrıdır. Bu kendine özgü hususiyetler metali meydana getiren atomların farklı özelliklere sahip olmalarından kaynaklanmaktadır. Her metalin atomlarının proton sayısı, elektron sayısı, atom çapı, yoğunluğu, reaksiyona girme eğilimi farklıdır. Yani her atom ayrı, karakteristik özellikte yaratılmıştır.

Farklı özellikleriyle dikkat çeken bazı metaller:

Galyum(₃₁Ga) metalinin erime noktası elimizde eriyebilecek kadar düşükken (29,7 ⁰C) ampullerde tel şeklinde kullanılan tungsteninki (₇₄W) 3410 ⁰C’dir. Sodyum (₁₁Na) metali bıçakla kesilebilecek kadar yumuşakken krom (₂₄Cr) ancak elmasla kesilebilecek kadar serttir. Potasyum (₁₉K) metali suyla anında çok şiddetli reaksiyon verirken gümüş (₄₇Ag) hiç tepkime vermez. Lityum (₃Li) metalinin yoğunluğu 0,53 g/cm³ iken osmiyumunki 22,6 g/cm³ tür.

Metallerin farklı özelliklerde var edilmiş olması, yani özgün karakteri kullanım alanlarının farklı olmasında büyük avantaj sağlar. Metallerin işlenebilmesi, eğrilip-bükülebilmesi, eritilebilmesi ve şekil verilebilmesi gibi işlemler atomik özelliklerinden kaynaklanmaktadır. Yani bütün elementler gibi metallerin özellikleri de atomlarının hususiyetinden kaynaklanmaktadır. Proton sayısındaki bir eksiklik ya da fazlalık, çekirdek etrafında dönen elektronların hızındaki bir değişiklik veya çekirdekle elektronlar arasındaki uzaklıktaki bir farklılaşma atomun yani metalin özelliklerini tamamen değiştirecektir. Canlı-cansız her şeyin ancak çok özel elektro mikroskopla algılanabilecek kadar küçük olan atomlardan meydana geldiğini düşündüğümüzde bu ince hesapların ne kadar önemli olduğu daha iyi anlaşılacaktır. Her şey gibi metaller de insanoğlunun kullanabileceği şekilde yaratılmıştır. Etrafımıza baktığımız zaman gördüğümüz metal eşyalar onlara verilen özellikler kullanılarak yapılmıştır. Yoksa onları kesemez, bükemez, çekemez, uzatamaz veya eritemezdik.

Bir metalin plastik deformasyonu yani kırılmadan şekil değiştirebilmesi metal atomlarının birbirleri üzerine kayabilme özelliğinin neticesidir. Bu sayede inşaat çeliği kıvrılabilir, kılıç çeliği dövülerek elde edilebilir. Metal atomlarına bu şekilde hareket edebilme hususiyeti verilmeseydi; metaller, esneme kabiliyeti olmayan çok kırılgan maddeler olacaktı. Tel ya da levha haline getirilemeyen, dövülemeyen, şekil verilemeyen yani dayanıksız, faydasız ve kullanışsız bir malzeme olacaktı. Yani metal atomları arasındaki bağ, boşluk ve bağlanma şekilleri rastgele değil hikmetle var edilmiştir.

Metallere verilen başka bir özellik ise farklı elementlerle birleşerek ‘alaşım’ adı verilen yeni özellikte maddeler meydana getirebilmesidir. Metallerin kristal aralıkları nedeniyle, saf iken dirençleri düşüktür. Alaşım halinde ise bu aralıklar diğer metal atomlarıyla doldurulduğundan daha mukavemetli olur. Bu yeni maddeler karışıma giren metallerin özelliklerinden farklı hususiyet gösterir. En çok bilinen alaşımlara; tunç (bakır-kalay), pirinç (bakır-çinko), lehim (kalay-kurşun) ve cıva alaşımları olan amalgamlar örnek verilebilir. Alaşımlar, uygulamaların gerektirdiği fiziksel özelliklere sahip malzemeler üretilmesinde yaygın olarak kullanılır.

Mesela çelik bir demir alaşımıdır ve içerdiği diğer elementlerin çeşidine ve miktarına göre onlarca farklı çelik vardır. Demir elementini alaşımlamada genel olarak karbon kullanılsa da magnezyum,krom,vanadyum ve volfram gibi metaller de kullanılabilir. Sertlik, paslanmazlık ve gerilme noktası gibi birçok özelliklerine göre çelik demirden daha kullanışlıdır.

Alaşımların özel bir kullanım alanı; Şekil Hafızalı Alaşımlar

Bu alaşımlar basınç ya da sıcaklık gibi etkenlerle şekil deformasyonuna uğradıktan sonra (martenzite hali) yine sıcaklık faktörüyle orijinal yani ilk hallerine (östenit hali) dönebilen metallerdir. En çok kullanılan şekil hafızalı alaşım yarı yarıya oranda nikel ve titanyum karışımı olan ‘nitinol’ adı verilen alaşımdır. Şekil hafızalı olma özelliği gösteren malzemeden yapılmış bir metale çekme, basma veya burma şeklinde bir şekil değişimi verildikten sonra kritik bir sıcaklığın üzerinde ısıtılırsa, bu madde başlangıçtaki şekline geri döner.

Şekil hafızalı alaşımların kullanım alanlarından biri de kan damarlarıdır. Kan damarlarına yerleştirilen bu alaşımlardan yapılan filtreler, pıhtıların yakalanmasını sağlayarak kişiyi hayati tehlikelerden korur. Bu işlem için nikel-titanyum alaşımlı telden imal edilmiş olan çapa biçimindeki filtre, damar içine sokulmadan evvel düz bir tel haline getirilir. Damar içine yerleştirildikten sonra tel, vücut ısısı ile harekete geçerek filtre fonksiyonu sağlayacak orijinal şekline döner ve toplardamarın içinden geçmekte olan pıhtıları tutar.

Hayatımızdaki yeri her geçen gün artan şekil hafızasına sahip metaller; makine, elektronik, kimya gibi endüstri dallarında bağlantı elemanı, sızdırmazlık elemanı, kıskaç, elektrik anahtarı gibi çeşitli şekillerde kullanılmaya başlanmışlardır. Bu metaller aynı zamanda bina ve köprülerde mil yatakları, kolonlar ve kirişlerde kullanılmaktadır.

Sureye ismini veren metal; demir:

Geçmişte olduğu gibi günümüzde de, metaller içinde en çok kullanılan demir metali olmuştur; dünyada üretilen bütün metallerin ağırlıkça %95’ini oluşturmaktadır. Birçok açıdan kullanışlılığı, tabiatta bol miktarda bulunması, ucuz olması ve birçok farklı alaşım yapabilmesi bunda etkili olmuştur. Kur’an’da da bu metale dikkat çekilmektedir.

Atom numarası yani proton sayısı 26 olan demir (₂₆Fe) elementi alüminyumdan sonra yerkürede en çok bulunan metaldir. Sanayi ve teknolojide en yaygın olarak kullanılan bu metalin vücudumuz için de hayatî önemi vardır. Bir insan vücudunda –ortalama olarak- küçük bir çivi oluşturacak kadar demir mevcuttur. Hemoglobinin yapısında bulunan bu element, oksijenin vücut içinde dolaşımı için vazgeçilmez bir mineraldir.

Hadid yani demir adı verilen surenin 25. ayetinde demir elementinden bahsedilmektedir: “… Mahiyetinde büyük bir kuvvet ve insanlara birçok fayda bulunan demiri de kullanmaları ve Allah’ı görmedikleri halde O’nun dinini ve peygamberlerini, kimlerin bu kuvvet ile destekleyeceğini bilip ortaya çıkarmak için, büyük bir nimet olarak indirdik. Unutmayın ki Allah çok kuvvetlidir, mutlak galiptir.”

Bazı tefsircilere göre; ayeti kerimede geçen ‘demirin mahiyetindeki büyük kuvvet’ demirin radyoaktif olarak en kararlı yapıya sahip olmasıdır. Parçalanma (fisyon) ve kaynaşma (füzyon) reaksiyonlarıyla bütün atomlar, demir atomu kararlılığına ulaşmaya çalışır.

