Bakmakla görmenin, işitmekle duymanın ve hissetmekle dokunmanın farkı herkesin malumudur. Allah, ayetlerini yani Kendisinin varlığına delil olarak yarattığı her şeyi, afakta ve enfüste insanlara göstereceğini mealen şöyle buyuruyor:

“Onlara âyetlerimizi dış âlemlerde ve kendi içlerinde göstereceğiz ki O’nun (Kur’ân’ın) hak olduğu, onlara iyice belli olsun. Rabbinin her şeye şahit olması yetmez mi?” (Fussilet, 41/53).

Bakış açımızı ne kadar düzeltebilirsek kâinatta cereyan eden hadiseleri ve Allah’ın varlığına delil olan ayetleri o nispette daha iyi görebiliriz.

Muhterem Fethullah Gülen Hocaefendi, boyun fıtığı ağrıları sebebiyle benden uzman bir yakınımın görüşünü almamı rica etmişti.

Ben de gerekli bilgileri alıp kendisine şu tavsiyeleri ilettim:

“Öncelikle boynu sıcak bir havlu ile sarın. Böylelikle kaslar gevşeyecektir. Daha sonra ‘traksiyon’ denilen boyun çekme işlemini uygularsınız, inşallah faydalı olur.”

Ardından bu şekilde tedaviye başlanıldı. Günler geçtikçe Allah’ın izni ile uygulama faydalı oldu, ağrılar azaldı ve kendisi şifa buldu.

Tedavi esnasında bir gün bana dönüp “Doktor Bey, boynu ısıtıp traksiyon yapmak faydalı oldu, Allah razı olsun” dedi ve sonra ekledi: “Bazı meseleleri çözmek için de önce muhatabı yumuşatmak lazım, yoksa çözemezsiniz ve daha büyük komplikasyonlara yol açabilirsiniz.”

İşte Allah’ın kâinatta koyduğu fizikîbir kanundan çıkarılan içtimaîbir sonuç… Bu konuyla alakalı bir mefhum olan “te’vîl-i ehâdîs,” yani hadiselerin yorumlanması, bakın ne kadar güzel ifade edilmiş:

“Tefekkuh, işin özünü kavrama, illet-malûl, sebep-netice arasındaki münasebeti görme, kozaliteye göre düşünme demektir. Mülâhazalarını günü birlikçiliğe bağlayanlar, küllî bakıp, küllî düşünemeyenler, küll-cüz’, yani bütün-parça arası gidip gelmesini bilemeyenler, neticeyi de göremezler.

Kur’an-ı Kerim’de tefekkuhun yanı sıra, teakkul, tefekkür gibi kelimeler de geçer. Teakkul, aklı kullanma demektir. Kur’an-ı Kerim’de, felsefedeki gibi, başlı başına bir fakülte, âtıl bir latîfe olarak akla yer verilmez. Akıl, hep fiil olarak kullanılır. Tefekkür ise, bilme, bildiğini bilme ve bir de bilgiyi kullanma gibi üç buudlu bir faaliyettir. Tefekkürî bir bakış, aynı zamanda tecessüsî bir bakıştır. Bunun zirvesi ise, te’vîl-i ehâdîstir. Te’vîl-i ehâdîs, sadece rüya yorumu demek değildir. Hayatını şuurla yaşayan, her hadiseye sebep-netice çerçevesinde bakabilen, her şeyden bir manâ çıkarmasını bilen ilhama açık ruhlar, te’vil-i ehâdîsin üveykleridirler. Batı düşüncesinde tarihe ve hadiselere tek yönlü bir akış olarak bakılır; su akıp gittiği için, bir ırmakta ikinci defa yıkanılmaz denilir. Hadiseler akıp gitmektedir. Fakat ayniyete yakın bir misliyet içinde akıp gitmektedir. Bu bakımdan, her hadisenin bir de perde gerisi, hikmeti, birbiriyle münasebeti, sebep ve neticesi vardır. Meselâ, şu masada, kim nereye oturuyor, nasıl davranıyor, sürahiler, termoslar nasıl diziliyor, bunları tefahhus ve tecessüsle gözleyen, hayatını duyarak yaşayan bir insan, bir-kaç günlük bir müşahedeyle, bunlardan bile yanıltmayacak manâlar çıkarabilir ve kesin denebilecek neticelere varabilir. Bu da bir çeşit firâsettir.”[1]

Resûlü Ekrem’den (sallallâhu aleyhi ve sellem) mealen şöyle bir hadis-i şerif rivayet ediliyor: “Müminin ferasetinden sakının! Çünkü o Allah’ın nuruyla bakar.”[2]

Konumuzla alakalı başka bir hatıra şu şekilde:

Vücutta D vitamininin üretilebilmesi için güneş ışınlarına doğrudan maruz kalmak lazımdır. Bir camın arkasında saatlerce güneşte kalsanız bile vücutta D vitamini üretilemez. Öte yandan, kışın bile sadece yüzünüz doğrudan güneş ışınlarına maruz kalsa, D vitamini üretilir. Özellikle osteoporoz denilen kemik erimesi yaşamamak için bu önemlidir. Bu meseleyi kendisine kısaca anlattıktan sonra, “Kısa süreli de olsa, bahçeye çıkarsanız, kemikler için faydalı olur. Osteoporozun engellenmesi adına bir tedbir olur” demiştim.

Kendisi de o günlerde (yaklaşık 15 yıl önce) öğle yemeğinden sonra, bahçeye çıkmayı âdet edinmişti. Bir süre bahçedeki kameriyede de oturduğu oluyordu. Bir seferinde, bahçeden kaldığımız binaya dönerken, “Doktor Bey, geçenlerde vücudun D vitamini üretebilmesi için güneşle doğrudan muhatap olması lazım demiştiniz. Aynen öyle de bazı meseleleri çözmek için telefon yeterli olmuyor, muhatapla yüz yüze gelmek lazım” demişti.

Ben de bu tavsiyeye uyarak işlerimi mümkün mertebe yüz yüze halletmeye çalışmıştım.

Bir kardeşimizden duyduğum başka bir hadise ise şu şekilde:

“Bir seferinde küçük salonda oturuyorduk. Kendisiyle bazı konuları istişare ediyorduk. Bir ara not defterime gözü takıldı.

‘Zeyd Bey, yazınız güzel gözüküyor. Defterinizi verin de bir bakayım’ dedi.

Defteri kendisine uzattım.

‘Yazınız o kadar da güzel değilmiş. Ben güzel zannettim. Uzaktan güzel görünüyordu’ dedi.

Sonra şu tavsiyede bulundu: ‘Demek ki bazı meselelere uzaktan bakmak lazım. Uzaktan daha güzel gözüküyor. Tecessüs etmemek lazım; yakınlaştırmamak lazım…’”

Muhterem Hocaefendi’nin bu günlerde çok ihtiyacımız olan şu ifadeleriyle yazımızı hitama erdirelim:

“Gerekirse kulaklarınıza kurşun akıtacaksınız, ama mü’minler hakkındaki olumsuz sözlere asla kulak kabartmayacaksınız… İcap ederse gözlerinize mil vuracaksınız, ama Müslümanların olumsuz yanlarını araştırmayacak, hatalarını görmeye çalışmayacaksınız. İnanan hiçbir insanı bir sözüne, bir haline ya da bir tavrına mahkûm edip onun hakkında kötü düşünmeyecek, gönlünüzü su-i zanlarla kirletmeyecek; gözünüzden, kulağınızdan ve kalbinizden dolayı da hesap vereceğinizi bir lahzacık da olsa unutmayacaksınız.”[3]

Dipnotlar

[1]Ünal, İsmail, Fethullah Gülen’le Amerika’da Bir Ay, “İmtihanda Kaybetme Sebebi Olarak Tefekkuhta Bulunmama”, İstanbul: Işık Yayınları, 2001.

[2]Tirmizi, Tefsiru’l-Kur’an, 16; Suyûtî, El-Câmiu’s Sağir, 1, 24.

[3]Gülen, M. Fethullah, İkindi Yağmurları, Kırık Testi -5, İstanbul: Nil Yayınları, 2011, s. 110.

Böyle biri, bütün bunları ihsan edene karşı sürekli minnetle soluk alır verir.. her şeyi “mâ hulika leh”inde kullanma heyecanıyla oturur kalkar.. bir ârif-i âşık olarak varlığını yokluğa bağlar.. vücudunu ziya-i vücûd-i Hakk’ın zılli sayar.. tabiatının bir derinliği haline getirdiği yok olup silinip gitmeyi O’nun tecellisi için olmazsa olmaz kabul eder, bu mülahaza adesesiyle kendine bakar.. ve “fenâfillâh”, “bekabillâh” kevserlerinden neler yudumlar neler yudumlar!..

Aksine,

“Yokluğunda var olan, varlıkta bilmez yokluğu,

Sohbet-i yâr lezzetini bilmez beyim, ağyâr olan.”

Bilmez ve daraltıp sığlaştırdığı ten mahbesi içinde çırpınır durur. İdrak edemez gerçek var olmanın lezzetini.

Evet, insan “üns” iştikakıyla ele alındığında, o bir “enîs ü celîs” mihmânı haline gelir; “nisyan” ‘müştakkun minh’i gafleti içine daldığı zaman ise, nisyanla malul olmaya namzet, yolzede bîbaht biri durumuna düşmüş olur. İmrendirirken birinci yönü itibarıyla arz u sema sakinlerini; tiksindirir nisyana yuvarlanma haliyle şeytanı ve ervah-ı habîseyi. Birinci şıkta o, üns-i ruhanî ve “bî kem u keyf” maiyyet-i rabbaniye sayesinde, ötelerin ve ötelerin de ötesinin tecellî ve tezahür meltemleriyle her an ayrı bir humâr yaşar ve bu sermestiyle kendinden geçer; cismâniyetine takılıp ikinci duruma düştüğünde de iç içe küsuflar yaşayarak dünyaları kendine zindan eder.

Birincilerin ufkuna açılma azm ü ikdamı ve cismâniyetten sıyrılma gayretleri, üns kahramanlarını meleklerin uçuştuğu istikamete doğru kanatlandırır; onlara mazhariyetlerinin hedefini gösterir, zevk ettirir ve onların Hazreti Mâlikü’l-Mülk’e karşı fakr u ihtiyaç duygularını uyarır. Diğer taraftan da bütün varidatların kaynağını ihsas ile onlara nasıl bir mevhibeler çağlayanı başında bulunduklarını duyurur; duyurur da kendilerini bir Ganiyy-i Ale’l-Itlak’ın mazhar-ı feyz-i etemmi görerek koşarlar O’nun huzurunda el-pençe divan durmaya, iki büklüm olup tazim ü tekrîm tavırları sergilemeye, içlerini O’na dökmeye ve kurbet kevserleri yudumlamaya…

Bu ufka eren kutsal yol yolcusunun birbirinden farklı ahvaliyle şaşırtan görüntüler sergilemesi de söz konusu olur ki, çok defa bunları zıtlarını tetikleyen durumlar olarak yorumlamak da mümkündür. Kabz u bast, havf u recâ, vahşet ü üns, itmi’nan ü endişe… gibi hususlar bunlardan bazılarıdır. Teveccüh şart-ı adi, bu hususları duyma ve muvakkat tesirlerinde kalma mukteza-i beşeriyet tezahürleridir ve bir kısım tecellî esintilerine ve insanın câmiiyetine ait özelliklerdir. Bütün bunlar insana ait birer hususiyet; birbirini tetikleyen bu ahval-i tabiiye bir manada hem bir imtihan ve test hem de müspet neticeleri itibarıyla “ahsen-i takvîm”e mazhariyetine renk ve desen farklılığıyla bir utûfet-i ilahiyedir; en azından bazı Hak erlerinin yorum ve tefsirleriyle bu böyledir. Onlarca gece-gündüz, yaz-kış tenavübîliği şeklinde bu değişim ve dönüşüm insanoğlunun Hazreti Zât-ı Akdes’in câmi bir aynası olmasına mahsus bir keyfiyettir.

Bu konuyu, إِنَّ اللهَ خَلَقَ آدَمَ عَلَى صُورَتِهِ (وفي رواية: عَلَى صُورَةِ الرَّحْمَنِ) “Allah, insanı, Rahmâniyeti aksettiren bir mir’ât-ı mücellâ şeklinde yaratmıştır.”[1]hadisiyle isnatlandırarak, onun bütün cismânî ve nurânî varlıklar üstü fâikiyetini ifade ediyor şeklinde yorumlamışlardır. Bu arada, böyle bir mütalaada bulunurken de bütün bu hususiyetlerin mazhar-ı etemmi Hazreti Ruh-u Seyyidi’l-Enâm’ın (aleyhi ekmelüttehâyâ) biricik insan-ı kâmil olduğunu vurgulayarak konuyu noktalamayı ihmal etmemişlerdir; etmemiş ve bir Hak dostunun şu latîf beyanıyla mevzuu kafiyelendirmişlerdir:

“Bir âyinedir bu âlem, her şey Hak ile kâim,

Mir’ât-ı Muhammed’den Allah görünür dâim.” (Aziz Mahmut Hüdâî)

Bu konuda yüzlerce gönül eri hilkat-i âlemde esasın insan olduğu, dünyasıyla-ukbâsıyla onunla varlığın noktalandığı zehabında bulunmuş; onun esma-i ilâhiye ve sıfât-ı sübhâniyenin en câmi aynası bulunduğu hükmüne varmış ve yerde-gökte başka bir varlık için bu durumun söz konusu olamayacağını ifade etmişlerdir. Tabii bu mazhariyetin tamamı, asliyet planında, mutlak manada insan-ı kâmil, eşref-i mahlûkat ve şeref-i nev’-i insan Hazreti Ruh-u Seyyidi’l-Enâm’a, zılliyet planında da başta O’nun nurefşân hâlesi bulunan عَضُّوا عَلَيْهَا بِالنَّوَاجِذِ beyanıyla serfirâz zevât-ı kirama ait ve izafet çerçevesinde de o hâleye müteveccih yaşama gayreti içindeki mukarrabîne mahsustur. -Bu hususla alakalı “İnsan-ı Kâmil” makalesine bakılabilir.-

Bu yüksek payeyi ihraz eden ve ubûdetlerini bu zirveye ulaşma cehdi içinde sürdürenler/sürdürmesini bilenler Arş’tan zıllî bir çizgi, Kürsî’den izâfî bir hat ve Levh u Kalem’den birer işaretle oturur-kalkar ve hep “Hû” diye soluk alır-verirler.. nefis ve konumlarının şuurundadırlar.. her zaman vuslat ve üns billâh aşkıyla yanıp tutuşmadadırlar.. basiretle bakamayanlar bilemez bu kara sevdalıları.. bilemez zira bunların vird-i zebanları:

“Âşığım dersen belâ-yı aşktan âh eyleme!

