Korteksimizin farklı görevleri olan çeşitli bölümleri vardır. Mesela “prefrontal korteks,” davranış ve kişilikle ilgili görev yaparken Wernicke alanı, yazılı ve sözlü dili yorumlamada vazife görmektedir.

Bu bölümlerden biri olan “infralimbik korteks” de alışkanlıklarla ilgili işlemleri gerçekleştirmek üzere konumlandırılmıştır.

Beynin bazen belirli zaman dilimlerinde yaptığı bildirimler veya biz farkında olmasak da korteksten her an gelen uyarılar sonucu hayat karelerine yansıyan davranışlar; insanın hayat tarzını şekillendirmede önemli rol oynamaktadır. Bu meyanda önemli bir yeri olan alışkanlıklar da beyin faaliyetleri ile birlikte hayatımıza yansımaktadır.

Peki, alışkanlıklarımız infralimbik korteksten hayatımıza nasıl bir yol izlemektedir?

“Bir alışkanlık edinmek ve onları hayatımızın bir parçası haline getirmek için genellikle üç aşamalı bir yol izleriz. İlk adımda yeni bir davranış keşfederiz. İkinci adımda uygulamalar ve tecrübelerle alışkanlık sahibi oluruz. Son olarak bu alışkanlık, beynimizde otomatik bir sistem olarak yerini alır. Mesela masanın üzerinde duran tabaktaki şeker veya çikolatayı gördüğümüzde yeme planları yapmadan bir anda elimizin tabağa uzanması, beynin otomatik alışkanlık işlemleriyle irtibatlıdır.

Günlük hayat içinde alışkanlıklarımızı düşünmeden yapıyor olsak da ön beynin alt tarafına yerleştirilmiş olan infralimbik korteksin, faaliyetlerimizin şuuruna varmayla alakalı bir bölge olduğu düşünülmektedir.

Davranış tekrarlandıkça, alışkanlık beyinde kalıcı bir şekilde kaydedilmektedir. Yani biz bir davranışı tekrar ettikçe, “sensorimotor korteks” ve beynimizin ortasında yer alan “korpus striyatum” (çizgili cisim) arasındaki mesaj lobu daha kuvvetli hale gelmekte ve bu, bize beyin aktiviteleri içinde belirleyici bir rol oynayarak yardım etmektedir.

Yeni davranış kazanımı üzerinde yapılan araştırmalarda, prefrontal korteksin, striyatumla iletişim kurduğu ve striyatumun da orta beyinle irtibata geçtiği tespit edilmiştir. Özellikle öğrenme konusunda tesirli olan dopamin salgısı da alışkanlık edinmemize yardımcı olan ayrı bir unsurdur. Anlık olarak işlemeye devam eden bütün bu sistem, geri bildirim şeklinde pozitif düzenlemeler yapmakta ve hangi davranışlar içinde, ne yaptığımızı anlamamıza yardım etmektedir.”[1]

Alışkanlıklar Vazgeçilmez mi?

Hayattaki ihtiyaçlarımızı iyi tespit edersek, alışkanlıklarımızı değiştirmek mümkün olabilir. Ancak genellikle, iyi alışkanlıklar zor kazanılırken, kötü alışkanlıklar da zor terkedilir.

Yetiştiğimiz çevre, sosyal ve kültürel normlar, bazı alışkanlıklar edinmemizde rol oynar. Bu alışkanlıklar, yeni bilgilerin ve bakış açılarının edinilmesiyle değiştirilebilir. Mesela çocukluktan itibaren çayı bol şekerli içmeye alışmış olsak bile, yıllar sonra sağlıklı hayat konusunda elde edeceğimiz yeni bir şuurla çayı şekersiz içmeye alışmamız mümkün olabilir. Daha yemeği tatmadan tuz ilave etmek de beyindeki alışkanlık hormonlarıyla ilgilidir ve insan yine sağlıklı bir hayat konusunda malumatını artırarak kazanacağı yeni bir perspektifle bu alışkanlıktan vazgeçebilir.

Yapılan deneylerde belli bir zaman diliminde farklı alışkanlıklara yönlendirilen farelerin bir önceki alışkanlığı terk ettiği tespit edilmiştir. Buna göre, tekrarlanmak suretiyle beyinde yer edinen alışkanlıklar, davranış terk edilmeye başlandığı andan itibaren etkisini yavaş yavaş kaybetmektedir.

Diyelim ki zararlı olduğunu bildiğimiz halde şekerli ve asitli içecekler içmeye devam ediyoruz. Sofrada veya markette gördüğümüzde elimiz hemen bu içeceklere gidiyor. İşte bu, beynimize nakşedilen bir alışkanlık göstergesidir. O an ve daha sonraki anlarda, bu otomatik etkiyi kırmak için bir tepki ortaya koymalıyız. Yani bir maddeye bağımlı olmayacak kadar özgür olduğumuzu ilan edebiliriz. Bu aşamadan sonra, onun yerine zararsız olduğunu bildiğimiz başka bir içeceği tercih edebiliriz.

İnsan sağlığının en büyük düşmanlarından olan sigara ve uyuşturucu gibi, infralimbik sistemi tamamen etkisi altına alan alışkanlıklar için çok ciddi bir niyet ve irade gereklidir. Sağlığımıza yönelik bazı saldırılara tek başımıza karşı koyamayabiliriz. Bu tür durumlarda nefsin/hormonların çekim gücüne, tavsiye edilen ilaçlarla ve samimi nasihat ve telkinlerle karşı gelinebilir.

Dua, istiğfar ve hayırlı işlerle meşguliyetle irade güçlendirilip zararlı alışkanlıktan uzak durulunca, eski ortamlar terk edilince; sensorimotor korteks ve striyatum arasındaki mesaj lobu zayıflayacak, böylece alışkanlığın varlık sebebi de ortadan kalkacaktır. Bir alışkanlık için, “Bırakamıyorum” diyenler, aslında hormonlara ait uyarılara, yani bedenin isteklerine karşı koyamayıp kolayı tercih etmektedir.

Konu üzerine yapılan klinik deneyler, kötü alışkanlıkların korteks seviyesinde, ilaçlar yardımıyla yok edilmesi üzerinedir. Sosyal hayatta insanları rahatsız eden veya kişinin kendisine ve başkalarına zarar veren her türlü davranış, kötü alışkanlıklardan sayılabilir. Ölçüsüz ve düzensiz yeme-içme, yalan söyleme, etrafı kirletme, toplum içinde bağırarak konuşma gibi davranışlar genel ahlak kuralları bakımından, arzu edilmeyen davranışlardandır. Bir insan kendi alışkanlığını hayatının olmazsa olmazı kabul ediyorsa, onu davranışından vazgeçirmek de çok zordur. Bunu başarmak, insanın korteks ekranında kendini izlemesi anlamına gelebilecek bir kavram olan “şuur” ile mümkün olacaktır. Bu bir yönüyle pişmanlık ve tövbeyle de alakalıdır.

İnsana, hayatın akışı içindeki görüntüsü itibariyle, alışkanlıklarının çocuğu olarak bakılabilir. Alışkanlıklarımız, iyi ya da kötü birer eğilim olarak hayatımıza akseder. Bu eğilimlerden bazıları, düzenli tekrarlarla ikinci bir fıtrat, yani insanın sonradan kazandığı ve onun ayrılmaz bir vasfı haline gelebilir.

İnsan önce yadırgasa da zamanla bulunduğu ortama alışır. Önceleri kendine ters gelen bazı davranışlar, normal hale gelir ve belki de bu yüzden birçok insan, zararlı alışkanlıklardan kurtulma isteği duymaz. Bu durumda mevcut ortamı değiştirmek, o alışkanlıktan kurtulmak için önemli bir yol olabilir. Ortam değişmediği zaman kişi; arkadaş, stres veya benzeri sebeplerle eski alışkanlıklarına geri dönebilmektedir.

Yılın belli dönemlerinde farklı yerlere gitmek, yaşanılan şehir içinde farklı insanlarla diyalog kurmak, insanı zihnen, kalben ve ruhen yenileyen faaliyetlere katılmak, kişinin korteksindeki hormon etkilerini değiştirmeye yardımcı olacaktır.

Yapılan araştırmalar sonucunda, günümüze kadar bazı davranış bozukluklarının tedavisinde önemli bir mesafe katedildi, ama insanın kendisine ve çevresine zarar veren, bağımlılık ölçüsündeki alışkanlıklarını tedavi edecek ilaçlar henüz üretilemedi. Aslında, kötü davranışların ve alışkanlıkların düzeltilmesi, her zaman ilaçla mümkün olmayacaktır. Manevî değerlerin sunduğu reçeteler, eskiden olduğu gibi günümüzde ve gelecekte hep gündemde kalacaktır.

Ahlakî değerlerin canlı tutulduğu toplumlarda, beyin fonksiyonlarının akıllıca kontrolü sayesinde, istenmeyen alışkanlıkların minimum seviyelere indirilmesi hiç de hayal değildir.

Dipnot

[1]Scientific American(Haziran 2014), 310, 4| doi :10.1038/scientificamerican0614-4. Creatures of Habit. Mariette DiChristina.

Mustafa Sungur ağabey, Üstad Hazretleriyle olan görüşmelerini şöyle anlatıyor:

“1946–1947 seneleri, Risale-i Nur’u tanıyıp okumam, iman davasına âşina olmam yıllarıdır. Ona talebeliği en büyük nailiyet telakki ettiğim, ezelî ve ebedî bir nura yöneldiğim yıllarıdır. Ah o yıllar, hayali bile cihana değer…

Emirdağ’a gelinceye kadar yolda heyecanımız son hadde varırdı. Üstad’a kavuşabilmekteki sonsuz sevinç ve iştiyakımıza had yoktu. Evet, orada Emirdağ’da varlığımızın bütünü ile bağlandığımız birisi vardı. Sanki o bizim her şeyimiz idi. Bizim kalblerimizi derinden etkilemişti. Onda gördüğümüz şefkat, merhamet sebebiyle en müşfik manevî bir baba ve ana gibi ona koşardık. O bizim sebeb-i hidayetimiz, vesile-i necatımız, büyük Üstadımızdı.

O günleri hayal eder, Emirdağ’a doğru yol alırken ve yakınındaki küçük tepecikte Emirdağ’ın evleri görünüp kasabaya girerken, nihayet Çalışkanlar dükkânından şefkatli sinesine ulaşırken, o anları hatırladığımda gözyaşlarımı tutamam… Şüphe yok ki benim gibi onun Nur’undan hayat bulan herkes, bu tatlı gözyaşlarını tutamamıştır. Çünkü onun huzurundaki anlar, dakikalar, saatler, şüphe yok ki âlem-i bekadan birer sahneydi. Sonsuzluğa doğru uzanan hayattar ve nurlu safhalar idi… Huzur-u Muhammedî’nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir in’ikâsı idi. O saatler, o dakikalar, ‘Bir dakika vücud-u münevver, milyon sene vücud-u ebtere müreccahtır’ denilen sırra mazhardı. Evet, onu bir timsal-i rahmet, bir mücessem şefkat gördük ve bulduk. Hâlıkımızın nihayetsiz lütfuydu o… Gecemizi gündüze kalbeden bir nur, bir şems-i manevî idi.