Yine ayette geçen ‘indirdik’ kelimesi için ise genel görüş şöyledir:

Dünyamızdaki demir maddesinin uzaydaki dev yıldızlardan gelmiş olması. Uzayda demir gibi ağır metaller, büyük yıldızların çekirdeklerinde üretilir. Demir, ancak Güneş’ten çok daha büyük yıldızlarda birkaç yüz milyon dereceye varan sıcaklıklarda oluşabilmektedir. Güneşteki yaklaşık 15 milyon ⁰C’lik sıcaklık demir atomunu oluşturmaya yetmemektedir. Süpernova olarak adlandırılan bu yıldızlardaki demir miktarı belli bir oranı geçince, artık yıldız bunu taşıyamaz ve patlar. Bu patlama sonucu içinde demir bulunan gök taşları uzaya dağılır ve bir gök cisminin çekimine yakalanıp birleşene kadar boşlukta dolaşır. Tabi ki sadece demir değil nikel (⁵⁹Ni) gibi başka elementlerde Güneş Sistemi dışından Dünyamıza gelmiştir fakat nükleer bağ enerjisi en fazla olan demirdir (⁵⁶Fe atomunun bağlanma enerjisi: 492.275 MeV).

Bu meseleyle ilgili başka bir görüş ise şu şekildedir: Her gün atmosferimize çarparak dağılan binlerce küçüklü büyüklü göktaşı toz halinde yeryüzüne inmektedir. Bu tozlarda bulunan bol miktardaki demir atomları; dünyadaki hayat zincirinde çok büyük rolü olan okyanuslardaki bitkisel planktonların (su altı hayvanlarının gıdası olan mikroskobik canlılar) gıdasıdır. Bu tozlar planktonların fotosentez yapmak için gereksinim duyduğu demiri sağlayan önemli bir kaynaktır. [Doğrusunu ancak Allah (celle celâluhu) bilir.]

Canlı-cansız varlık âlemindeki sayılamayacak kadar çok olan çeşitliliğin temeli; atomların farklı özelliklerde yaratılmış olmasıdır. Günümüzde metaller; fizikî ve kimyevi hususiyetleriyle üzerinde en çok akademik çalışma yapılan malzemelerdendir. Metaller gelecekte de tıp, uzay ve elektronik gibi önemli sahalardaki yeni kullanım alanlarıyla hayatımızdaki yerini artırarak sürdürecektir.

Kaynaklar

• Suat Yıldırım, Kur’an-ı Kerim Meali.
• Mahmut Çetin, Metal Kusurları, Sızıntı, Kasım, 1992.
• Orhan Apillioğlu, Kimya O’nu Anlatıyor, Muştu Yayınları, 2013.
• http://www.ajnr.org/content/28/5/872.full
• https://en.wikipedia.org/wiki/Alloy
• https://en.wikipedia.org/wiki/Nuclear_binding_energy

Tevhidnameler muhteva bakımından genelde üç bölüme ayrılır. Birinci bölümde Allah’ın selbî ve sübûtî sıfatlarından bahsedilir. İkinci bölümde O’nun kudretinin kâinattaki tecellileri ortaya konur. Üçüncü bölümü teşkil eden münâcât kısmında ise Allah’ın yüceliği, kâinatı idare etmesi, bunun karşısında aczini anlayan insanın O’na sığınması, kendisinden yardım istemesi anlatılır.

Hocaefendi, yazmış olduğu tevhidnamesinde, birinci ve ikinci bölümlerden ziyade üçüncü bölüm üzerinde durmuştur. Bir ve ikinci bölümlerde anlatılması gelenek haline gelmiş, Cenab-ı Hakk’ın sıfatlarını ve kudretinin enginliğini, yazmış olduğu münacatın içine dercetmiştir. Bu münacatı okurken insan aynı zamanda Allah’ın yüce sıfatlarına da muttali olur. Münacatı oluşturan duyguyu anlama bakımından tevhid inancının İslamiyette ne ifade ettiğini iyi bilmemiz gerekir.

Tevhid Hakikati

Tevhid, kâinattaki en büyük hakikattir… Zira öyle olmasaydı Allah Resulü (aleyhissalâtü vesselâm), tebliğini bunun üzerine bina etmezdi. O’nun ilk daveti: “Lailahe illallah (Allah’tan başka ilah yoktur)” kelimesine olmuştur. Cahiliye toplumunun, neredeyse kabile sayısınca uydurduğu putlara karşı, tek olan o Yüce Yaratıcı’ya bir davetti bu. Şeytan, en büyük oyununu bu en büyük hakikate karşı oynamış, yığınla insan, ‘bir olan Allah’a kulluğun hazzına erememiştir. Putperestlik denilince insanın aklına hemen, Efendimizin de içinde neşet ettiği cahiliye toplumu gelir. İnsan zanneder ki aradan geçen bin küsûr sene içinde insanlık gelişme kaydetmiş, artık taşa-ağaca tapmaktan vazgeçmiştir. Hakiki mabudunu bulmuş, cahiliye artıklarından kurtulmuştur. Nevar ki durum hiç de sanıldığı gibi değildir. Dünya üzerinde bugün, milyarla ifade edilen rakamlarda Allah’a şirk koşan insan vardır. Bilhassa uzakdoğu dinlerinde şirk oldukça fazla yer işgal etmektedir. Tek tanrılı dinler olarak bilinen ilahi dinlere bile şirk bulaşmıştır.

Evet, cahiliye dönemi putlarının yerini bugün başka başka putlar almış ve putperestlik hala yaygın bir inanış olarak devam etmektedir. Buna karşılık tevhid inancı, İslamiyet sayesinde hala kalp ve kafalarda yer bulabilmektedir.

Nur-u Tevhid İçinde Sırr-ı Ehadiyet

Hz. Âdem’le başlayıp Hz. İbrahim’le zirveleşen tevhid hakikati Efendimizle birlikte kıyamete kadar ölümsüz bir keyfiyet kazanmıştır. Zaman zaman inançlar sarsılsa, dünyevi hırs ve arzular kalpleri bulandırsa da artık tevhidi yeryüzünden silebilecek hiçbir güç yoktur. Nevar ki kalplerdeki bu bulanıklıkların bazen temizlenmesi gerekir. Cenabı Hak, peygamberlerine yaşattığı bazı hadiseleri bizlere örnek göstererek insanlığı tekrar tekrar hakiki tevhide yönlendirmiştir.

Kur’an’da, ‘bir olan Allah’ inancının nasıl söndürülemez bir nur olduğunu gösteren İbrahim aleyhisselamın kıssasına yer verilir. Meşhur hadisedir… O günün putperestlerine Allah’ı anlatmaya çalışan Hz. İbrahim, belli bir takdire binaen -belki az bir kısmı müstesna- onları inandıramamıştı. En son, kaba kuvvete başvurma yolunu seçen müşrikler, Hz. İbrahim’i ateşten bir çukurun içine atmak üzere hazırlıkta bulunmuşlardı. Yani sebepler bütünüyle tükenmiş, kurtuluş imkânı ortadan kalkmıştı. Cenabı Hakk’ın muradı, nur-u tevhid içinde sırr-ı ehadiyeti göstermekti. Yani hakiki failin, her türlü işi tedbir edenin kendisi olduğunu bir kere daha göstermek istemişti. Bunda da halili, İbrahim aleyhisselamı vasıta kılmıştı. Onu, hem bir imtihana tabi tutup insanlar nazarında değerini bir kere daha ortaya çıkaracak hem de onlara bir hakikati ders verecekti. Rivayet edildiğine göre ateşe atılacağı sırada Cebrail aleyhisselam yanına gelerek bir isteğinin olup olmadığını sormuş, Hz. İbrahim ise “senden bir isteğim yok” diyerek haliliyet makamının hakkını vermiştir. Sebepler üzerinde Cenabı Hakk’ın hâkimiyetine hakkal yakin şahit olan İbrahim peygamberi, yine sebepler üzeri olarak Allah bizzat kurtarmıştı. Bu onun, Allah’a teslim, tevekkül ve tevhidine bir ikram-ı ilahi idi.

Bu konuda bir de Bediüzzaman Hazretlerine kulak verelim;

“Hazreti Yûnus ibni Mettâ Alâ Nebiyyinâ ve Aleyhissalâtü Vesselâm’ın münâcâtı en azîm bir münâcâttır ve en mühim bir vesîle-i icâbe-i duâdır. Hazreti Yûnus Aleyhisselâm’ın meşhur kıssasının hulâsası: Denize atılmış, büyük bir balık onu yutmuş. Deniz fırtınalı, gece dağdağalı ve karanlık ve her taraftan ümidi kesik bir vaziyette iken ‘Lâ ilahe illa ente Subhaneke, innî küntü mine’zzalimîn’münâcâtı, ona süratle kurtuluş vesilesi olmuştur.

Şu münâcâtın azim sırrı şudur ki: O vaz‘iyette iken sebepler bütünüyle sukût etmişti. Çünkü o halde ona necât verecek öyle bir zât lâzımdı ki; hükmü hem balığa hem denize hem geceye hem de gökyüzüne geçebilsin. Çünkü gece, deniz ve balık onun aleyhinde ittifâk etmişlerdi. Ancak bu üçünü birden emrine amade kılan bir zât onu sâhil-i selâmete çıkarabilirdi. Eğer bütün yaratıklar Yunus aleyhisselamın hizmetkârı olsa idiler, yine beş para faydaları olmazdı.