Âh edip ağyarı âhından âgâh eyleme!..” (Fuzulî)

böyle derler her zaman.. âmâdedirler sevdikleri uğrunda can vermeye ve teşnedirler mahbuplarına  canlarını kurban etmeye… Der dururlar:

“Canımı Canan isterse minnet canıma,

Can nedir ki onu kurban etmeyem Cananıma!..” (Fuzuli)

Bunlar, “bî kem u keyf” O’nu bulmuş ve boş arayışlar yorgunluğundan kurtulmuşlardır. Sinelerinde “Hû”, dillerinde “Hû”, düşüncelerinde “Hû”; hep “O” der, oturur kalkarlar ve şu mısraları mırıldanırlar:

رَأَيْتُ الَّذِى لاَبُدَّ مِنْهُ جَهْرَةً

وَلَمْ يَكُ اِلَّا مَا رَأَيْتُ مِنَ الْكَوْنِ

“Olmazsa olmazı min veçhin temaşa ettim,

Şu varlık âleminde vücudu kendinden hiçbir şey görmedim.”

mırıldanır, sürekli “bekabillâh”, “fenâfillah” ihtisaslarıyla nefes alır verirler.

اَللَّهُمَّ أَرِنَا الْحَقَّ حَقًّا وَارْزُقْنَا اتِّبَاعَهُ وَأَرِنَا الْبَاطِلَ بَاطِلاً وَارْزُقْنَا اجْتِنَابَهُ

اَللَّهُمَّ بَاعِدْ بَيْنَنَا وَبَيْنَ الشِّرْكِ وَتَشَبُّهِ الْمُضِلِّينَ كَمَا بَاعَدْتَ بَيْنَ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ وَاهْدِنَا طَرِيقَ النَّبِيِّينَ وَالصِّدِّيقِينَ وَالشُّهَدَاءِ وَالصَّالِحِينَ

وَصَلِّ وَسَلِّمْ عَلَى أَشْرَفِ الْخَلْقِ أَجْمَعِينَ وَآلِهِ وَأَصْحَابِهِ أَجْمَعِينَ الطَّيِّبِينَ الطَّاهِرِينَ وَإِخْوَانِهِ مِنَ النَّبِيِّينَ وَالْمُرْسَلِينَ وَعَلَى أَخْيَارِ أَهْلِ السَّمَاوَاتِ وَالْأَرَضِينَ

آمِينَ يَا مُعِينُ

[1]Buhârî, isti’zan 1; Müslim, birr 115; Taberânî, el-Mu’cemü’l-Kebîr 12/430.

Zaman düz bir çizgi üzerinde değil, helezonik daireler şeklinde ilerler. Canlıların metabolizmalarının düzenlendiği iç sistemleri de zamanın devr-i daimine bağlı olarak çok çeşitli biyolojik saatlere uygun çalıştırılır. Bu biyolojik saatlerde bazen bir gün uzunluğu ölçü alındığı gibi bazen yılları içine alan büyük devr-i daimler söz konusudur. Mesela, Güneş’in yüzeyindeki patlamalarla meydana gelen lekelerin periyodik devr-i daimi ile vaşak ve tavşan topluluklarının 11 yılda bir üremede zirve yapmaları, benzer şekilde buğday üretimi ve bazı balık sürülerinin düzenli aralıklarla büyük artışlar göstermesi gibi, insan metabolizmasının iç saatinde de gün içinde düzenlemeler vardır.

Tıp dünyası uzunca bir zamandır insan bedeninin gün içindeki farklı zaman aralıklarında değişik tepkiler verdiğini fark edip bu davranışları incelemeye başladı. Günün belli zamanlarında ağrılar azalırken, geceleri artması, açlık ve yemek yeme ile uyku periyotlarına göre de hormonlara ve sinir sistemine ait periyodik iniş çıkışlı devr-i daimler açıkça görüldü.¹

İnsanların fizikî ve ruhî yapılarında yıl, mevsim, ay ve gün içerisinde belli değişmeler olduğu ortaya çıkmıştır. Bu değişmeleri kişinin biyolojik vücut ritimleri açısından inceleyen bilim dalına “kronobiyoloji”denilmektedir. Kronobiyoloji uzmanları, insanların içsalgı bezlerinde, irade dışı çalışan sinir sisteminde, su ve tuz dengesinde zamana bağlı olarak belli değişmeler olduğunu ve bu değişmelerin insanların ruhî yapıları üzerine tesir ettiğini göstermiştir. Bu konuda çalışanlar, her insanın kendine has bir beden ve ruh saatinin olduğu görüşünde birleşmişlerdir.²Ayrıca mekân açısından biyolojik değişmeleri tespit eden çalışmalar da yapılmıştır. Dünyanın kendi ekseninde, Ay’ın Dünya etrafında ve Dünya’nın Güneş etrafında, İlâhî irade ile yaratılan hareketlerine ve konumlarına biyolojik ritim düzenlenmesinde rol verilmiştir. Atmosferik çevre değiştikçe, canlılarda da değişmeler görülmektedir.

1960’ların sonlarında, bilim adamları sentetik bir kortikosteroid ilaç olan metilprednizolonun, günün diğer zamanlarından ziyade, sabah alındığında artrit ve astımı tedavi etmek için daha güvenilir olduğunu buldular. Fred Hutchinson Kanser Araştırma Merkezi’nde bir beyin cerrahı olan Eric Holland, “Bu ritimler, radyasyon tedavisine verilen cevaplara da tesir edebilir”demektedir. Ayrıca farelerde radyasyonun uygulanması için en uygun zamanların olduğunu göstermiştir.³

Kolon kanserinde ilk ilaç tedavisi başarısız olan ve karaciğerinde 27 tümör odağı görülüp ümit kesildiği için gönüllü olarak deneme yapılmasına izin verilen 43 yaşında bir hasta, ilaç alımı saatlerinin yeniden planlanmasıyla kanserden kurtulmuştur. Onkolog Francis Lévi bile hastasındaki bu neticeye önce inanamamış, daha sonra kronoterapi’nin (zaman ayarlı tedavi) savunucuları arasına girmiştir. Fransa’da bulunan Warwick Tıp Okulu’nda çalışan Lévi’ye göre zamanlama, bazen dozdan daha önemli olmaktadır. İlk önce hasta metabolik ritimlerinin daha iyi takip edilmesi için saat benzeri bir cihaza bağlanmıştır. Hastanın çok düzenli uyku-uyanma devreleri vardı ve Dr. Lévi’ye göre muhtemelen tedavinin başarısına bu durumun çok katkısı olmuştur.Ancak 10 sene öncesine kadar, günlük ritimlerin (sirkadiyen devreler) moleküler temellerini açıklayamamaları ve klinik verilerin tutarsızlıkları, bu yeni anlayışın yayılmasına engel oluyordu.⁴

Kemoterapi alan 186 kişiyi rastgele iki gruba ayıran Lévi ve ekibi bir gruba biyolojik saatleriyle uyumlu, diğer gruba ise standart düzende ilaç vermiş, biyolojik saatlerle uyumlu ilaç alanların %50’den fazlası iyi cevap verirken, standart şekilde ilaç alanlarda bu oran ancak %29 seviyesinde kalmıştır. Diğer bir çalışmada, sabahtan kalb ameliyatına alınan 298 hastanın komplikasyon ve operasyonun iyi gitmemesi riski, öğleden sonra ameliyata alınan hastalara göre iki misli fazla olmuştur. Cerrahın hasta seçiminin bu istatistikte bir katkısının olmaması için aynı doktorlar, ayrım yapmadan hem sabah hem de öğleden sonra operasyon yapmışlardır.

2017 yılında Fizyoloji sahasında verilen Nobel ödülünü, Jeffrey C. Hall, Michael Rosbash ve Michael W. Young isimli üç ABD’li biyolog, biyolojik ritimler konusundaki çalışmalarıyla aldılar. Bu bilim insanlarının çalışmaları, bitkilerin, hayvanların ve insanların biyolojik ritimlerinin, Dünya’nın hareketiyle uyumlu halde yaratılışının hikmetlerini aydınlatma yolunda önemli bilgiler sunmaktadır. Kâinat kitabını okumada örnek bir organizma olarak meyve sineklerini kullanan araştırmacılar, günlük biyolojik ritmi kontrol eden genleri buldular. Bu genlerin gece boyunca artan ve gün içinde de azalan bir protein ürettiğini keşfeden araştırmacılar, bu proteinlerin, hücre içinde kurulmuş bir saat gibi, zamanı gelince belli bir ritimle çalıştırılan bir mekanizmaya sebep olarak üretildiğini gösterdi.

Genlerimizin yaklaşık %80’inin gece ve gündüz ritimlerini (belki mevsimleri de) takip ettiği tahmin edilmektedir. Zaten 40 yıldır, bilhassa astım nöbetlerinin ve bayıltıcı epileptik (sara) dalgalarının günlük belli ritimler hâlinde geliştiği fark ediliyordu. Dokuların çoğunda faaliyet yapan genlerin ifade ettikleri ürünler sabah erken saatlerde ve öğleden sonra zirveye çıkmakta, akşam yemeğinden sonra ve yatmadan önce ise oldukça düşmektedir. Bütün bunlar, insanın yaratılışında Allah’ın genlerimize yazdığı “moleküler biyolojik saatler”vasıtasıyla yürütülmektedir. Bu iç saatin çalıştırılması ile ilgili hususlar aydınlatılabilirse, kanser dâhil 150’ye varan hastalığın tedavisinde önemli bir safhanın aşılacağı tahmin edilmektedir.

Zaman Makinesi

Birçok vücut dokusunun, yaratılıştan sahip olduğu çok sayıda “saat genleri”nin bir ağ gibi vücudun kontrolünde ağırlığı olduğu ve ritmik devr-i daimlerle düzenlenen kendi zaman tabloları vardır. İngiltere’nin Guildford şehrindeki Surrey Uyku Araştırma Merkezi müdürü Derk-Jan Dijk, bu durumu “bütün vücut bir saat”diyerek ifade etmektedir. Bütün bu saatlerin zamanlaması, metabolik aktiviteye, bağışıklık hücrelerinin çoğalmasına ve diğer pek çok şeye derinden tesir edebilir. Biyolojik saat olağanüstü bir sistemdir. Ancak, vücuttaki bütün bu süreçlerin merkezî saati olarak, beynin hipotalamus bölgesindeki suprakiazmatik çekirdekolarak bilinen bir grup nöron vazifelendirilmiştir. Bu bölgeden çıkan sinyaller, ilaçların moleküler hedeflerine ve ilaçları yıkan enzimlerin üretilmesine vesile olan genlerin faaliyetinin başlatılıp bitirilmesinde rol alırlar. Hemen hemen bütün organ ve dokulardaki biyolojik saat genleri özellikle kanserde önemlidir, çünkü hücrenin bölünme ve hücre çoğalma devr-i daimi, DNA hasarının tamiri gibi kritik süreçlere yapılan müdahale, kanserli hücreleri öldürmede çok önemli hâle gelmektedir.

Katı doku kanserlerinin yaklaşık %50’sinde kullanılan Cisplatin isimli, tesirli bir ilaç, kanser hücrelerinin belirli kısımlarına bağlanarak bu bozuk hücreleri öldürmektedir. Fakat bu ilaç aynı zamanda böbrekler, karaciğer ve sinir sistemi için de zehirli olduğundan daha az zehirli çeşitleri geliştirilmeye çalışılmaktadır. Hücrenin kanserleşmesi DNA hasarıyla ortaya çıktığı gibi, kanserli hücrenin öldürülmesi de yine hücrenin DNA’sında hasar meydana getirmekle başlatılır. Onun için bazı ilaç çalışmaları, kanserli hücrenin DNA’sının tamirini engelleme üzerine yoğunlaşmaktadır.

DNA hasarının ortaya çıkmasında veya tamirinde günün farklı zamanlarında yapılan gözlemlerde, tahmin edildiği gibi, günün 24 saatlik dilimlerinin belli devrelerinde DNA hasarının daha kolay tamir edildiği ve ilaçlar da bu ritmik işleyişe uygun verildiği takdirde DNA’nın tamiriyle kanserleşmenin tedavi edilebileceği düşüncesi kabul gördü. Çeşitli dokulardaki normal hücrelerin DNA hasarlarını en yüksek seviyede ne zaman yaptıkları bilinirse, ilaçları o vakitte uygulamak, hem ilacın faydalı tesirini en iyi sergilemesi, hem de zehir yönü olan ilaçların toksitelerinin en düşük seviyede ortaya çıkması sağlanabilir.