Ey şefkatli bakış! Ey hayat saçan göz! Ey Kur’an’dan aldığı nurunu âleme sultan eyleyen bahtiyar ruh! Risale-i Nur’unla, ilim ve irşat mahiyetinde ebedîleştiğin için, aynı şefkat, aynı bakış, aynı nurunla daima yaşıyor, daima devam ediyorsun. Sungur’un gibi yüz binler, milyonlar Said’lerin yine senden ümit ve hayat ışığı almaktadırlar… Sana duacı ve davana hâkimdirler… Buyurduğun gibi, hayatın onlarla devam ediyor. İnşallah tâ be-kıyamet devam edecektir. O yüz bin Said’lerin, senin iman ve Kur’an davana en derin ruhlarından hâdim ve nâşirdirler. Hadiselerin dev-misâl dalgaları karşısında yılmayan, çözülmeyen, bölünmeyen bir azm ü sebat içindedirler… Senin ruhun ve mânâ-yı hakikin olan Nur-u Kur’an’dan derslerini her daim almaktadırlar. Risale-i Nurile senin ile beraberdirler. Rabbim ebediyen ayırmasın, bir ve beraber kılsın. Habib-i Ekrem (sallallâhu aleyhi ve sellem) Kur’an-ı Hakim ve Esmâ-i Hüsna ve İsm-i Âzam hakkı için Ya Rabbi! Âmin.”

Peki, Sungur ağabeyin bu hissiyatına karşı Üstad Hazretleri ona nasıl bakıyordu? Ahmet Gümüş bir hatırasını şöyle naklediyor:

“Bir gün Isparta’da, Üstadımızın huzurundaydık. Bir ara Sungur ağabey dışarı çıktı. Üstadımız, ‘Ahmet, sen benim Sungur’umu tanır mısın?’ diye sordu. ‘Tanırım Üstadım’ dedim. Bunun üzerine, ‘Sungur, “Aslan” demektir. Aslanım olan bu Sungur, Rus ordusundan kuvvetlidir!’ dedi.”

Evet, Sungur ağabeyimiz, Üstadının hem evlâd-ı mâneviyesidir hem de aslanıdır…

1970’li yılların başında, Konya’da Ahmet Gümüş’ün annesi vefat edince, merhum validesinin cenaze namazını kılmış, Üçler Mezarlığına doğru tabutunu taşıyorduk. Biz öndeyiz, Sungur ağabeyimiz de arkadan geliyordu. Birden karşımıza Mevlana Hazretlerinin Yeşil Kubbesi çıktı. İçimden, “Ne güzel! Ah Üstadımızın da böyle bir türbesi olsaydı” diye geçirdim. Sungur ağabey, “Abdullah kardeş, Üstadımız kabrinin bilinmesini istemiyordu. Bize de öyle vasiyet etmişti” deyiverdi. Bu, ona ihsan edilen bir kerametti. Belki de bir intâk-ı bi’l-haktı.

Yine böyle bir kardeş, kalbinden geçen bir soruya verdiği cevabı hatırlattığında, o mübarek ağabeyimiz mahcup bir tavır takınarak, “Kardeşim biz âciziz, bunlar Rabbimizin ikramlarıdır” demişti.

Sungur ağabey, Risale-i Nurları, kana kana ve ağlayarak okur ve derin feyizler alırdı. Böyle geç vakitlere kadar okuduğu ve kalbinin iman hazzıyla coştuğu bir gece, rüyasında ilk defa Üstad’ı görür. Üstad, köylerinin câmiinden çıkmış cübbe ve sarıklı haliyle, bütün haşmetiyle kendisine doğru gelmektedir. Eski bir evin avlusunda Üstad’la karşılaşır ve Sungur ağabey, Üstad’ı manevî bir babaya kavuşmuş bir evlat hasretiyle kucaklar. Bu esnada Üstad, Sungur ağabeyin ağzına bir şeyler üfler. Sonra yağmur yağar. Üstad orada hazır bulunan bir kuyuya atlamasını söyler. Sungur ağabey, kuyuya atlar atlamaz bir anda kendini muhteşem manzaralı bir köşkün önünde bulur. Böylece rüyadan uyanır. Bu sırlı rüyanın tesiri uzun zaman üzerinden gitmez. Daha sonra Üstad Hazretleriyle karşılaştığında rüyada gördüğü cübbeyi Üstad kendisine hediye eder. Artık bu rüyanın ardından harikulade haller birbirini kovalar.

Hayırlı işlerin çok muz mânileri olur. Şeytanlar onlarla çok uğraşır. Ali Ulvi Kurucu ağabeyin ifadesiyle, bu Hizmetin hâdimleriyle şeytanların kurmayları uğraşır.

Sungur ağabeyimiz bu hususta şunları söylüyor:

“Üstad’ın hizmetinde kalbî vartalardan kurtulmak kolay değil. Sadece bu yönü ile büyük bir imtihandır. Çünkü kalbinizden geçeni bilip sizi onunla muaheze ediyor! Bir gün Üstad’ın hizmetinde beraber olduğumuz bir kardeşle aramızda kalbî bir gerginlik olmuştu. Üstad bizi gezmeye götürecekti. Gerginliği hissetti ki tam arabaya bineceğimiz sırada: ‘Sungur, sen geri dön, Patnos’tan gelen mektuba cevap yaz!’ dedi, Zahiren, ‘Peki efendim’ dedim, efeliğe toz kondurmadım, ama gelin içimdeki fırtınayı bana sorun. O kardeşin Üstad’la gidip de benim geride kalmam, gerginliğimi artırdıkça artırdı. Neredeyse isyan edecektim. ‘Onu, bana tercih etti’ diye düşünüyor, içim içime sığmıyordu. Büyük bir vartaya yuvarlanıyordum. Hatta bir ara içimden oraları terk edip gitmek geçti. Zihnimden önce Eflânî, sonra Ankara ve İstanbul’a gitmek geçti. Sonra, ‘En iyisi Ravza-i Mutahhara’ya varıp Resulullah’a türbedar olurum’ dedim. Böyle düşünürken birden bir hâl oldu, sanki sema yarıldı, Ravza-i Mutahhara ortaya çıktı, içinden Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) göründü. ‘Sen Bediüzzaman’ı Türkiye’de bırakıp buraya nasıl gelirsin? Doğru onun hizmetine geri dön!’ diye beni şiddetle azarlamaya başladı! Hayal değildi, sesini duyuyor ve zatını görüyordum.

O hal gözümün önünden gittikten sonra içimdeki o gerginlik birden boşalıverdi. Kalbim, kadife gibi yumuşak bir hâl aldı. O kardeşime karşı menfi en küçük bir şey hissetmediğim gibi, o an gelse, ayakkabısını silecek kadar ona karşı bir hürmet ve muhabbetle doldum. Hele Üstadımız dönüp geldiğinde arabanın korna sesini işitip karşıladığımda, koluna girip merdivenlerden çıkarken, ‘Benim Sungur’um!’ diye iltifat etmesi üzerine, içimde en küçük bir şey kalmaz, tam tedavi olurduk.”

1. Fethullah Gülen Hocaefendi, Mustafa Sungur ağabeyle ilgili kanaatini şöyle ifade ediyor:

“Bizim daire içinde çok dikkatli namaz kılan arkadaşlarımız var. Ben büyüklerden gördüğüm Tahirî ağabey, Sungur ağabey, rahmetli Cahid Erdoğan… Size deseler, iki tane namaz kılan gösterin? Dersiniz, eskiden Hüsrev Efendi varmış, şimdi de Sungur ağabey var. Millet kendini namaz kılıyor zannediyor. Kim onu öyle bal-kaymak yudumluyor gibi, secdede ayrı bir derinlik, kavmede ayrı bir derinlik, hatta üzerinde namaz kıldığı halının nakışlarını görmeyecek kadar gözleri öbür âlemde, yanına gelmişler, gitmişler. Şimdi Sungur ağabeyin ufkunu yakalayabilmek için Hz. Üstad’ın huzurunda bulunmak, o insibağı yaşamak lâzım biraz. Onun gizli açık hayatında öyle enginliklere vâkıf olmuşlar ki bakışının bizim bakışımız seviyesinde kalması düşünülemez, çok farklı bakıyor, farklı görüyor. Biz bakar-kör gibi bakıyoruz ona… Onun o hususî kıyafetle şöyle böyle bir insan olarak görüyoruz. Oysa onun mânâsı, cismaniyetini aşkın olduğundan dolayı ihtimal o, mânâda bir mecazîdir. Ama Allah o mecazî mânâya bir güç vermiş, kapıyı da kapamıştır. Onlar muhtevayı görüyorlar. Zarfa değil de mazrufa bakıyorlar. Belki zarf silinip gidiyor, tamamen mazrufu gördüklerinden, böyle bir görme her zaman olmuştur. (…) Bugün dünyanın dört bir yanında hicret buutlu bir göç dalgası varsa, bu anil-merkez (merkez-kaç) güçten kaynaklanmaktadır. Bu gücün arkasında arpa kadar bir şeyi hediye olarak kabul etmeyen Hz. Bediüzzaman vardır. Hulusî Efendi, Zübeyir Gündüzalp, Mustafa Sungur, Bayram Yüksel, Abdullah Yeğin ve emsali dava erleri vardır. Hayatlarını Allah Resulünün Suffe Ashabı gibi geçiren ve Sahabe saffetinin temsilcileri olan kişiler vardır.

Evet, işte o dönemde etrafa saçılan ışıktan tohumlar, o tohumlar üzerine bina edilen büyük kompleksler ve dünyanın yedi bucağında açılan okullar, yurtlar, pansiyonlar, hep bu ilklerin izinden giden insanların gayretleriyle oldu. Onlar bu samimi zeminde samimiyet soluklaya soluklaya yetişmişlerdi.”

Sungur ağabey de şu takdirkâr ifadeleri beyan ediyor:

“Bu zamanda hakikat-ı Kur’aniyede saf tutan kardeşlerimizin manevî hüviyetini ihatadan âcizim. Bilhassa Fethullah Hocaefendi hakkında, ‘O zatlara arkadaş olmak, kardeş ve beraber olmak hepimiz için birer mazhariyettir. Bir lütf-u İlahîdir. Böyle masum ve yıldız misal zatlarla daima iftihar ederiz. Onlar bizim şeref tacımızdır.”

Sungur ağabey, en yakınlarına ve arkadaşımız Nevzat Bey’e aynen şunları da söylemiştir: “Biz, Üstadımızın hizmetkârlarıyız. Fethullah Hocamız ise, Üstadımızın vekil-i aslîsidir.”

Cenab-ı Hak onların hepsinden razı olsun.

Ağabeyimiz 1 Aralık 2012 tarihinde vefat etti. Bir gün sonra cenaze namazına katılmak nasip oldu. Cenab-ı Hak, sonsuz rahmetine mazhar kılsın ve bizleri de şefaatine nail eylesin.