Demek sebeplerin tesiri yok. Müsebbibü’l esbâbdan (sebeplerin yaratıcısından) başka bir sığınak olmadığını ayne’l-yakîn gördüğünden, sırr-ı ehadiyet, nûr-u tevhîd içinde inkişâf etmişti. Bu esnada yaptığı münâcât ise birdenbire geceyi, denizi ve balığı kendisine hizmetkâr etmişti. O nûr-u tevhîd ile balığın karnını bir denizaltı gemisi hükmüne getirmiş, dağ gibi dalgalariçinde, denizi, o nuru tevhidile emniyetli bir sahrâ, bir gezinti meydanı kılmış ve yine o nur ile semâ yüzünü bulutlardan süpürüp, ayı bir lâmba gibi başı üstünde bulundurmuştu. Her taraftan onu tehditve tazyikeden o mahlûkat, her cihette ona dostluk yüzünü göstermişlerdi. O da sahil-i selâmete çıkmış ve yaktîn ağacı altında o lûtfu Rabbânîyimüşahedeetmişti. Evet, kader bir kere daha hükmünü icra etmiş ve Cenabı Hak, sebepleri yaratanın bizzat kendisi olduğunu göstermişti.

İnsanları yanıltan şey, aynı sebeplerin hep aynı sonuçları doğurması olmuştur. İnsan beyni, gördüğü bu sebep-sonuç ilişkisine zamanla kendisini o kadar kaptırır ki sebeplerin, sonuçlar üzerinde gerçekten etkisi var zanneder. Sebepler her zaman sonucu doğurmadığı veya farklı sonuçları doğurduğu zaman insan sebeple sonuç arasında hakiki manada bir bağ bulunmadığını anlar. Allah, Hz. İbrahim ve Hz. Yunus’la ilgili verilen örnekler vasıtasıyla, sahip olduğumuz bu şartlanmışlıkları kırarak tasarruflarını bize gösterir. Demek ki ateş her zaman yakmaz, su her zaman boğmazmış. Asıl sahibi olan Allah dilerse olurmuş bu şeyler. Ancak burada bir yanlış anlamaya da meydan vermek istemeyiz. Cenabı Hak bu alemi sebepler üzerine bina etmiştir, bu sebeple onlara sımsıkı sarılmamız gerekir. Sebeplere riayet etmeme, bir bakıma Cenabı Hakk’ın takdirine karşı da bir saygısızlık olur. Sebepleri sonuna kadar gözetmekle birlikte onların asıl sahibinin Allah olduğunu hatırdan çıkarmamalıyız.

Münâcâtı Okurken…

Tevhidname ismi verilen münâcâtın ruhunu işte bu duygu oluşturur. Felaketlerin felaketleri kovaladığı bir ortamda şairin ifadesiyle;

“İslâm’ı elinden tutacak, kaldıracak yok…
Nâhak yere feryâd ediyor: Âcize hak yok!
Yetmez mi musâb olduğumuz bunca devâhi?
Ağzım kurusun… Yok musun ey adli İlâhî!”

demek yerine Allah’a sığınma, güvenme ve dayanma. Bunca devâhi (bela ve musibetler) içerisinde onun hikmetlerini görebilme. Sebeplerin bütünüyle sustuğu, dünyevi hiçbir kurtuluş imkânının kalmadığı bir ortamda tıpkı İbrahim Peygamber gibi, tıpkı Yunus aleyhisselam gibi sebeplerin yaratıcısını bulma. Nur-u tevhid içinde sırr-ı ehadiyete ulaşma ve bu duyguyla elleri Allah’a açma. Bu şekilde yapılan duaların reddedilmediğini biz Kur’an’dan biliyoruz. Zira insan bu durumda ayne’l-yakin olarak Cenabı Hakk’ın kudretini müşahede eder. Adeta onun karşısında dileklerini arzediyor gibi olur. Münacat okunurken bir taraftan da manası üzerinde tefekkür edilecek olursa, satır aralarından İbrahimvari bir tevhid anlayışının sızdığı görülür.

Tevhidname, bize duada üslûbu öğretir. Allah’a gönülden nasıl yakarışta bulunulacağı, ondan nelerin isteneceğini talim eder. Duada geçen ifadeleri her insan her zaman hissedemez. Ancak kendisini zorlayarak zamanla hissetmeye başlayabilir. Baştan sona Allah’ın birliği, kudreti ve sadece o ulu dergâhtan isteme üzerine tanzim edilen böyle bir dua, yapıldıkça nice kapılar açılacaktır. Bel bağladığımız sebeplerin birer birer elimizden kayıp gitmesi bizim şevkimizi kırmaktan ziyade Allah’a olan güvenimizi daha da artıracaktır. Bizler de tıpkı ashabın dediği gibi diyeceğiz: “Mü’minler (düşman) birliklerini gördükleri zaman (korkuya kapılmadan) dediler ki: ‘Bu, Allah ve Resûlü’nün bize (karşılaşacağımızı) vadettiği şeydir; Allah ve Resûlü doğru söylemiştir.’ Bu durum onların sadece iman ve teslimiyetlerini arttırdı.”

Evet, biz de ellerimizi açıp her gün bu duaları yapalım…

Allah’ım! Nezdi Ulûhiyetinden bizlere öyle merhamet eyle ki, bizi Sen’den başka hiç kimsenin merhametine muhtaç bırakmasın!

Allah’ım! Yüce Dergâhından bizlere öyle ihsan ve teveccühte bulun ki, bizi Sen’den başka hiç kimsenin ihsan ve teveccühüne muhtaç bırakmasın!

Allah’ım! Yüce Katından bizlere öyle kamil bir iman nasip et ki, bizi Sen’den başkasına muhtaç bırakmasın!

Allah’ım! Dergâhı izzetinden bizlere öyle bir müjde ver ki, bizi Sen’den başkasından gelebilecek hiçbir müjdeye muhtaç bırakmasın!

Allah’ım! Yüce Dergâhından bizlere öyle bir yardımda bulun ki, Sen’den başka hiç kimsenin yardımına muhtaç bırakmasın!

İnsanoğlu şayet kalbî, kavlî, fiilî Allah’a müteveccih olup O’nunla münasebetini koruyamaz ve hayatını Kitap ve Sünnetin hısn-ı hasîn seralarında güven altına almazsa her zaman ciğeri de ısırılır, kalbi de ısırılır; ısırılır da iç içe kırılma fasit dairelerine maruz kalır ve hevâ-i nefsin felç eden tesirinden kurtulamaz. Böylesi bir çöküş ve çözülüşe karşı, imanda yenilenme ve derinleşme mülahazasıyla sürekli “Hel min mezîd!..” diyerek iman, irfan ve aşk u iştiyak adına devamlı Hakk’a teveccüh edip O’na sığınma, haram-helal konularında kılı kırk yararcasına yaşama, günde birkaç kez nefis ile hesaplaşma, nefs-i emmâre dürtülerine bütün bütün kapanarak “levvâme” ufkuna yönelme, böyle bir yönelmeninyol azığıyla mutmainne zirvelerine gözünü dikme,râziye-marziye heyecanıyla soluklanma, sâfiye-zâkiye hülyalarıyla oturup kalkma, ihlas ve ihsan “habl-i metin”ine sımsıkı sarılarak “iştiyak-ı likaullah” rüyalarına dalma, O’nun rızasını rızamızın biricik esası sayarak, ihlas, rıza, iştiyak-ı likaullah temcitleriyle kalben hep uyanık kalma, sonra da muhtemel muhalif rüzgârlar karşısında dimdik durabilme ve bu duruşu temadiyle taçlandırma… Evet işte bütün bunlar Kur’an ve Sünnet-i Sahiha ile ortaya konan ilahî ahlakın temel dinamikleridir.

Bu dinamiklerle çerçevesi belirlenen İslam ahlâkı, kat’iyen bir kısım pedagog ve psikologların zannettiği gibi dar gözlemlere dayalı nazarî bir kitle ahlâkı, bir sınıf ahlâkı değildir. Aksine o topyekûn beşerî hayatı şekillendirecek, insanların ruhlarından bütün menfi şeyleri söküp atacak, kalbî ve ruhî hayatta potansiyel olarak bulunan ve insanın melekler üstü gerçek derinliğinin melekûtî dinamikleri sayılan metapsişik unsurları harekete geçirerek ruhanîlere, “Yürü top da senin çevkân da senin!” dedirtecek meknî bir zenginliğin olmazsa olmaz esaslarındandır.