İnsan organizması ve hücreleri statik değil dinamiktir, yani andan ana değişir. Yemekten önce ve yemek sonrası hücrelerimizin davranışı son derecede farklıdır. Aynı şekilde, uyurken vücudumuzda dolaşıma giren çeşitli maddelerin hareket ve yoğunluk davranışları, uyanık olduğumuz zamandan farklıdır. Mesela, öğle yemeği ve üzerine içilen bir kahveden sonra bir madde iki misli artıyor ve bu madde hastanın almış olduğu bir ilacı işe yaramaz hâle getiriyor veya tesirini çok azaltıyorsa, bu maddenin vücudumuzda en az olduğu zaman aralığı belirlenip ilacın o vakitte verilmesi sağlanabilir. Diyelim ki gece saat 2.00’de bu madde en düşük seviyedeyse, ilaç o vakitte verilir ve tesirinin en üst seviyede olması sağlanır.

“İnsan denen meçhul”üzerinde çalışıldıkça, hem hastalıkların tedavisi, hem de Rabbimizin ilmî, kudreti ve hikmeti konusunda daha çok keşiflerde bulunulacağı görülmektedir.

Kaynaklar

1- Leder, K., Pitter, K., LaPlant, Q. (2014). Mathematical Modeling of PDGF-Driven Glioblastoma Reveals Optimized Radiation Dosing Schedules. Cell. Cilt 156, Sayı 3, s. 603-616.

2- Köknel, Ö. (1982). Kaygıdan Mutluluğa Kişilik. İstanbul: Altın Kitaplar Yayınevi.

3- Peeples , L. (2018). Medicine’s secret ingredient — it’s in the timing. Synchronizing drug delivery with a patient’s body clock can yield clear benefits. But will the data be enough to overcome long-standing hurdles? Nature 556, 290-292 (2018).

4-Lévi, F., Zidani, R. & Misset, J.-L. (1997): Randomized multicentre trial of chronotherapy with oxaliplatin, fluorouracil, and folinic acid in metastatic colorectal cancer. Lancet 350, 681–686.

“Son İlahî kelamın bu dille gelmesinin sebebi nedir?” şeklindeki bir sualin aslında tek bir cevabı vardır; o da Allah öyle dileyip öyle takdir ettiği içindir. İşte biz bu gerçeğin baştan farkında olarak Kur’ân dili olarak Arapçanın seçilmesindeki hikmeti anlamaya çalışacağız.

Son İlahi risalet için işin başında Hicaz bölgesi gibi bir mekânın, Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) gibi mazhar-ı câmi bir insanın, beşer gününün ikindi vaktine müsadif gelen bi’set yılı gibi bir zamanın seçilmesi nasıl bir kısım hikmete mebnî ise, bu kudsî iş için Arapça gibi bir lisanınseçilmesi de elbette belli hikmetlere dayalıdır.

Kur’ân’ın Arabî lisanla gelmesinin hikmetlerinden birincisi, bu dilin, seçilen Zat ve toplumun dili olmasıdır. Nitekim Kur’ân-ı Kerim bu hususu açık bir şekilde bizlere beyan eder: “Şayet biz onu (Kur’ân’ı) yabancı dilde okunan bir kitap olarak indirseydik, mutlaka şöyle diyeceklerdi: Ayetlerinin açık-seçik olması gerekmez miydi? Arab’a yabancı dilden bir kitap, öyle mi?”[1]

İkincisi, Arapçanın süreç içerisinde diğer diller arasında İlahi mesajı taşıyabilecek en yüksek kıvama ulaşmış olmasıdır.

Arapçanın Tarihî Süreçteki Seyri

Kur’ân’ın nazil olduğu dönemde Arap toplumu, Arapçanın bütün inceliklerine vakıf idi. Onlar kendilerine has bir meziyet olmak üzere, fasih ve beliğ bir dile sahiptiler. Söyledikleri nutuklar, manzumeler lisan bakımından pek parlak şeylerdi. İşte Kur’ân, basit beyanların bile edebî açıdan birer sanat harikası haline geldiği böyle bir dönemde nüzule başlamıştı.

Bu dönemde dil, belagat yönüyle olgunlaşmış ve bir vahdete ulaşmıştı.[2]İşte Kur’ân yeni bir risaletle gelirken böylesine edebî zenginliğe sahip bir dille geliyordu. Nitekim Kur’ân-ı Kerim, vahyin net, anlaşılır bir lisanla indirilişine pek çok ayetiyle vurguda bulunur.[3]

Arapçanın altın dönemine doğru nasıl bir seyir çizgisi takip ettiğini H. İbrahim Hasan şöyle ifade eder: “Mekke, Hicaz bölgesinde ticarî ve edebî hareketin merkezi idi. Çeşitli ziyaret ve panayır günlerinde alçak vaha ve yüksek yaylalarda yaşayan Araplar Mekke’ye gelir, içtimaîörf ve adetlerini birbirlerine nakleder, kahramanlık şiirleri okurlar ve soylarının şerefi, mizaçlarının yüceliğinden bahisler açarlardı. Bütün bu edebî ve içtimaî yansımalar, çocuklarının da kalbine bu yönde arzular ekiyordu. Bundan ötürüdür ki İslam öncesi dönemde Arabistan yarımadasında öğretimin yaygın olmayışı, bu asırda edebî hareketin kalkınmasına engel olamamıştır. Arap şiirinin tamamı kafiyeli idi. Ancak kafiye sadece şiire mahsus değildi. Dini işlerle, tehlikeli durumları dile getirici haberlerle ilgili metinler de böyleydi, hatta hakîmlerin hikmetli sözleri ve kâhinlik taslayanların kehanetli sözleri de, şiirin dar kalıplarına uymak zorunda olmayan ibareleri de kafiyeli idi. Adeta şiir, kavmin karakterini yansıtan bir durum olmuştu. Öyle ki, edebiyat bilmeyen bir Arap bile, belli kaside ve şiir kıtalarını ezberler ve onların nazım ölçülerini bozmadan mükemmel bir şekilde muhafaza ederek başkalarına naklederdi.”[4]

Arapları böylesi bir hayat tarzına sevk eden sebeplerden birisi olarak şu husus zikredilebilir: Ümmîbir millet olarak Araplar,[5]iftihar ettikleri tarihî vak’a ve tabloları yazıya dökemedikleri için hafızalarına kaydetmişlerdir. Tarihlerini kafalarında muhafaza etmek için de veciz sözler, kinaye, mecaz, istiare, teşbih gibi bediî dil sanatlarını kullanmak mecburiyetinde kalmışlardır. İşte bu durum Araplarda şiir ve belagati zirveye taşımıştır.

Arapların dille alakalı bu vukufları, onların Kur’ân’ın beşer üstü bir kelam olduğunu anlamalarını kolaylaştırmıştır. Bu sebepledir ki onların büyük çoğunluğu Kur’ân’ın bu eşsiz üslubu karşısında fazla dayanamayıp İslam dinine girmiştir. Öyle ki bir kısım sebeplerden ötürü İslam’ın hakikatlerine kulağını kapayanlar dahi Kur’ân’ın bu eşsiz ifade tarzının güzelliğini itiraf etmek zorunda kalmışlardır; babalarının dinlerini terk etmeme adına bu mucizeye “sihir” demekle kendilerince işin içinden sıyrılmaya çalışmışlardır.

Arap Lisanının Kendisine Has Özelliği

Gelmiş olduğu seviye itibariyle Arapçanın diğer diller karşısındaki farklılığını İmam Şafiî şöyle ifade eder: Arap lisanı, dillerin ifade bakımından en kapsamlısı, kelime hazinesi yönünden de en zenginidir.[6]Meşhur dil üstatlarından İbn Faris de (v. 395) Arapçanın beyan/ifade kabiliyetine başka bir dilin ulaşamayacağına dikkat çeker ve ‘erbab-ı akıl için bunun kapalı/gizli bir yanı yoktur’ der.[7]Bediüzzaman Hazretleri ise lisan-ı nahvî olarak nitelediği Arapçanın camiiyyetine hiçbir lisanın yetişemeyeceğini belirtir.[8]

Arapçanın İlahi kelama kalıp olarak seçilmesi hususunu bu dilin kendisine has özellikleri zaviyesinden ele alan M. Hamidullah ilgili eserinde şunları kaydeder: “Allah’ın mesajını aktarma aracı olarak Arapçanın tercih edilmesinin kendine has maslahatları vardır: Başka hiçbir dil, sahip olduğu ahenk ve kendisine has sözcük yapısı, çekim kuralları, ses armonisi vs. bakımından onunla karşılaştırılamaz. Bu, aynı zamanda en küçük aydınlatıcı bilgileri bile göz ardı etmeksizin yoğunlaştırılmış bir dildir: Zamirlerin yanı sıra, fiiller de erkek ve dişi olmak üzere, iki cinsi birbirinden ayırmaktadır. Sözcük dağarcığındaki inanılmaz zenginlikle ve kelimelerin farklı durumlara göre çok esnek bir biçimde çekim eki alabilmesi, Arapçaya, her türlü düşünceyi ve ince farkları hayran olunacak bir zarafetle ifade etme imkânı sağlamaktadır.”[9]

Kur’ân ve Arapça

İlâhî Kelâma son beşerî dil olarak seçilen Arapçanın ilk filolojik hare­ketlerini, Kur’ân’ın doğru okunup öğretilmesine gösterilen titizlik başlatmış ve onu şu üç açıdan müspet mânâda etkilemiştir:

1- Kur’an en başta Arapçanın yazıya geçirilmesini sağlamış, tek lehçe etrafında toplayarak birliğini kurup perçinlemiş, resmî dil haline getirmiş, fesahat ve belagat konusunda ona örnek, kaynak ve delil kabul edilmiştir. Apaçık (mübîn) dili sâyesinde müşterek ve fasih bir edebiyat dili, değişip bozulmadan varlığını sürdürmektedir.

2- Kur’ân birçok Arapça kelimeyi mânâ bakımından geliştirmiş, ayrıca kelime dağarcığına çok sayıda yeni kelimeler kazandırmıştır.

3- Arapça, Kur’ân sayesinde onun götürülebildiği her yere yayılıp yerleşmiş ve bunu hâlâ sürdürmektedir. Öyleyse Kur’ân-ı Kerîm Arapçanın varlık sebebi ve kıyamete kadar sapasağlam bir şekilde hayatını sürdürmesini garanti edecek yegâne desteğidir.[10]

İnen ayetleri taşıyan dil, artık ‘Kur’ân dili’ olmuştur. Bu dil, onu kullanan açısından erişilmez bir özellik kazanmıştır.[11]Çünkü bu dili bütün incelik ve sırlarıyla yerinde kullanan her şeyin yaratıcısı ve her şeyi bilen Allah’tır. Kur’ân’ın, i’caz ve belagati yönüyle, nazil olduğu günden bu yana, muarızlarını bir benzerini yapmaya çağırması[12]ve arkasından bunu imkânsız olduğunu vurgulaması’[13]hususunu bu çerçevede değerlendirmek gerekir.

Dilin kullanıcısının yüce Yaratıcı olması sebebiyledir ki Kur’ân, getirdiği esaslarla, sıradan herhangi bir bedevinin anlayışını gözetirken, edebiyat ve şiirde dahi sayılan ve ufku olabildiğince geniş bir edip, bir şairi de ihmal etmemiştir. Ve yine bu sebepledir ki bir kelamcı, hukukçu, dilbilimci veya idareci, müracaat ettiğinde, kendi sahasına ait incelikleri rahatlıkla onda bulabilmiştir. Hâlbuki kelam, hukuk veya edebiyat dili, birbirinden farklıdır. Kur’ân bunların tümüne aynı anda, inceliklerine varıncaya kadar, hem de kaide ve prensiplerine halel getirmeden dikkat göstermiştir. Gerek kelam ve hukuk, gerekse edebiyat ve tarih ekolleri ve bunların müdakkik temsilcileri, Kur’ân’ı birer kaynak kabul edip pek çok eser meydana getirmişlerdir.[14]

Arapça, tarihî süreç içinde, Allah’ın hususîlütfuna mazhar olarak, evrensel vahyin (Kur’ân’ın) dili olmaya layık bir kıvam elde etmiştir.

“Melikin atiyyelerini ancak matiyyeleri taşır” sözünün ifade ettiği gerçek, bu dil için de düşünülebilir. Zira nüzul öncesi gelmiş olduğu seviye itibariyle Arapça, kelimelerinin muhtelif anlamları ihtiva edecek kabiliyeti, az sözle çok mânâyı ifade edebilecek şekilde veciz üslubu, mecaz ve hakikati, delâlet ve mazmunu, sarih ve işarî mânâları yansıtabilecek şekilde incelikleri barındıran eşsiz yapısıgibi hususiyetleriyle İlahi mesajları taşımaya (matiyye olmaya) açık bir derinliğe ulaşmıştır.

Araplar gibi Arapça da gerçek değerini, yüksekler yükseğinden insanlığın ufkuna inen yüce Kur’ân’la kazanmıştır.

Dipnotlar

[1]Fussilet, 41/44.

[2]Bkz. Zeydan, Corcî, Tarîhu Lüğati’l-‘Arabiyye, Daru’l-Hilal, tsz. ysz., I, 78.

[3]Bkz. Yusuf, 12/2; Fussilet, 41/3; Tahâ, 20/113; Ahkâf, 46/12.

[4]H. İbrahim Hasan, İslam Tarihi,(çev. Heyet), Kayıhan yay. İst. 1987, I, 89-91.

[5]Bkz. Tirmizî, Kur’ân 9; İbn Hanbel, Müsned, V, 132.

[6]Muhammed b. İdris eş-Şafiî, er-Risale,el-Mektebetu’l-İlmiyye, Beyrut tsz., s.42.

[7]İbn Faris, es-Sahibîyyu fî Fıkhi’l-Luğati’l-Arabiyye, Daru’l-Mektebeti’l-Mearif, Beyrut 1993. s. 44.

^[8]Said Nursî, Mektubât, Şahdamar Yayınları, İstanbul 2006, s. 576.