Ağzımıza aldığımız baklavanın unu, içindeki tereyağı ve cevizi veya bir elmanın rengi, kokusu, etli kısmını teşkil eden vitamin ve minerallerin lezzet verecek şekilde hassas terkipler halinde hazırlanıp sunulması ile birlikte bunları algılayacak koklama, tat alma duyularının uygunluğu nasıl da tam uyum içinde yaratılmıştır… Şayet gıdaların iştah açıcı görüntüleri ve lezzetleri olmasaydı veya dilimize ve burnumuza bu özellikler verilmeseydi, muhteşem bir tablonun yarısının eksik kalması gibi olmaz mıydı?

Aslında meseleyi ilk başlangıcından almak, kâinat, insan ve Allah arasındaki münasebetin bütünlüğünü anlama açısından daha faydalı olacaktır. Yokluk âlemlerinden, daha doğru bir ifadeyle, Rabbimizin sonsuz ilmine dayanarak esir maddesinden, atom altı parçacıklardan geçerek yaratılan bir karbon atomunun kimliğine bürünerek bu akıl yürütmeyi atomun kelâm-ı nefsi ile kendi kendine konuşmasıyla da sürdürebiliriz.

Karbon Atomu Konuşursa

Rabbim beni elementler içinde çok hususi bir konumda yaratmış. Çekirdeğimin etrafında hareket eden elektronlarımın en dış yörüngesinin sekiz elektron olması gerekirken, sadece dört elektron yerleştirmesi sayesinde dört ayrı atomla bağ yapabilmem mümkün kılınmış ve böylece bütün organik bileşiklerin kaynağı olma hususiyetine sahip olmuşum. Oksijen, hidrojen, azot, kükürt veya başka karbon atomlarıyla sonsuz sayıda terkipler meydana getirme, suyla ve havayla birlikte hayatın maddî temelini teşkil etmiştir. Aklınıza gelen bütün canlıların teşkilinde, benimle beraber saydığım diğer elementler istihdam edilir. Canlıların temel yapıtaşı olan hücrelerin duvarlarından temeline ve bütün organellerine kadar her şey, protein, karbonhidrat, yağ ve vitamin gibi organik bileşiklerin kullanılmasıyla yaratılmaktadır. Tabiî ki toprak, hava ve su dışındaki, hayatın temelindeki dördüncü unsur olan Güneş’i unutmamalıyız. Çünkü Güneş olmasaydı; toprak, su ve havadaki atomlar olarak, çok büyük organik moleküller inşa edebilecek enerjiyi bulamadığımız için küçük moleküller hâlinde kalır ve hayata vesile olamazdık. Güneş’in ışınlarını teşkil eden foton denilen enerji paketçikleri benim diğer moleküllerle yaptığım kimyevî bağlarda enerji olarak tutulur. Yeşil bitkilerin yapraklarındaki klorofil molekülü vesilesiyle yaratılan bu fotosentez hadisesiyle, topraktan gelen su ve mineraller ile havadaki karbondioksit bir araya getirilerek, akılları durduracak mükemmel bir reaksiyon zinciriyle önce glikoz şeklindeki nispeten basit şekerler sentezlenir. Daha sonra her bitki kendine verilen özel metabolizmasıyla bu glikozu daha büyük moleküller olarak yağa, proteine ve diğer organik bileşiklere çevirirler. Meselâ zeytin, fındık ve fıstık bitkileri glikozu yağa dönüştürebilirken, nohut, fasulye ve mercimek proteine, buğday, pirinç ve patates ise nişastaya dönüştürür, başka bir ifadeyle, Kerim Rabbimizin hikmetli ihsanlarında birer memur gibi hizmet ederler.

Yolculuğun Farklı Bir Güzergâhı

Bu bitkilerin meyvelerinde, kök ve gövdelerinde, hatta yapraklarında birikerek meydana getirdiğimiz bu dev organik moleküllerin bazısını doğrudan ekmek, meyve veya sebze şeklindeki gıdalar olarak alırsınız. Fakat bazı atomların yolculuğu biraz daha uzundur. Asıl üretici rolünde yaratılmış olan bitkilerden istifade eden diğer canlılar ise hayvanlardır. Bitkilerle beslenen inek, koyun, keçi, tavuk gibi hayvanlar, gıda olarak aldıkları bitkilerin bünyesindeki organik molekülleri önce sindirir, sonra da kendi yapılarına uygun et, süt, yumurta, yağ gibi yeni gıda paketlerine dönüştürülmesi için ev sahipliği yaparlar. Dolayısıyla beni bir karbon atomu olarak takdir eden hey şeyin Sahibi ve Yaratıcısının ilmine ve kudretine dayanarak, bir bitkide şeker molekülü, bir hayvanda ise et, süt veya yağ molekülü haline gelebilirim.

Yolculukta Daha Yüksek Bir Mertebeye Hareket

Şimdi baklava yaparken, şekeri, unu ve cevizi; Güneş’in pişirip olgunlaştırdığı ayrı ayrı üç bitkiden, tereyağını; bitkileri yedikten sonra kan ile ince bağırsak muhteviyatı arasından tasfiye edip süt şeklinde sentezleyen İlahî İsimlere mazhar olan inekten, elde ediyorsunuz. Ayrıca hamur haline getirip tekrar pişiriyorsunuz. Baklavayı hazırlayıp pişiren ustaya tabii ki teşekkür ediyorsunuz. Peki, ustanın hazırladığı baklavanın malzemelerini, akıl almayacak sentez süreçlerinden geçirip olgunlaştıran, tatlandıran Kerim Rabbimizi hatırımıza getiriyor muyuz? Aynı şekilde kuru bir elma dalını mevsimi gelince yeşillendiren ve çiçeklerle bezeyip sonra onları leziz ve kırmızı vitamin deposu elmalara dönüştüren O sonsuz cemal, kemâl ve ihsan sahibi Zat’tan (celle celâluhu) başka kim olabilir?

Düşünmeden ağzınıza attığınız baklavanın veya elmanın tadını algılayacak tatma duyunuz, çiğneyecek dişleriniz, yumuşatacak tükürük bezleriniz, ağızda çevirecek kaslı diliniz, çeneleri oynatacak çiğneme kaslarınız, tam yutarken akciğerlerinize kaçmasını önleyecek yutak kapağınız ve yutma refleksini hareket geçiren sinir merkezleriniz olmasaydı, ne yapardınız?

İnsaniyet Mertebesine Yükselme

Belki bazı insanlara mânâsız gelebilir, ama ben bir karbon atomu olarak havada kirli bir gaz iken, bir bitkinin yapısında şeker olarak yer aldıktan sonra bir ineğin kanından geçerek memelerinden salınan süt içinde yağ olmayı, sonra da Allah’ı tanıyan bir mü’minin gözünde veya beyninde işe yarayan bir molekül olmayı, kendi açımdan büyük bir tekâmül olarak görürüm. Bunun için yolculuğumun biraz daha devam etmesi gerekiyor.

Sindirimle Parçalanma, Emilim ve Yeni Bir Forma Girme

Dişlerinizin arasında ezilmem ve tükürükle yoğurulmam sırasında, dilinizin bazı hareketleri için cüzî bir katkınız gerekir. Fakat yutma işleminden sonra artık sizin basit kesbinize ihtiyaç yoktur. Yemek borunuzdan aşağıya doğru dalgalar halindeki kasılmalarla midenize inerim. Zaten siz daha yemeği görünce, mideniz otomatik bir şekilde, yani yaratılış kanunlarına tâbi olarak, salgı yapmaya hazırlanmaya başlamıştır. Salgılanan asit ve enzimlerle daha küçük moleküllere parçalanmaya başlarım. Ancak midenizin kendisini sindirmemesi için Rabbimiz enzim ve asitten önce midenin iç yüzeyini koruyucu bir mukus salgılatarak yıpranıp yaralanmasını önler. Burada bir aksaklık olursa, mide içinde yaralar (ülser)meydana gelebilir. Mideden sonra geçtiğim bağırsağın en kısa fakat önemli bölgesi olan onikiparmak bağırsağına hem karaciğerden, hem pankreastan hem da bağırsak duvarından gelen çok sayıda protein ve karbonhidrat parçalayıcı özel enzim ve hormonla, yağların sindirimi için gerekli safra salgısıyla organik moleküller parçalanarak küçülmeye devam eder. Bağırsağın ikinci bölümünde parçalanmanın en son ürünlerini elde etmek için salgılanan çok sayıda yeni enzimle, artık proteinler aminoasitlere, karbonhidratlar monosakkaritlere, yağlar da yağ asitleri ve gliserine dönüşmüş olurlar. İnce bağırsağın son kısmında ise iyice küçülen organik moleküller villüsadı verilen mikroskobik memeciklerin içine yerleştirilmiş kan ve lenf kılcallarına geçerek emilirler. Eğer bu son safhada kana geçerek emildiysem, beyine, göze, kemiğe veya kaslara gidip vazife alabilirim. Emilmemiş ve kalın bağırsaktan fosseptik çukuruna atılacak dışkı içinde de kalmış olabilirim.

Gerçi beyninize veya gözünüze de gidip yerleşsem orada da çok uzun kalamayacağım. Siz de bu dünyada çok uzun kalamayacağınız için, sizi toprağa koyduktan bir müddet sonra maddî olarak tekrar aslî unsurlarımıza dönüşmüş olacağız. Neticede bazı atomlar doğrudan fosseptik çukurundan toprağa geçerken, bazılarımız sizin ölüp toprak olmanızı bekleyeceğiz. Sonunda organik molekül olmaya başladığımız noktaya, yani toprağa döndüm. Artık yeni bir bitkinin yapısına girebilecek yapıya dönüşmüş oldum. Kim bilir belki gelecekte tekrar farklı bir bitkide yağ veya şeker molekülü olarak, yeni bir hayvanda, belki bir tavuğun yumurtası yoluyla yine sizin vücudunuza girebilirim. Belki kulağınızın zarına yerleştirilirim, belki sperminizin yapısına girer ve oradan da dünyaya gelecek yavrunuzun vücudunda yer alabilirim. Ne kadar hayret verici ve sırlı bir yolculuk değil mi?

Bundan sonra yediğiniz yemeğin içinde hangi moleküller olabileceğine, hangi safhalardan geçerek sizin önünüze nimet olarak geldiğine ve bu iş için Güneş’in, havanın, suyun ve toprağın nasıl seferber edildiğine, gıdaların lezzetini ve güzelliğini idrak etmeye uygun duyu organlarıyla birlikte, onları vücudunuza zarar vermeden en doğru yerde kullanılması için kompleks yapıda hazırlanan enzimlere daha iyi dikkat edersiniz, değil mi?

Kendisinden ders aldığım Hocamın, bir keresinde bizler baklavayı aceleyle yutup ikincisi almayı düşünürken, bir keresinde de elmalarımızı bitirmişken, kendisinin baklavanın ince iki yaprağını veya çeyrek elmanın yarısını ağzında uzun bir süre çevirip tefekkür ettikten sonra bize verdiği bir nasihati size özetledim. Zaman zaman da yemek yerken bu tefekkürü yapmaya gayret ediyorum. Bir deneyin isterseniz; hem daha az yiyecek, hem de gıdanın maddî tadından daha fazla manevî lezzet alacaksınız.

Öğrencilerim, asistanlarım nerede olduğumu merak etmişler. Beni aramışlar, bakmışlar ve Süleymaniye Kütüphanesi’nde çalışırken buldular beni.”