Bu yüce ahlak sisteminin temel dinamiği, sağlam iman, imanda iz’an ufku, hakkal yakîn cehd ü gayreti ve bunlarda devam ve temadi; “menhelül azbil mevrud”u ise, Kitap, Sünnet, selef-i salihînin cadde-i nuraniyesi, isim-müsemma birliği içinde tekye, zaviye, mektep, medrese ve mabet gibi yerlerde mahrûti bakışlı hakikat eri muallim rehberlerin, Allah’a dilbeste olmuş kâmil mürşitlerin, dünya ve mâfîhâyı doğru okuyan beklentisiz vaiz, nasih ve imamların Kitap ve Sünnet çerçevesinde ciddi bir adanmışlık ruhuyla yerine getirdikleri irşad ve rehabilitasyonlardır.

İsim-müsemma birliği içindeki böyle bir ahlâk telakkisi, huluku Kur’an olan o müstesna Zat’ın altın çağında ve o Kamer-i Münir’in hâle-i nuraniyesiyle gerçekleşmişti. O ışık çağında insanlar, “Ahlâk iledir kemal-i âdem / Ahlâk iledir nizam-ı âlem.” mülahazasına sımsıkı bağlı, gözleri öteler ötesinde, hayatları vahiy yörüngeli, yürekleri ihlasla çarpıyor, duyguları rıza mırıldanıyor, ruhları meâlî aşk u iştiyakıyla kanatlanıyor ve hep görülüyor olma yakîniyle, görüyor olma ufku istikametinde kanat çırpınıp duruyorlardı… Evet, işte o dönemde böyle bir gül ve bülbül demi yaşanıyor ve ütopyacıların tahayyül dünyalarının çok çok üstünde ve ötesinde en fâik bir ahlâkî ve insanî değerler dantelası sergileniyordu.

Daha sonraları ise mükemmel hâl ve göz kamaştıran temsilin omuzlarında çok geniş bir coğrafyada şehbal açan bu huluk-ı Ruh-u Seyyidil enâm, tefsir, hadis, değişik çizgide ahlâk ve rekâik kitaplarıyla evrensel bir derinliğe ulaşıyor, daha doğrusu âlem-şümul bir sistem olarak duyulup hissediliyordu. Evet, bu ikinci fasılda Kur’an ve sahih hadisler temel kaynak olarak ele alınıyor; “Kitabü’l-Birr”ler, “Kitabü’l-Edeb”ler telifine gidiliyor; “el-Edebü’l-Müfred”lerle daha derinliklere açılmalar oluyor; “Kitabü’z-Zühd”lerle konu kalbî ve ruhî hayatla irtibatlandırılıyor; “Edebü’d-dünya ve’d-din” ile maverâîlik ufkuna açılım denemeleri yapılıyor; “el-Ahlâk ve’s-siyer”lerle konunun nurani kaynağı üzerinde duruluyor; “Uyûnu’l-ahbâr”larla çağ ve zamanın yorumlarına imada bulunuluyor ve “İhyau ulûmiddin”lerle de münciyât ve mühlikât akına-karasına tenbih edalı bir nokta konuyordu.

Bu çeşitli ve renkli yaklaşımların yanında, kalb ve ruh erbabı nezdinde huluk ve ahlak konuları daha bir ledünnîlik kazanarak farklı bir derinlikle karşımıza çıkar. Düşüncelerinde metafizik enginliklere açık, damlada deryayı okuyan, zerrede güneşin esrarından bahisler açan lahutî ufuklu bu insanlara göre, “huluk” batınî ve ledünni bir derinlik, “halk” ise bu engin buud üzerinde baş döndüren eda-endam ve imrendiriciliğiyle o mazrufa uygun bir zarf; “huluk”, insanoğlunun melekûtî yanının dünya ve ukba meşcereliği, “halk” da bu meşcereliğin havası ve toprağıdır.

Sofiler, hüsn-i huluk derken hüsn-i bâtını, hüsn-i halk derken de hüsn-i zâhiri kastederler. İkincisi cismâniyete, insan anatomisine ve onun fizikî yapısına, birincisi ise, kalb, ruh, sır ve daha ötesine bir aynadır. Bunlardan ikincisi hilkatle alakalı olduğundan, onun değiştirilmesinin, başkalaştırılmasının söz konusu olmamasına mukabil; diğeri, Kur’an ve Sünnet disiplinleri, seyr u sülûk-i manevî, mücahede, tedebbür, tezekkür, tefekkür, acz, fakr ve şevk u şükürle Hakk’a teveccüh sayesinde, melek mahiyetini kazanmaya kadar değişime ve dönüşüme açıktır.

Hüsn-i zâhirde el-ayak, göz-kulak, dil-dudak, bütün aza ve cevârihin tam bir tenasüp içinde olmasına karşılık, hüsn-i bâtında da bütün mesâvî-i ahlaktan uzak bulunmak ve bütün mehâsin-i ahlakla ittisaf etmek olmazsa olmaz bir esastır. Bu itibarla, ara-sıra da olsa mehâsin-i ahlakı terk eden ve mesâvî-i ahlak akıntılarına kapılan kimsenin, hüsn-i bâtına sahip olmadığı hükmüne varılmıştır.

Ayrıca ehli irfan arasında çok şayi olmayan avamın huluk-ı haseni, havasın huluk-ı haseni ve ehass-ı havassın huluk-ı haseni gibi bir taksim de söz konusudur:

Avam, yetiştiği kültür ortamı itibarıyla, taklit edalı, dar ufuklu ve derinliği olmayan hoş ve sevimli bir ahlak sergiler ki, bunun her zamanوَمَا آتَاكُمُ الرَّسُولُ فَخُذُوهُ وَمَا نَهَاكُمْ عَنْهُ فَانْتَهُوا “Peygamber size ne getirip sundu ise ona sımsıkı sarılın, sizi neden de men etti ise ondan da vazgeçin ve uzak durun.” (Haşr Sûresi, 59/7) ilahî mesajına uygun düştüğü söylenebilir. Böyleleri, idrak ve şuurları seviyesinde vazife ve sorumluluklarını yerine getirir ve Allah’a karşı saygılı, insanlara karşı da belli ölçüde edepli davranırlar.

Havassa gelince, bunlar, farz, vacip, sünnet ve adap adına her mükellefiyeti yerine getirmenin yanında, memnûat ve menhîyâttan da tiksinti duyarcasına uzak dururlar. Yürekleri hep peygamber yolunda yürüme heyecanıyla çarpar; akılları emirlere ve nehiylere uymayı tabii birer insiyak gibi hatırlatır ve uymaya sevk eder; böylece onlar sürekli kemal yörüngeli bir yol takip ederler. Değil tavır ve davranışlarının emir ve nehye muhalefet kirleriyle kirlenmesi, tasavvur ve tahayyülleriyle bile böyle bir muhalefeti ciddi bir kirlenme sayarak hemen tevbe ve inâbe duygusuyla kanatlanırlar.

Haslar hası mukarrep ruhlar ise, memur oldukları şeyler ve yasaklandıkları hususlar mevzuunda, her şeyi tabiatlarının bir derinliği haline getirdiklerinden hayatlarını melekûtî bir nurâniyetle melekler gibi لاَ يَعْصُونَ اللهَ مَا أَمَرَهُمْ وَيَفْعَلُونَ مَا يُؤْمَرُونَ “Allah’a karşı asla isyan mülahazasına girmez ve emrolundukları hususları (gök ehli hassasiyetiyle) yerine getirirler.” (Tahrîm Sûresi, 66/6). Bunlar, memur oldukları mükellefiyetleri en derin cismani zevklerin üstünde bir aşk u iştiyakla yerine getirir; büyük-küçük her türlü münkerâtı da bir iç bulantısıyla karşılarlar. Akıl, mantık, muhakeme ve vicdan dinamiklerini taakkul, tasavvur ve tahayyül kirlenmelerine karşı sürekli aktif bulundururlar. Şöyle-böyle bu sistemlere gelip bulaşan, esip konan en küçük sis-duman karşısında hemen istiğfar ve evbe kurnalarına koşar; bir kirli tasavvur ve tahayyül için elli defa “elfü elfi estağfirullah” der ve yeniden ciddi bir arınma ile Hazîratül Kuds’e teveccühlerini yenilerler. Görülüyor olma mülahazası bunların her zamanki halleri, görüyor gibi olma da olmazsa olmaz hedefleridir; اَلَّلهُمَّ اجْعَلْنَا مِنْهُمْ وَإِنْ لَمْ نَكُ أَهْلًا فَأَنْتَ أَهْلٌ لِذَاكَ.

Böyle bir makale çerçevesinde bütün mehâsin ve mesâvî-i ahlakı, tabiri diğerle bütün münciyât ve mühlikâtı ifade etmenin mümkün olmadığı/olamayacağı açıktır. Bu itibarla da onları yukarıda kısmen işaret edilen o güzide eserlere havale ederek konuyu bu dar çerçeve ile noktalamak istiyorum. İnayet ve tevfik Allah’tandır.

