Bazı hususiyetler de vardır ki bir millete ait olmanın çok ötesinde belki bütün bir ümmete aittir. Bununla beraber, o hususiyetlerin bir kısmı belirli cemaat ya da dinî gruplarla öylesine özdeşleşmiştir ki halk nezdinde o grubun âdeta birer alâmet-i fârikası olarak öne çıkmışlardır. Meselâ; Hizmet Hareketinin kavram olarak literatüre kazandırdığı pek çok hususiyet mevcuttur. Tabiî, bu kavramlar Hocaefendi tarafından ortaya konulmuş, ihya edilmiş ve zaman içerisinde cemaatin mümeyyiz vasıfları haline gelmiştir. Fakat, bugüne kadar, birkaç doktora tezine konu olacak mahiyette geniş bir literatür zenginliği taşıyan bu kavramlarla ilgili olarak gerek yurtiçinde gerekse yurtdışında yeterli ve derinlikli araştırmalar maalesef yapılmamıştır.

Hizmet Hareketini diğer dinî yapılardan ayıran, daha doğru ifade ile belirgin hale getiren birçok vasıf vardır. Bu vasıflardan bir tanesi gözyaşlarıdır. Gözyaşları; özün, bazen için için Sızıntı halinde, bazen de Çağlayan’a dönüşerek gözden dökülmesinin ifadesidir. Gözyaşlarının tarihi ilk insana kadar gitse de tarifini gözü yaşlı bir Izdırap İnsanından almak daha yerinde olacaktır. O, şöyle tarif eder gözyaşlarını; “Hak rahmetinin insan gözünde damla damla olmasıdır gözyaşları. Dilin, duygunun ve gönlün el ele, yüz yüze birleştiği, iç içe girdiği ânın çiçekleşmesi üzerinde jâledir gözyaşları… Cennet hûrîlerinin kulaklarındaki küpeler, göz damlalarının yanında toprak kadar aşağı ve değersiz kalır! Heybet, korku, saygı ve sevgi gibi insanı duygulandıran, gönül tasını yakan ve kalpten sefil arzuları sıyırıp atan, ulvî hislerin çepeçevre ruhu sardığı ânın beyânıdır gözyaşları… Bulut bulut yükselip, Hakk rahmetinin eteklerinde dudak gezdiren, bu fâni âlemin bekâya mazhar pırlantalarıdır gözyaşları…”[1]

İlk Nebi ile başlayan ve son Rasûl’de kemâlini bulan gözyaşları bu kudsîler ordusunun ayrılmaz vasıfları olmuştur. Âdem Nebî’nin tevbesinin kabulü, Tufan peygamberinin âlemi sele vermesi, Halîlullâh’ın “Hasbî, Hasbî” diyerek âteşi berd ü selâma çevirmesi, masum rasûl Dâvûd’un ağlamalı feryadıyla Zebûr’u tilavet ederken insanların kendilerinden geçmesi… Bütün bunlar, hep gözyaşları sayesinde olmuştur. Ve nihayet, “gâye insan, ufuk peygamber”in tâ ana kucağından “ümmetî, ümmetî” niyazları ile başlayıp, ruhunun ufkuna yürüyeceği âna kadar sevincini, derdini, gamını, tasasını Rabb-i Rahîmine açmasına, tıpkı şeytanın hile ve tuzaklarından Allah’a sığındığı gibi, “Ağlamayan gözden Sana sığınırım”[2]buyurmasına gözyaşları eşlik etmiştir.

O, gece ağlıyor, gündüz ağlıyor, ümmetinin hem bu dünyadaki hem de ötedeki hallerini düşünerek ağlıyor, kendisine nâzil olan Kur’ân, yine kendisine okunurken ağlıyordu.[3] Bu ağlamalarında birçok zaman yalnız da değildi; etrafındaki sahabesi de O’nunla birlikte inliyorlardı:

“Ne zaman ki, (Ey müşrikler, sizi ebedî mutluluğa çağıran) bu Söz’e mi şaşırıyorsunuz? (Zulüm ve isyanınızdan, günahlarınızdan dolayı ağlamanız gerekirken), hep gülüyor, hiç ağlamıyorsunuz”[4] âyetleri nâzil olunca Mescid’deki Suffa Ashabı ağlıyordu. Bir sahabînin müşâhedesiyle, bir taraftan Allah Rasûlü’nün huzurunda ayakta dururken, diğer taraftan Allâh Teâlâ’ya o güzel sıfatlarıyla senâda bulunan Hz. Ebû Bekir ağlıyordu. “Rabbinin cezâsı mutlaka vukûʻ bulacaktır. Onu savacak hiçbir kuvvet yoktur”[5] âyetlerini okuyunca birden nefesi daralan ve hasta düşen, öyle ki, insanların tam yirmi gün ziyaretine geldikleri Hz. Ömer ağlıyordu… Ağlamayan yok gibiydi. Ebû Recâ bir gün dostlarına, konakladıkları bir yerde İbn Abbâs’ın gözyaşlarını akıttığı bir yeri göstererek, “Bu toprak, İbn Abbâs’ın gözyaşlarıyla âdeta çürümüş, bir ayakkabı bağı gibi olmuştu” diyecektir.[6]

Sahabe sonrası devrilerde de yine aynı ruh heyecanı bir inci çizgi halinde devam etmiş, kalbi huşyar gönüller çile ve ıstırap ipine hep gözyaşları dizmişlerdir. Tarih boyunca; sular gibi çağlayan, Eyyûb gibi ağlayan, ciğergâhı dağlayan Yunus’lar, Celâleddîn-i Rûmî’ler ve çağın Büyük Muzdarip’i bu mukaddes kervanın kutup yıldızları gibidirler.

Bizlere hayatı boyunca durmadan Allah’ı tanıtan, Rasûlullâh ve ashabını anlatmaya, sevdirmeye çalışan bu Asrın Muzdaribi de serâpâ bir gözyaşı insanıdır. Adı anıldığında ilk olarak akla gelen, onun evvelâ bir “Hoca” ve “Efendi”, daha sonra ise sürekli ağlayan bir Dertli oluşudur. Onun ağlamaları, bir yetimin, bir öksüzün ağlamaları değildir… Onun ağlamaları, öncekilerde olduğu gibi, “tam bilemeden, öze eremeden veya visalin neş’esinden, huzurun heybetinden doğup gelen bir ağlayıştır.” Doğu’nun bülbül-i şeydâsı “Şâir İkbâl, bir yüksek toplulukta, ruhların huzurunda, Nebîler Sultanı’na; ‘En muteber hediye’ deyip, bir bardak şehit kanı takdim etmişti. Ben gökler ötesi o âlî meclise çağrılsaydım, günahına ağlamış kimselerin gözyaşlarını alır götürürdüm” diyen Altın Neslin münşîsinin ağlamalarıdır.

Hizmet’in yol haritasını çizen bu büyük zatın sadece vaaz ve sohbetlerinde gözyaşları gözükmez, pratik hayatın her safhasında onun gözlerine eşlik eden gözdaşlarıdır gözyaşları… Sızıntı dergisinin hemen ilk sayısında aksini bulan bu yol haritasında, hareketin mimarı kapak resmi için bir “Ağlayan Çocuk” resmini tercih etmişti. Resmin üzerine kaydedilen Mehmet Âkif’in “Merhametin yok diyelim nefsine / Merhamet etmez misin evladına?” mısraları ise; yaşatma idealiyle nesle ve bütün insanlığa nasıl el uzatılacağının âdeta özetini taşıyordu. Şimdilerde Sızıntı, Çağlayan’a döndü, ümidimiz odur ki, takipçilerinin de, kuruyan/kurumaya yüz tutan gözyaşları Şât, Fırat, Ceyhûn’a, nehr-i Nil’e döner…

Şurası muhakkak ki bir hareketin inşa unsurları sürekli diri tutulduğu müddetçe hareket de varlığını o seviyede devam ettirir. O hususiyetlerin bir şekilde ihmal edilip zamanla matlaşması, hareketin de zaman içerisinde sıradanlaşmasına ve etkisini kaybetmesine sebebiyet verecektir. Şüphesiz, Hizmet hareketinin en mümeyyiz vasıflarından birisi; ehl-i hizmet bir esnaf ağabeyimizden bir anekdotla nazarlarınıza sunacağımız “Gözyaşı” mevzuudur. Ağabeyimiz başından geçen hâdiseyi şöyle naklediyor:

“Yaşı 70–75 civarlarında olan tanıdığım ehl-i gönül bir insan vardı. Bu zât, ara sıra bizim dükkâna uğrar, birçok insanın bilemeyeceği veya duyamayacağı şeylerden bahseder, sonra da çeker giderdi. O gittikten sonra kendime baktığımda, sanki bir dahaki gelme vaktine kadar kucağıma bir heybe dolusu yük indirilmiş gibi hissederdim. Enteresandır, ben onları içselleştirip âdeta öğütüp bitirince o tekrar gelirdi.