Bu sözler, yakınlarda ruhunun ufkuna yürüyen bir asırlık çınara, Fuat Sezgin’e ait. Bilim tarihinde Müslüman âlimlerin oynadığı önemli rolü bütün dünyaya ispatlayan, sadece yayınladığı çok sayıda eserlerle değil, hazırlanmasına vesile olduğu âletler, cihaz kopyaları, maketler ve model koleksiyonlarıyla dünya bilim tarihine kazıyan bir âlim…

Fuat Sezgin ile defalarca görüşmeler yaparak, biyografisini daha hayattayken kaleme alarak kültür hayatımıza mühim bir katkı sağlayan Prof. Dr. İrfan Yılmaz’ın eserinden[1]aldık bu sözleri.

“Aslında böyle bir şeyi (147’liklerden olmayı) beklemiyordum, ama Türkiye’de atmosferin değiştiği realitesini de görmüştüm. Hatta bazen de dışarıya çıkmayı istiyordum, ama kendi kendime de çıkamazdım.

Memleketimi çok seviyordum, çok şeyler yapmak istiyordum… O gün artık Türkiye’de yaşayamayacağıma inandım.

Amerika’daki, Almanya’daki dostlarıma, ‘Bugünden itibaren ben üniversitesinden atılmış bir insanım, yanınızda çalışmak isterim, benim için bir yer var mıdır?’ diye birkaç kısa mektup yazdım. “Almanya’ya misafir doçent olarak davet edildim.”

Galata Köprüsü’nde Yarım Saat

“Ayrılmadan (13 Mart 1961) önceki son gece Galata Köprüsü’ne gittim. Karaköy’e yakın bir tarafından, yüzüm Anadolu Yakası’na çevrili, yarım saat kadar parmaklıklara dayalı olarak derin derin düşünmeye başladım.

O kadar çok sevdiğim İstanbul’dan ayrı, bütün hayat boyunca nasıl yaşayabileceğimi, memleketimi altüst eden hâdiselerin sebeplerini kendime soruyordum. Aradan geçen kırk yedi yıldan beri İstanbul’a uğradığım her seferde o köprünün kuzey köşesinde geçirdiğim yarım saatlik muhasebeyi ve nemli gözlerle oradan ayrılışımı hep hatırlarım.”

Altı Aylığına mı Çağırdınız?

Sürgün cezasına denk gelenler iyi bilir, sıkıntı; yalnızca gurbet hasreti, yabancı bir kültür değildir, aklının ucundan geçmeyen sıkıntılara rast gelir insan. Almanya, o yıllarda da bir mazluma kucak açmıştır, ancak Fuat Sezgini büyük bir sürpriz beklemektedir. Rektör yardımcısı, dört ay sonra odasına davet eder ve kendisine:“Biz sizi altı ay için çağırdık, altı aydan sonra ne yapmayı düşünüyorsunuz?” der. Mahcup bir şekilde, “Amerika’ya gitmek ister misiniz? Frankfurt’ta kalmanız mümkün değil. Maalesef size yardım edebilmek için böyle bir yanlışlık yaptık” diye ilave eder. Frankfurt Şarkiyat Enstitüsü,altı aylığına izne ayrılan bir akademisyenin yerine derse girmesi için çağırmıştır kendisini. Sürgünler insanı daha da bir hissî yapar belki, ama hoca duygularının esiri olmamaya kararlıdır:

“Ben çok rahat bir şekilde dinledim onun söylediklerini. Türkiye’de o ihtilalden sonra ben, yeni bir insan olmuştum. ‘Hiç üzülmeyin’ dedim. ‘Ben hayatımı daima planladım. Liseyi şu zamanda bitireceğim, üniversiteyi de öyle… Şu yaşta doçent olacağım, dedim ve bütün bunlarda muvaffak oldum. Baktım her şeyde muvaffak oluyorum, bende bir şımarma başladı.

Ondan sonra bir askerî darbe geldi. Bir balığın üzerine atılan ağ gibi ben de o ağın içinde kaldım. O zaman baktım ki beşer olarak benim irademin bir sınırı varmış. İşte bu hâdiseden sonra ben şuna karar verdim: Hayatımda eğer altı haftalık bir geleceğim garanti edilse, yani o kadar yaşayabilecek kadar maddî imkânım varsa, yedinci haftayı düşünmeyeceğim. Onun için daha önümde iki ay daha var. Para da biriktirdim. Onları düşünmüyorum.’

Adamcağız bana baktı, baktı… Ayağa kalktı, beni kucakladı. Bana dedi ki: ‘Ben ateistim, Allah’a inanmıyorum. Fakat bu kadar inanan bir insan olmanıza ne kadar gıpta ediyorum!’

Sonra bana hissettirmeden çalışmış, kimlerle görüşmüş bilmiyorum. Frankfurt’a 100 km kadar bir mesafede Marburg şehrindeki üniversitenin Hititler bölümü başkanı geldi ve bana dedi ki: ‘Biz burada yeni Şarkiyat Kürsüsü kurduk, orada ders verecek kimse yok, siz bu dersleri alır mısınız?’

Daha altı hafta bile geçmeden oldu bütün bunlar. Böylece hayatımda çizdiğim yeni yolun doğru olduğuna inanmaya başladım. O inanç hâlâ hayatımın esasını teşkil ediyor. O zaman gençtim, sağlamdım, diriydim, bugün de çok şükür iyiyim. Yapacağım daha çok iş var; belki o yüzden Allah bana güç, kuvvet, sıhhat veriyor. O günlerde şöyle bir kararım da vardı: Yarım gün gidip bir yerde inşaat işçisi olarak çalışacaktım. Ondan sonraki yarım gün ve geceyi kitabımı yazarak geçirecektim. Bu düşünce bana müthiş bir kuvvet veriyordu! Uçuyordum, biliyor musunuz?

Sadece memleketimin perişan hâli beni rahatsız ediyordu.”

Çocukça Şeyler

“İhtilâl günlerinde Türkiye’de atmosfer hiç iyi değildi. Herkes birbirini ihbar ediyordu. ‘Filan Demokrat

Partili, falan Millî Birlik Komitesi hakkında şunları söyledi’ gibi sözlerle, birbirlerine düşmanlıkları ve hasetlikleri olanlar, ihbarda bulunuyorlar.

İsmini zikretmeyeceğim, bir adam Şarkiyat’ın atmosferini çok kirletti. Bizim çalışmalarımızı kıskanırdı. Devir askerî ihtilal devri. Hükümeti Yassıada’ya mahkûm etmişler. Siz gençsiniz, bu olayları bilmezsiniz, ama okumuşsunuzdur.

Millî Birlik Komitesi içerisinde bulunan bir subay, bizde Şarkiyat tahsili yapan bu adamın hanımının akrabasıymış. Bu yolla benim ismimi vermişler.

Zaten böyle ortamlarda bu işler de kolaydır.

İnsan, çocuklarının yaptığı hataları affeder. Ben de bu sebepten (27 Mayıs ihtilâlinin ardından yapılanlar için)çocukça bir hareketti diyorum. Zaten neticesi de benim açımdan iyi olduğu için böyle düşünebilirim. Bu yüzden bana fazla bir menfîtesiri olmadı diyebilirim. Tam aksine Almanya’ya giderek müthiş bir çalışma ortamının içerisine girmiş oldum. Onun için bugün de bir kızgınlık duymuyorum. Fakat şu hatırayı anlatmadan geçmeyeyim:

1971 senesi olabilir, belki 12 Mart dönemi olarak hatırlanan süreçti galiba. Kardeşim Re’fet Sezgin [(1925-1992) Adalet Partisi milletvekili, devlet bakanlığı ve enerji ve tabiî kaynaklar bakanlığı yaptı.]o sıralarda bakandı. Üstün zekâlı Türk çocuklarının geliştirilmesi maksadıyla, Almanya’da bir vakıfkurmak istiyordum. Vakıf vasıtasıyla da senede on kadar Türk talebesini finanse ederek, onlara bilimler tarihini öğretme düşüncemiz vardı.

Vakfa yardım sağlamak ve talebe istemek için Devlet Bakanı Mehmet Özgüneş’e [(1921-1992)emekli tuğgeneral, devlet bakanı]gittik. 1960 darbesinde Milli Birlik Komitesinde vazife yapanlardan biri de o idi. Daha sonra tabiîsenatör olmuştu.

Ona ‘Siz askerî darbe yaptığınız andan itibaren daima sizin yanlış yaptığınıza inandım ve size karşı hep muhalif oldum. Maalesef her şeyi yanlış yaptınız, ama bir şeyi doğru yaptınız… Bu da beni memleketten çıkarmış olmanızdır’ dedim, kıpkırmızı oldu.”

Fuat Sezgin, 94 yıllık bir çınar ve geride dev eserler bırakan bir âlim. İslam dünyasının bilimdeki izzetini gösteren ve bunu dünya bilim literatürüne âdeta kazıyan bir bilim adamı.  İlimde zirvelere çıkması bir sürgün öyküsü ile başlamıştı. Çok sevdiği İstanbul’da, 30 Haziran 2018’de vefat etti. Nur içinde yatsın…

Bazen şiddetli bir fırtına alır götürür garip tohumu, betonlaşmış yurttan, yaban ellere. Tohum endişelidir; götürüldüğü toprağın ona sahip çıkacağını, büyüteceğini, göklere çıkaracağını nereden bilsin. Yoksa hiç rüzgâr esmeyip de kalıverse, kaybolup gidecektir çorak toprakta. Rüzgâr elinden tutmuş kurtarmıştır onu.

“O’dur ki rahmeti olan (yağmurun) önünden müjdeci olarak rüzgârlar gönderir” (A’raf, 7/57).

Dipnot

[1]Yitik Hazinenin Kâşifi Fuat Sezgin, Prof. Dr. İrfan Yılmaz, İstanbul: Yitik Hazine Yayınları, 2010.

Ansızın vakt-i merhûn elden gider;

Sil gönülden mâsivâ serabını!..

Silinir aşk-ı lika dilden gider

Vur iştiyak tamburunu her gece!..

İnlesin arz u sema o nağmeyle;

Dillendirsin ruh onu hece hece,

Semâa kalksın dil o velveleyle…

Olsun o Hak nuruna bir pervane,

Şakısın dil-dudak sevda yolunda;

Bulsun bulacağını bu divane,

“Sen, Sen!..” duyulsun sağında solunda.

Bitmesin acı hicranla hiçbir gün,

Duymasın Sensizliği asla gönül;

Olmasın bu günüm o karanlık dün,

Ey Ezelî Nur hep gözlerime gül!..

Seni tanımada yâr oldu felek,

Marifet-i tâmme gönül arzusu;

Müştaktır cemaline ins ü melek,

Lütfeyle bendene de o hususu!..