[1]Tirmizî, tefsîru’l-Kur’ân, A’raf sûresi.

Gezi esnasında dikkatimi en çok çeken hayvanlardan birisi sincaplar oldu. Bu küçük canlıların büyük kuyrukları, ilk anda sanki kendilerine yük oluyormuş gibi bir görüntü verirken ağaç dalları arasında çevik hareketlerini müşahede ettiğimde neredeyse kendi vücut büyüklüğünde hatta daha da büyük olan kuyrukların çok enteresan bir dengeleme ve paraşütleme organı olarak yaratıldıklarını fark ettim. Onları bir süre izledikten sonra, aslında sincaplar hakkında fazla bilgi sahibi olmadığımı anladım. Geziyi tamamlayıp eve dönünce sincaplar hakkında biraz araştırma yaptım.

Sincapgiller (Sciuridae) ailesine mensup, bilinen 278 türü olan bu kemirgen memelilerin tüylü uzun kuyrukları en dikkat çeken kısımlarıdır. Ortalama boyları başının tepesinden kuyruk ucuna kadar 34–43 cm, ağırlıkları ise, 250–350 gr. kadardır. 14–20 cm uzunluğunda tüylü bir kuyruğa sahiptirler. Gebelik süreleri 30–40 gün arası olan bu canlılar, bir batında 3 ila 7 yavru doğurabilecek ve yılda 1–2 kere yavrulayabilecek istidatta yaratılmıştır. Ortalama ömürleri 7 yıldır.

Avrupa’dan Japonya’ya kadar geniş bir coğrafyada yaşayabilen sincaplar, ülkemizde Batı Karadeniz’de, Trakya’da, Doğu Karadeniz’de, Kuzeydoğu Anadolu’da, Orta Akdeniz’de hayat sürmektedirler. Sincaplar ormanlık alanlarda ve korularda yaşar. Kış uykusuna yatmayan sincaplar, çok soğuk günlerde birkaç günlük uyuşukluk dönemine girerler.

Tırmanma ve sıçrama ustası olan sincaplar, neredeyse bütün zamanlarını ağaç üzerinde geçirir. Ağaçlara hızlıca çıkarlar, ayrıca ağaçlardan baş aşağı inebilirler. Sincaplar, dalların çatal bölümlerinde veya ağaçkakanların açtıkları oyuklarda küre benzeri yuvalar yapar. Kuş yuvalarının aksine sincap yuvalarının ağzı, yuvanın alt bölümündedir. Anne yuvadan ayrılırken, avcılardan korunmak gayesiyle yuvanın ağzını otlarla kapatır. Bir bölgede birden fazla yuva yapan bu canlılar, yuvalarının içini otlar, yapraklar veya yosunlarla döşer.

Sincaplar fındık, badem, ceviz, mantar, meşe palamudu, taze ağaç kabuğu, böcek, kuş yavrusu ve salyangozlarla beslenir. Soğuk kış günlerinde gıda sıkıntısı çekmemek için sevk-i İlâhî ile sanki öğretilip eğitim verilmiş gibi tohumları ve kabuklu yemişleri güçlü arka bacaklarıyla toprağa gömerek saklarlar. Bazı zamanlarda toprağa gömüp de bulamadıkları tohumların bir hikmeti de yeni ağaçların çimlenip fidan hâline gelmesine vesile olmalarıdır.  Kısacası sincapların gıda depolama alanlarının unutturulması bile boşuna değildir. Sincapların immün sistemi, çok sayıda zehire karşı güçlü bir yapıda yaratılmıştır. Bu canlılar, 20 farklı zehiri bünyesinde barındıran porsuk ağacının zehirlerine bile dirençli yaratılmış olup nesillerini devam ettirme potansiyelleri yüksektir.

Hikmetli Bir Organ: Kuyruk

Hayatta kalma konusunda yeryüzündeki en kabiliyetli hayvanlardan birisi olarak yaratılan sincaplar, tüylü kuyrukları sayesinde başka hayvanlar tarafından nadiren öldürülebilir. Mesela yılan gibi bir sürüngen tarafından saldırı yapıldığında sincabın kan basıncı oldukça yükselir ve kuyruğun kan damarları hemen kan ile dolarak şişer ve kuyruktaki bu sıcak kandan yayılan kızılötesi (infraruj) radyasyon, bu tüylü uzun kuyrukları, avcı yılana çok büyük bir başka canlı gibi gösterir. Yılanların baş kısımlarındaki infraruj algılayıcı organlar sıcakkanlı hayvanların ısısına göre ayarlanmış birer duyu organıdır. Kuyruk damarlarının bu durumu atmaca ve sansar saldırılarında da işe yarar.

Dikkatli Bir Yol Planlayıcısı

İngilizcede sincapkelimesi, “krize karşı dayanıklı”kelimesiyle eş manalıdır. Yaşadığı bölgede yiyecek ve ağaç olduğu müddetçe başka bir canlı kolay kolay sincaba zarar veremez. Herhangi bir tehlike karşısında çok uyanıktırlar. Gözleri kafatasına her tarafı görebilecek şekilde yerleştirilmiştir. Bir ağaçtan diğer ağaca zıplayışlarını, dallar arasındaki mesafeyi ustaca ölçmeleri sayesinde gerçekleştirirler. Sincap, dallar arasında zıplarken, bir sonraki dala güvenli bir şekilde inmek için, dört pençesini harekete geçirir. Keskin pençelere sahip kılınmış olan sincaplar, iniş yapacakları dalı güçlü bir şekilde kavrar. Bu sayede yere düşmezler.

Şaşmaz Dümen

Sincapların kuyrukları, neredeyse boylarına denktir. Sincaplar ağaç dallarında zıplarken, havadayken yönlerinde herhangi bir sapma olmaz. Bu yön sabitlemeye vesile olan kuyruklarını aynı zamanda bir kanat gibi de kullanarak planör şeklinde, havada uzun mesafede yol alabilirler. Bu sayede zıplama mesafelerini 5 m’ye kadar çıkarabilirler.  Sincabın boyu ve ağırlığı ile atladığı mesafeyi insanın boyu ile kıyasladığımızda bu mesafe, insanın yere basmadan 36 metre zıplamasına eşdeğerdir. Yüksek ağaç tepelerinde bir daldan diğerine sanki otobanda gidiyormuş gibi rahat hareket etmelerinin sebebi, kuyruklarını bir paraşüt gibi kullanabilmeleridir. Kendisinin tesadüfi mutasyonlarla ve adaptasyonla tesadüfen asla sahip olamayacağı bu kuyrukları sayesinde, yere sert bir şekilde düşmekten korunmuşlardır.

Güçlü Arka Bacaklar

Sincapların arka bacakları çok güçlü yaratılmıştır. Çünkü yiyeceklerini toprağa gömebilmeleri için yorulmadan toprağı kazarak günde ortalama 250 kadar meşe palamudu veya ceviz gibi kabuklu tohumları kazdıkları çukura yerleştirebilmeleri, ancak bu güçlü arka bacaklar sayesinde olabilir. Kuyruklarının paraşüt gibi yayılarak havayı kavraması, hafif olmaları ve güçlü arka bacaklarının düşme esnasında yay gibi esnemesi bu hayvanların 20 m yükseklikten bile düşmeleri sırasında korunmalarına vesile olur.

Usta Bir İz Kaybettirici

Çam sansarları, vahşi kediler, çakallar ve yırtıcı kuşlar; sincapların düşmanlarıdır. Sincaplar, atmaca gibi hızlı kuşların saldırısından bile seri hareketleri sayesinde kurtulur. Sincabın hızlı hareketleri sonucu dikkati dağılan atmaca, avını kovalamaktan vazgeçer. Ayrıca bazı sansarların sincapları avlamaya çalışırken ağaçtan düştüğü de görülmüştür.

Bazı evrimcilerin iddiasına göre sincap bu özelliklerini tesadüfen kazanmış ve bu kabiliyetlerinin ağaçta yaşamaya uygun olduğunu görünce de ağaca çıkmıştır. Bazılarına göre ise sincap yerdeki düşmanlarından korunmak için ağaca çıkmış, fakat başlangıçta kabiliyeti ağaçta yaşamaya uygun olmadığı halde zaman içinde çoğu düşerek ölmesine rağmen bazıları tesadüfen bu karakterleri kazanmış ve ağaçta yaşamaya uygun hâle gelmiştir. Hâlbuki bu iki iddia da temelsiz ve zayıf birer faraziyedir.