[9]M. Hamidullah, İslâm Peygamberi, (çev. Mehmet Yazgan ) Beyan Yayınları, İstanbul, tsz., s. 39.

[10]Detaylı bilgi için bkz. Bilal Temiz, “İlk Filolojik Çalışmalar Döneminde Kur’ân-ı Kerîm’in Arapçaya Kazandırdıkları” Ç.Ü. İlahiyat Fak. Der. C.3, s.2, Adana 2003.

[11]Sıradan birisinin Türk dilini kullanmasıyla, sözgelimi, Fuzulî veya Yahya Kemal gibi söz/dil ustalarından birinin kullanımı arasında büyük farklar vardır. Dil aynıdır, belki kelimeler de aynıdır. Ama onu kullanan farklı olunca sözdeki derinlik ve etki de o nispette farklılaşmaktadır. Özetle diyeceğimiz şu ki, Kur’ân’ın dili Arapçadır, ancak onu kullanan Allah’tır. Bu itibarla Kur’ân’ın mislinin ortaya konması imkânsızdır.

[12]Bkz. Bakara, 2/23.

[13]Bkz. İsrâ, 17/88.

[14]Bkz. M. F. Gülen, Kur’ân’dan İdrake Yansıyanlar,Nil Yayınları. İstanbul 2011, s. 175.

Bilim ve teknolojide sürekli yeni gelişmelere şahit oluyoruz. İnsanların yeni şeyler keşfedip öğrenebilmesi ve etkileşime girebilmesi maksadıyla bilgisayar teknolojileriyle üç boyutlu ortamların oluşturulması anlamına gelen Sanal gerçeklik (SG) de uzun bir süredir hayatımızın farklı sahalarında istifade edilen bir uygulamadır. Sanal gerçeklik, hakikatte dokunamadığımız, göremediğimiz ya da duyamadığımız bazı nesneleri, duyularımızın gerçekmiş gibi algılamasıdır. Farklı ortamların simülasyonunu oluşturmak maksadıyla mühendislik, tasarım ve bilgisayar sistemlerinin ortak bir çalışmasıdır. Sanal gerçeklikte, kullanıcılar, maddî değil zihnîbir dünyada deney yapabilirler. “Sanal gerçeklik, insanları değiştirilmiş ortamlara ve süreçlere davet eder, yeni tecrübelere ve hayal gücünü geliştirmeye vesile olur, böylece araştırma ve eğitime katkı sağlar” (Meinhold, 2013).

Sanal gerçeklik 19. yüzyılda ortaya atılan fikirlere dayalı olarak geliştirilmiş olsa da ancak son zamanlarda geniş kitlelerin ilgisini çekecek bir duruma geldi. Kulaklıklar, çok yönlü koşu bantları ve özel eldivenler gibi farklı cihazlar, insan duyularını uyandırmada ve etkileşimde bulunmada kullanılmaktadır (Pinho 2004). Sanal gerçeklik günümüz dünyasında mimari, tıp, mühendislik, eğlence, spor ve sanat gibi birçok alanda uygulanmaktadır.

Sanal gerçeklik, eğitime hayatîbir katkı sağlayabilir. SG teknolojileri halen geliştirilme safhasında olsa da birçok uzman, bu tür uygulamaların eğitime muhtemel faydalarının farkındadır. Günümüzde birçok öğretmen, öğrencileri sınıfta meşgul etmek için mücadele ediyor. Sanal gerçeklik çocukları faydalı bir şekilde daha çok meşgul edebilir ve ders konularını daha iyi anlamalarına yardımcı olabilir. SG, sınıflarda henüz yaygınlaşmadı. Samsung Electronics America tarafından yapılan bir ankete göre, öğretmenlerin yaklaşık %2’si sınıfta sanal gerçeklik teknolojisi kullanıyor. Öğretmenler, sanal gerçekliğin, öğrencileri meşgul ve motive edebilecek bir araç olduğuna inandıklarını ifade ediyor.

Günümüzde öğrenciler dijital teknolojilere yaygın bir şekilde maruz kalmaktadır. Teknolojiye olan bu âşinalık, öğrencilerinin öğrenme tarzında da değişimlere sebep olmaktadır. Artık öğrenciler, eğitimlerinde SG ve diğer yeni teknolojileri kullanmaya hazır konumdadırlar.

Sanal gerçekliğin en etkili olabileceği alanlardan biri “tecrübî öğrenme”dir. Bu öğrenme tarzında, öğrenciler; bilgi birikimi ve mefhumlarla düşünebilme yeteneklerini, gerçek dünya sorunlarının çözümünde kullanabilmekte ve öğretmenler de öğrenmeyi yönlendirip kolaylaştırmaktadır (Wurdinger & Carlson, 2010). Tecrübî öğrenme ile ilgili her türlü etkinlik, ihtiyaç duyulan konuların tesirli bir şekilde işlenmesine yardımcı olmakla kalmaz, aynı zamanda öğrencilerin öğrenme motivasyonunu da artırır. Austin’deki Texas Üniversitesi’nde yapılan araştırmalara göre, tecrübî öğrenme, öğrencilerin bağımsız bir şekilde öğrenmesine katkı sağlamakta, öğrenmeyi derinleştirmekte ve öğrencilerin yeni beceriler geliştirip bunları uygulamasına yardımcı olmaktadır.

Sanal Gerçeklik Topluluğu’na göre, sanal gerçekliğin sınıfta kullanılmasının birden fazla faydası vardır: daha aktif bir öğrenme deneyimi, öğrencilerin aynı anda bilgi ve becerilerini geliştirmelerine yardımcı olan bir ortam, daha derin bir konsantrasyon ve karmaşık teori ve kavramların daha iyi anlaşılması. SG, her türlü öğrenme stili için uygundur. Farklı hislere hitap etmesi, akılda tutmayı kolaylaştırır. Derek Hughes’un ifade ettiği gibi, “Dijital nesil, sıra dışı ve ilgi çekici faaliyetler yapabilmekte, zengin bilgi kaynaklarına erişebilmekte ve daha dinamik bir çevrede yaşamaktadır.”

Vive SG platformu kullanılarak Çin’de yapılan bir araştırma, sanal gerçekliğin öğrencilerin istidatlarını inkişaf ettirmek için yeni imkânlar sunduğunu göstermiştir. “Sanal Gerçekliğin Akademik Performans Üzerindeki Etkisi” başlıklı bir rapora göre, SG; idrake dayalı hafızayı geliştirerek öğrenciler ve öğretmenler için teşvik edici sonuçlar sunabilir. Bu araştırma ayrıca SG tabanlı bir eğitim kullanıldığında, test skorlarının iyileştiğini göstermiştir. “Bir öğrenci, gerçek hayattaki gibi, ne kadar çok etkileşimde bulunursa, ders konusuna o kadar şahsîalaka hisseder, bu da pratikte bulunmayı ve hatırlamayı kolaylaştırır” (Kolo, 2017).

SG sadece öğrencileri yeni fikirler ve ortamlarla tanıştırmakla kalmaz, aynı zamanda uzak yerlerde kalan veya intikal sorunları yaşayan öğrencilere de fırsatlar temin eder.

Sanal gerçeklik topluma birçok potansiyel avantaj sunsa da, bazı dezavantajları da olabilir. Halen gelişmekte olan bu uygulamaların, toplum üzerinde ne tür olumlu ve olumsuz etkileri bulunduğu henüz tam olarak incelenmemiştir. SG’nin potansiyel dezavantajlarından biri, insanlar arasındaki ilişkileri olumsuz etkileme riskidir. Paula Hicks’e göre, SG; insanların yeni tecrübeler edinmelerine yardımcı olur, ancak diğer teknolojilerde görüldüğü gibi,  insanlar arasındaki etkileşiminin azalmasına da yol açabilir. İnsanoğlu olarak iletişim bir mecburiyettir, ancak farklı araştırmalar, teknoloji kullanımının, insanların birbiriyle iletişim kurma yeteneğini olumsuz yönde etkilediğini göstermektedir. Sanal gerçeklik farklı ortamları zihnen taklit edebilir; fakat insanın ruhîfonksiyonlarını ve halini simüle edemez.

Birtakım teknolojilerin zihnîrahatsızlıkları daha da şiddetlendirdiği tespit edilmiştir. Paul Darvasi, sanal gerçekliğin, bazı potansiyel psikolojik rahatsızlıkları tetikleyebileceğini veya şiddetlendirebileceğini belirtmektedir. Bunun sebebi, daha az sosyal ve fiziksel aktivite ve daha az yüz yüze iletişim olabilir.

Sanal gerçekliğin diğer bir muhtemel dezavantajı, sanal dünyaya bağımlı olmasıdır. Gençlerin telefonlarında ve bilgisayarlarında daha fazla zaman harcadığı malumdur. Sanal dünyalara erişmek giderek daha kolay bir hale gelmektedir. Gençler, kişilerarası ilişkilerini geliştiremiyorsa, bu durum, sanal dünyayı gerçek dünyaya tercih ettiklerinin bir işareti olabilir.

SG teknolojisi halen gelişmekte olması sebebiyle, oldukça pahalıdır. Çoğu zaman, sanal gerçeklik donanımları, sadece bazı okullar tarafından eğitim maksadıyla satın alınır. Sonuç olarak, pek çok insan SG tecrübesinden şimdilik uzaktır.

Gelişmekte olan herhangi bir teknoloji gibi, SG de henüz kapsamlı bir şekilde düzenlenmiş değildir. SG ile ilgili patentler, telif hakları, ticari markalar ve diğer sözleşme mevzularına dair mahkeme davaları görülmeye başlanmıştır. Sanal gerçekliğin muhtevası da düzenlenmesi gereken başka bir alandır. Sektör büyümeye devam ettikçe, video oyunu endüstrisindeki sorunlara benzer durumlarla karşılaşmak muhtemeldir. Fiona McEvoy; SG ile ilgili olarak, sosyal tecrit, duyarsızlaştırma, yeteneklerin abartılması, psikiyatrik sorunlar, sanal suç, hileyle yönlendirme ve mahremiyetin ihlali gibi konular hakkında endişelerini dile getirmektedir.

Bütün bu risklere rağmen, uygun düzenleme, muhteva ve maliyetle sanal gerçeklik öğretmenler ve öğrenciler için muazzam faydalar sağlayabilir.

Kaynak:“Virtual Reality as a Learning Tool in Modern Education”, The Fountain. Sayı: 124, Temmuz – Ağustos 2018.

Referanslar

Durbin, J. (2016). Is Virtual Reality Too Expensive To Be Popular?
uploadvr.com/community-download-virtual-reality-expensive/

Hicks, P. (2016). The Pros and Cons of Using Virtual Reality in the Classroom. elearningindustry.com/pros-cons-using-virtual-reality-in-the-classroom

Kolo, K. (2017). Virtual Reality: The Next Generation of Education, Learning and Training. www.forbes.com/sites/forbesagencycouncil/2017/12/13/virtual-reality-the-next-generation-of-education-learning-and-training/2/#22a3c6c8578b

Moore, S. (2017). The Legal Reality of Virtual Reality. www.forbes.com/sites/schuylermoore/2017/03/10/the-legal-reality-of-virtual-reality/#45d4e7d62049

Runcan, P. (2010). One minute more: Adolescent addiction for virtual world. www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1877042810006166

Virtual Reality Society. (2017). What is Virtual Reality?
www.vrs.org.uk/virtual-reality/what-is-virtual-reality.html

Virtual Reality Society. (2017). Benefits of virtual reality in the classroom.
www.vrs.org.uk/virtual-reality-education/benefits.html

The university of Texas at Austin. (t.y.). Experiential Learning. facultyinnovate.utexas.edu/experiential-learning

Vive, H. (2016, December 08). New Research Suggests VR Offers Exciting New Ways to Unlock Student Potential.
www.prnewswire.com/news-releases/new-research-suggests-vr-offers-exciting-new-ways-to-unlock-student-potential-300375212.html

Dîl-i pejmürdeye sebeb-i emânsın;

Yolunda hep ölüp ölüp dirileyim,

Sen benim ışığı kısılmaz şem’amsın…

Gözlerin pür-nûr, bakışın ömür Senin,

Ufkun, âlemin adeta bir Tûr Senin;

Yaktığın meşale her yanda nur-efşân,

Sen bendelerin için her ân pür-nursun.

Sen bizlere baharlar vadediyorsun,

Gel Hak eliyle o baharı bize sun!..

Doğsun bir kez daha o mehtab-ı münîr,

Dünyamız son kez bir ışık çağı olsun!..

İçimde geleceğinin özlemi var,

Varsın anlamasın bunu bedbin ağyâr;

Kudûmunun özlemi ağlattı beni,

Dinmesin bu âh sürsün sonsuza kadar!..

***

Yusufçuklar, Odonata takımı altında tasnif edilmiş böcekleridir. Odonata, dört kanatlı, uzun karınlı ve etçil böcekleri bulunduran bir takımdır. Kompleks yapıdaki gözleri, şaşırtıcı şekilde tasarlanmış, güçlü ve şeffaf çift kanatları ve aerodinamik yapıdaki uzun gövdeleri sayesinde aynı takımdaki diğer böceklerden ayırt edilirler.

Yedi ay kadar ömürleri olan yusufçukların her bir gözünde yaklaşık 24.000 petek göz bulunur. En eski fosilleri 325 milyon yıl öncesine kadar ulaşan yusufçukların günümüzde yaklaşık 3000 türü mevcuttur.