***

Roland Barthes ve Stanley Fish gibi düşünürler ise metinden ziyade okurun yaptığı yorumu esas alır.[2]İngiliz yazar ve edebiyat teorisyeni Terry Eagleton da metin yorumlamalarında, okursuz herhangi bir edebîmetin olmayacağını öne sürer. Hatta işi biraz daha ileri götürür ve edebiyatın var olabilmesi için okurun da yazar kadar hayatîönem taşıdığını savunur.[3]

E.D. Hirsch ise doğru yorumu, yazarın metne kendi yüklediği anlamın bulunmasına bağlar.[4]Metindeki mânâyı inşa ve yorum sürecini devamlı faal olan ve düşünen zihinle de irtibatlandıranlar olmuştur. İtalyan hukukçu, filozof ve teolog Emilio Betti bunlardan biridir.[5]

Bununla birlikte yazarın niyeti ve metne vermek istediği mânâ merkeze alınarak yapılan metin yorumlamaları vardır ki bunlara “maksatçı” (intentionalist) denir.[6]Hirsh, anlamın objektif olmadığını belirtir ve metni anlamlandırma olayını, okurun zihni ve şuuru üzerinde temellendirir.[7]

Peki Batı’nın daha ziyade maddîve zahiri yorumlar yapma metodu, Bediüzzaman Hazretlerinin eşya ve hadiselere mânâ verirken kullandığı manevîyorumlama metodu ile karşılaştırılabilir mi? Üstad’ın mânâ inşasına dair prensipleri, Batı yorumbiliminin daha bütüncül ve derli toplu bir metin yorumlamasına gitmelerine katkı sağlayabilir mi?

Hiç şüphesiz bu konu, Üstad’ın mânâ-yı harfî, mânâ-yı ismî, ene, niyet ve nazar kavramlarına yüklediği mânâlar ile ele alınabilir. Bediüzzaman, mânâ-yı harfî ile eşyanın Sanatkârına atıfta bulunmasını; mânâ-yı ismî ile de bir nesnenin kendi kendine mânâ atfını kasteder. Benlik (ene) emanetini taşıyan insanı ise, bu iki realiteyi idrak eden, şuurlu, İlahîİsim ve Sıfatlara ayna, iradîbir varlık olarak görür. İnsandaki nazar ve niyetin, hem Sanatkârı, hem de sanat eserini değerlendirmede önemli rol oynadığını söyler. Nazar ve niyetin, eşyanın (herhangi bir edebîeser de dâhil olmak üzere canlı ve cansız her şey) rengini değiştirdiğine dikkat çeker. Üstad Hazretleri bu yorumlama ve mânâ inşasını, Kur’an’ın feyzi, imanın nuru ve şuuru ile yapar: Sanatkârla Cenabı Hakkı, sanat eseriyle Kudret Kaleminin yazdığı bütün mevcudatı, ene ile ise, bütün İlahîİsim ve Sıfatların tezahür ve tecellilerine mazhar olan insana emaneten verilen, mutlak İlahîvasıfları anlamak için yapılan mukayeselerde birim değer olarak kullanılan, müstakil vücudu bulunmayan, aynadaki görüntüye benzeyen benlik duygusunu kasteder.

Üstad’ın eşyayı yorumlama ve anlamlandırma yaklaşımında kullandığı terimleri, Batı yorumbiliminde şu benzetmeleri yaparak kullanabiliriz: Mânâ-yı harfî, yazar; mânâ-yı ismî, metin ve ene ise okuyucu olsun. Böylelikle enenin yani okuyucunun nazar ve niyetinin metinden çıkaracağı mânâ ve yorumun üzerindeki etkisi kendiliğinden ortaya çıkmış oluyor. Üstad; herhangi bir metni ya da yaratılan şeyi mânâ ve yorumlama meselesini, ne Roland Barthes ve Stanley Fish gibi sadece okur üzerinden yapıyor, ne E.D. Hirsch gibi yazar merkezli bir yol takip ediyor, ne de sadece metin merkezli bir rota izliyor. Aksine o, mânâ inşasını, Batı yorumbilimi ile ifade edecek olursak, yazar, okur ve metin üçlüsü ile yapıyor.

Konuyu yine Üstad’ın Sanatkâr ve sanat eseri benzetmeleri ile misallendirebiliriz. Herhangi bir kişinin, Norveçli ressam Edvard Munch’un “Çığlık” isimli tablosunu incelediğini düşünelim. Bu kişinin tabloyu, sanatkârı Edvard Munch’suz değerlendirmesi ne kadar tutarlı olur? Tabloyu müstakilen yorumlaması ne kadar doğru olur? Sadece kendi nazarına güvenmesi ne kadar mantıklıdır?

Ayrıca herhangi bir şeyi yorumlama hususunda, Üstad’ın niyet ve nazar kavramlarına yüklediği mânâlar çok önemlidir. Bediüzzaman, niyet ve nazarının eşyanın mahiyetini değiştirdiğini ifade eder. Üstad’ın bu yaklaşımı, Janet Wolff’un düşünceleri ile örtüşür. Zira Wolff, okurun özgün bakış açısının önemli olduğunu ve metnin okur ile buluştuğunda değişebileceğini söyler.[8]

Bir gözlüğün camlarının rengine göre, nesnelerin rengi değişik görünebilir. Benzer şekilde, bir okur veya yorumcu, herhangi bir metne veya sanat eserine hangi niyet ve bakış açısıyla bakıyorsa, o şeyi ona göre yorumlar. Tenkit niyeti ile inceliyorsa, kusurlar görür; peşin hükümle bakıyorsa, aceleci ve ön yargılı hükümler verir; istifade niyeti ile dikkatini veriyorsa, müstefit olur, hatta feyz alır.

Batılı filozoflar, yorumbilimciler ve edebiyat eleştirmenleri, metin yorumlamalarında yazar, metin ve okuyucunun etkisi üzerinde durmuş, ancak bu konuda herhangi bir ortak görüşe varamamışlardır. Bediüzzaman Hazretlerinin eşyayı yorumlamada kullandığı mânâ-yı harfî, mânâ-yı ismî, ene, niyet ve nazar mefhumları, Batı yorumbilimi için de yeni açılımlar temin edebilir.

Dipnotlar

[1]Hilmi Yavuz, Okuma Biçimleri, İstanbul: Timaş Yayınları, 2010.

[2]a.g.e.

[3]Tolga Kavalcı, “Üç Önemli Kuramcı Üzerinden Alımlama Estetiğinin İncelenmesi ve Bir Uygulama,” Söylem Filoloji Dergisi, Yıl 2, Sayı 3, 2017, s. 57.

[4]Yavuz, a.g.e.

[5]a.g.e.

[6]Burhanettin Tatar , Din, İlim ve Sanatta Hermenötik, Ankara: İSAM Yayınları, 2014, s. 22–23.

[7]Burhanettin Tatar, Felsefi Hermönetik ve Yazarın Niyeti, Ankara: Vadi Yayınları, 1999, s. 17.

[8]Janet Wolff, Sanatın Toplumsal Üretimi,İstanbul: Özne Yayınları, 2014, s. 109.

“Zâhire nazar eyler isen, “sen” ile “ben” var,

Amma ki hakikatte, ne ben var ne de sen var.” (Niyazi-i Mısrî)

Eğer her varlık O’ndan peşi peşine gelen tecelliler temadisinden ibaret ise -ki öyle olduğunda şüphe yok- egoizma ve ötesine kapılar bütün bütün kapalı demektir. Bunları görmezlikten gelerek enâniyet adına takındığı her tavır ve her görüntü insanı Hak’tan fersah fersah uzaklaştıran bir unsur haline gelir. İnsanın kendi uzaklığını aşıp Hakk’ın mutlak yakınlığını duyması onun marifet potasında eriyip kendi adına yok olmasına bağlıdır. İşte konuya ışık tutan latif bir beyan:

“Ârif isen ‘Sen, ben” demeyi bırak!..

Sürekli yüz yere sür ve O’na bak!..”

Aslında esmâ ve sıfât-ı sübhâniyeye ayna olmuş, ahsen-i takvîmin mücellâmir’âtına düşen de budur. Bu zaviyedendir ki, bir manada mercûhun râcihe tereccühü açısından bir beyt-i Hudâ olan dil, Kâbe’den daha muallâbir ayine-i samedâniye kabul edilmiştir. Bu mazmunu ifade sadedinde söylenmiş pek çok sözden:

“Âyine-i idrakini pâk eyle sivâdan,

Sultan mı gelir hâne-i nâ-pâke, hicâb et!” (Nâbî)

***

“Dil, beyt-i Hudâ’dır; ânı pâk eyle sivâdan,

Kasrına nüzûl eyleye Rahmân gecelerde.” (İbrahim Hakkı)

***

کعبه بنیاد خلیل آذر است

دِل نظر گاه خليل أکبر است

“Kâbe, Âzer’in oğlu Hazreti Halil’in yaptığı binadır; insan kalbi ise Allah’ın binası ve nazargâhıdır.” beyanlarıyla iktifa etmeyi düşünüyoruz ki, bütün bunlar âyine-i Samed olan kalbin rüçhâniyetini vurgulamaktadır.

Ne var ki, bu mücella ayna yüzünü mâsivâya döndürdüğü zaman, tecelligâh-ı ilâhî olma özelliğini kaybederek kendine küsuflar yaşatan kapkaranlık bir zindana dönüşür ve şeytanların cirit attığı bir alan halini alır.

İnsan-ı mü’mine düşen, gölgesini arkasına alarak hep ziya ufkuna doğru yürümek olmalıdır ki o muallâ meclâ olma konumunu kaybetmesin!.. Zira latife-i rabbâniye, Hakk’ın, idrakleri aşkın öyle müstesna bir meclâsıdır ki, hadis diye rivayet edilen bir güzel söz mealen onu şu takdirkâr ifadeyle dillendirir: “Sığmam dedi Hak arz u semaya / Kenzen bilindi dil madeninden.” Bu itibarla insan, nefis ve cismâniyet açısından kendini yerden yere vurmasına mukabil, Hakk’ın وَنَفَخْتُ فيهِ مِنْ رُوحِي “Ben onun içine ruhumdan üfledim.”(Hicr sûresi, 15/29; Sâd sûresi, 38/72) buyurduğu o derinlerden derin yanına her zaman hâlî-kâlî saygılı olmalı ve ona bir mihrâb-ı mükerrem nazarıyla bakmalıdır.

Ama bakmıyorlar çokları kendilerine böyle.. alamıyorlar bu nimet-i uzmâ karşısında almaları gerekli olan pozitif tavrı.. nefis güdümünde hareket ediyor, şeytanın kalbe nüfuzuna menfezler açıyorlar.. hevâ ve hevesin tesirinde sıkışınca yalvarıp yakarmaya duruyor; nimetlerle serfirâz kılındıklarında da kendilerini şımarıklığa salıyor ve küstahlaşıyorlar. (Hûd sûresi’nin 10. ayeti ve benzer ilahî beyanlar bu mazmunu ifade etmektedir.)