Bir defasında gelmesine uzun bir ara vermişti. Nihayet geldiğinde kendisinin de etkilendiği ve aynı zamanda önemli bulduğu bir tecrübesini anlattı. Dedi ki: ‘Bir gün evde iken elime tespihimi almış virdimle meşgul olmaya başlamıştım. Doğrusu, bir taraftan zikrimi çekmeye çalışırken diğer taraftan da ağlamak istiyordum, ama bir türlü ağlayamıyordum. Bu hâl içimde ciddî sıkıntı meydana getirdi. Elimde tespih, sıkıntıdan odanın içinde tur atmaya başladım. Dilim zikir çekse, elim tespih tanelerini devretse bile gözümden bir damla yaş gelmiyordu. En sonunda elimdeki tespihi odanın bir kenarına fırlattım ve gayr-i ihtiyârî pencereye doğru yürüdüm. Pencerenin önüne geldiğimde baktım ki bizim pencerenin camında bir sinek bir oraya bir buraya gidip geliyor. İçimden, ‘Ya Rabbî, bu sinek burada ne yer, ne içer, nasıl beslenir? Görüntüde yiyebileceği bir şey de yok’ diye geçirdim.

Bunları düşünürken, içimden bu sineğe bir şeyler vermek geldi. Şöyle etrafıma bir baktım, bizim hanım ortalıkta gözükmüyor. ‘İyi’ dedim, ‘Hanım yoksa kolayca bir şeyler yapabilirim.’ Doğruca mutfağa gittim ve balın kavanozunu açtım. Küçük parmağımı bala azıcık bandırarak getirip cama sürdüm. Sonra geri çekilerek sineğin ne yapacağını seyretmeye başladım. Sinek gitti cama sürdüğüm balın hepsini yedi. Sonra yapacak bir şey kalmayınca yerden tekrar tespihimi aldım ve zikrimi çekmeye başladım. Zikrimi çekerken, baktım ki bir taraftan da kalbim ürpermeye ve gözlerimden yaş gelmeye başladı… Sonra anladım ki gözyaşlarımın gelmesi merhamete bağlı imiş… Sen Allah’ın yarattıklarına merhamet edecekmişsin ki, Allah da sana merhamet etsin, kalbine ürperti, gözlerine yaş ihsan eylesin.”

Eskiden bir-iki ay geçtiğinde (bazıları için bir-iki hafta olabilir) gözlerimizde yaş olmadı mı bunu bir büyük vebal sayar, hemen bir kaset ayarlayıp oturup dinler ve gözyaşı dökerdik. O lahûtî ses bizleri terapi etmenin yanında, can verir, heyecanlarımıza heyecan katardı. Şimdi düşünüyorum da en bariz özelliklerimizden biri olan gözyaşlarımız kimilerimizde kurumaya yüz tutmuş… Sırf Rızâ-i İlâhî için insanoğluna gösterdiğimiz şefkat ve merhamet de matlaşmış.

Velhâsıl-ı kelâm; nasıl ki, başta İnsanlığın İftihar Tablosu olmak üzere bütün enbiyâ-ı izâm ve rusul-i kirâm efendilerimiz durmadan ağlamış, onlara bakan etraflarındaki sahabileri ağlamış, herhalde bugün bize düşen en büyük vazifelerden biri de; bu çağın Büyük Çilekeşini yalnız bırakmamak, onun ağlamalarına eşlik ederek sa’ye sarılıp ağlamaktır… Rabb-i Rahîm’imden eski günleri yeniden bir kere daha en mükemmeliyle bizlere lütfetmesini dilerim… Gelin, yeniden bir kere daha yitirdiklerimizi teker teker tespit edelim ve onları bulmaya çalışalım, diyorum. Bulması kolay, zira savrulan biziz, onlar bıraktığımız yerde duruyorlar… Sadece ilk adımı bizim atmamız gerekiyor. Gerisini Rabbimizin lütfedeceğine inanıyorum. Kur’ân’da Allah Teâlâ tam da bundan bahsetmiyor mu? “Gerçek şu ki Allah, bir topluluğun durumunu o topluluk kendi içindekini değiştirmedikçe değiştirmez.”[7]

Dipnotlar

[1] M. Fethullah Gülen, Çağ ve Nesil, İstanbul: Nil Yayınları, 2011, s. 51.

[2] Ağlamanın gerekliliği, önemi ve bütün peygamberlerin ağladığı ile ilgili bkz. İbnü’l-Cevzî, Keşfü’l-Müşkil, 2/434; İbn Hacer, Fethu’l-Bârî, 11/139.

[3] Buhârî, “Tefsîru Sûre” (4), 9, “Fezâilü’l-Kur’ân”, 33, 34; İbn Kesîr, el-Bidâye ve’n-Nihâye, 6/59.

[4] Necm Sûresi 53/59-60.

[5] Tûr Sûresi, 52/7-8.

[6] M. Yusuf Kandehlevî, Hayâtüs-Sahâbe, (Müt. Hüseyin Okur), c. 3, İstanbul 2016, s. 172.

[7] Raʻd Sûresi, 13/11.

Hud’a’nın parlattığı meşaleden mızraklar

Tâ devr-i risâletten mayalandı havsalan

Fâtih-i Mekke (sav) altında ak kısraklar

Ak yolundan mülhem hamlene misal kâmet-i bâlân

Rahmân’ın has kullarından cühelâya selam düştü

Kudüs, İskenderiye fâtihi Amr bin Âs

Ne sadağında ok idi silahın ne kolunda kas

Tatlı dil suya indirdi yelkenleri, uyandı nâs

Emîrü’l-mü’minîn timsali idin, sana iltifatı has

Rahmân’ın has kullarından cühelâya selam düştü

Top çevkânları yoktur, muhabbet fedaileri

Keskin kılıçları ise lâl ü güher dilleri

Yaşatma idealine kilitli mangal yürekleri

Savaşları dindirir rikkatten çağlayan gözleri

Rahmân’ın has kullarından cühelâya selam düştü

Gözleri hep ileride, gönüllerinde safa

Gizli yürürler Hakk’a, usulleri daim hafâ

İtkân üzredir işleri, zarafet bîhemtâ

Sükûtîlik hükümfermâ daim, halleri ihfâ

Rahmân’ın has kullarından cühelâya selam düştü

Işık süvarileri atılır çelik mızrak dişli duhâna

Karanlıkla savaşta kalkanı nasrullah!

Nusret ve inayet dolu gümüşten kabzalarda

Çelik zırhları ise sikâ ufkunda hasbiyallâh

Rahmân’ın has kullarından cühelâya selam düştü

Heyhât fenâ fi’l-muhabbet sensin durumun şudur

Kâinatın İftihar Tablosu (sav) buyurur:

Kıyamet kopacak, bilsen elindeki fidanı dik

Bir gönlün dahî fenâfillahına çırpınır durur

Rahmân’ın has kullarından cühelâya selam düştü

Asla vazgeçemeyiz iman kurtarmaktan

İçinde insafı yanan insanlığa insaf sıkarız

Karanlık galebe çalsa da zahirde asla caymayız

Açılır gözleri kapkaranlık hoyratlıktan

Rahmân’ın has kullarından cühelâya selam düştü

Taş atana gül âşıkları muhabbetle gamzede

Cilvesine yok tahammül… eyler bizi gamzede

Yırt artık perdeleri eyle bizi mest-i mahmur

Kebâb sîneler sermest-i câm-ı aşk oldu bu kertede

Rahmân’ın has kullarından cühelâya selam düştü

Muhabbet fedaileri bir avuç hâlis mümin

Eleklerden süzülmüş bir avuç kalburüstü saf

Onlara şahit arş ve onlara minnettar zemin

Ard-ı beyd’a vaadleri ardında Cebel-i Kâf

Rahmân’ın has kullarından cühelâya selam düştü

Lehvi mahfuzda şekillenirken fıtratın

Örse damlayan gözyaşların çelikleştirmiş iradeni

Gecenin sükûnu yansırken zülüflerine

Heybetin benliğimi ezer Manolyam

Kar yağmış yanaklarında tozpembe allıklar

Siyah rengi kendinden utanır Manolyam

Kıskanır soluk renkler sendeki büyüyü

Yüreğim avucunda şimdi Manolyam

Gözlerim … yaprakların kavislerine esirken

Heyecan yüreğimi çatlatır Manolyam

Kaçamak bakışlarla süzerken seni

O mis kokun beni esir alır Manolyam

Belli olmaz rengin! Bazen kırmızı bazen sarı

Kara sevdâlıların sembolüsün Manolyam

Her toprağı sevmez her ikliminde yetişmez

İklimin üfül üfül muhabbettir Manolyam

Ve toprağın yanık yürekler külüdür Manolyam

Sana kilitlidir mâğmûm bakışlarım

Her bahar heybetle açılışını beklerim Manolyam

Gülçiçekle aynı iklime meftûn

Nazlı nazlı çiçeğe durur gönül hırsızım Manolyam

Güneş bir işmar çakar sana tulû ederken

Şuâları can suyundur Manolyam

Mehtâpla aydınlanır geceden karanlık dehlizlerin

Sen ışıksız var olamazsın Manolyam

Aşkın sarmaşığı “ışk” boğazına dolanırken

Can düşmanı sarmaşığa gönlün kayar Manolyam

Ve artık bilir benim hayatım sarmaşık

Sarmaşıkla sarmaş dolaş oluverir Manolyam

Sözlerin kulağımdan gönlüme çarparken

Kızgın bukağılar kalbimi dağlar Manolyam

Yaralı yüreğim yangın yerine dönerken

Aşkın suskunluğuna kilitlenirim Manolyam

En büyük düşmanın kıştır senin

Heyhât dimdik kışlara meydan okur Manolyam

Sümbüller kıskanıverir cesaretini

Bâkî aşklara ilham olur Manolyam

Gözlerim efsûnlu hayallere dalıverir

Güzelliğin zihnime çakılır da dokunamam Manolyam

Heylûlân terketmez sâbit bakışlarım

Her kuytu köşede Seni bulurum Manolyam

Firâkın tek nefes üflerken sûruma

Rûhum bedenimde çırpınır Manolyam

Ağıtlar yakılır başucumda dövülür dizler

Can tenimi âdetâ terkeder Manolyam

Adın dilimde pelesenk! Geceleri sana baygın geçer

Rûhum yolunu hasretle gözler Manolyam

Bâzen aklı savar şaşarım ezberde

Sebilürreşâda Seninle varırım Manolyam

Haytı nûrânî gözükür Sana yar olanların ufkunda

Hayt-ı hayatım Seninle parıldar Manolyam

Zift deryâsı gözükür Sana bâr olanların ufkunda

Sen geliverince bataklar amber kokar Manolyam

Kur’an-ı Mu’cizü’l-Beyan, geçmiş devirlerde halkına zulmeden bütün kuvvet ve servet sahipleri için onların ibretlik sonlarını anlatan örneklerle doludur. İslam tarihinin başlangıcında olduğu gibi her döneminde Müslümanlar dünya genelinde, zulüm, şiddet, işkence ve baskılarla karşı karşıya kalmışlar, ölümler, elem, ızdırap, acı, gözyaşı içinde hicretler yaşamışlardır. Efendimiz bu çekilen eza ve cefaları Müslümanların evlerinden ve yurtlarından çıkarılışını, mallarına, mülklerine el koymaları, Müslümanlar için gariplik olarak nitelendirmiş ve bu garipliğin sadece kendi dönemlerinde değil, daha sonraki zamanlarda da tekrarlanacağına işaret ederek bu garipleri müjdelemiştir.

Uhud Savaşı’nın akabinde nazil olan şu ayetler bu gerçeği bize deşifre etmektedir: “Şayet sizin başınıza bir bela geldi de siz bir yara aldıysanız, karşınızdaki düşman topluluğu da benzeri bir yara aldı. İşte Biz, zafer günlerini insanlar arasında döndürür dururuz ki bu; Allah’ın gerçek müminleri seçip ayırması ve aranızdan bu hakikate hayatları ile şahitlik yapacak şehitler edinmesi içindir.” (Al-i İmran 3/140). Hizmet Hareketi mensupları kendilerine yapılan zulme rağmen, intikam duygularını bir kenara bırakıp kendilerine yapılanları affetmelidir, çünkü Allah bunu emrediyor. Peygamber Efendimiz de (sallallâhu aleyhi ve sellem) af ve müsamaha yolunu gösteriyor, Üstad ve Hocaefendi de Kur’an ve sünnete ittibaen bunu talep ediyor ve bütün hak ve ulvi davalar sabırla, afla, merhametle mukabele etmeyi gerektiriyor.

Evvela, Kuran-ı Kerim bize zulüm altında inleyen müminin; ilk yapması gerekenin dua olduğunu öğretiyor. Hz. Musa (aleyhisselâm) kendisinin öldürülme planları yapıldığını öğrenince Mısır’dan gizlice kaçmıştır ve Yüce Rabbine şöyle dua etmiştir: “Ey Rabbim! Beni zalimler güruhundan kurtar.” (Kasas 28/21). Allah (celle celâluhu) duasını kabul etmiş ve onu korumuştur. Ayrıca, Yusuf (aleyhisselâm) kardeşlerinin yaptığı onca zulme rağmen kardeşlerini merhametle bağışlamıştır. Kur’an bunu şöyle ifade ediyor: “‘Bugün size karşı sorgulama, kınama yoktur. Sizi Allah bağışlasın.” (Yusuf 12/92).

Efendimiz inananların kaderinde bunun olduğunu pek çok hadis-i şerifte bize bildiriyor:

“İslam garip başladı, başladığı gibi (bu gariplik tekrar) dönecektir. Ne mutlu o gariplere!” (Sahihu’l-Müslim 232, 251 Sunenu İbn-i Mace II, 1319-3987, 3988).

“Öyle bir zaman gelecek ki; doğru söyleyenler yalanlanacak, yalancılar ise doğrulanacak. Güvenilir kimseler hain sayılacak, hainlere güvenilecek. İnsanlardan şahidlik etmeleri istenmediği halde şahidlik edecekler, yemin etmeleri istenmediği halde yemin edecekler” (Taberani).

Ayrıca, rabbimiz kin gütmememizi emrediyor: “Onlar, Öfkelerini yenerler, insanların kusurlarını bağışlarlar. Allah (c.c); muhsin olanları sever.” (Âl-i İmran 3/134) Pek çok ayetten ve hadislerden de anlaşılacağı üzere, Rabbin rızasına uygun işler yaparak, sabredip hicret etmek büyük ecirler kazanacaktır. “Ey iman eden kullarım, Rabbinizden sakının. Bu dünyada iyilik edenler için bir iyilik vardır. Allah’ın arzı geniştir. Ancak sabredenlere ecirleri hesapsızca ödenir.” (Zumer 39/10).

İkinci olarak, üstadımız ve başımızdaki büyüğümüz bize merhamet ve affetmeyi öğütlüyor:  “Mademki nur-u hakikat, imana muhtaç gönüllerde tesirini yapıyor; bir Said değil, bin Said fedâ olsun. Yirmi sekiz sene çektiğim ezâ ve cefalar ve mâruz kaldığım işkenceler ve katlandığım musibetler hep helâl olsun. Bana zulmedenlere, beni kasaba kasaba dolaştıranlara, hakaret edenlere, türlü türlü ithamlarla mahkûm etmek isteyenlere, zindanlarda bana yer hazırlayanlara, hepsine hakkımı helâl ettim.” (Emirdağ Lahikası, 317).

Hocaefendi affetmezsek, kin ve nefretin gelecek nesillere de miras kalacağını haber veriyor: “Toplum çok kamplaştırıldı, birbirinden koparıldı. Günümüzde öyle ayrışmalar oldu ki -hafizanallah- eğer bir taraf bir yerde durmazsa, mukabele-i bilmisil kaide-i zâlimanesiyle hareket ederse, yani affa yanaşmazsa ve tokada tokatla, çirkin lafa çirkin lafla mukabelede bulunursa, toplumda kâbil-i iltiyam olmayan yaralanmalara, parçalanmalara sebebiyet verilmiş olur. Arkadan gelen nesillere de kin ve nefret miras bırakılmış olur.” (471. Nağme, Affetmeye Hazır Olun!).

Hocaefendi, Rabbimiz tarafından affedilmenin yolunun affetmekten geçtiğini haber veriyor. “Herkes kendi kusurunun affedilmesini ister; hatalarının hoş görülmesini ve günahlarının yarlıganmasını arzu eder. Bekler ki, kendisine nazar-ı müsamaha ile bakılsın.. diler ki kusurları görülmesin ve ümit eder ki, ona da “Hadi geç, sen de affedildin” denilsin. Öyleyse, böyle bir af ve müsamaha bekleyen insanın aynı muameleyi başkaları için de düşünmesi gerekmez mi?” (Kırık Testi, Affet ki affedilesin).

Ulvi bir davaya inananların; davalarının yüceliğini göstermek için affetmeleri gerekir. Her şeyden önce, merhamet duygusuna sahip olan şahıs tarihin ve insanlığın huzurunda hatırlanacak yüce makamlara çıkacaktır. Koca bir Çin medeniyetini meydana getirenler ve bu önemli mirası bırakan bilge filozof Lau Tzu, “Sadelik, sabır, merhamet. Bu üç özellik en büyük hazinendir. Kendine karşı merhametli olman dünyadaki tüm varlıklarla uzlaşmanı sağlar” diyor. (Kerem Çalışkan, Erdem Rehberi, Remzi Kitabevi, s. 17–19).