En doğru olanı ise sincabı yaratan Rabbimizin, hangi şartlarda yaşaması gerektiğini takdir ederken onu ihtiyacı olan organlarla en uygun şekilde donatarak hayat sahnesine çıkarmasıdır. Çünkü kendi aklı, ilmi, kudreti ve iradesi olmayan zavallı, aciz bir hayvancığın, böyle bir kuyruğu kendi kendisine eklemesi mümkün değildir. Bizim insan olarak hikmetlerini yeni yeni anlayabildiğimiz sincabın kuyruğunu kendisinin tesadüfi mutasyonlarla geliştirmesi asla mümkün olamayacağından, Allah’ın (celle celâluhu) bu kuyruğu yaratmadaki hikmeti daha iyi görülecektir.

Evet, bir yaratıcıya şöyle-böyle inanan insan, O’nun nasıl olduğunu hep merak etmiş, bu merakını bazen peygamberlerin beyanları bazen ilahî kitaplardan ayetler bazen de yaşadıkları tecrübelerle gidermeye çalışmıştır. Vahyin gölgesinde yapılan anlama çabalarını hariç tutarsak insanların Cenâb-ı Hak hakkında edindikleri bilgiler, kendi dönemlerinin gelenek, kültür, anlayış ve bilgi düzeyini aşamamıştır. Çünkü her insan, yaşadığı çağın çocuğudur. Tarihte, kendi asırlarını aşan nadir insanlar çıkmış ve bunlar da kendi dönemlerinde yeterince anlaşılamamış ancak çok sonraki dönemlerde anlaşılmıştır. “Dünya dönüyor” dediği için yargılanan Galileo; tesiri günümüze kadar devam etmesine rağmen o gün ölüm cezasına çarptırılan Sokrates; bugün “hüccetü’l-İslam” diyerek hayırla yâd ettiğimiz ancak kendi döneminde nice acımasız eleştirilere maruz kalan İmam-ı Gazali; görüşlerinden dolayı türlü türlü hakaretlere uğrayan, ikinci bin yılın müceddidi İmam-ı Rabbani bu zâtlardan sadece bir kaçıdır.

Cahiliye’de Kâinat Anlayışı 

Toplumlar bir peygamber vasıtasıyla uyarılırken, peygamberin gönderildiği o toplumun kültürel değerleri göz ardı edilmemiş, insanların bilgi ve anlayışları hangi seviyede ise ona göre muhatap alınmıştır. Zira toplumun seviyesini aşacak bir tebliğin fayda sağlamayacağı muhakkaktır. Kur’ân’da yer alan ayetleri bu açıdan değerlendirmek gerekir. Bir örnekle meseleyi açıklamaya çalışalım.

Efendimizin gönderilmiş olduğu zaman dilimine baktığımızda insanlığın dünya ve kâinat hakkındaki bilgisi şu düzeydeydi: Kâinatın merkezi, düz bir zeminden ibaret olan Dünya idi. Güneş ve Ay, dünyanın bir tarafından doğan diğer tarafından batan, fakat batarken nereye gittikleri ve orada ne yaptıkları bilinmeyen varlıklardı. Güneş’in, bir alev topu olmasının dışında yapısına dair herhangi bir bilgi yoktu. Bırakın yapısını bilmeyi, insanların bir kısmı tarafından -hâşâ!- ilâh ilan edilmiş ve kendisine tapılmaktaydı. Kâinat veya evren olarak düşünülen şey, Dünya, Güneş, Ay ve gökyüzüne çıplak gözle bakıldığında görülebilen 3000 kadar yıldızdan ibaretti.

Yunan filozofu Ptolemy (M.S. 100-170) gibi bir kısım insanlar evreni bir soğana benzetiyorlardı. Buna göre Dünya merkezde, yıldızlar ise katmanlar hâlinde onun çevresinde yer alıyordu. En dıştaki katman, üzerinde yıldızların sabitlendiği bir kristal gibi düşünülüyordu. İnsanların yıldızlarla ilişkisi, fal bakarak gelecekle ilgili tahminlerde bulunmaktan ibaretti. Bu işte o kadar ileriye gitmişlerdi ki çıkacakları bir seferin veya yapacakları bir ticaretin öncesinde bile falcılara gider, yıldızlara baktırır ve yapacakları işe ona göre karar verirlerdi. Dönemin bu anlayışına işaret etmesi açısından şu ayet-i kerime bize ışık tutmaktadır: “Bunun üzerine İbrahim, yıldızlara şöyle bir baktı! Ben hastayım dedi” (Sâffât, 37/88-89) İbrahim Aleyhisselam -hâşâ!- yıldızlara bakarak karar veren biri değildi. O, Allah’ın gönderdiği ayetlere göre hareket ediyordu. Ancak bu sözüyle o, zamanındaki insanların anlayışlarını seslendirmiş ve onlara anlayacakları dilden, yanlış yolda olduklarını mecaz yoluyla anlatmak istemiştir.

Allah Gökte mi?!

Günah batağına saplanmış ve ilahî nurdan oldukça uzaklaşmış insanlar, Cenâb-ı Hakk’a da birtakım insani özellikler yakıştırmışlardı. Elle tutulup gözle görülebilen bir ilah anlayışı daha çok hoşlarına gitmiş, bu amaçla taştan, ağaçtan oyarak şekil verdikleri birtakım putlar edinmişlerdi. Bunlara her ne kadar ilah deseler de yeri geldiğinde bu putların, Allah ile aralarında şefaatçi olduklarını iddia etmekteydiler. Allah’ın mekândan münezzeh olmasını anlayamamış, sanki gökte bir yerlerde kâinatı idare ediyor gibi düşünmüşlerdi. Bu cümleden olarak şu hadiseyi aktarabiliriz:

Muaviye ibnü’l-Hakem es-Sülemî anlatıyor: Efendimize gelip: “Bir cariyem var, çoban olarak çalıştırıyor, koyunlarımı otlatıyordum. Yakınlarda bir koyunumu yitirdi. ‘Ne oldu?’ diye sorunca, ‘Kurt kaptı’ dedi. Koyunun kaybolmasına üzüldüm. Fıtratım gereği cariyenin suratına bir tokat vurdum. Bu davranışımın kefareti olarak (mümin) bir köle azat etmeyi adadım. Onu azat edebilir miyim?” diye sordum. Efendimiz (aleyhissalâtu vesselâm) cariyeye: ‘Allah nerede?’ diye sordu. O, ‘Göktedir’ dedi. ‘Pekâlâ, ben kimim?’ dedi. Cariye: ‘Sen Allah’ın Resûlüsün’ cevabını verdi. Bunun üzerine Hz. Peygamber (aleyhissalâtu vesselâm) bana yönelerek: ‘Bunu azat et, zira mümindir’ buyurdu.” (Müslim)

Bu hadis, bir taraftan cahiliye insanının Allah anlayışını yansıtmakla birlikte diğer taraftan dinin tebliğ metodunu bizlere göstermektedir. Cariye, Allah’ın gökte olduğunu söylemesine rağmen Efendimiz onun mümin olduğunu açıklamıştı. Evet, mümindi zira Allah’a ortak koşulan yüzlerce puta inanmak yerine sadece bir olan Allah’a inanıyordu. Avam halktan birinden, Allah’ın mekândan münezzeh olduğunu bilip “Ne yerdedir ne gökte” demesini beklememiştir Efendimiz. Zaten sorduğu soru, onun putlara mı yoksa Allah’a mı inandığını öğrenme amaçlıdır.

Kur’ân-ı Kerim’e baktığımızda kâinatla ilgili ayetlerin bu minvalde geldiğini söyleyebiliriz. Yani dönemin kültür ve anlayışı hangi seviyede ise ayetler genelde o seviyeye uygun gelmiştir. Cenab-ı Hak, dünyayı bir eve benzetmiş, semayı ise o evi çeşitli belalardan koruyan bir tavan gibi tarif etmiştir. “Biz, gökyüzünü, korunmuş bir tavan yaptık” (Enbiya Sûresi, 21/32) Müşriklerin, gökyüzünü sabit bir tavan gibi zannetmelerini ise şu ayet-i kerime bize gösterir: “Eğer doğru söylüyorsan, üzerimize gökten bir parça düşür.” (Şuara Sûresi, 26/187). Tekvîr Sûresi’nde ise yıldızların, gökyüzünde sabit olup, her an dünyaya düşebilecekleri anlayışına vurguda bulunulur: “Güneş dürülüp söndürüldüğü zaman, yıldızlar kararıp düştüğü zaman” (Tekvîr, 81/1,2). Yine Sâffât Sûresi’nde şöyle buyrulur: “Gerçekten biz dünya göğünü (o yakın göğü) bir zinetle, yıldızlarla süsledik.” (Sâffât, 37/6).