Evet, haknâşinas insanlar, bela ve musibetler karşısında âh u vâh edip sızlanmaya dururlar, sıyrılınca da onlardan bütün kalb kapılarını şeytanlara açar ve kendilerini onların güdümlerine salarlar. Yol boyu, ervâh-ı habîsenin iğvâsı, dünyanın debdebe ve ihtişamı, mesâvîye karşı açık bulunmaları, dünya hayatını bilerek ötelere tercih etmeleri onları birer hayvan haline getirir ki, böyleleri Kur’an-ı Kerim tarafından şöyle tehdit edilirler:

“Ölüp de bize döndürüleceklerini ummayan, bilerek gönüllerini dünya hayatına kaptırıp onu ebedi ahiret hayatına tercih eden, onca delâil-i ulûhiyete rağmen âyât-ı tekvîniyeyi görmezlikten gelerek ömürlerini gaflet içinde sürdüren kimselerin irtikâp ettikleri bu müterâkim mesâvi ile varacakları yer cehennem ve ateş-âlûd bir yerdir.”(Yunus sûresi, 10/7-8) “Artık dileyen iman etsin, dileyen de kâfir kalsın.”(Kehf sûresi, 18/29) Gerisini siz düşünün!.. “Şüphesiz Allah hakkı beyan buyurur ve doğru yolu gösterir.”(Ahzâb sûresi, 33/4) Her şey insaf ve idrakinize emanet!..

İsterseniz şimdi bu fasla bir noktalı virgül koyarak biraz da mâhiyet-i insâniyenin iç dinamiklerine icmâlî bir göz atalım. Zira potansiyel olarak meleklere fâik olan bu ahsen-i takvîm harikası, öteden beri hep dikkatleri çekegelmiş maddî-manevî anatomisiyle yüzlerce mütefekkir ve ruh insanının hassasiyetle üzerinde durduğu bir âbide varlıktır. Daha niceleri de üzerinde duracak ve onu mahiyet-i nefsü’l-emriyesine uygun keşfe çalışacaktır.

Uzak kaldık biz Senden, Sense hep kalblerdesin;

Bir gülsün, bir bülbülsün, hiç dinmeyen nağmen var,

Yaşıyorsun her çağda ve her an dillerdesin…

Hayaline bend oldu bendegân gönülleri,

Seni yâd ediyor her an onların dilleri;

Dünya sevdalıları dünya deyip dursunlar,

Sensin aşk erlerinin biricik emelleri…

Bizler birer bendegân, Sen ise bir sultansın,

Dudağının şerbetiyle dertlere dermansın;

Senin nur iklimin âleme dâru’l-emândır,

Sen bütün kapı kullarına cansın, canansın…

Uzat ümitbahş elini yolda kalmışlara!..

“Çağ çağ!..” diyerek gidip gaflete dalmışlara;

Takılıp kalmasın “Sen” diyen asla yollarda,

Bend olmasınlar dünyaperest aldanmışlara…

Canımız Sen, cananımız Sen, gel bize can ol!..

Gönüllerimiz Senin tahtın, o tahta kurul!..

Şeytan cirit atıyor düşünce dünyasında,

Arkasından sürüklenen her çağdan daha bol…

***

Her canlıya kendisine has vücut, sistem ve organlar, hayatta kalabilmesi ve kendini koruyabilmesi için farklı unsurlar ve gıdasını elde edebilmek için çeşitli imkânlar takdir ve ihsan edilir.

İnsanlar çevre etkisi veya yanlış beslenme gibi sebeplerle hastalandıklarında doktorlara başvururlar. Onların tavsiye ettiği ilaçları kullanarak şifa bulmaya çalışırlar.

Peki, tabiatta yaşayan sayısız hayvan nasıl şifa bulur?

Hayat şartlarına uygun olarak hayvanlara ihsan edilen vücut özellikleri veya hususi olarak yaratılan metabolizmalar, onları dış ortam şartlarına karşı korur. Bizim sonradan keşfettiğimiz bazı bitkiler de onlar için ilaç olabilmektedir. Özellikle son zamanlarda keşfedilen şifalı ot, kabuk, yaprak, kök, çiçek veya bitki sapları gösterdi ki insanoğlunun tüketmediği yabanî bitkiler veya bitkilerin sap ve yaprak gibi bölümleri, birçok rahatsızlığa faydalıdır. Ceviz yaprağı, kiraz sapı, mandalina kabuğu, narçiçeği, kereviz kökü gibi ürünleri satan market ve bunlara olan talep hızla artmaktadır. Bu bitkilerden bazı örnekler: acı bakla, acı yonga, acıağaç, baldıran, balıkotu, bamya çiçeği, banotu, çakşır otu kökü, çamfıstığı, çamsakızı, çam tere,çekem, çemenhatmi, hatmi çiçeği, havacıva, iğde çiçeği, kâfur, kakule, kantaron, karabaş otu, keten tohumu, keten yağı, kına ağacı, kınakına, kızılcık, nazar otu, nergis, nilüfer, oğulotu ve okaliptüs.

Rabbimizin Şafi isminin tezahürüne hizmet eden bitkiler hayvanlar tarafından yenmekte ve onlara şifa vesilesi olmaktadır.

Bazı hayvanlarla ilgili hususî şifa vesileleri ve koruyucu mekanizmalar ise şu şekildedir:

Zürafalar

Beş metreye varan boylarıyla zürafalar, karada yaşayan hayvanların en uzunlarıdır. Zürafadaki koku yayma özelliğini inceleyen bilim insanları, derisinde 11 farklı kimyevî madde tespit etmiştir. Birleştirdikleri zaman daha etkili olan bu maddeler, incelendiği zaman antibiyotik özellik taşıdıkları görülmüştür. Vücudunda oluşabilecek mantar ve bakteriyi önleyen, keneleri uzak tutan ve mikropların büyümesini engelleyen bu maddeler çok karmaşık olup laboratuvarlarda birçok reaksiyon neticesinde elde edilebilir.

Bezoarlar

Dağ keçilerinin bir türü olan Bezoarlar; Türkiye, İran, Türkmenistan ve Pakistan’da görülmektedir. Siyah, kahverengi, gri, kızıl ve beyaz karışımı renkleri vardır. Dişileri de erkekler gibi boynuzlu ve saç rengi ile aynı renkte sakallıdır.

Farsça ilaç anlamına gelen Bezoarların, yılan tarafından ısırılınca hep sütleğen bitkisini yemesi insanların dikkatini çekmiştir. Çeşitli araştırmalar yapan bilim insanları, sonunda sütleğen bitkisindeki öforbon maddesini bulmuştur. Bu maddeyi inceleyince hayrette kalmamak elde değildir, zira öforbon bazı kimyevî reaksiyonlar neticesinde yılan zehrini etkisiz hale getirmektedir. Zehirlenen hayvan, Şafi İsminin sevkiyle o kadar ot arasından bu bitkiyi arayıp bulmaktadır.

Dalgıç Ustaları

Dalgıçlar, denizin derinliklerinden yüzeye aniden çıktıklarında vurgun denen çok ağrı verici ve öldürücü olan bir hadise ile karşılaşırlar.

Peki, bütün hayatını denizde geçiren, oksijen tüpleri olmayan milyarlarca hayvan vurguna maruz kalmadan hayatlarını nasıl sürdürürler?

Mesela, yunuslar ve balinalar, insanların teçhizatsız inemeyecekleri derinliklere rahatlıkla iner, çıkarlar. Bu derinlikte insanların ciğerleri basınca dayanamaz; fakat yunusların akciğerlerindeki bronşlar ve hava kesecikleri özel kıkırdak halkalarla koruma altına alınmıştır.

Bu hayvanlar, vurguna maruz kalmamak için, derinlere dalarken, boş ciğerlerle dalış yaparlar. Peki, sonra nasıl nefes alırlar? Bunun cevabı, bu canlıların kaslarında, insandakine oranla çok fazla miktarda bulunan miyoglobin proteinlerinde saklıdır. Bu proteinlerin yüksek oranda oksijen molekülünü tutabilme özelliği vardır. Gerekli olan oksijen, buradan sağlanır. Yunuslar ve balinalar bu sayede istedikleri kadar derinlere dalabilir.

Bize Zehir, Ona Besin

Güney Amerika’nın tropikal bölgelerinde yaşayan ara papağanlarının boyu ortalama 80 cm, ömrü ise yaklaşık 60 yıldır.

Bu kuşlar, bazı bitkilerin düşmanları için ürettikleri kuvvetli bir tür kimyevîzehir olan “striknin” maddesiyle beslenir. Bu kuşlar, besleyici değeri yüksek, ancak zehirli olan bu tohumları yedikten hemen sonra belli bir bölgedeki kayalıklara doğru uçarlar. Oraya vardıklarında, burada bulunan bazı killi kaya parçalarını kemirip yutarlar. Kuşların ortada herhangi bir sebep yokken kil yutmaları, oldukça şaşırtıcı bir davranıştır. Ancak yapılan araştırmalar sonucunda, bu garip davranışın gerçek sebebi anlaşılmıştır: Killi kaya parçaları “kaolin” maddesine sahiptir. Kaolin, tohumların içindeki zehri emebilecek şekilde yaratılan bir maddedir. Ara papağanları, bu sayede tohumları sindirebilmekte ve zehirden dolayı herhangi bir zarar görmemektedir.

Kuzey Kutup Böceği

Kuzey kutup böceği, yine İlahîbir ihsanın sonucu olarak, vücudunda bir nevi antifriz görevi yapan bir alkol çeşidi vesilesiyle kendisini kutbun dondurucu soğuğundan korumaktadır.

Böceğin vücudundan yaratılan gliserol ya da diğer adıyla gliserin, kanın ve diğer sıvı moleküllerin donmasına; buz kristallerinin hücreleri öldürmesine ve hücre bağlarını parçalamasına engel olmaktadır. Bununla birlikte kuzey kutup böceklerinin vücut sistemleri hava soğudukça ve günler kısaldıkça daha dirençli bir hâle gelmektedir. Isı düştükçe vücutlarındaki su hacmi otomatik olarak azalmakta, bünyelerinde gliserol ve sorbitol gibi antifrizler daha çok üretilmektedir.

Bu canlılar üzerinde yapılan deneyler, gliserol sayesinde kuzey kutup böceğinin -87 santigrat derecelik bir soğukta bile hayatta kalmayı başardığını göstermiştir.

Radyasyona Dayanıklı Akrepler

Bilim insanları bir atom bombası denemesi sonrası hayatta kalabilen bir akrep türünü araştırır fakat tatmin edici bir cevap bulamaz. Nasıl oldu da bu hayvan, bütün canlıları yok eden radyasyon yağmurundan sağ çıkabildi? Yaklaşık 500.000 yıldır dünyada bulunan akrepler, adeta yaşayan fosillerdir. Dünyanın ilk zamanlarında daha çok etkili olan patlamalar, güneşten ve uzaydan gelen zararlı ışınlar karşısında Rabbimizin kendilerine bahşettiği koruyucu sistemle hayatta kalabilmişlerdir.

Üşümeyen Hayvan

Mikroskobik su ayısı olarak adlandırılan Tardigrad böceği, bir iğne ucu büyüklüğünde olan, tabiattaki en dayanıklı canlılardan biridir. Günümüze kadar 600 türü tespit edilen bu minik canlının bazı türlerinin ağızlarında iğne biçimli hortumlar vardır. Genellikle yosun ve likenlerde yaşayan bu böcekler, ağır şartlar altında bile hayatta kalabilmektedir.

Laboratuvar deneylerinde, 120 ⁰C’de ve 1000 atm basınçta canlı kaldığı gözlemlenmiştir. Bu minik canlının; beyni, iki gözü ve sindirim sistemi vardır, ancak kalp ve akciğerleri yoktur.