Bu kadar kötülüğe ve kötü insana rağmen, iyiliğin ayakta kalmasını sağlamak gerekmektedir. Tarihin tanıdığı en önemli şahsiyetlerden olan Mahatma Gandhi her gün, “Eğer insanlar bana zarar verirse bana affetme ve merhamet etme gücünü ver Tanrım!’ diye dua ediyordu. (Ömer Faruk Reca, Gandhi ve Direniş, Tutku Yayınevi, s. 25–27).

İntikam duygusu kimseye bir şey kazandırmayacağı gibi nefreti de körüklemektedir. Avrupa’nın ortasında soy kırımına uğrayan bir toplumun lideri olan Aliya İzzetbegoviç halkına şunları öğütlemişti: ”Hiç kimse intikam peşinde koşmamalı, sadece adaleti aramalıdır. Çünkü intikam sonu olmayan kötülüklerin de kapısını açar. Geçmişi unutmayın ama onunla da yaşamayın. Nefrete nefretle cevap vermeyin. Bosna için nefret çıkmaz sokaktır” (Aliya İzzetbegoviç, Özgürlüğe Kaçışım).

Yakınlarından bazılarını, hele bütün ailesini kaybedenler için affetmek çok zor bir durumdur. Onlardan bunu istemek onların yarasına tuz basmak gibidir. Bu hassas nokta yazının amacının dışındadır. Amaç kimseden hak feragatinde bulunmasını istemek de değildir. Hukuk istemek ve intikam peşinde koşmak af ve merhamet talebi ile birbirine karıştırılmamalıdır. Elbette hukuki mağduriyetlerin hukuk yolu ile tazmin yoluna gidilmeli ve ceza sistemi işletilmelidir. Israrla af ve merhamet talebini, hukuki yollarla aranacak haklardan vazgeçme gibi düşünmemelidir. Zira böyle düşünmek mazluma karşı merhametsizliktir. Hocaefendi bu konuyu da şöyle izah ediyor. “Eli kanlı, yüzü kanlı; gönlü kanlı, gözü kanlı; hâsılı, hem deli hem de kanlıya merhamet, bütün mağdurlara, bütün mazlumlara karşı en korkunç bir merhametsizliktir” (Sızıntı, Kasım 1980, Cilt 2, Sayı 22). “Sükûtumuz, üslûbumuza emanet.. misliyle mukabele, bizim kitabımızda zalimce bir kaide… Allah, ısırmak için bir diş, parçalamak için de vahşî bir pençe vermemiş, elimizden bir şey gelmez ki! Ayrıca, herkes kendi karakterinin gereğini sergiler. Allah’a ait hukuka karışamam, ama bana ait hiçbir haktan dolayı kimseden davacı olmayacağıma söz veriyorum.” (Gel Gönüllerimizle Konuşalım Demiştik, Sızıntı, Ekim 1999, Cilt 21, Sayı 249).

Her mazlum ve hak sahibi affetme hususunda serbesttir. Af ve merhamet çağrıları; hak ve hukukun dışındaki, dostlardan gelen eza ve cefalardır. Bu konuyu Aliya İzzetbegoviç şöyle ifade ediyor: “Her şey bittiğinde, hatırlayacağımız şey; düşmanlarımızın sözleri değil, dostlarımızın sessizliği olacaktır. Büyük zulme uğradınız. Zalimleri affedip affetmemekte serbestsiniz. Ne yaparsanız yapın ama soykırımı unutmayın. Çünkü unutulan soykırım tekrarlanır.”

Meselenin bir diğer yönü ise; Efendimiz, peygamber olmasına rağmen, tüm ailesinin değil, sadece Hz. Hamza’nın şehadetinden dolayı Hz. Vahşi’ye söyledikleri; insan olmanın gereğidir. Efendimiz buyurdu ki: “Kardeşinizi çağırınız!” “Kardeş” sözünü işitince, saygı ile çağırdılar. Efendimiz Vahşî’ye, affolunduğunu müjdeleyerek şöyle buyurdu: “Seni görünce dayanamıyorum, elimde olmadan üzülüyorum.” Hz. Vahşi (radıyallâhu anh), Resulullah’ı (aleyhissalâtü vesselâm) üzmemek için bir daha yanına gelmedi. Mahcup, başı önünde yaşadı. Bazı insanlar dediler ki: “Yâ Resûlallah! Biz de Vahşî’nin yaptığı gibi yapmıştık. Aynı şartlar bizim için de geçerli mi?” Fahr-i Kâinat, “Bu şartlar bütün Müslümanlar için geçerlidir” buyurdular. (Taberani, Mu’cemu’l-Kebir, 11/197). İnsani duyguların önüne kimse geçemez, fakat İslam kendinden önceki her şeyi temizler.

Günahlarımızın bağışlanmasının başkalarını affetmekle alakası vardır. En önemlisi de sosyal barışı sağlamanın; gelecek nesillere nefret ve intikam bırakmamanın yolu affetmekten geçmektedir. Herkes Allah’a hesap vereceği için; kimse kimseyi başkası adına affedemez. İnsanlara her türlü kötülüğü yapan kimseleri tevbe etmeden Allah adına affetmek, kimsenin haddi de vazifesi de değildir. Zulme ve işkenceye maruz kalmış ve her türlü haksızlığa uğramış kişiler bu dünyada da Mahkeme-i Kübra’da da haklarını talep etme, hakkından vazgeçmeme, helâl etmeme ve bağışlamama hakkına sahiptir.

Üstadımız bizlere nasihati: “Eğer hasmını mağlub etmek istersen, fenalığına karşı iyilikle mukabele et. Çünkü eğer fenalıkla mukabele edersen, husumet tezayüd eder. Zahiren mağlub bile olsa, kalben kin bağlar, adaveti idame eder. Eğer iyilikle mukabele etsen, nedamet eder; sana dost olur.” (Uhuvvet Risalesi).

İbretler otağı tenkil müzesi

Duyarsız olsa da çobansız sürü

Aziz dert ortağı tenkil müzesi 

Batıl başlayınca toplu akına

Küfrün kirli eli yakmıştır kına

Gül Nebi (sav) hatrına, Allah aşkına

Mazlumlar sancağı tenkil müzesi 

İman; ilim, gayret, hikmet kaynağı

İnsanlık böylece örgüler çağı

Beyanın sükûtla şahlanacağı

An’ın mim durağı tenkil müzesi 

Garip kullar tutmamışken bir çakı

İşkenceler kana boğmuş afakı 

Zindanda süt emen masumun hakkı

Tekevvün kundağı tenkil müzesi 

Rabbin inayeti kul üzerinde
Asırlar yıkanır alın terinde
Mahkeme önünde, olay yerinde
Zabıt tutanağı tenkil müzesi

Var-yok meselesi kadim maslahat

Ürpermeyen kalpten Allah’ım imdat

İnsanlığa bir ders, inkâra tokat

Bir devrin tanığı tenkil müzesi

Mazlum bebeklerin ablası, hicret kahramanı Zeynep’e…

Arkada eşkıya, bin hain pusu

Önde meçhul, bulanık bir soğuk su

Hikmetin adresi ciltler dolusu:

“Yürüyelim baba, hicrete çıktık.”

Yakarken her adım kalpleri köz köz

Pınarlar kaynıyor ikbalde göz göz

Tarihe, “Dur, beni dinle!” diyen söz

“Yürüyelim baba, hicrete çıktık.”

Babanın sırtında kaç kilometre

Öyle yük yakışır er oğlu ere 

“Dönmeyelim, niyet ettik bir kere”

“Yürüyelim baba, hicrete çıktık.”

Hazret-i Zeynep’in hicreti malum

Çok zayiat verdi bu garip toplum

Yürü ablam senin açıktır yolun

“Yürüyelim baba, hicrete çıktık.”

Dayanırken kendi mezar taşıma

Boşa mı gelmişim ben bu yaşıma

O ayaklar taç olaydı başıma

“Yürüyelim baba, hicrete çıktık.”

Sahabeye yoldaş öyle bir hicret

Rabbim şekil değil manayı lütfet 

O masumlar rahmetine emanet

“Yürüyelim baba, hicrete çıktık.”

Tarih boyu bütün Kur’ân talebeleri hep böyle düşünmüş ve bu güzergâhta yürümüşlerdir. Dün ve bugün o nurânî şehrahın yolcuları o yolun sonsuz rehberinin takipçileri olmaya ant içmiş, hep sevgi soluklamış, başkalarına karşı aşk u alâka mırıldanmış, herkesi kardeşlik hisleriyle kucaklamış, -Bediüzzaman ifadesiyle- kâinata “mehd-i uhuvvet (kardeşlik beşiği)” nazarıyla bakmış, konuşurken gönül dilleriyle konuşmuş, konuştuklarını hal şivesiyle renklendirmiş ve fânileri Bâkî’den ayıran noktaya ulaşmış, his ve heyecanlarıyla hep bir farklılık resmi çizmişlerdir.