Kur’ân-ı Kerim, bir astronomi kitabı değildir. Bu sebeple, insanların o zamana kadar inanageldikleri, eşya ve kâinata dair birtakım yanlış bilgileri düzeltme gibi bir gaye gözetmez. O dönem insanlarına, “Ey insanlar! Dünya yuvarlaktır, yıldızlar sandığınız gibi değildir, dünya güneşin etrafında dönmektedir” gibi birtakım bilgiler vermiş olsaydı insanlar, asıl mesaja odaklanmadan ziyade bu tür bilgilere takılacaklardı. Zira insanlığın, bu bilgileri öğrenip özümsemesi için daha 1000 yıla ihtiyaç vardı. Ayrıca Kur’ân-ı Kerim’deki ifadeler çok geniş anlamlar ihtiva eder. Bu açıdan onun hiçbir ifadesinde, bugünkü anlayışla taban tabana zıt bir şey bulunamaz.

Hakkını Vererek Anlamak

Tebliğde, insanların kültür seviyeleri göz önünde bulundurulmuştur ancak bir ayet-i kerime vardır ki, kültür ve medeniyet ne kadar gelişirse gelişsin, insanların yine de Allah’ı hakkıyla bilemeyeceklerini ifade eder: Cenâb-ı Hak şöyle buyurur: “Ama onlar, Allah’ın kudret ve azametini hakkıyla takdir edemediler, O’na lâyık tazimi göstermediler. Hâlbuki bütün bir dünya kıyamet günü O’nun avucunda, gökler âlemi de bükülmüş olarak elinin içindedir. Böyle bir azamet ve hâkimiyet sahibi olan Allah, onların uydurdukları ortaklardan yücedir, münezzehtir.” (Zümer Sûresi, 39/67).

Evet, bu ayet, kâinat hakkında edindiğimiz mevcut bilgiler ışığında ne kadar da anlamlı gelmektedir. Cahiliye Dönemi’nin, daracık ve belli bir alana sıkıştırılmış varlık ve kâinat anlayışıyla günümüzün anlayışı arasında korkunç bir fark vardır. Onlar, Cenâb-ı Hakk’ın, yıldızları tespih taneleri gibi evirip çevirdiğini düşünürken belki de sadece 3000 yıldızı hayal edebilirlerdi. Günümüzde kâinatın, aklının alamayacağı kadar büyük olduğunu bilen bir insanın, Allah hakkındaki marifeti de ona göre olacaktır/olmalıdır.

Bugün Neler Biliyoruz?

Genelgeçer diyebileceğimiz bilimsel verilere göre içinde yaşadığımız kâinat, sıfır hacme ama sonsuz denebilecek bir enerjiye sahip bir noktanın, saniyenin milyonda biri kadar bir zamanda patlamasıyla yaklaşık 13 milyar yıl evvel oluşuverdi. Yani Allah kâinata “Ol!” dedi, o da oluverdi… Kâinat o kadar geniştir ki burada uzaklıklar artık metrelerle değil ışık hızıyla ölçülür. Işığın bir saniyede katettiği mesafe 300.000 km’dir. Aslında hemen yanı başımızda gibi duran Güneş’in ışınları bize, bu hızla ancak 8 dakikada ulaşabilir. Peki, bu hızla en yakınımızdaki Alpha Centauri isimli yıldıza ne kadar sürede ulaşabiliriz biliyor musunuz? Hiç hız kesmezsek tam dört yılda. İçinde bulunduğumuz Samanyolu galaksisinin bir ucundan diğer ucuna 100.000 senede ancak varabiliriz. Samanyolu galaksimizin içinde ortalama 200 milyar yıldız yer almaktadır. Evrenimizde ise Samanyolu gibi en az 300 milyar galaksi olduğu sanılmaktadır. Ancak bu rakam, büyük galaksiler için ifade edilmiştir. Cüce galaksi olarak nitelenen küçük boyutlu galaksilerin sayısının ise 7-8 trilyon civarında olduğu tahmin ediliyor. Bütün bu galaksilerde yaklaşık olarak 30 milyar trilyon (3×1022) yıldız olduğu varsayılmaktadır. Bu bilgiler ışığında, Efendimizin (sallallahu aleyhi ve sellem) şu beyanı ne kadar da anlamlı geliyor: “Ey Ebâ Zer! Yedi kat gök ile yedi kat yerin Kürsî yanında büyüklükleri ancak çöle atılmış bir halka gibidir. Kürsî de Arş karsısında yine ancak çöle atılmış bir halka büyüklüğündedir.”

Bütün bu bilgilerden sonra son ve önemli bir noktaya daha değinmek istiyoruz. Yukarıda saymış olduğumuz varlıklar, kâinatın, insan gözünün algılayabildiği sadece yüzde 4’lük kısmını oluşturmaktadır. Dolayısıyla, hakkında henüz hiçbir bilgiye sahip olmadığımız yüzde 96’lık kısım durmaktadır. Burada, şu ayet-i kerimeyi bir kere daha hatırlamakta fayda var sanırım:

“Allah’ı lâyık olduğu tarzda bilemediler. Muhakkak ki Allah pek kuvvetlidir, mutlak galiptir.” (Hac Sûresi, 22/74).

Element atomlarının aklı ve şuuru olmamasına rağmen hem canlı vücudunda hem de cansız bir maddî form olarak bulunduğu her yapıda, hikmetli işler görmesi pek çoğumuzun dikkatini çekmemiştir. Bir demir atomunun kullandığımız bıçak veya kaşığın yapısında yer aldığı gibi, yeşil bir bitkinin yaprağında, bir insanın veya hayvanın kırmızı kan hücrelerinde de vazifesini aksatmadan ve bulunduğu sistemi bozmadan faaliyetini sürdürmesi çok enteresandır. Mesela enerji kaynağı olarak kullandığımız kömür ve petrolün ana unsuru olan karbon elementi (C); 70 kg olan bir insanın vücudunda yaklaşık 14 kg kadar bulunmaktadır. Canlılar için hayatî önem taşıyan solunum sisteminin baş aktörü olan oksijen (O); bedenimizde ortalama 44 kg kadar bulunmaktadır. Vücudumuzdaki miktarı yaklaşık olarak 7 kg olan hidrojen (H) ise günümüzde araba yakıtı olarak kullanılma durumuna kadar gelmiştir. 

İnsan vücudunun maddî terkibine baktığımızda bir ‘elementler legosu’ndan meydana geldiğini görürüz. Bildiğiniz gibi legolarda bazen büyük parçaları kolayca yerleştirmenize rağmen sayısı az ve çok küçük bir parçanın eksikliği durumunda tabloyu tamamlayamazsınız. Aşağı yukarı 60 kadar elementin bir araya getirildiği insan vücudunda da yukarıda zikredilen bazı elementler nispeten daha bol bulunurken, bazıları orta derecede bazıları ise çok çok az miktarlarda (eser derecesinde) bulunabilir. Meselâ; azot (N) 2,1 kg, kalsiyum (Ca) 1 kg,  fosfor (P) 700 g, potasyum (K) 170 g, kükürt (S) 140 g, klor (Cl) 70 g, sodyum (Na) 70 g ve magnezyum (Mg) 30 g kadardır. 

Peki, vücudumuzda altın, gümüş hatta uranyum gibi diğer bazı elementlerin¹ de eser miktarlarda yani çok az miktarlarda bulunduğunu biliyor muydunuz? Esasen bunların bazılarını istemeden besinlerle veya solunum vasıtasıyla almış olmamıza rağmen, bazılarının çok önemli işleri sebebiyle vücudumuzda bulunmaları gerekmektedir.

Evet, bedenimizde günlük ihtiyacımız eser miktarda, yani 100 mg kadar, daha açık söylersek 4 pirinç tanesi kadar olan elementler de vardır. Mesela selenyum eksikliği kas güçsüzlüğüne, krom eksikliği kansızlığa ve hâlsizliğe, lityum eksikliği ise bipolar (manik-depresif) hastalığına sebep olabilmektedir. 

Eksiklikleri çok ciddi problemlere sebep olabilen bu elementlerin toplam nispeti binde sekiz kadardır. Vücudumuzdaki başlıca eser elementler; krom (Cr), kobalt (Co), bakır (Cu), iyot (I), demir (Fe), mangan (Mn), molibden (Mo), selenyum (Se) ve çinkodur (Zn).  

Şimdi, vücudumuzda çok az miktarda bulunmalarına rağmen hayatî görevleri olan bu elementlerden bazılarını, görelim. Bu arada bazı eser elementlerin vücuttaki fonksiyonunun ise henüz tam olarak anlaşılmamış olduğunu belirtelim. 