Yusufçuğun bağımsız olarak çırpan kanatları ve vücut yapısı, uçarken çok farklı manevraları yapmasını sağlar. Sabit gibi dururken birden avını yakalar. Avustralya MillîÜniversitesi Görsel Bilim Merkezi’nde çalışmalar yapan Akiko Mizu-tani ve yine Avustralya’da bulunan Savunma, Bilim ve Teknoloji Kurumu’ndan Dr. Javaan Chahl’a göre, yusufçuk; bir algı yanılması oluşturarak hızlı hareketlerini gizlemektedir.[1]

Yusufçuğun dört kanadı, etrafa önemli miktarda hava akımı yaymasını temin eder ve avına saldırırken kendisini dengede tutmak için gerekli şartları sağlar. Bu hava akımı ve yusufçuğun yapabileceği karmaşık manevralar, araştırmacıları hayrete sevk etmektedir. Bir yusufçuk, avına saatte 50 km hızla yaklaşırken bile karmaşık manevralar yapabilir.

Akiko Mizutani’nin gözlemlerine göre, “Avını kovalayan yusufçuklar, savaş pilotlarının sadece hayal edebileceği kompleks manevralarla düşmanlarından gizlenmektedir.” Bu ifade, yusufçukların dünyadaki en çevik ve manevra kabiliyeti en yüksek böceklerden biri olduğu gerçeğini vurgular. Yusufçuklar, çeviklik ve hızlarını tam ihtiyaç duyulduğu şekilde kullanan, çok yetenekli böcekler olarak yaratılmıştır.

Yusufçuğa sonsuz bir ilim, hikmet ve keremle bahşedilen dört kanat, hızını ve çevikliğini sağlar. Bu kanatlar şeffaf, güçlü ve esnektir. Kanat açıklığı 16 cm’ye kadar uzanabilir. Ön ve arka kanat çiftleri farklı şekillerde yaratılmıştır. Teorik ve uygulamalı mekanik profesörü Jane Wang tarafından Cornell Üniversitesi’nde yürütülen bir araştırmaya göre, yusufçuk böceği, ağırlığını desteklemek için hava direncini kullanır. Uçaklar üzerinde yapılan birçok araştırma, uçuş verimliliğini azaltan hava direncini en aza indirmeye odaklanmıştır. Nazenin yusufçuk, gövdesini taşımak için aerodinamik direnci kullanmak üzere ilhama mazhar olur.

Yusufçuktan çok etkilenen Dr. Chahl şunları ifade etmektedir: “Bir yusufçuğun yapabildiklerini taklit eden bir uçağımız olsaydı, o zaman kimsenin sahip olmadığı bir şeye sahip olurduk.”[2]

Savunma sanayinde araştırma yapan bilim insanları, yusufçuktan ilham alarak savaş uçaklarının düşmana fark etmeden yaklaşması ve yüksek manevra kabiliyeti gibi konularda araştırmalar yapmaktadır. Bu böceklerin uçuş kontrol özelliklerinin, yeni uçaklarda ve helikopterlerde uygulanabileceğine inanan bilim insanları, bunun için son derece girift bir tasarıma ihtiyaç olduğunun farkındadır. Westland Aircraft Company tarafından tasarlanan ilk helikopterin adının “Dragonfly” (Yusufçuk) olması tesadüf değildir. İlk helikopter, yusufçuk böceğinin kaba ve basit bir taklidi olarak üretilmiştir.

Bütün bu gözlemler ve tespitler sadece teknolojik bilgi birikimimizi artırmakla kalmıyor, tekvinîayetlerin merak ve hakikat aşkıyla okunmasıyla marifetullah ve muhabbetullaha da vesile oluyor.

“Evet, bir sineğin küçücük cismi, kâinatın ekser anâsır (unsurları) ve esbabı (sebepleri) ile alâkadardır, belki bir hülâsasıdır. Eğer Kadîr-i Ezelî’ye verilmezse, o esbab-ı maddiye onun vücudu yanında bizzat hazır bulunmak lâzım; belki onun küçücük cismine girmek gerektir. Belki cisminin küçük bir numunesi olan gözündeki bir hüceyresine girmeleri icab ediyor. Çünkü sebep maddî ise müsebbebin (sebebin sonucunun) yanında ve içinde bulunması lâzım geliyor. Şu halde, iki sineğin iğne ucu gibi parmakları yerleşmeyen o hüceyrecikte erkân-ı âlem ve anâsır ve tabâyiin (bütün elementler ve maddîsebepler), maddeten içinde bulunup usta gibi içinde çalıştıklarını kabul etmek lâzım geliyor.”[3]

Kaynak: “Slender But Strong Dragonflies”,The Fountain, Sayı 117, Mayıs-Haziran 2017.

Dipnotlar

[1]www.news.cornell.edu/stories/Feb06.

[2]www.abc.net.au/news/stories.

[3]Bediüzzaman Said Nursî, Lem’alar, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 223.

Kişiliği

Yüzünü Afrika’da yaşayan Bedevîler gibi örtüğünden dolayı “Bedevî” lakabıyla anılmıştır. Mekke ve Medine’nin en güçlü süvarilerindendi. Harp tekniğini çok iyi bilir ve bu konuda kendisine sorulan her türlü soruya cevap verirdi. Tabiatı itibarıyla sert ve güçlü olsa da insanlarla muamelelerinde hep şefkat ve merhamet yolunu tutmuştur. İnsanlarla konuşurken onların dertlerini dinlemeye özen gösterir ve çözüm adına da kendisini bir hayli zorlardı.

Yolculukları

Allah’a kullukta derinleşmiş, hak dostlarının ortak yanları, onların hayatlarında hicret ve gurbetin baskın olmasıdır. Hicret eden kimse bu sayede Allah’ın (celle celâluhu) yeryüzündeki farklı tecellilerine şahit olmakta ve imanı ziyadeleşmektedir. Ahmed Bedevî’nin hayatında da hicretin önemli bir yeri vardır. Ailesi henüz o dünyaya gelmeden Hicaz’dan Fas’a hicret etmiştir. Ahmed Bedevî dünyaya gelince de babasının görmüş olduğu bir rüyanın tesiriyle 1206 senesinde tekrar Fas’tan ayrılarak aslî vatanlarına dönmüşlerdir. Bu şanlı ve soylu aile, Mekke’ye döndüğünde onları Mekke’nin önde gelenleri karşılamış ve onlara yakın alaka göstermişlerdir. Hatta onların geldiğini haber alan Medineliler de bu kutlu aile ile görüşüp tanışmak için Mekke’ye akın etmişlerdir.

Ahmed Bedevî bir başka yolculuğunu kardeşi ile birlikte 1227 senesinde Irak’a yapmıştır. Onun bu ziyaretinde de kendisinin görmüş olduğu bir rüyanın tesiri olduğu ifade edilmiştir. Bu yolculuklarında önce Bağdat’a uğramışlar, burada Hallac-ı Mansur, Ahmed Rufai, Abdülkadir Geylani gibi büyük zatların kabirlerini, ayrıca Irak’ta Numaniyye, Vâsıt ve Kazimiyye gibi şehirleri ziyaret etmişlerdir. Ahmed Bedevî Hazretlerinin 11 sene süren bu Irak yolculuğu 1238 senesinde Mekke’ye dönmesiyle son bulmuştur.

Ahmed Bedevî’nin bir başka yolculuğu da ömrünün sonuna kadar bereketli bir ömür geçireceği Mısır’a olmuştur. Rüyasında üç defa kendisine Tanta şehrine gidip yerleşmesi emredilmiş ve orada nice talebeler yetiştireceği haber verilmiştir. Rüyadaki emre itaat eden Ahmed Bedevî, 1238 senesinde Tanta’ya yerleşmiştir. Onun hayatında irşad ve tebliğ faaliyetlerini yaptığı bir şehir olması cihetiyle Tanta’nın çok önemli bir yeri vardır.

Yaşadığı Devrin İlmî ve Siyasî Özellikleri

Hicri 7. asırda yaşamış olan Ahmed Bedevî’nin yaşadığı devri tam anlayabilmek için daha önceki devre kısaca bir bakmak gerekir. Hicrî 5 ve 6. asırda, felsefe ile karışık bir sufi akım ve mutedil Sünnî sufi akım olmak üzere tasavvufun iki ana kolu ortaya çıkmıştır. Birinci akım öylesine etkili olmuştur ki siyasi görüşlerinden etkilenerek Fatimiler, Muvahhidiler ve Murabıtın gibi devletler bile kurulmuştur. Birbirine zıt bu iki bakış tarzı arasında iki asırlık bir mücadele olmuştur. Ancak 7. asrın başlarına gelince, mutedil sufî akım güç kazanmış ve bu devirde Gazzalî, Rufai ve Geylanî gibi âlimler yetişerek adeta Ahmed Bedevî’nin yetişeceği ortama zemin hazırlamışlardır. Bu üç zatın sayesinde Sünnî tasavvuf, felsefî tasavvufa galebe çalmış, 7. asrın sufi algısı müsbet mânâda değişmiş, felsefî tasavvuf da ilk asırlarda olduğu gibi temiz ve saf özüne dönmüştür.[4]Yaşadığı ortamın atmosferinden etkilenen Ahmed Bedevî, Sünnî mutedil tasavvuf yolunda derinleşmiş, sufi anlayışını Kitap, Sünnet, güzel ahlak gibi temeller üzerine bina etmiştir.

İlmî Yönü

İlmi ve irfanı kendisinde cem eden Ahmed Bedevî’nin ilme olan arzusu da dikkate değerdir. Gençliğinin bir kısmını geçirdiği Mekke’de Kur’an-ı Kerim’i ezberlemiş, bir yandan da tecvid ilminde derinleşmiştir. Öte yandan yedi kıraat üzerinde ihtisas sahibi olarak bu ilimde oldukça önemli bir konum ihraz etmiştir. Çocukluğunda Mağrib’te yaygın Mâliki Fıkhını öğrenmiş, Mekke’ye gelince kendisinin de tâbi olduğu Şâfi Mezhebine merak salmıştır. Ahmed Bedevî ile ilmi bir münazara yapan bir âlimin onun ilme olan vukufiyetini gördükten sonra onun hakkında “O, dalgaları dinmeyen coşkun bir denizdir” diyerek onu övmesi de pek manidardır.[5]Kaynaklarda Ahmed Bedevî ile muasırı olan İbn Dakiku’l-İyd arasında ilmi tartışmaların olduğu ve Ahmed Bedevî’nin ona üstünlük sağladığı ve kendisine tevcih edilen sorulara istisnasız cevaplar verdiği nakledilmiştir.

Kalbî ve Ruhî Hayatı

İnsanın ulvi değerleri bırakıp süfli hedefler peşine düşmesinin onun yaratılış gayesine zıt olduğunu ifade eden Ahmed Bedevî, sık sık çevresindekilere Allah’ın vermiş olduğu nimetleri yine onun yolunda ve rızasına uygun bir şekilde kullanmanın önemini hatırlatmıştır. Onun hayatında en ilgi çekici nokta hayatının belirli bir devresinden sonra yüzüne peçe takmasıdır. O insanlarla fazlaca meşgul olmamak, kendisini sırf Rabbine adayabilmek için böyle bir yolu tercih etmiştir. Öyle ki kendisiyle görüşmek isteyen dostları da ancak bu şartlar altında onunla görüşmeye muktedir olurlardı. Tabiatı itibariyle insanlardan uzak olup hakkın rızasına ermenin peşinde olan Ahmet Bedevî, hayatının bir döneminde, tıpkı Allah Resûlü’nün (aleyhissalâtü vesselâm) Hira mağarasında inziva hayatı yaşadığı gibi, Ebu Kubeys dağına çıkmış ve tabiatın bağrında Rabbine dua ve niyazda bulunmuştur.^[6]

Allah aşkı ile dopdolu olan Ahmed Bedevî, İslam’ı çok iyi temsil eden bir hal eriydi. Onu ziyarete gelen pek çok kimsenin, onunla görüştükten sonra muhabbetle coşmuş bir gönle sahip olarak huzurundan ayrıldıkları nakledilmiştir. Kaynaklarda onunla ya doğrudan ya da dolaylı yollarla görüşüp imanî zevk ve hazza ulaşan pek çok kimsenin olduğu aktarılmıştır. Onun İslam’ın temsil edilmesine önem veren bir dava insanı olduğu aşikârdır. Nitekim temsilin ehemmiyetini anlattığı bir yerde muhterem Fethullah Gülen Hocaefendi Ahmed Bedevî hazretlerinin “mü’mince görüntü”süne dikkatleri çekmiş ve asrımızın bu tip dimağlara ne kadar muhtaç olduğunu ifade etmiştir.^[7]

Onun dünyasında riyazet ve derinlemesine tefekkürün de çok önemli bir yeri vardır. Öyle ki o çok kere kaldığı evin çatısına (sath) çıkıp hareketsiz bir şekilde gözlerini güneşe doğru ufka dikerek tefekküre dalmıştır. Bu ilgi çekici özelliği sebebiyle ona nispet edilen tarikatın bir ismi de “Sutuhiyye”dir.

Ahmed Bedevî Hazretleri bir insanın Allah’a kurbiyet kesbedip velayet mertebesine nail olmasını şu şartlara bağlamıştır.

1- Marifetullah’a ulaşmak 2- Allah’ın emirlerine uymada hassasiyet göstermek 3- Allah Resulü’nün sünnetine sımsıkı sarılmak 4- Her daim temizliğe ihtimam göstermek 5- Allah’ın razı olacağı işleri yapmak 6- Allah’ın vaad ettiği şeyleri kendisine vereceğine yakinî bir şekilde inanmak 7- İnsanların elindekilerden ümidini kesmek 8- İnsanlardan gelen eza ve cefaya sabretmek 9- Allah’ın emirlerini yerine getirmede yarışırcasına gayret içinde olmak 10- Allah’ın yarattığı her şeye şefkat beslemek 11- İnsanlara karşı tevazu kanatlarını yerlere kadar sermek 12-Şeytan’ın insanın en büyük düşmanı olduğunu bilmek.