Bunlardır ki, çevrelerindeki en küçük işaretlerde bütün varlığın ruh ve mânâsını duyar; duyduklarını çehrelerindeki imalarla, gözlerindeki mânâlarla şekillendirir; var olmadaki derin sırları ledünnî bir sezişle sezer ve kalbin tepelerine sağanak sağanak boşalan mânâları birer “mâide-i semâviye” gibi karşılaştıkları herkese tattırmaya çalışırlar.. dolaşırlar vadi vadi, inançlarında filizlenen güzellikleri sunacak sineler ararlar.. ve buldukları her müstaid ruhla âdeta bir bayram yaşarlar. Duygularında gayet masum, en büyük başarılar karşısında bile iddiasız, her türlü beklentiye karşı kapalı; ama pürneş’e ve püriştiyaktırlar.

Gece-gündüz hep bir sır peşindedirler.. sırlarını paylaşma onların en büyük emelidir. Gönüllerinde duyduklarıyla gönüllerde heyecan uyarmaya çalışırlar.. âşina sinelere duygudan-düşünceden, sesten-sözden matbaa mürekkebi görmemiş güftesiz besteler sunarlar. Soluk soluğadırlar yaptıkları işin heyecanıyla; ne yeis ne de keder, ne tereddüt ne de inkisar; yudumlarlar amel ve aksiyonlarının zevkini ve lezzetini edip eyledikleri işin içinde ve aramazlar başka bir ücret aradıkları gibi ruh bilmez ve gönül bilmezlerin. Sunarlar gönüllerinde mayaladıkları ruhu, mânâyı ve o zevkine doyulmaz mârifet ve muhabbeti. Ön yargılı değilse kimse kurtulamaz bu büyülü seslerin birer inşirah çağlayanı gibi gönül yamaçlarında çağlamasının tesirinden; kimse kurtulamaz sinelere çarpıp insan benliğinde yankılanan bu ledünnîliğin cazibesinden…

Gökler ötesi ifadelerin akisleri sayılan bu tesirli gönül beyanlarına karşı hiç kimse alâkasız kalamaz. Biz hemen tesirini görmesek de gönülden fışkıran, hâlle farklı bir şiveye ulaşan bu beyan âbideleri bugün olmasa da yarın mutlaka ona açık kalbler üzerinde tesirlerini gösterecek, vicdan sistemlerini bütün derinlikleriyle tesir altına alacak.. ve bir gün şuuraltı müktesebât hâline gelmiş bu vâridât, çok küçük bir tedâîyle de olsa ortaya çıkarak en alâkasız ruhlara bile kendi boyasını çalacaktır.

Evet, bugün ne gönül diliyle söylenen sözler ne de hâl şivesiyle seslendirilen beyanlar kat’iyen zayi olmamaktadır. Şimdilik zihinler onları birer disket gibi kaydediyor, şuur değerlendiriyor, mantık ve muhakeme besleyip büyütüyor ve yeni kalıplara, yeni şekillere ifrağ ediyor, sonra da onları bir “vakt-i merhûn”a emanet ediyor. Mevsimi gelince belki de kalbin o sihirli beyanları, hâlin ruhlar üzerindeki o silinmez izleri ne duyulmadık şeyler ne görülmedik güzellikler ifade edeceklerdir..!

Avokado, A vitamini kaynağı olan karotenoidler, mineraller, fenolikler, vitaminler ve yağ asitlerinin iyi bilinen bir kaynağıdır. Birçok bilimsel eserde avokado tüketmenin kan yağlarını ve kolesterolü düşürücü, tansiyon düşürücü, şeker hastalığına karşı koruyucu ve onu tedavi edici, şişmanlığı önleyici, damar içinde pıhtı oluşumunu engelleyici, damar sertliğini önleyici ve tedavi edici ve kalbi koruyucu etkilerinin olduğu gösterilmiştir.

Avokado özellikle sabah kahvaltısında peynirle birlikte yenilmektedir. Ayrıca çekirdeği, en dışta bulunan kabuğu ve yapraklarının bazı işlemlerden geçirilerek tüketilmesi halinde metabolik sendromu oluşturan anormalliklere karşı faydaları olduğu rapor edilmektedir.

Avokado yaprakları kurutulduktan sonra kaynar su ile demlenerek çay olarak içilebilir veya toz haline getirilip çorba veya salatalara katılabilir. Birçok araştırmada avokado yapraklarının şeker hastalığını önleyici ve tansiyon düşürücü özelliklerinden bahsedilmektedir. Avokado yapraklarının ayrıca kalbi koruyucu ve kolesterolü düşürücü etkilerinin varlığı da ispatlanmıştır.

Avokado çekirdeği fırında pişirilip rendelendikten veya öğütüldükten sonra tüketilebilir. Çay gibi demlenerek içilebilir veya salata, çorba, pilav ve makarnaya katılabilir. Avokadonun meyve kısmında bulunan yağ yakıcılar çekirdeklerinde de mevcuttur. Çekirdeğin ihtiva ettiği yüksek miktardaki lif, tokluk hissi verir. İhtiva ettiği besleyici yağ, antioksidanlar, çözünür lif ile kolesterolü düşürmeye yardımcı olur. Yüksek kolesterol ve koroner arter hastalığının önlenmesi için birebirdir. Yüksek tansiyon hastaları avokado çekirdeğini çöpe atmamalıdır. İhtiva ettiği potasyum, atar ve toplardamarları genişletir, kan basıncını düşürür ve kalp krizi riskini azaltır.

Avokado, kendisi kadar yağıyla da ünlüdür. Zeytinyağına benzeyen avokado yağı, soğuk pres yöntemi ile yüksek kalitede elde edilen bir yağdır. İhtiva ettiği mineral ve vitaminler sayesinde vücut sağlığına önemli katkılarda bulunan avokado yağı, günümüzde dünya çapındaki araştırmalara konu olmaktadır. Yüksek miktarda E vitamini içeren avokado yağı, cilt ve saç sağlığı üzerinde önemli etkilere sahiptir. Tüketilebilen bir yağ olan avokado yağı, az miktarda doymuş yağ asidi ihtiva eder. Düşük asit ve oksidasyon oranına sahip olan avokado yağı, karbonhidrat içermemektedir.

Muhteva açısından avokado diğer meyvelerden epeyce farklıdır. Diğer meyvelerde çok miktarda şeker varken avokado yağ içermektedir. Vitamin ve mineral bakımından güçlü bir içeriğe sahip olan avokado yağı; A, B₁, B₂, B₅, D ve E gibi vitaminleri ihtiva eder. Ayrıca potasyum, protein ve bazı mineralleri içeren avokado yağı, kalp sağlığından cilt sağlığına kadar pek çok konuda fayda sağlar.

Orta boy bir avokado 25 gr tekli doymamış yağ asidi içermektedir. Yağ asitleri kalp dostu olarak bilinmektedir. Avokado yağının faydalarından bir diğeri ise kolesterol üzerindeki etkisidir. Avokado yağı, alfa-karoten ve beta-karoten bakımından oldukça zengin bir muhtevaya sahiptir. Buna bağlı olarak kansere karşı etkili bir koruma sağladığı ifade edilmektedir. Özellikle prostat kanseri karşısında etkili bir koruma sağlar.

Avokadonun etkileriyle ilgili son yıllarda çok sayıda klinik çalışma yapılmıştır. Avokado ürünlerinin metabolik sendromu oluşturan anormalliklere karşı iyi geldiği ispatlanmıştır. En önemli etkisi, kan yağları üzerindeki olumlu tesiridir. Avokado tüketimiyle düzelen veya dengeye gelen kan yağları şunlardır: LDL-C (düşük yoğunluklu lipoproteinler), HDL-C (yüksek yoğunluklu lipoproteinler), trigliseritler ve fosfolipitler. Kan yağları üzerine olan bu müspet etkinin sebebi, bazı lipoproteinlerin parçalanması, yağ dokusu tarafından alınarak depo edilmesi, ayrıca başta karaciğer ve pankreas olmak üzere dokularda harcanması olarak bildirilmektedir. Avokado ürünleri karaciğer hücrelerinde, yağ metabolizmasında önemli bir rol oynayan düz endoplazmik retikulum miktarında artışa sebep olmaktadır.

Aşırıya kaçmamak şartıyla, diğer nebatî nimetler gibi avokadodan da güvenle istifade edilebilir.