Bakır (Cu)

Yetişkin bir insan bünyesinde 100-150 mg olan bakırın yoğunlukla bulunduğu yerlerin dağılımı şöyledir: 65 mg kaslarda, 23 mg kemikte ve 18 mg karaciğerde. Bakır, emiliminden sonra kana geçerek bazı aminoasitlerin yapısında yerini alır. Günlük bakır ihtiyacımız ise çocuklarda 0,05 mg/kg iken yetişkinlerde 3,5 mg/kg’dır. Başlıca bakır kaynakları ise et, kabuklu deniz canlıları, fındık, tahıl ve bakliyat çeşitleridir. Bakır eksikliğinin sebep olduğu başlıca problemler ise; aşırı kilo kaybı, kemiklerde bozukluk, kansızlık, saçların beyazlaması, kalb kaslarında düzensizlik şeklindedir.  

Demir (Fe)

Demir, oksijen ve karbondioksitin vücut içinde gerekli yerlere taşınması için vazgeçilmez bir elementtir. Demir, az miktarda kan plazmasında büyük bir oranda ise alyuvarlar içinde paketlenmiş olan hemoglobinin yapısında bulunur. Yetişkinlerdeki demir miktarı yaklaşık 4 gr, yani küçük bir çivi oluşturacak kadardır.

Vücutta demir stoklayan başlıca organlar; karaciğer, dalak ve kemik iliğidir. Vücudun demir ihtiyacı yaşa ve kişiye göre değişir. Yetişkin erkek ve kadınlarda günlük demir ihtiyacı yaklaşık 10 mg olmakla beraber, kadınlarda hamilelik ve kan kayıpları gibi bazı dönemlerde 15 mg’a kadar yükselir. 

Demir; ciğer, et, kuru fasulye, yulaf, kakao gibi besinlerde bulunur. Demir yetersizliğinin en önemli belirtileri takatsizlik, nefes darlığı, sarılık, baş ağrıları, uyku düzensizliği, aşırı yorgunluk, çökük tırnak rahatsızlığı, çabuk tırnak kırılmaları ve saç dökülmesidir. 

Çinko (Zn) 

Bir insan vücudunda ortalama 1,8 mg kadar bulunan çinko; özellikle deri, prostat, kemik ve dişlerin yapısında bulunurken az miktarda da böbrek, dalak, kalb, beyin, pankreas ve akciğerde vardır. Başlıca çinko kaynakları; öğütülmemiş tahıl, bakliyat, ıspanak, marul, karaciğer, yumurta, süt ve süt ürünleridir. Bazı enzimlerin yapısında yer alan çinko, A vitamininin kana geçmesinde de önemli rol oynar. İnsülin salgılanmasında da görevi olan çinkonun vücudumuzun büyümesi ve gelişmesinde de önemli rolü vardır. Eksikliğinde unutkanlık, cinsî gelişmede bozukluklar, bağışıklık sisteminin zayıflaması, deride doku problemleri, hareket gücünün düşmesi, koku ve tat alma duyusunun zayıflaması gibi durumlar ortaya çıkar. Günlük çinko ihtiyacı yaklaşık 12-15 mg’dır. 

İyot (I)

Vücudumuzun günlük iyot ihtiyacı yaklaşık 150 mikrogramdır. Vücutta 20–50 mg arasında bulunan iyot, bilhassa tiroit bezlerinde, deride ve iskelet sisteminde bulunur. Metabolizmanın düzgün çalışması, yapım ve yıkım reaksiyonlarının dengeli olması için çok önemli bir iç salgı bezi olan tiroit bezinin hormonlarında bulunan iyot, sinir sisteminde de kullanılır. Başlıca iyot kaynağımız balık, deniz ürünleri ıspanak ve pirinçtir. İyot eksikliği “guatr” hastalığına sebep olur. Ayrıca kalb atışlarının zayıflaması ve metabolizma hızının bozulmasına bağlı rahatsızlıklar da görülür.

Kobalt (Co) 

Kaynağı hayvanî gıdalar olan kobalt elementi; B12 vitamininin yapısında yer alır ve karaciğerde depolanır. B12 vitamini de metabolizmamız için oldukça gerekli vitaminlerden biridir. Kırmızı kan hücrelerinin oluşumuna, böylelikle daha zinde ve enerjik hissetmemize vesile olan bu vitamin; merkezî sinir sisteminin sağlıklı işleyişinde de görev alır.

Bu elementlerin eksikliği kadar fazlalığı da büyük problemlere yol açabilir. Yani ne fazla ne de eksik olmalıdır. Mesela; bakır atılım bozukluğu varsa ve vücutta fazla bakır depolanıyorsa -biriktiği yere göre- siroz, karaciğer yetmezliği ve beyin hasarına sebep olabilir. Demir birikimi ise aynı şekilde karaciğer ve diğer bazı organ yetmezliklerine yol açabilmektedir. Tabii ki bahsedilen sağlık problemlerinin sebebi başka şeyler de olabilir. Teşhis için bu ihtimaller göz önünde tutularak doktora başvurulmalıdır.  

Eser elementlerin en kritik görevlerinden biri de enzimlerin yapısında yer almalarıdır. Enzimler; hücre içi ve dışındaki biyokimyevî reaksiyonları hızlandıran katalizörlerdir. Hücre içinde saniyedeki onlarca reaksiyonda görev alan enzimlerin varlığı hayatîdir. Her bir özel reaksiyonun farklı enzimleri vardır. Aynı reaksiyonlar enzimler olmadan gerçekleşecek olsaydı, bu hem çok uzun zaman alacak hem de çok yüksek sıcaklıklara ihtiyaç duyulacaktı. Mesela; katalaz enziminde demir, feniloksidaz enziminde bakır, fosfataz enziminde manganez bulunur.

Yukarıda faydaları sayılan eser elementlerin gerekenden az olduğunda hastalığa sebep olmaları gibi, eser miktarlardan birazcık fazla bulunmaları da başta kanser olmak üzere birçok ağır hastalıklara sebep olabilir. Bu sebeple eser elementlerin ihtiyaç fazlasının bağırsaklar veya ter yoluyla atılması veya kana emilmemesi gerekir. 

Her şeyi bilen ve her şeyi yerli yerinde yaratan Rabbimiz protein, yağ ve karbonhidrat gibi temel gıdaların hemen hemen hepsinin kana geçmesini sağlayan ve israfını önleyen mekanizmalar yerleştirirken, eser elementlerin de fazlasının atılmasını sağlayan mekanizmaları lütfetmiştir. 

Kim Karar Veriyor?

Peki, hangi elemente ne kadar ihtiyaç olduğunu belirleyen nasıl bir mekanizma vardır veya böyle hassas bir mekanizma varsa bir elemente eser miktarda ihtiyaç olduğuna kim karar veriyor?

Vücudumuzdaki ihtiyaca göre, hangi maddenin ne kadar emilmesi gerektiği çok fazla detaylarını bilemediğimiz ve henüz yeni yeni çözülmeye başlayan enteresan mekanizmalar, sindirim sistemimizin genel işleyiş prensipleriyle beraber genetik olarak kodlanmıştır. Emilim işlemi genelde ince bağırsakta olur. Gıda maddeleri önce mideden, pankreastan ve karaciğerden gelen enzimler ve safra tuzlarıyla kademe kademe parçalanarak küçültülür. Daha sonra bağırsaklardaki yolculuk boyunca parçalanma işlemi sona eren moleküller emilerek kana geçer. Tabii burada hangi molekül emilimi için hangi enzimin, ne kadar salgılanması gerektiği ve hangi elementin ne kadar emileceği çok önemlidir. Bütün bunlar çok hassas ölçülerde, haberimiz olmadan her an bağırsaklarımızda meydana gelir. 

Neticede zengin-fakir herkes yeterli, normal bir beslenmeyle alması gereken bütün elementleri yenilen gıdalardan ihtiyaç kadar temin eder. Zaten ihtiyaç duyulacak bütün elementler yiyeceklerin yapısına depolanmış olarak yaratılmıştır. Tükettiğimiz gıdalardaki almamız gereken maddelerin kandaki seviyelerinin ne olması gerektiğine ait bilgi de sanki her hücreye öğretilmiş gibi kodlanmıştır. Herhangi bir elementin emilerek kana geçebilmesi için gerekli yoğunluk farkları, osmotik basınçlar ve elektrik yükleri, biyokimyacıların henüz tam olarak içinden çıkamadığı bir hassasiyetle otomatik olarak ayarlanır. Daha sonra hangi organa hangi elementten ihtiyaç varsa kan vasıtasıyla oraya ulaştırılmaktadır. Atomik seviyede küçük miktarlardaki ölçülerle yapılan bu işlemlere ne müdahale edebiliriz ne de bunlardan haberimiz olur. 

İşte bu kısacık elementler turunda bile yine acizliğimiz ortaya çıktı. Yüzlerce metabolik sürecin işleyişinin hiçbir kısmında sözümüz geçmez, irademiz işlemez, fakat kudreti sonsuz Rabb-i Rahim’in şefkati ve merhameti ile akılsız ve şuursuz element atomları hizmetimize koşturulur.