Kuru ortamlarda büzülerek dokularındaki suyun buharlaşmasını sağlar, bu sırada tardigradın oksijen tüketimi hemen hemen durur. Kurumuş tardigradlar rüzgârla başka yerlere taşınır ve gittikleri yeni bölgelerde elverişli ortam bulunca (ıslak yosunlar ya da nemli yerler gibi), Muhyi isminin cilvesiyle tekrar hayata dönebilirler.

Bu canlı üzerinde çeşitli araştırmalara katılan Ingemar Jönsson şöyle diyor: “Bu hayvancıkların, uzay boşluğunun şartlarına maruz kalmalarına rağmen hayatta kalmayı başarmaları bir gizem.”

Her bir hayvan, sevk-i İlahî ile harika işler başarıyor. Vucutlarına yerleştirilmiş olan harikulade mekanizmalar, ihtiyaç halinde aktif hale geliyor ve onları koruyor.

Doğar doğmaz hikmetli icraatlarına başlayabildiklerine göre, onlara bunları öğreten kim acaba?

Kaynaklar

Özdin, N.; Apillioğlu, O., Kimya O’nu Anlatıyor, İstanbul: Muştu Yayınları, 2013.

Toptaş, A. Çocuklarda Bitkilerle Modern Tedavi, İstanbul: Kaynak Yayınları, 2015.

Afrika hayretler içinde

Gökten sağnak sağnak nur akar

Hayretler Avrupa’da, Çin’de

Amerika, Avustralya

Karlar ülkesi koca Asya

Kutuplar diyarı Alaska

Dostlarım hayretler içinde

Bahar yaz erimedi karlar

Bütün dünya hayretle bakar

Semavi çiçek diye koklar

Gönüller hayretler içinde

Ege’de, Meriç’te inci kar

Söyle sınırlardan kim çıkar

Anadolu’da kar kürüyorlar

Melekler hayretler içinde

Bu karlar dondurmaz, üşütmez

Deli dolu yağmaz, kin gütmez

Yangın dumanı gibi tütmez

Yürekler hayretler içinde

Büyük bahara cemre karlar

Baş verir yüce emre karlar

Âb-ı hayat olur akarlar

Mevsimler hayretler içinde

Yeryüzünde bir yeni mevsim

İnsanlık bulamaz bir isim

Göğü gürleyen şimşek resim

Kâinat hayretler içinde

Hayret vericidir ki aynı yerde bulunan göllerbirbirinden çok farklı renklerde yaratılmıştır. Daha da ilginç olanı, tıpkı birer bukalemun gibi yıllar geçtikçe renk değiştirmeleridir. Bu halleriyle sanki şöyle bir mânâ duyurmak isterler tefekkür ehline: Her şeyi çeşit çeşit renklerle bezeyen Allah (celle celâluhu) Mülevvin’dir. Her bir eserini; her ân, farklı güzelliklerde ve harikulade renklerde yaratır.

Endonezya, dünyanın jeolojik olarak en aktif ülkelerinden biridir. Pek çok volkana ve volkanik göle ev sahipliği yapar. 200’den fazla aktif konumda ve çok daha fazla da sönmüş yanardağ barındırır. Özellikle Flores adasında yer alan Kelimutu yanardağının egzotik gölleri meşhurdur ve halk tarafından millî bir hazine olarak görülmektedir. Flores, üzerinde 14 aktif yanardağ taşıyan ve sık sık depremlerle sarsılan, insanlık tarihi için önemli bir adadır. Yüzölçümü 13.540 km²olan bu ada, bilim dünyasının yoğun ilgisini çekmekte ve araştırmalara konu olmaktadır. Ada sakinleri, 1.600 metre yükseklikte yer alan eşsiz güzellikteki göllerden çok etkilenmiştir.

Renkli Göllerin Özellikleri

Tiwu Ata Polo (TAP) gölü, volkanik tepenin güneydoğu kısmında yer alır ve “Büyüleyici Göl” olarak adlandırılır. Sıkça renk değişimi sergileyen, asidik tuzlu suyu olan volkanik bir krater gölüdür. TAP gölünün kuzeybatı kısmındaki büyük kabarıklık, beyaz köpük ve büyük gaz kabarcıkları, su altı hidrotermal aktiviteye işaret eder. Volkanik aktivite yönünden, diğer iki gölün arasında kalmaktadır. Yağmur fırtınalarında, etrafındaki volkanik kıyılardan göle kaya molozları taşınır.

Tiwu Nua Muri Koohi Fah (TIN) (Gençlerin Gölü) gölü, Tiwu Ata Polo gölünün bitişiğindedir ve en derin göldür. Bitişik iki göl, 35 metre yüksekliğinde parabolik bir bölme ile birbirinden ayrılır. Egzotik kükürt bileşikleri ve bakır bakımından zengin mineraller içeren volkanik bir krater gölüdür. Bu gölün yüzey suları sürekli hareket halindedir. Hareketlilik, gölün merkezinden krater duvarlarına doğru sarı bir köpürmenin yükselişinden kaynaklanmaktadır. TIN gölünün batı duvarındaki büyük yırtık, 1929 öncesi bir kırılma ve taşma olayının izlerini taşımaktadır.  Smithsonian Enstitüsü tarafından yayınlanan volkanlar dizininde, 1938 ve 1965’te meydana gelen ve bir aydan daha uzun süren, orta dereceli “hidrotermal patlamalar” listelenmiştir.

Tiwu Ata Mbupu (TAM) gölü ise, en batıdaki göldür ve diğer ikisinden yapısal olarak farklıdır. TAM gölü, “Yaşlıların Gölü” diye anılmaktadır. Diğer göllere kıyasla, gaz girdisinin en az olduğu bir asit sülfat volkanik krater gölüdür. 1970’lerde, gölde aktivasyonun çok daha fazla olduğu ve zamanla azaldığı tespit edilmiştir.Bu gölün kıyı şeridi, ince kırmızı/sarı kabuklar ve alçıtaşı kristalleri ile kaplıdır.

Kelimutu göllerinin her biri, periyodik olarak değişim gösteren canlı renklerde yaratılmıştır. 1929’da TAP gölü kırmızı iken TIN gölü açık yeşil, TAM gölü ise koyu yeşildi. 1938’de, TIN gölü beyaza dönüştü.  1970’lerde TAP yine kırmızıydı, TIN açık mavi ve TAM beyazdı.  TAP gölünün rengi sıklıkla koyu yeşil ile kırmızı/kahve renkler arasında, kuru ve yağışlı mevsim döngüsüne bağlı olarak değişim gösterir. TAP’ın renk değişiminin, krater duvarlarından başlayarak, birkaç gün içinde içeriye doğru ilerlediği ve hızla gerçekleştiği söylenir. Yine 1989 ile 1992 yılları arasında yapılan incelemelerde, TAP koyu yeşil, TIN açık mavi ve TAM da siyah olarak tespit edilmiştir. Son olarak Ocak- Kasım 2016 tarihleri arasındaki tespitlerde ise, göl renklerinin altı kez değiştiği ifade edilmiştir.

Göllerde Yapılan Araştırmalar

Krater gölleri; volkanik gazlar, hidrotermal ve yoğun asidik sıvılar ihtiva eder. Bu tip göllerde değişikliklerin gözlenmesi, onların volkanik bölgelerde bulunmalarından dolayıdır. Bu göllere ilginin başlıca sebepleri; basınçlı CO₂kaynağı olarak potansiyel tehlike oluşturmaları ve volkan gözlemlerinde önemli rol oynamalarıdır.

Kelimutu göllerinin jeokimyasal araştırmaları ve analizleri, Wesleyan Üniversitesi’nde görev yapan bilim insanları tarafından gerçekleştirilmiş ve raporlanmıştır. Elde edilen bulgular, hem birbirleriyle hem de zaman içerisindeki ölçümlerle kıyaslanmıştır. Mayıs 1989’da göllerin yüzeyinden ve Ağustos 1992’de çeşitli derinlik seviyelerinden temin edilen su örnekleri üzerinde yapılan çalışmalarda, sıcaklık, pH, çözünmüş oksijen miktarı ve kimyevî yapılar incelenmiştir. Üç gölün de tamamen farklı sıcaklıklarda ve kimyevî kompozisyonlarda olduğu, bunun yanında aynı gölün çeşitli derinliklerinden alınan örneklerin de farklı hususiyetler gösterdiği tespit edilmiştir. İncelemeler sonucunda, göl suları ve krater sisteminin hidrolojisi ile ilgili temin edilen veriler, üç gölün de çok belirgin olarak farklı bileşimlerde olduğunu ortaya çıkarmıştır.

Elde edilen sonuçlardan birkaçı incelendiğinde; TAP sularının yüksek asidik seviyede olduğu, klor ve kükürt gibi elementlerin yüksek yoğunlukta bulunduğu tespit edilmiştir. Yüzey sularının sıcaklığının, ortam hava sıcaklığına yakın olduğu ve her 10 metrede 1 derece arttığı ortaya çıkmıştır.

TIN sularının ise, TAP sularından daha asidik olduğu fark edilmiştir. Bu gölün, kıyı yakınlarına kıyasla, merkez suları daha sıcaktır. Merkezdeki oksijen yoğunluğu, kıyılardan daha düşük, kükürt ve klorunki ise daha fazladır. TAM’dan gelen su örnekleri, diğer iki gölden çok daha seyreltiktir. TAM’ın farklı derinliklerinden alınan örneklerdeki yoğunluklarda önemli bir değişiklik bulunmamıştır. Fakat yüzey sularının, derinliklerdeki sulardan biraz daha sıcak ve daha oksitleyici olduğu tespit edilmiştir.

Bu yüzyıl boyunca, TAM gölünde iyon yoğunluğunda düşüş, TAP gölünde ise artış görülmüştür. TIN’in bileşiminde ise, geniş çapta dalgalanmalar gözlenmiştir. TAM’daki değişiklikler, krater sisteminin bu bölümüne volkanik hidrotermal akışkan girişinin azaldığını ve yerinin yağmur suyu ile değiştiğini göstermiştir. Dağın bu bölgesindeki bir ırmakta asit-klorür-sülfat akışkanlarının varlığı ise, göllerden sızıntı olduğunu ortaya çıkarmıştır.

İnceleme ve araştırmalar sonucunda, göllerdeki periyodik renk değişimi sebebinin, akışkanda meydana gelen reaksiyonlardan ve demir, manganez gibi ana elementlerin yoğunluğundan kaynaklandığı düşünülmektedir. Yapılan gözlemlerde, göllerin renklerinin birbirinden bağımsız olarak değiştiği fark edilmiştir. Buna sebep olarak da, her birinin altında yatan volkanik aktivitenin farklı olması gösterilmiştir.