Kalbin her türlü kötü duygu ve düşüncelerden arındırılmasına son derece önem veren Ahmed Bedevî Hazretleri, talebesi Abdü’l-Al’e vasiyetinde şu hayati düsturlara işaret etmiştir: “Sakın ha Allah’ın yarattığı bir kimsenin başına gelen musibetten dolayı onu kınama! Başkasının gıybetini ve dedikodusunu yapma! Sana eziyet edene sen eziyet etme! Sana zulüm edeni affet gitsin. Sana kötülük yapana sen iyilik yap. Sana bir şeyler vermeyen kimseye karşı sen cömert ol.”^[8]

Evlenmemesi

Gönlünü Allah’a adamış bu yüce kâmetin hayatında dikkat çeken önemli noktalardan biri de seksen sene ömür sürmesine rağmen hiç evlenmeyi düşünmemesidir. Ahmed Bedevî Hazretleri, babanın öz evlatlarını yetiştirmesi gibi kendisine talebelik yapanları yetiştirmiş, talebeleri ile kendisi arasında manevî olarak baba-evlat ilişkisi zuhur etmiştir. Hatta o talebelerinden Abdü’l-Al isimli müridini manevî evlat olarak kendisine kabul etmiştir.^[9]Her ne kadar kendisi evlenmemeyi tercih etmiş olsa da asla talebelerine bunu tavsiye etmemiştir. Hayatını sürekli gurbet ellerde geçiren bu büyük marifet ve ufuk insanı, evlenmenin sünnet olduğunu pekâlâ biliyordu, ama âlem-i İslam’ın içler acısı durumu karşısında bütünüyle kendisini dine hizmete adamak peşindeydi.

Eserleri

Ahmed Bedevî Hazretleri’nin fazla olmasa da günümüze kadar ulaşan bazı risaleleri vardır. Kendisine nispet edilen virdlerden oluşan Evrad’ı, Salâvatisminde bir risalesi ve halifesi Abdü’l-Al’e hitaben söylediği nasihatlerden oluşan Vesaya’sı bu eserlerden bazılarıdır. Vasiyetini içeren risalesinde Allah aşkı, sabır, gece ibadeti ve tevbe gibi değişik konular dikkatleri çekmektedir. Kendisinin ilim sahasında yetkin olmasına rağmen yazdığı eserlerin sayısının az olması, onun kitap yazmaktan daha çok Allah’ın kendilerinden razı olacağı insanlar yetiştirmeyi önemsemiş olmasındandır.

Vefatı

Hayatının son kırk yılını Mısır’ın Tanta şehrinde geçiren Ahmed Bedevî Hazretleri 12 Rebiyülevvel 675’te (24 Ağustos 1276), yani Hz. Ruh-u Seyyidi’l-Enam’ın dünyaya teşrif ettiği gün, ruhunun ufkuna yürümüştür. Vefat ettiği şehre defnedilmiş ve zamanla kabrine bir türbe ve yanına büyük bir mescit inşa edilmiştir. Hayatı boyunca hakka yakın olma peşinde olup halka yüzünü bile göstermekten sakınan peçeli sultanı, Allah hiçbir zaman Müslüman dünyasına unutturmamış, onu, sevenleri nezdinde daima yâdı cemil kılmıştır. Vefatından yüzyıllar geçse de bugün Mısır halkı onun doğum yıldönümlerini çok kalabalık bir katılımla kutlamaya devam etmekte, yüz binlerce insan bu vesileyle bir araya gelip aynı dinî ve manevî havayı teneffüs etmektedir.

Bedevîye Tarikatı

“Ahmediye” olarak da bilinen bu tarikatın silsilesi, Hz Ali’ye kadar dayanmaktadır. Bu tarikat, Mısır kültüründe oldukça etkili olmuştur. Başlangıçta Bedevî’nin fikirleri ile şekillenen tarikat daha sonraları Bedevî’nin ilk halifesi Abdü’l-Al’in de yoğun gayretleri ile daha sistemli bir hale bürünmüştür.

Kalb ve gönül insanı Ahmed Bedevî Hazretleri’nin hayatında günümüzün hizmet insanlarına çok önemli mesajlar vardır. Çünkü o, hayatında hiçbir zaman rahat yüzü görmemiş, diyar diyar dolaşarak sürekli hicret ve gurbet yudumlamış, en sonunda gelip otağını Tanta şehrine kurarak, gönülleri hakikate uyarma uğruna ömrünü, dinine hizmete adamıştır. Âlem-i İslam’ın dertlerini düşünmek ona bazı dünyevî zevkleri bile unutturmuş ve bunun sonucunda evlenmeye bile vakit bulamamıştır. Böylesi önemli özellikleri kendisinde cem eden bu mübarek zatın hayatı hakkında aktarmaya çalıştığımız bu bilgiler, bize bir kez daha, “kendisini Allah’a adamış, O’nun dinine hizmetten başka bir sevdası olmayan yüce şahsiyetlerin hayatlarında hep aynı bestenin söz konusu olduğu” hakikatini hatırlatmıştır.

Dipnotlar

[1]Ömer Rıza Kehhâle, Mu’cemu’l-müellifin, Müessesetü’r-Risale, 1/314.

[2]Seyyid Ahmed Tuayme, Mezahib ve Şahsiyyat, Hayatu es-Seyyid Bedevî,s. 8.

[3]Abdülhâlim Mahmud, Es-Seyyid Ahmed el-Bedevî, Dâru’l-Meârif, Kahire, 1119. s. 49.

[4]Seyyid Ahmed Tuayme, a.g.e, s. 21–27.

[5]A.g.e., s. 45.

[6]Abdülhâlim Mahmud, a.g.e., s. 56.

[7]M. Fethullah Gülen, Sohbeti Canan, s. 88.

[8]Seyyid Ahmed Tuayme, a.g.e., s. 55–56.

[9]A.g.e., s. 57.

Dinî ve sosyal hayatın olmazsa olmazları arasında bulunan istişare, ayet ve hadislerle teyit edilmiş önemli bir usuldür. Meselenin bir boyutu da sünnete uyularak yapılan bir istişarenin, adetlerin ibadetlere çevrilmesi kabilinden olmasıdır.

İstişarenin Çeşitleri

Kişilerin şahsîmeseleleriyle ilgili olarak arkadaşlarına ya da büyüklerine danışmasına, onların fikrini almasına istişare denildiği gibi bu kavram;  sivil toplum kuruluşlarında, şirketlerde ve devlet mekanizmasında da karşımıza çıkmaktadır.

Sivil toplum kuruluşlarının daha iyi hizmet verebilmesi, ortak akla uygun hareket edilmesi ve katılımcıların rızasının alınması, dolayısıyla vakıf ve hayır işlerinin devamlılığının temini, istişareye bağlı olduğu gibi ticarîkuruluşların AR-GE birimleri de bu mekanizmanın daha profesyonelce işlettirilmesi için oluşturulmuştur.

Devlet mekanizmasında ise istişare bütünüyle belli esaslara bağlanmış, konuyla ilgili müzakere, şûrâ, müsteşar ve benzeri kavramlar bu sistemde karşılıklarını tam anlamıyla bulmuştur.

İstişare zeminine uygun gündemlerin hazırlanması ve fikirlerin artısı ve eksisiyle masaya yatırılması adına yapılan çalışmalar da mevzuların önemle ele alınmasına katkı sağlar. Bu usul, yine ciddi organizasyonlarda alt komisyon ve benzeri kavramlarla ifade edilir.

Bu usul, gerek geçmişte gerek günümüzdeki gelişmiş demokrasilerde katılımcı ve çoğulcu toplumların vazgeçilmez prensiplerindendir. İnsanlar, fikirlerinin alındığı noktalara daha bir önem vermekte; bunu idrak eden kimi yönetimler; toplumun genelini ilgilendiren hamlelerde anket yoluyla insanların görüşlerine başvurmaktadırlar.

Kiminle İstişare Edilir?

İnsanlar şahsîmeselelerinde kendilerini anlayabilecek, geniş ufuklu veya hayat tecrübesi olan kimselerle istişare ederler.

Eğer konu bir uzmanlık sahasına dairse, o sahada söz sahibi ve tecrübeli kimselerle istişare edilmelidir. Sağlıkla ilgili fetvalarda fıkıhçıların, doktorların görüşlerinden nasıl istifade ettikleri cümlenin malumudur.

Şahsiyetleriyle insanların hüsn-ü kabulüne mazhar olan, fikirlerine değer verilebilecek kimseler ise her sahadan insanın akıl danıştığı, görüşlerine değer verdiği kişilerdir.

İstişarenin aynı zamanda bir sünnet olması, ona dair esasların daha da hassasiyetle ele alınmasını gerektirmektedir. Yani onu sosyal ve dinî hayatın ayrılmaz bir parçası olarak görenler, usulüne de bu derece önem vermelidirler. İstişare ettim diyebilmek için birileriyle bir şeyler konuşmak, kişinin kendisini kandırması anlamına da gelebilir. “İstişare sünnet, ammâ müsteşar mümtaz gerek” mısraı, bu hakikati çok güzel özetler.

İstişarenin Maslahat Yönü

Atalarımız, “Danışan dağlar aşar, danışmayan düz ovada şaşar” demişlerdir. “Akıl akıldan üstündür”, “Bin bilsen de bir bilene danış”  sözleri de kulağa küpe olacak cinsten nasihatlerdir. Meselelerini bu yolla çözmeye çalışanlar, mesuliyetten kurtuldukları gibi berekete de mazhar olurlar. Alınan kararın ortak olması, isabet halinde şahısların gurura kapılmasını engelleyeceği gibi hataya düşülen durumlarda da muhatapların birbirini suçlamasının önüne geçer. Bu hususta, Kanuni’nin, kabrine fetva kâğıtlarının olduğu sandığın da gömülmesini vasiyet etmesi çok manidardır.

İstişarede Muhataplara Düşen

Hiyerarşi, istişare ortamındaki fikir teatisine yansımaz. İstişare esnasında her fikir, eşit seviyede ele alınır.

Öne sürülen fikirler, tecrübe sahibi fertler nezdinde daha önceden bilinen, gözlemlenen hususlarsa ve bunların neticesi isabetli görülmüyorsa da katılımcı düşüncenin akîm hale gelmemesi adına bunlar maslahat yönüyle masaya yatırılmalı, “Olmaz öyle şey!” kabilinden kestirip atmalarla şahıslar istişareden soğutulmamalıdır.

Mevzular görüşülürken, “Ben biliyorum” havasına girilmemeli, “İnsanların en iyi bileni”nin (sallallâhu aleyhi ve sellem) ashabı ile nasıl müşavere ettiği nazara alınmalıdır. Bilenlerin bildikleri ise usulü ile nazarlara sunulmalı ki insanlar, bir kıymet ifade eden o tecrübelerden mahrum kalmasınlar.

Bir fikri müzakere etme adına gerçekleşen toplanmaların; fertlerin çiçek açması, gençlerin yetişmesi ve yetişirken geleceğe da hazırlanması, kabiliyetlerin keşfi ve inkişafı, tecrübelerin aktarımı, fikir çilesi çekenlerin şevklerinin kırılmaması gibi yönleri de vardır.

Fertlerin fikirleri geçersizse, çözüm vaat etmiyorsa ya da maslahata uygun değilse, bu durum kendilerine ikna edici bir şekilde, gerekirse geçmişte yaşanan örnekleriyle anlatılmalıdır. Bunu yaparken geçmişteki denemeler esnasında şartların olgunlaşıp olgunlaşmadığı, muhatapların yeni fikirlere hazır olup olmadığı da gözden ırak tutulmamalıdır.

İstişare ortamı, büyüklerin küçükleri idare ettiği, her dediklerine tamam dedikleri bir zemin de değildir. Fikrin sahibi kim olursa olsun, kabul veya reddedilmesine hazır olmalıdır. Bir fikir kabul edilmemişse, ya vakti gelmemiştir, ya mesele iyi izah edilmemiştir, ya somut örneklerle konu muhatapların zihinlerinde anlaşılır hale getirilmemiştir ya da fikir umumîolarak kabule mazhar olmamıştır.

Kabiliyetlerin Köreltilmemesinin Önemi

İstişarenin bir başka önemli boyutu da kabiliyetleri itibarı ile yönlendirilmesi gereken inanların önlerinin kapanmaması, hayırlı istikamette teşvik edilmeleridir. Edebiyat, müzik, güzel sanatlar, mimari veya başka bir sahada hayatına yön vermek isteyenlere “Buna ne gerek var?” demek yerine o sahalarda nasıl bir yol izlemeleri gerektiği ifade edilmeli; ferdî hareket etme bataklığına düşmelerine fırsat verilmemelidir.

İstişare Usulüne Dair

Konu, çeşitli yönleri düşünülerek olgunlaştırılmış şekilde istişareye taşınmalıdır. Hazırlık yapılmadığı takdirde çok değerli fikir ve projeler muhataplar tarafından ciddiye alınmayabilir ya da uygulanabilirliği sorgulanabilir.

Fikrin sahibi, “Dediğim dedik…” havasına girmese de gündemine sahip çıkmalı, onda isabet görüyorsa, muhatapları ikna etmek için çaba sarf etmelidir.

“Uygun zaman ve mevsim mi?” sorusuna önceden çalışılmalı, bu husus hesaba katılmadan değerli fikirlerin ziyan olmasına zemin hazırlanmamalıdır.

İstişare ile İlgili Handikaplar

İnsanlarla meseleleri beraber çözmek için oluşturulan meclisler, bereketli ortamlardır. Böylesi önemli meclislerde fikir ileri sürenler bunu nefisleri hesabına değil, umumun maslahatı için yapmalıdır. Dolayısıyla burada yapılacak olan şey başkalarına fikirlerini dayatmak değildir. Bu husustaki yersiz ısrar ve şiddetli üslup, muhataplarda ters tepkilere sebep olabilir ve nefisler devreye girer. Fikir ileri sürmek, muhatabı çizgisine çekme gayreti değil, bilakis fikri umuma mâl etme ameliyesidir. Ancak belli bir bilgi ve tecrübe birikimine sahip şahıslar, alınacak kararın hatalı olduğuna veya olumsuz durumlara yol açma riski bulunduğuna eminse, bu kimseler için heyeti ikna etmeye çalışmak da bir vecibe olsa gerektir.