—

alfa-karoten: A vitamininin ön maddesi. Antioksidan olarak beta-karotenden daha tesirlidir.

beta-karoten: A vitamininin ön maddesi.

endoplazmik retikulum: Hücre zarı ile çekirdek zarı arasında bulunan, kanalcık ve keseciklerden oluşan organel.

fenolikler: Aromatik bileşikler.

fosfolipit: Enerji maksadıyla kullanılmayan, proteinlerle birlikte hücre zarının yapısında yer alan yağ.

karotenoid: Bitkiler, yosunlar, bazı ve bazı bakterilerde bulunan biyolojik pigment.

koroner arter hastalığı: Kalbi besleyen damarların duvarında yağlı plakların birikmesiyle ortaya çıkan rahatsızlık.

lipoproteinler: Protein ve lipitlerden oluşan biyokimyevî yapılar.

metabolik sendrom: Kalp-damar rahatsızlıkları ve şeker hastalığına sebep olan şişmanlık, yüksek tansiyon, kandaki yağ oranın yükselmesi, insülin direnci gibi risk faktörlerinin bir arada bulunduğu bir sağlık problemi.

oksidasyon: Oksijenin bir elementle birleşmesi veya bir maddedeki oksijen miktarının artması.

tekli doymamış yağlar: Yağ zincirinde bir karbon bağı ihtiva eden yağ asitleri.

trigliserit: Nebatî ve hayvanî yağların ana bileşeni.

Kaynak

Jamshid Tabeshpour, Bibi Marjan Razavi ve Hossein Hosseinzadeh. Effects of Avocado (Persea americana) on Metabolic Syndrome: A Comprehensive Systematic Review. Phytotherapy Research (2017). DOI: 10.1002/ptr.5805

Sanal âlemin nimetlerinden faydalanıyorsunuz, ama siz hiç farkına varmadan birileri bilgilerinizi edinip olmadık yer ve zamanlarda size karşı şantaj olarak kullanabilir. Sanal âleme yüklediğiniz fotoğraflarınız, iyi ve mutlu günlerinizin hâtıraları vardır. Lâkin devran dönmüş ve mâzideki mutluluk malzemeleri size üzüntü vermeye başlamıştır. Unutmak ve unutulmak istersiniz, hepsini siler ve internetten kaldırırsınız. Birilerinin aynı verileri belki de iyi niyetle kopyalayıp hiç hesap etmemiş olabilirsiniz. İşte iletişimin olumsuz taraflarından kurtulmak veya zararlarını önlemek için unutulma hakkı tesis edilmiştir.

Unutulma hakkı, ‘kanunla düzenlenen meşru amaçların orantılı gereklerine uygunluğu ölçüsünde, kişisel verilerin imhası veya işlenmesinin kısıtlanması’ olarak tanımlanabilir. Bu hak, insana verilen değerin, insanın bizatihi onurlu ve şerefli oluşunun gereğidir. Ayrıca kişiye yaptığı hataları unutup hayatında yepyeni bir sayfa açma imkânı da verir. Nitekim işlediği bir suçtan ötürü mahkemede mahkûm olan ve cezasını çeken bir insanın adlî sicil kayıtları bile belli süre geçince silinmektedir.

Unutulma Hakkının Tarafları

Unutulma hakkı için bir tarafta hakkın sahibi olarak veri öznesi bulunur; diğer tarafta ise bu hakkın sorumlusu ve mükellefi olarak işleyen ve/veya veri sorumlusu vardır. Gerçek kişilerin unutulma hakkı ittifakla mutlak kabul görürken, tüzel kişilerin unutulma hakkı konusunda öğretide, mevzuatta ve içtihatlarda ittifak yoktur.

Konuya dair kavramlar, ulusal ve uluslararası mevzuatta genellikle tanımlanmış, çerçevesi belirlenmiştir. Veri öznesi, kişisel verisi işlenen gerçek kişidir. Her insan kendini ilgilendiren veriler hakkında söz ve tasarruf hakkına sahiptir. Bu kişilik hakkının ve mülkiyet hakkının bir tezahürü ve gereğidir. Kişi kendi malını, kural olarak istediği gibi kullanabilir, ona istediğini yapabilir. ‘Kural olarak’ çekincesi başkasının veya kamunun hakları içindir. Aynı şekilde bir şahsı ilgilendiren bütün veriler ve bilgiler de başkalarının haklarını ihlal etmiyorsa veya kamu yararı için gerekli değilse, ilgili şahsın mutlak tasarrufu altındadır. İsterse bütün dünyaya duyurup yayabilir, isterse hiç kimsenin görmesini ve bilmesini istemez, onları gizleyebilir, işlenmesine engel olabilir, hatta yok edebilir.

Kişisel verinin işlenmesi, bilgi parçacıklarının fiziki materyaller üzerinde ve/veya sanal ortamda işlem görmesidir. Verilerin elde edilmesi, kaydedilmesi, depolanması, muhafaza edilmesi, değiştirilmesi, yeniden düzenlenmesi, açıklanması, aktarılması, devralınması, elde edilebilir hâle getirilmesi, sınıflandırılması ya da kullanılmasının engellenmesi gibi, veriler üzerinde gerçekleştirilen her türlü işlem bu kapsamda değerlendirilir.

Veri sorumlusu, kişisel verilerin işleme amaçlarını ve vasıtalarını belirleyen, veri kayıt sisteminin kurulmasından ve yönetilmesinden sorumlu olan kişidir. Bu gerçek kişi de olabilir, tüzel kişi de. Veri sorumlusunun verdiği yetkiye dayanarak onun adına kişisel verileri işleyen gerçek veya tüzel kişiye ise ‘işleyen’ denilmektedir.

Kural olarak kişisel verilerin işlenmesinden, bu kapsamda unutulma hakkından hem veri sorumlusu hem de işleyen sorumludur.

Mevzuat ve İçtihat

Bilginin işlenmesinin teknoloji sayesinde giderek kolaylaşıp ucuzlaması sebebiyle, kişilerin verilerinin ve dolayısıyla haklarının korunması da aynı paralelde ciddiyet kazanmaktadır. Bir asır önce yürürlüğe giren medeni kanun veya borçlar kanunu gibi mevzuatla insanların mektupları, postaları, özel evrakı şahsiyet hakkı kapsamında koruma altındaydı. Zamanla bu temel hükümler yetersiz kalınca daha ayrıntılı düzenlemelerin yapılması ihtiyaç haline geldi.

1980 de OECD,[1] 1990’da BM[2] kişisel verilere dair rehber ilkeleri ilan ettiler. İlke açıklamasından daha üstün ve etkili olan uluslararası sözleşmeler veya çok devletli mevzuat metinleri de tanzim edildi. Avrupa Konseyi’nde 1981 de 108 sayılı Sözleşme[3]kabul edildi. Avrupa Birliği’nde 1995 de 95/46 sayılı Yönerge[4] yürürlüğe girdi. Giderek bunun da yetersiz kalması üzerine, mevzuat hiyerarşisinde bir basamak üstün olan tüzük seviyesindeki ‘Genel Veri koruma Tüzüğü’[5] (GVKT) 2018’de mer’iyete girdi. Bu tüzüğün ‘Unutulma Hakkı’ başlıklı 17. maddesiyle, unutulma hakkı ilk defa mevzuata girmiş oldu. Türkiye’de de dünyadaki gelişmelere paralel olarak 2010’da, Anayasa’nın ‘Özel Hayatın Gizliliği’ başlığını taşıyan 20. maddesine kişisel verilere ilişkin yeni bir fıkra eklendi; 2016 da 6698 sayılı ‘Kişisel Verilerin Korunması Kanunu’ Resmî Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe girdi.

Dünyanın hemen her yerinde, özellikle internetin hayatın bir parçası haline gelmesinden bu yana, insanlar sanal âlemde dolaşımda olan istemedikleri verilerin, bilgilerin silinmesi, en azından dolaşımının ve erişiminin engellenmesi için ilgili mercilere ve/veya yargı kurumlarına başvuruda bulunmuşlardır. Resmî merciler veya yargı teşkilatları bu talepler hakkında genel hükümlere göre veya yukarıda sayılan mevzuat düzenlemeleriyle çözüm üretmeye çalıştılar. Ancak ilk defa Avrupa Birliği Adalet Divanı, 2014 yılında verdiği bir kararda[6] unutulma hakkını ayrıntısıyla ele alarak, ilkelerini, çerçevesini, sınırlarını ve şartlarını belirledi.[7] Davalılardan biri de Google Arama Motoru idi. Beklendiği gibi karar bütün dünyada ses getirdi. Üzerinde müzakereler ve tartışmalar hâlâ devam etmektedir. Şurası muhakkak ki bu kararla insanların kişisel verileri ve unutulma hakları teminat altına alınmıştır.