Göllerde yapılan bütün bu araştırmalar, onların sadece bir su birikintisi değil, her an hususi bir tasarrufla yaratılan, donatılan ve boyanan sanat eserleri olduğunu dikkatlerimize sunmaktadır. Özellikle farklı derinliklerden aynı anda alınan örneklerin birbirinden çok farklı sıcaklık, pH ve kimyevî hususiyetlere sahip olması çok etkileyicidir. Bu durum bizlere şu hakikati hissettirmektedir: Rabbimiz, bizler için bir gölün her bir derinlik seviyesinde, her an ayrı bir mektup yazmaktadır. Sanki tefekkür nazarlarımızı sadece genel olarak göle yöneltmekle kalmayıp onun her bir katmanına ayrı ayrı yöneltmemiz gerektiğine işaret etmektedir. Bir göl ile bizlere binler mektup gönderen Rabbimize ne kadar şükredebileceğimiz ise, akılların almaya güç yetiremediği bir hususiyettir.

Kur’ân-ı Hakîm’de mealen, “Yeryüzünde türlü türlü renklerle, her çeşitten bitki ve hayvan olarak sizin için yarattığı daha neler neler var! Elbette bunda düşünen kimseler için alınacak ibret var” (Nahl, 16/13) şeklinde ifade edildiği gibi, Kelimutu gölleri de bizleri rengârenk yaratılmış eserlerin peşine düşürerek, keşfetmeye ve tefekkür etmeye yönlendirmektedir.

Kaynaklar

Dumpleton, Bernard ve ark.,Kelimutu, Asya,Dünya Harikalarını Keşfedin, Reader’s Digest Seçkisi, s. 206–207.

Pasternack, Gregory B. ve Johan C. Varekamp, “The geochemistry of the Kelimutu crater lakes, Flores, Indonesia,” Geochemical Journal, cilt. 28, s. 243–262, 1994.

en.wikipedia.org/wiki/Kelimutu

pasternack.ucdavis.edu/kelimutu.htm

Bu iç çekiş ve yakarışlar Hâle’dekilerin sızlanışları çizgisinde sürüp gider; sürüp gider de o, bu iç yakan âh u efgânıyla, kalb kasvetine yenik düşmüş cismaniyet insanlarına ve çizgi kaymalarıyla hedef sapması içinde bulunanlara, gönül diliyle ne besteler ne besteler sunar.. ve bu sûzişî nağmeleriyle, duyup hissettiklerini bencileyin yolzedelerin ruhlarına duyurmaya çalışır. Güfteler Hâle’den, nağmeler ateş-i aşkla yanan o melek sineden, bir ezan sesiyle,

“Gafletle uyumak ne revadır abd-i hakîre,

Şefkatle nida ederken Rahman gecelerde.”(İbrahim Hakkı)

mazmununda, çok yüksek hislerle Allah’a iç döküşlerini ve nefsiyle yüzleşmelerini öyle tesirli iniltilerle sunar ki, anlayanlara bir saba nağmesi tesiri icra eder ve böyleleri bütün bütün ölmemişlerse, kalkar Hak kurbetine koşarlar. O içten nağmelerle uyanıp kendimize gelmeyi Allah bize de müyesser kılsın!..

Yetinmez Hazret bu şekilde Hakk’a iç döküşle; O’na gönülden yönelişin her yöntemini kullanmak ister. Kendiyle yüzleşme ve arkadan gelenlere inâbe yolunu işaretleme çizgisinde bir kere daha kor başını rahmet ü re’fet eşiğine ve farklı bir çerçevede sızlanmalara salar kendini: “Allah’ım! İşlediğim hata ve günahlar -neye günah diyorsa?! –zillet urbaları giydirdi ruhuma.. cüda düştüm Senden ve kendimi meskenet libası içinde hissediyorum. Günahlar bî hadd ü pâyân kalbimi simsiyah hale getirdi. -Bu ne derin bir iç murakabesi!- Kapındayım, başım şefkat eşiğinde; ey o Biricik Mabud u Maksûd! Kabul buyur bu yönelme ve inâbemi!.. Bir kez daha Senin o yücelerden yüce dergâhına yöneldim. Başım önümde huzur-ı azametin karşısında el-pençe divan duruyor, affıma ferman bekliyorum. Gayri eğer uzaklaştırırsan bu bendeni kapından, kime yönelir, kime sığınırım?! Ey günahların en büyüğünü dahi affeden ve dağınıklığa düşmüş yaralı gönülleri sarıp sarmalayan yüce Rab! Senden, o yüz kızartan hatalarımı bağışlamanı, affedip yok saymanı, bütün mesâvîmi setretmeni diliyorum. Ötelerde sevdiklerine iltifatını, o lütuf, kerem ve rahmetinin serinletici iklimini benden de esirgeme!”

Bu sözlerle bir farklı sızlanış tablosu daha sergileyerek, o derinlerden derin istiğfar, tevbe ve inâbe kurnalarına koşar. İrfan ufkuyla mebsûten mütenasip (doğru orantılı) çevreye öyle âh u vâhlar salıverir ki, o çığlıkları duyunca, bu âh u vâhı kirlerle âlûde bir mücrimin sızlanışları sanırsınız. Ne var ki, biz tam anlamasak da bu iç çekişler birer mukarrabîn ufku iniltisi ve nâdânlara ezan sesiyle birer uyarma ve ikaz nefesi mahiyetinde temcîd edalı nağmelerdir. Ne der ve ne söylerse söylesin, aslında bu “fenafillâh” abidesi, zannediyorum, rüyasında bile nefs-i emmâre ile hasbihal etmemiştir; ama gel gör ki, bize ders ve tenbih, kendi açısından da Hak karşısında ihraz ettiği mukarreb konumu zaviyesinden hep inlemiştir. Onun bu yakarışlarına bir iç çekiş ve bir sızlanış mahiyetinde sûzişî iniltiler diyebilirsiniz.

Bu itibarla da o, başı hep Hak kapısının eşiğinde “Bahtına düştüm!” der durur. İşte o sızlanışlardan bir hicaz iniltisi daha: “Ey yüce Rabbim! Beni hiçbir zaman Senden cüda kılıp kötülüklere düşürme; hatadan hataya düşüp isyan deryasına sürüklenmeme fırsat verme ve Senin gazabını gerektiren hususlara sürüklenmekten bendeni muhafaza buyur! Beni bitip tükenme bilmeyen tûl-i emeller arkasından koşturan, belâ ve musibetler karşısında sürekli sızlanıp duran, her hayırlı işi kendinden bilen, her zaman mâlâyâniyâta meyyal bulunan, gaflet ve nisyanlarla mâlemâl, günahlara karşı her dem açık; Sana yönelmeye, tevbe ve inâbede bulunmaya gelince ‘yarın’ deyip erteledikçe erteleyen şu baş belası nefs-i emmâremi Sana şikâyet ediyorum.”

Otağını itmi’nan ufkuna kurmuş bu sâfi ve zâki ruh bilmem ki neye nefs-i emmâre diyor?!. Bununla da yetinmeyip şeytan ve hevâ-i nefis girdaplarına karşı da aynı iltica ve tazarruda bulunduktan sonra ayrı bir niyaz faslına geçerek gönül dilinden kopup gelen ve biz gafillere şamar mahiyetindeki şu iç döküşlerde bulunuyor: “Ey Rab! Çeşit çeşit vesveselere esir, kaskatı kesilip paslanmış şu mürde kalbimi, havf u haşyet nedir unutmuş halimi Sana şikâyet ediyorum.”Gözyaşı ve kalb ürpertilerini asırlar ve asırlar ötesinde unutmuş; Müslümanlığı şeklîlik ve surîliğe emanet bu çağın كَمَثَلِ الْحِمَارِ يَحْمِلُ أَسْفَارًا mâsadakı dünyaperest ruhlar bilmem ki bundan bir şey anlayacaklar mı? Ben hiç zannetmiyorum!..

Hazret bunlarla da yetinmez; yönelir mehâfet ve mehâbet ufkuna ve insanî kemâlâtın temel unsurlarına.. yönelir رَأْسُ الْحِكْمَةِ مَخَافَةُ اللهِ hakikati zıllinde gerçek fazilet unsuruna; Akif’in şu mısralarını seslendiriyor gibi inler ve bir kere daha Hak karşısında iki büklüm olur:

“Ne irfandır veren ahlâka yükseklik, ne vicdandır,

Fazilet hissi insanlarda Allah korkusundandır.

Yüreklerden silinsin farz edelim havfı Yezdân’ın

Ne irfanın kalır tesiri kat’iyen, ne vicdanın.

Hayat artık behâimdir; hayır, ondan da alçaktır…”(M. Akif)

Böyle düşünür ve ölmemiş gönüllerde insanca yaşama hissi uyarır. Bu duygularını mehâfet ve mehâbet nağmeleriyle dillendirir; O’nun tarafından görülüyor olma zirvesinin ötesinde huzur-ı kibriyâda bulunuyormuşçasına ney gibi inler ve bir dîdebân tavrı sergiler. İşte bu konuda da farklı desen ve farklı renkte ümit edalı bir kaç demet havf u haşyet zemzemesi:

“Ey merhamet ve şefkat sultanı yüce Rabbim! Sana yönelen bu bendeni ve bu kapıkulu gedânı Sensizlik ateşine mi atacaksın? Edip eylediklerini ancak Senin engin rahmet ummanlarının arındıracağı bu âcizi afv u safhından mahrum mu bırakacaksın? Hâşâ, yüz bin defa hâşâ! Sen hiçbir zaman dergâh-ı ulûhiyetine yönelenleri eli boş ve inkisar içinde geriye çevirmemişsindir.”-Burada solukları kesilmişçesine ve mehâfet mızrabı yemiş bir kalb iniltisiyle- “Ne olurdu bir bilebilseydim; adımı ‘saîdler’ defterine kaydedip beni yakınlığınla şereflendirdiğini! Bilseydim de gözüm gönlüm sürurla, sevinçle tüllenseydi!.. Ey Rab! Şöyle-böyle seni bilip Sana inananların yüzüne rahmet kapılarını kapama! Ümit ve inancım, yüce varlığını duyurmakla ihyâ ettiğin gönülleri Sensizlik zilletine bırakma -hiçbir zaman bırakmamıştın- bırakıp da firkat ve cehennem ateşine yakma! Rabbim! Ben kulunu, gazap ve azap eleminden koru!.. Hayırlı ve hayırsızın birbirinden ayrılacağı, hesap endişesiyle elin-ayağın birbirine dolaşacağı, iyiliklerle serfirâz ruhların kurbet neşvesiyle kendinden geçeceği, hayatını kirletmiş bahtsızların uzaklık hicranıyla tir tir titreyeceği.. ve hiç kimsenin zerre miktarı haksızlığa maruz kalmayacağı o çetinlerden çetin günde beni Cehennem azabından koru!..” diyerek derin bir endişe içinde bulunduğunu dillendirir.. tepeden tırnağa günahlarla âlûde bir mücrim hissiyatıyla en içten yakarışlara yönelir.. iki korku ile iki emniyetin beraber olamayacağı iz’ânıyla yakarıştan yakarışa geçer.. titreyen elleriyle hep rahmet u re’fet kapısının tokmağına dokunur ve dur-durak bilmeden sürekli sızlanır durur.. sızlanır durur ve hislerini gözyaşlarıyla taçlandırırken de inanma urbası altında hakiki imandan uzaklaşmış, mehâfet ve mehabet hissinden mahrum ölü ruhlara tebah mesajları sunar.