Öne sürülen her fikrin sahibine değer verilmelidir. Kişi kendince orijinal bir fikir ürettiğini düşünse ve muhataplar bunun böyle olmadığını bilseler de muhataba nezaketle yaklaşmalılar; onun bir daha ortaya fikir atma şevkini kırmamalıdırlar.

İstişare ettim vehmiyle nefsini tatmin etmek de işin bir başka boyutudur. “Sekiz kişiye danış, sonra kendi bildiğini yap”  benzeri görüşler, kişilerin ortak akla riayet etme eğilimi kazanmasını önler.

“Biz bunu daha önce denedik, olmadı” şeklindeki tepkiler; gerçekleştirilecek hamlelerin önündeki en önemli engellerden biridir. Ortaya atılan fikrin önünü bu yolla kapamak isteyenlere uygun bir üslupla müspet tepki verilmeli ve meselenin enine boyuna tartışılması adına fikir sahibine fırsat verilmelidir.

İstişareden Sonra

Ortak bir karara varıldıysa, bundan sonra karar sahipleri aynı istikamette davranmalı, kendi görüşleri genel kararın gölgesinde kalsa bile onu gündeme getirmemelidirler.

Alınmış karara muhalefet, kişinin o heyete katılmaya ehil olmadığının delilidir. Zira bugün başkasının, yarın da onun fikri kabul görebilir. Bu durum, istişare mekanizmasının özünde mevcuttur.

İstişare kararının isabetli ya da isabetsiz olması zamanla anlaşılır. Karar isabetsizse veya elde edilen randımanın artırılması söz konusuysa, alınan ilk karar yine şûrâ kararıyla değiştirilmelidir.

Kararda isabet edilmediyse, muhataplar eleştirilmemelidir, “Ben demiştim”  gibi ham tavırlara girilmemelidir.

Tecrübelerden İstifade

Seleflerin tecrübelerinden istifade edilmeli, benzer durumlarda nasıl hareket edilmesi gerektiği adına onların tavır ve kararları yolumuzu aydınlatmalıdır. Bu durumda tecrübeleri aynen alma veya onları yeni şartlara göre uyarlama da önemli bir ölçüdür. Mazi peteğinden süzülen tecrübe balının tadı, görüş birliğiyle isabet edenlerin damağında kalacaktır.

Efendimizin (sallallâhu aleyhi ve sellem) Hendek Harbi’ndeki savunma stratejisini müzakereye açması ve Selman-ı Farisî’nin (radıyallâhu anh) fikrine göre amel etmesi, savaş öncesi seçtiği yeri ashabından birinin görüşüne göre değiştirmesi, İfk hadisesinde ashabının kadın ve erkekleriyle fikir teatisinde bulunması, Uhud öncesi ashabının gençlerinin görüşünü dikkate alması, Hudeybiye’de zevcesinin görüşüyle amel etmesi, Efendimizden (sallallâhu aleyhi ve sellem) sonra Benî Saîde Sakifesi’nde ashabın halife seçimi, mezhep imamlarının ilim meclislerinde fıkhîmeseleleri vuzuha kavuşturma adına çektikleri fikir çileleri ve müspet anlamdaki münazaraları, devlet idarecilerinin muhterem şahsiyetlerin görüşlerine verdikleri değer bizler için ölçü olmalıdır.

Dinin temel prensiplerinden biri olan bu uygulama, müminlerin bir şiarı olarak devam edecek; onu ihmal edenler kaybederken onunla amel edenler ise, hadisin ifadesiyle, hüsrana uğramayacaklardır.

Hz. Ümmü Seleme’nin rivayetine göre, bir gece Resûl-i Ekrem’e 800 dirhem gelmiş, o gece Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) sabaha kadar uyuyamamış ve sabahleyin o paranın tamamını Müslümanlar arasında bölüştürmüştü.[1]

Yine bir seferinde sahabeden Hz. Alâ ibn Hadramî, Peygamber Efendimize Bahreyn’den 30.000 dirhem gönderdi. Efendimize o güne kadar hiç bu kadar para gönderilmemişti. Allah Resûlünün emriyle paralar bir hasır üzerine döküldü. O sırada ezan okunmuştu. Namazdan sonra Peygamberimiz, gelip malın başında durdu. Ashab-ı Kiram da geldiler ve Peygamberimiz, kendisine ve ailesine almaksızın, o zaman daha ölçü ve tartı kullanılmadığından paraları herkese avuç avuç dağıttı.[2]

Devlet Başkanı ve Beytülmal

Hz. Ebu Bekir (radıyallâhu anh), ölüm yatağında şunları söylüyordu: “Mü’minlerin işlerini üzerime aldığımdan beri, haklarından bir dinar veya bir dirhem hesabıma geçirmedim. Yediğimiz onların yemeklerinin en sadesi, giydiğimiz giysilerin en sert ve kabalarıdır. Yanımızda şu dişi deve, şu Habeşli köle ve şu kumaştan başka Müslümanların fey’inden hiç bir şey yoktur. Öldüğümde onları da Ömer’e devredin ve beni bunlardan da kurtarın.”[3]

Hz. Ömer de (radıyallâhu anh) Hz. Ebu Bekir gibi çok alçakgönüllü, sade hayatlı, İslâm’ın hükümlerini uygulama konusunda kararlı ve tavizsizdi. Valileri ve memurları da tıpkı kendi gibiydi. Onu Medine’de bazen omzunda kırba su taşırken görmek mümkündü. Zamanında zenginlik artmasına rağmen o kendini hiç değiştirmemişti.[4]

Halife Ömer, bir gün eteklerini beline sıkıştırmış sağa sola koşuşturuyordu. Yol üzerinde Ahnef ibn Kays’ı görünce, “Gel sen de katıl, devlete ait develerden biri kaçtı. Bu malda kaç kişinin hakkı olduğunu biliyorsun” dedi. Ahnef, neden bir köleyi göndermeyip de kendisini yorduğunu sorunca, “Benden iyi köle mi olur?” diye karşılık verdi.[5]

Suriye’nin fethinden sonra Doğu Roma’nın imparatoru ile yakın ilişkilere girilmişti. Bir seferinde Hz. Ömer’in hanımı Ümmü Gülsüm (radıyallâhu anha) (Hz. Ali’nin kızı), imparatorun hanımına hediye göndermiş, imparatoriçe de hediye kaplarını mücevherlerle doldurarak geri yollamıştı. Hz. Ömer, hediyeyi getirip götürenin devlet memuru olduğunu ve onun giderlerinin devlet hazinesinden karşılandığını söyleyerek mücevherleri hazineye aktardı.

Hz. Ali de (radıyallâhu anh) tıpkı Hz. Ömer gibiydi. Vefatından sonra çok sevdiği arkadaşlarından Dırar ibn Damre, Hz. Muaviye’nin yanına vardığında, Hz. Muaviye kendisine Hz. Ali hakkında sorular sorunca şöyle cevap vermişti:

Güçlüydü, fakat her türlü aşırılıktan uzaktı. Güzel konuşur, adaletli hüküm verirdi. Her yanından ilim kaynar, ağzından hikmet dökülürdü. Âlim ve zahidlere saygı gösterir, yoksullara acır, akrabayı, yetimi ve hiç bir şeyi olmayan yoksulu doyurur, çıplakları giydirir ve muhtaçlara yardım ederdi. Bazen ibadet ederken onu gözlerdim. Gece karanlık örtüsünü örttüğünde, mihrabda durur, yılan tarafından ısırılmış biri gibi iki büklüm olur, acı ve ızdıraplar içinde kalmış biri gibi inler, ağlar ve şöyle derdi: “Ey dünya, ey dünya! Benden başkasına git, başkasını aldat. Bana kendini sunuyor, arzuyla bana doğru mu eğiliyorsun? İstemem, aman, hilen yaklaşmasın. Seni üç kez boşadım ve geri dönüş de yok. Hayatın kısa, değerin az, vereceğin bayağı, aldatman ve tehlikeye düşürmen ise pek kolay. Ah! Azık kıt, yolculuk uzun ve yol ıssız!”[6]

Malın Taksiminde Gözetilecek Prensipler

Hz. Ebu Bekir (radıyallâhu anh), beytülmale gelen malları; hür, köle, erkek, kadın, küçük, büyük demeden Müslümanlar arasında eşit olarak dağıtırdı. Kendisine, başta Hz. Ömer olmak üzere bazıları, “Bu malı Müslümanlar arasında eşit olarak dağıttın. Hâlbuki bu insanlar arasında üstün olanlar, iyi geçmişi bulunanlar ve ilk Müslümanlar var” şeklinde uyarıda bulunduğunda, “Ben, bunları hepinizden iyi biliyorum. Fakat bunların sevabı Allah’a aittir. Bu mal ise geçim aracı ve dünya maaşıdır. Bunda eşitlik yolunu tutmak daha hayırlıdır” cevabını vermişti.[7]

Hz. Ebu Bekir, Allah’ın rahmetine kavuştuğunda hilafet vazifesi Hz. Ömer’in güçlü omuzlarına yüklenmişti. Hz. Ömer, hazinedeki malın dağıtımı konusunda şu sözleri söyleyecekti: “Kendinden başka ilâh olmayan Allah’a yemin olsun ki şu malda herkesin bir hakkı vardır. Ben de bu konuda, ancak sizin gibi biriyim. Fakat Allah’ın Kitabı’ndaki ve Resûlullah’ın nazarındaki yerlerinize göre dağıtımda bulunacak ve kişinin İslâm’daki mihneti, önceliği, zenginliği ve ihtiyacını göz önünde bulunduracağım.”[8]

Hz. Ömer bir ordu şeklinde tanzim ettiği Medineli Müslümanlara da buna göre maaş bağladı. Sahabenin tavsiyesi üzerine bir divan kurdu ve bir deftere, kişilerin Resûl-i Ekrem’e olan yakınlıklarını göz önünde bulundurarak adlarını tek tek yazdı. Kendisine, Hz. Ebu Bekir gibi eşit dağıtımda bulunması söylendiğinde, “Resûl-i Ekrem’e karşı savaşanla, yanında savaşanı bir tutmam” diye cevap verdi.[9]

Bir seferinde, Medine’ye harp ganimeti geldiğini duyan Efendimizin hanımı aynı zamanda Hz. Ömer’in kızı Hz. Hafsa validemiz (radıyallâhu anha), Hz. Ömer’e gelerek, “Ey Mü’minlerin Emiri! Hissemi verir misin? Ben sana yakın olanlardan biriyim” dedi. Bazıları, Hz. Hafsa’ya gelerek, “Allah rızkı bollaştırdı. Öyleyken Ömer nefsine karşı şiddette ve kısmakta devam ediyor. Bu gelen mal Müslümanların fey’idir. Ömer bunu istediğine versin, sen de onun kızısın” demişlerdi. Hz. Hafsa da Hz. Ömer’e gelip yukarıdaki sözü söylemişti. Bunun üzerine Hz. Ömer, şöyle dedi: “Ey Ömer’in kızı Hafsa! Kızım olarak senin istediğin, benim malımdadır; harp ganimetleri ise devlet malıdır.”[10]

Hz. Ömer’den sonra yumuşak huylu, hayâ dolu, kerem sahibi ve olabildiğince cömert, yakınlarına ve başkalarına, herkese karşı bol bol infakta bulunan Hz. Osman (radıyallâhu anh) geldi. O, mal taksiminde Hz. Ömer’in siyasetini takip ettiyse de halefi Hz. Ali (radıyallâhu anh), Hz. Ebu Bekir’in uygulamasına döndü.

Bir seferinde yanındakilerden biri, dönemindeki karışıklıkları yatıştırma adına Hz. Ali’ye şöyle bir tavsiyede bulundu: “Ey Mü’minlerin Emiri! Şu adamlara bu maldan ver ve şu Arab’ın ileri gelenlerini ve Kureyş’i mevaliye üstün tutuver.” Bazıları da şöyle dediler: “Muaviye böyle yapıyormuş. İsteyene veriyormuş. İnsanların çoğu dünyaya önem verir ve onun için didinirler. Şu ileri gelenlere ver. İşlerin yoluna girdiğinde, nasıl istersen malı bölüştürürsün.”

Bu pragmatist tekliflere Hz. Ali’nin cevabı kendine yakışacak biçimdeydi: “Siz benden, üzerlerinde İslâm’a göre yönetici olduğum kimseler içinde, zulümden yardım beklememi mi istiyorsunuz? Allah’a yemin olsun ki, gökte yıldız kaldıkça bunu yapmam. Vallahi elimde mal bulundukça, aralarında eşit dağıtırım. Mal sizinken, nasıl böyle bir teklifte bulunabiliyorsunuz?”[11]

Memurları Sıkı Kontrol

Hz. Ömer (radıyallâhu anh), bir memur tayin ettiğinde, onun bütün mal ve mülkünü sayar, onu sürekli kontrol altında tutar, malî durumunda olağandışı bir artış görüldüğünde hesabını sorar ve gerektiğinde mallarından bir kısmını beytülmal hesabına aktarırdı. Fakat dürüst çalışmaları ve rüşvet gibi İslâm’ın yasakladığı yollara sapmamaları için memurlarına hak ettikleri maaşı da verirdi.[12]

Hz. Ali de Hz. Ömer gibi valilerini çok sıkı kontrol eder ve sık sık yazdığı mektuplarla uyarılarda bulunurdu. Meselâ Basra valisi Osman bin Huneyf’e yazdığı mektupta şöyle diyordu:

“Ey İbn Huneyf! Zengin bir Basralı’nın seni bir ziyafete çağırdığını ve senin de gitme eğilimi gösterdiğini öğrendim. Türlü renkte yemekler senin için seçiliyor ve kocaman kaplar önüne konuyormuş. İhtiyaç sahiplerine sırtlarını dönüp zenginleri çağıran bir halkın davetini kabul edeceğini hiç düşünmezdim. Aldığın lokmalara dikkat et. Kuşkulandıklarını bırak ve meşru olduklarına iyice kanaat getirdiklerini ye.