Davaya konu olaya bakılırsa, unutulma hakkının kapsamının ne kadar geniş olduğu, kişilerin onurlarının, haklarının, verilerinin ne denli değerli ve saygıya layık olduğu daha iyi anlaşılır. Mario Costeja González adında bir İspanya vatandaşı, Veri Koruma Kurulu’na başvurarak, Google Arama Motoru’nda adını yazdığında, yıllar önce sosyal güvenlik kurumuna borcu sebebiyle haciz işlemi sonrası taşınmazlarının açık artırmayla satışına ilişkin bir gazete ilanına dair link çıktığını, borçlarını ödediğini, aradan yıllar geçtiğini, konunun güncelliğini yitirdiğini belirterek internetteki bu gazete ilanlarının ve linklerin kaldırılmasını talep eder. Kurul konuyu kapsamlı ve ciddi bularak doğrudan Avrupa Birliği Adalet Divanı’na taşır. Konu, Büyük Daire’de etraflıca müzakere edilir. Sonuç olarak Google’ın ‘işleyen’ sıfatını haiz olduğuna, veri öznesi istemediğine ve başka bir kamu yararı da bulunmadığına göre linklere erişimin engellenmesi gerektiğine hükmedilir.

Haciz ve icra dosyasında açık artırma ilanı bile unutulma hakkından yararlandığına göre, insanların iffetlerini, namuslarını, şereflerini ve özel hayatlarını ilgilendiren daha önemli verilerin evleviyetle koruma kapsamında kaldığı aşikârdır.

Dipnotlar

[1] www.oecd.org/internet/ieconomy/oecdguidelinesontheprotectionofprivacyandtransborderflowsofpersonaldata.htm

[2] www.unglobalpulse.org/privacy-and-data-protection-principles

[3] conventions.coe.int/Treaty/en/Treaties/Html/108.htm; www2.tbmm.gov.tr/d24/1/1-0966.pdf

[4] eur-lex.europa.eu/legal-content/en/ALL/?uri=CELEX:31995L0046

[5] eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=celex%3A32016R0679

[6] Akgül, Aydın. “Kişisel Verilerin Korunmasında Yeni Bir Hak: ‘Unutulma Hakkı’ ve AB Adalet Divanı’nın ‘Google Kararı’ (Unutulma Hakkı).” Türkiye Barolar Birliği Dergisi (Türkiye Barolar Birliği), no. 116 (Ocak–Şubat 2015): 11–38.

[7] ABAD, C-131/12, KT: 13/05/2014, Google Spain SL, Google Inc./Agencia Española de Protección de Datos (AEPD), Mario Costeja González; eur-lex.europa.eu/legal-content/EN/TXT/?uri=CELEX%3A62012CJ0131

21. yüzyılın başlarında da doğduğu toprakları terk etmek zorunda bırakılma konusunda eserler verilmiştir. Günümüzde siyasî, etnik ve dinî sebeplerle ferdi veya toplu göçlere sık sık şahit olmaktayız. Vatanını terk edip başka ülkelere mülteci olarak sığınmak mecburiyetinde bırakılan insanların sayısı hiç de az değildir.

Sürgün Edebiyatına dair araştırmalar 1970’li yıllarda başlamıştır ve bu araştırmalarda büyük ölçüde Almanya’dan sürgün edilen veya zulümden kaçan, gittikleri ülkelerde eserlerinde Alman kültürünü tanıtma gayreti içerisinde olan yazarlar incelenmiştir.[1] Buna örnek olarak sığındığı Amerika’ya, “Ben neredeysem Almanya orasıdır” diye meydan okuyan Thomas Mann ve onun bu meydan okumasını aslında kimsenin önemsemediğini bizzat yaşayarak tecrübe edip “Benim olduğum yer Almanya değil, benim olduğum yer sürgün” sözleriyle yazıya döken Schönberg örnek verilebilir.[2] Heinrich Mann, kardeşinin aksine şöyle ifade etmektedir sürgünü: “Vatan mı? Milletlerin sonu, dünya üzerinde dağılıp yayılması, budur başımıza gelecek olan! Ya ben, kendim? ‘Kendim’ diye bir şeyim yok.[3] Bertold Brecht’e göre sürgün kişi, iki güç arasında sıkışıp kalmıştır, bunlardan ilki insana gurbet olmuş bir vatan, ikincisi ise hiçbir zaman vatan olamayacak bir gurbet. Bunu, yazdığı şiirlerinden birinde şu şekilde dile getirir:[4]

“Huzursuzca, öylece bekliyoruz, sınırlara oldukça yakın yerlerde,

Geri döneceğimiz günü bekleyerek,

Sınırların ötesindeki en ufak değişikliği bile dikkatle izleyerek […]”

1990’li yıllardan itibaren yeni bir bakış açısıyla, sadece vatanından sürgün edilmek ve kendi kültürünü gittiği ülkelerde tanıtmak yerine yazarlar, gerek sosyokültürel açıdan gerekse ilgili ülkenin şartlarına entegre olmaya dair eserler vermeye başlamıştır. Böylece yazarlar, yabancı oldukları bir kültüre ait tecrübeleri, edebiyat yolu ile okurlarına aktarmaya başlamışlardır. Bu ikinci dönemde verilen eserler ışığında, günümüzde yaşanan globalleşme ve göç olgusuna dair çeşitli araştırmalar yapılmaktadır.[5]

Almanya’nın önde gelen Sürgün Edebiyatı araştırmacıları da onu kültürel bir etkileşim aracı olarak ele almaya başlamışlardır.[6] Böylece geleneksel Sürgün Edebiyatı araştırmaları, yerini o dönemde dikkate alınmayan kültürel etkileşimlerin, bir kültürden öbür kültüre zamanla aktarılan unsurların ve kişilerarası iletişimde ortaya çıkan kültürel değiş tokuşların araştırılmasına bırakmaya başlamıştır. Dikkat çekici başka bir husus ise, Sürgün Edebiyatında verilen eserlerin günümüz için birer belge niteliğinde olduğu gerçeğidir.[7] Bu belgeler, çok uzun zaman geçse bile o dönemde yaşanan zulümleri ve acıları bizlere yeniden hatırlatmaktadır. Nitekim Müslümanların, yaşadıkları beldelerden, zulüm ve şiddetten uzaklaşmak için hicret etmeleri de bir sürgüne gidiştir. Bu hicretlerde yaşadıkları acıları ve çıkarıldıkları beldelere olan hasretlerini, Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) başta olmak üzere, Ashâb-ı Kiram da dile getirmişlerdir.

Kâinatın İftihar Tablosu (aleyhissalâtü vesselâm), Bedir Savaşında öldürülen Ebu Cehil, Utbe, Şeybe gibi müşriklerin atıldığı çukurun başına gelerek uğradığı zulmü şöyle dile getirmiştir: “Sizler Peygamberinize karşı ne kötü bir topluluktunuz! Sizler beni yalanladınız, başkaları ise beni tasdik edip doğruladılar. Siz beni yurdumdan çıkardınız, başkaları ise bana kucak açtılar. Siz benimle çarpıştınız, başkaları ise bana yardım ettiler. Şimdi Rabbinizin vadetmiş olduğu azabı gerçekleşmiş buldunuz mu? Ben Rabbimin bana vadetmiş olduğu zaferi gerçekleşmiş buldum.”[8]

Mukaddes Hicretin ardından sahabe efendilerimizden bazıları da zorla çıkarıldıkları beldelere olan hasretlerini ifade etmişlerdir. Mesela, Bilal-i Habeşî (radiyallahu anh), Mekkeli olmasa da Mekke’ye olan özlemini şu sözlerle dile getirmiştir: “Ah Mekke! Acaba sana bir kere daha kavuşabilecek miyim? Ah Nur Dağı! Seni bir daha seyredebilecek miyim?”[9]

Habeşistan’a hicret eden sahabiler arasında da yaşadıkları acıyı ve zulmü dile getirenler vardır. Mekkeli müşriklerin zulmünden kurtulup aradığı emniyet ve huzuru Habeşistan’da bulan Abdullah b. el-Hâris b. Kays es-Sehmî, diğer Müslümanları da uğradıkları zulümden kurtulmaları için hicrete teşvik etmiştir:

“Be Hey Yolcu! Bir mektup ulaştır benden,

Allah’ın ve dinin mesajını ummakta olan kimseye,

Allah’ın kullarından baskıya uğrayan herkese,

Mekke içinde kahrolan ve de fitneye uğrayan (herkese).

Biz Allah’ın yeryüzündeki diyarlarını geniş bulduk,

Zilletten, onursuzluktan ve hor görülmekten kurtaracak (kadar),

Öyleyse siz de ikamet etmeyin,

Hayatın zilleti onursuzca bir ölüm ve güveni olmayan bir eksiklik üzerinde.”[10]

Hâlihazırda Hizmet Hareketinin maruz bırakıldığı cebri hicret; Sürgün Edebiyatı perspektifine yepyeni bir bakış açısı kazandırabilir. Hicreti veya sürgünü bizzat yaşayan Hizmet erleri, yeni vatanlarının kültürel değerlerini kendi tecrübeleriyle harmanlayıp önemli eserler verebilir. Bu sayede Sürgün Edebiyatının günümüze kadar gelmiş olan etnik veya siyasî unsurlarından farklı olarak, yeni bir mefkûre tanıtılmış olacaktır.