Eğer isteseydim, saf bal, temiz buğday ve ipek giysiler gibi dünya zevklerine giden yolu seçebilirdim. Fakat Hicaz ve Yemame’de hiç doymayanlar ve bir ekmeği bile bulamayanlar varken, arzularım beni peşinden sürükleyemez ve iştahım beni güzel yemekler yemeye götüremez. Çevremde aç karınlar ve susuz ciğerler varken, doymuş bir mide ile mi yatayım veya şairin dediği gibi mi olayım?

‘Çevrende kuru bir deri için kıvrananlar varken, tok mideyle yatman da bir hastalıktır.’
Dünyanın güçlüklerini halkla paylaşmadıktan sonra kendime ‘Mü’minlerin Emîri’ denmesinden razı mı olayım? Yoksa hayatın zorlukları karşısında onlar için bir örnek mi olayım? Ali bulduğunu yesin ve çayırlıktan midesini doldurup yatan sığırlar veya otlayıp yeşil çayırları yedikten sonra ağılına giren keçiler gibi uykuya mı varsın?”[13]

İslâm, Allah’ın rahmetinin bir tecellisi olarak hayatın her sahasında rahmet ve bereket kaynağıdır ve asıl vâridatını ahirette Cennet, Cemalullah ve Allah’ın rızası olarak gösterecektir.

O, istenmeyen iç çalkantılara, fitnelere ve ardı arkası kesilmez dış saldırılara rağmen Müslümanlara fasılasız 11 asır, dünya saadeti, izzet ve hâkimiyeti bahşetmiştir. Müslümanlar onun ruhundan uzak kalınca, zilletler başlamıştır. Her bakımdan ona geri dönmedikçe de zilletler, zulümler, yolsuzluklar, gasplar ve soygunlar bitmeyecektir.

Dipnotlar

[1]El-Kandehlevî, Yusuf, Hadislerle Müslümanlık, (çev. A. M. Büyükçınar, A. Ö. Tekin, Ö. F. Harman), İstanbul: Kalem Yayınları, 1977, 2/802.

[2]A.g.e., 4/15–16.

[3]Yakubî, Ahmed ibn Ebî Yakup el-Ahbarî, Tarih, Necef, 1964, 2/126–127.

[4]El-Mes’udî, Ebu’l-Hasan Ali ibn Hüseyin, Mürûcü’z-Zeheb, Mısır, 1964, 2/303.

[5]Numanî, Mevlânâ Şiblî, Bütün Yönleriyle Hz. Ömer ve Devlet İdaresi, (çev. Talip Yaşar Alp), İstanbul, Mahla Yayınları, 1975, 2/385

[6]El-Mes’udî, a.g.e., 2/433.

[7]Ebu Yusuf, İmam Yakup ibn İbrahim, Kitabü’l-Harac, (çev. Ali Özek), İstanbul: İstanbul Üniversitesi, İktisat Fakültesi, 1973, 83–84.

[8]İbn Sa’d, Muhammed, Et-Tabakâtü’l-Kübrâ, Beyrut: Darü’s-Sâdır, 1994, 3/299.

[9]A.g.e., 3/296.

[10]İbn Sa’d, a.g.e., 3/278; Numanî, a.g.e., 2/266.

[11]İbn Kuteybe, Ebu Muhammed Abdullah ibn Müslim, El-İmame ve’s-Siyase, Mısır: El-Mektebe el-Misriyye, 1910, 132.

[12]Numanî, a.g.e., 2/56.

[13]Radiyy, Seyyid Şerif, Nehcü’l-Belağa, (çev. Beşir Işık, Faruk Bozgöz), Ankara: Birleşik Yayınları, 1990, 172.

Ruhu öldüren yeis asla bulunmaz bizde!”

Diyor küheylan, “Her an mesafe aşıyorum,

Yolum uzayıp gitse ateşten bir denizde.”

Süvarim de ümitli, bin bir engel çıksa da

Kanatlanır geçeriz bunca badireleri,

Aşk yolunda her darbe ruhumuzu yaksa da

Şahlanıp bulacağız o aydınlık seheri.

Seher ki ölümsüzlük mevsiminin adıdır,

İnsanlık buna hasret, bu iklime susuz, aç,

Mazideki özlenen o baharın tadıdır,

Bu Hızır soluklara bütün insanlık muhtaç.

Bizi zincire vursa dünyanın zalimleri,

Kementlerle her uzvu bağlasalar sımsıkı,

Gülerek karşılarız bu hunhar zulümleri,

Yaşamayız bir lahza umutlardan firakı.

Süvarimle birlikte parçalarız zinciri,

Kementleri koparır, savururuz yokluğa.

Yeşertiriz yeniden ışıktan filizleri,

Çeviririz dünyayı cennet-asa bir bağa.

Evet, engeller çoktur, hatta aşılmaz gibi,

Ama biz böyle dimdik yokuşları çok gördük.

Nice tayfun, fırtına, nice boran, kar, tipi,

Zemheri kışlarında kalblere bahar ördük.

Doludizgin koşarak imdada yetiştik çok,

Hızır gibi ulaştık ağlayan mazlumlara.

Bizi bu kâinatta durduracak fani yok,

Kurak çöllerde bile tohum saçtık kumlara.

Ve aldık ürünleri, deste deste nur nesil,

Yaradan huzurunda saf tutarlar kıyamda.

Her toprakta yeşerdi serâpâ huzur nesil,

Ne işi var kederde, ne de hüzünde, gamda.

“Bin atlı akınlarda çocuklar gibi şendik!”

Diyen o şair gibi ördük ebedi neşe,

İşte bu mutlulukla nice düşmanı yendik,

Ulaştık zafer adlı o sönmeyen güneşe.

Bugün yollarımızda bin bir engel olsa da

Yılmayız bizler yine dağ ve tepe aşarız.

Her taraf çepeçevre düşman ile dolsa da

Yararak bu engeli muhtaçlara koşarız.

Vira bismillah deyip yeniden dirilişi,

Filiz filiz yeşertiriz uğruna o bahar

Amudî yükselişe çeviririz inişi,

Zira bize kudreti sonsuz olan Allah Yâr!

“Ey Rabbim! Çeşit çeşit şek ve şüphe tahayyülleri -bunlar onun ufkuna ait iniltiler-sürekli köpürüp duruyor içimde. Bulandırıyor Senin o dupduru lütuflarının semâvî saffetini. Ne olur kaldır yakınlığına engel bu şekk ü şüphe sisini dumanını, gelip geçici de olsa kulluk tavrına uygun düşmeyen yakışıksız mülahazaları!.. Gönlümü yalvarıp yakarma hissiyle coştur! Kalbimi hep Sana yakın bulunma idrak ve şuuruyla gerçek dirilişe erdir!..”Yüzde bir ihtimalle zelle yaşama endişesiyle tir tir titrer; beyninin bütün fakülteleriyle, birinin ifade ettiği mazmun çerçevesinde,

“Başım rahmet kapının eşiğinde,

Sana teveccüh zevki içindeyim;

Olsam da günahlarla âlûd bende,

Yüzümün karasıyla emrindeyim.”

vefa nağmeleriyle içini döker Yaradan’a ve beraat fermanı beklemeye durur, beklediği gibi o güne kadar.

Yetinmez bu itaat ve inkıyat iniltileriyle, rahmet ve şefaat kapısının tokmağına dokunmakla; “iman-ı kamil, amel-i sâlih” der sızlanır.. âh u vâhlarını ihlas ve rıza ufkuyla taçlandırmaya koşar:

“Ey Rabb-i Rahim’im! Bizi, hoşnutluğunu hedefleyip soluk soluğa koşan gönül erbabından eyle! Her an gözü o kapıda, eli kapının tokmağında bulunan aciz bendelerini, onlarca en büyük iltifat sayılan rıza ve aşk u iştiyak düşünceleri ve içten düşleriyle, Senin sımsıcak teveccühüne vesile huzur-ı kibriyânda, kemerbeste-i ubudiyetle serfirâz kıl! Nezd-i ulûhiyetinde değişik payelerle şereflendirdiğin.. tasavvurları aşkın keyfiyetlere ulaştırdığın.. fazl u kereminle Kendini tam duyurduğun.. Sana karşı olan aşk u alâkalarını iştiyak üstü iştiyakla taçlandırıp vicdanlarını tecelligâh-ı ilahî seviyesiyle seviyelendirdiğin.. gönüllerini her lahza bir aşk u şevk cezbesiyle Kendine yönlendirdiğin Mustafeyne’l-Ahyâr (seçkin bendegân)dan eyle! Ey ‘rıza!’ deyip Zâtına teveccühe doymayan kapı kullarını vuslat yollarında yüz üstü bırakmayan Keremkânî! Bu bendeni de kabule karîn kıldığın bahtiyarlar zümresine ilhak buyur!..”

Ey o yüce hâleye müteveccih dırahşan çehre! Sen her zaman aynı şeyleri diledin ve aynı şeylerle sürekli içten içe inledin. Sesin/sesiniz gelip tâ bu çağlara da ulaştı. O nağmeleri duymaya teşne gönüller, sızlanışlarınızı paylaşma sadedinde aynı şeyleri dillendirdi ve vicdanlarının diliyle, elleri aynı kapının tokmağında,

“Kerem kıl, kesme Sultanım keremin bînevâlerden

Keremkâne yakışır mı kerem kesmek gedâlerden!..” (M. Lütfi Efendi)

deyip iç döktüler. Aslında O, hiçbir zaman “kerem!” diyerek kapısına yönelenleri yüz üstü bırakmamış ve asla onlara hicran yaşatmamıştır.

Hazreti İmam konuyla alakalı niyazını daha da derinleştirerek inler ve “Ey Rabb-i Rahîm’im! Enîsim ol! Ruhumdaki Sensizlik vahşetini gider.. sürçmelerimi ve düşe-kalka yürümelerimi bağışla! Hatalarımı Settâr ism-i şerifinle setreyle! Bendeni sıyanet seraları içine alarak teminat-ı hâssanla emin kıl!”der; teveccüh, inayet, riâyet, kilâet beklentileri içine girerek, tutunur o kopmayan “urvetü’l-vüskâ”ya ve yürür tevekkül, teslim ve tefviz kanatlarıyla “lâ mekânî”liğe doğru.

Doymaz nâmütenâhî istikametindeki şahlanışında her vesileyi değerlendirmeye.. yönelir yerinde muhabbet mihrabına.. aşk dilenciliğine durur Maşuk-ı Hakîkî’den.. yetinmez elde ettikleriyle, “daha!” der; kanat çırpar, yükselir verâlar verâsı ufuklara.. ulaşmak istediği zirveye erme adına kalmaz eşiğine baş koymadığı ve teveccüh etmediği sıfât ve şuûn.. gönülden hep bir dilenci tavrıyla süsler niyazlarını o “Güzel İsimler” boyasıyla.. bilmez nazlanmayı, inler sürekli Hazreti Yakup ve Yûnus İbn Mettâ gibi, إِنَّمَا أَشْكُو بَثِّي وَحُزْنِي إِلَى اللهِ (Yusuf sûresi, 12/86) iniltileriyle, tasa ve dağınıklıkla hep Hazreti Müşkil-küşâ’nın kapısı önünde.. sızlanır ve Kudreti Sonsuz’a ne inceden ince niyaz besteleri sunar.

Yer yer ümit ve reca hissine kapılır ve şevk u şükürle şahlanarak Yunus edasıyla:

“Hoştur bana Senden gelen,

Ya hıl’at ü yahut kefen;

Ya taze gül yahut diken,

Lütfun da hoş, kahrın da hoş.”

der. Rıza televvünlü reca hissiyle her vâridi bir armağan gibi öper, başına kor; olup biten bütün bu ihsasları özel bir teveccüh anlayışıyla ve “Rabbimin benimle muamelesi!” mülahazasıyla karşılar; Rab’den birer armağan saydığı bütün bu deyiş ve sezişleri iç içe sevinç hissiyle istikbal eder.

Hep böyle olmuştu ve böyleydi Hâle ile hallenenlerin değişmeyen duyuş ve sezişleri.. hiçbir zaman dinmeyen heyecanları ve azm ü ikdamları.. baş döndüren semâvîlikleri ve melekleri imrendiren, şeytanları fersah fersah uzaklaştıran kalb ve ruh desenindeki tavırları. Ne hoş dillendirir âşıklar sultanı Hazreti Mevlânâ, Hâle’ye müteveccih bu dırahşan çehrelerin o farklı yanını: “Bazen melekler bizim incelik ve nezaketimize imrenirler; bazen de şeytanlar kabalık ve densizliğimizden nefret duyarlar.”

Günümüzde gök ehlini imrendirecek insanların bulunduğuyla alakalı bir şeyler söylemek oldukça zor ama şeytanı zil takıp fıkır fıkır oynatan insan sayısının hiçbir dönemde olmadığı kadar mebzul bulunduğu da bir gerçek.

“Cenâb-ı Erhamürrâhimîn, ciddi bir “ba’s-ü ba’de’l-mevt” ile, bütün bütün şirazeden çıkmış bu çağın şeytan güdümündeki insanlarına da Hâle’ye müteveccih gönül erleri yolunda dirilişler lütfeylesin!” niyazıyla, bu konuya da bir noktalı virgül koyarak şimdilik “yeter!” diyorum.