Dün dünya çapında yaşanan sürgünleri belgeleyen eserlerin bugün çok geniş kitleler tarafından okunduğu, araştırmalara ve tarihî hesaplaşmalara vesile olduğu göz önünde bulundurulduğunda, bugün Hizmet erlerine ve onların şahsında ülkemize ve dinimize reva görülenler kaleme alınmak suretiyle yakın gelecekte tarihe şahitlik edecek ve yaşanılan zulmü bütün gerçekleriyle dünya çapında gözler önüne serecektir. Nitekim değerli eserler verilmeye başlandı bile. Tarihe not düşmek adına, hicret şehitlerinden merhum Halil Dinç beyefendinin kaleme aldığı şiiri örnek olarak verelim:

Geçtim Meriç’ten

Dünyam bir el çantasında

Yok oldu bir mazi hiçten

Acı, zorlu talihime

Gülerek geçtim Meriç’ten

Tarihin başından beri

Yaşanan, bitmeyen göçten

Yok kimseye imtiyazı

Bilerek geçtim Meriç’ten

Bir zehirden iftirayı

Duydum sen say ki baldıran

Kırk beş yıllık hatırayı

Silerek geçtim Meriç’ten

Sırtımda bir urba ardan

Kalbim güvercin yüreği

Hem serden geçtim hem yardan

Geride mağmum dostlarım

Dolarak geçtim Meriç’ten

Tohumlar bıraktım orda

Semaya ser çeksin diye

Bebek, anne, yağız yiğit

Rahim Allah’a hediye

Hicret, evet bakiyesi

Hicranlı duygular, içten

Vatana son bakış, yaslı

Bir akşam geçtim Meriç’ten

Dipnotlar

[1] Doerte Bischof, Susanne Komfort-Hein, Vom anderen Deutschland zur Transnationalität. Diskurse des Nationalen in Exilliteratur und Exilforschung, Exilforschung, Ein internationales Jahrbuch, Bd. 30: Exilforschungen im historischen Prozess, München 2012, s. 242–273.

[2] Sandra Narloch, Sonja Dickow, Das Exil in der Gegenwartsliteratur, Aus Politik und Zeitgeschichte, nr. 42/2014, s. 15–21.

[3] Sabine Becker, Transnational, interkulturell und interdisziplinär. Das Akkulturationsparadigma der Exilforschung, D. Bischoff; S. Komfort-Hein (Anm. 2), Berlin 2013, s. 49–69.

[4] Jeremy Adler, Das bittere Brot. H. G. Adler, Elias Canetti und Franz Baermann Steiner im Londoner Exil. Göttingen: Wallstein 2015.

[5] Narloch ve Dickow, a.g.e.

[6] Katharina Gerstenberger, Culture and Nation: Michael Lentz’s Pazifik Exil, Günther Grass’s Das Treffen in Telgte, and Christoph Ransmayr’s Die letzte Welt, Gegenwartsliteratur, 9 (2010), s. 243–262.

[7] Doerte Bischoff. Review of, Literatur und Exil. Neue Perspektiven. H-Soz-u-Kult, H-Net Reviews. January, 2012.

[8] M. Asım Köksal, c. 9. Akt: İsmet Macit. Çile Toprağında Yeşeren Bahar. 2019.

[9] Buhârî, Menakibu’l-Ensar, 46.

[10] İbn Hişâm, Sîretu’n-Nebi, I; Mehmet Yılmaz, Asr-ı Saadet Arap Şiirinde Habeşistan’a Hicret, ÇOMÜ İFD, 2017/10, 84.

Evrimle ilgili bütün tartışmalarda normal olarak tabiî seleksiyon ile adaptasyon birlikte konuşulur, çünkü birbiri ile çok sıkı münasebet içindedir. Bu münasebet kendi içinde bir devr-i daim ihtiva eder. Tabiî seleksiyona göre en uygun olanlar yaşar, uygun olmayanlar elenir. Uygun olanlar kimlerdir? En iyi adaptasyon gösterenler! Bu durumda en iyi adaptasyon gösterenler hayatta kalır, yani tabiî seleksiyonla elenmezler. Çevre ve iklim şartları, düşmanların saldırıları yoğunlaştıkça popülasyondaki fertlerin güçlü olanları elenmeden kurtulacaklarsa, bu güçlü olanlar aslında iyi uyum gösterenler olacaktır. Bu durumda adaptasyon sebep, tabiî seleksiyon netice olacaktır.

Adaptasyona en iyi örnekler, alttürlerin veya ırkların meydana geliş sürecinden verilebilir. Bir türe ait ata veya kurucu popülasyon konumundaki ilk canlı topluluğu, aynı gen havuzundan aldığı genlerle (insanlar evlenerek) giderek birbirlerine daha fazla benzer hâle gelirler. Zaman içinde nüfusun artışı ve kalabalık sebebiyle gıda ve mekân sıkıntısı ortaya çıkar ve bazı fertler göç etmek mecburiyetinde kalarak farklı iklim ve çevre şartlarında yaşamaya başlarlar. Yaşadıkları ortamdaki gıdaların cinsi, sıcaklık, rutubet, rüzgârlar, enlem ve boylama göre güneşin durumu gibi ortam faktörleri, belli genler üzerinde uyarıcı ve kendini gösterici veya aksine genin okunmasını baskılayıcı tesirlere sebep olur. Mesela güneşin çok yoğun ve dik geldiği ekvatorun alt ve üst enlemlerinde yaşayanların yoğun güneşten dolayı cilt kanseri olmamaları için derilerinin rengine sebep olan melanosit hücreleri çok bol miktarda melanin pigmenti sentezler ve deri siyahlaşır. Kuzey ülkelerine gidildikçe güneş ışınları daha eğik ve zayıf geldiği için başta kemikler olmak üzere vücudun ihtiyacı olan D vitamini sentezinin aksamaması için aynı genler melanin pigmenti sentezini baskılar, dolayısıyla insanlar daha açık renkte, sarışın ve beyaz olur.

Diğer bir örnek olarak Eskimoların yağ metabolizmalarını verebiliriz. Ekvator kuşağı ve Akdeniz ikliminin hüküm sürdüğü sıcak ülkelerde alınan günlük gıdanın içindeki doymuş hayvanî yağ nispeti %20–25’i geçtiği takdirde kolon, meme, rahim ve prostat kanserleri artmaktadır. Eskimolar ise –30℃’de hayatta kalmak için gıdalarının %80’ini teşkil edecek kadar Ren Geyiği, Fok balığı, Mors, Balina gibi yoğun yağlı hayvanları yemektedirler. Fakat enteresan olarak ne kalb ne de kanser gibi hastalıklar yok denecek kadar az miktardadır. Bunun sebebi araştırıldığında, yağ asidi metabolizmasına bağlı genlerde benzersiz varyantların görüldüğü tespit edilmiştir.¹ Altı kadar genin yağ metabolizmasında kritik bir adım olan yağ asitlerinin oksidasyonu için önemli olan üç Karnitin asiltransferaz enzimini kodladığı anlaşılınca, yağ metabolizması için gerekli olan bu genlerin muhtemelen soğukta çok iyi randıman verip yüksek yağ diyetleriyle ortaya çıkması mümkün olan kanserojen maddelerin meydana gelmesini engellediği düşünülmektedir. Sıcak ülkelerde ise yağ metabolizması ile ilgili genler, düşük orandaki yağların metabolize edilmesinde iş görmesine rağmen, yağ nispeti arttığında muhtemelen reaksiyon sonunda kanserojen maddeler meydana gelmektedir. İşte bu durumu, Kudreti Sonsuz Allah’ın insanoğluna gerektiğinde –60℃ derecede bile yaşayabilmesi için vermiş olduğu genetik bir sigorta olarak tanımlayabiliriz.

Genetik Sigorta

Yukarıdaki örneklerde de görüldüğü gibi, bir değişme yok diyemeyiz. Evet, bir değişme ve farklılaşma vardır, fakat bu sadece tür içinde ırkların meydana gelmesine vesile olan bir süreçtir. Yeni ve tamamen farklı bir tür meydana gelmemiştir. Evrimci taksonomist E. Mayr’in tür tanımına girecek şekilde, “Birbirleriyle evlenip sağlıklı yavrular meydana getiren bütün popülasyonlar aynı türe dâhildir.” Aynı gen havuzundan kaynaklanmasına rağmen uzun bir müddet sonra farklı ortamların hayat şartlarına uyum gösterme, aslında Yaratıcının rahmetinin eseri olarak, bir nevi hayatta kalma sigortasıdır.

Evlerimizdeki elektrik tesisatında sayacın bağlandığı tabloda bir de elektrik sigortası vardır. Her şebekenin sahip olduğu elektrik tellerinin ve elektrik saatinin kaldırabileceği bir akım miktarı ve elektrik potansiyeli vardır. Bazı evlerde 20 amperlik sigorta vardır. Birkaç elektrikli alet aynı anda çalıştırınca ve 20 amperden fazla elektrik çekince sigorta otomatik olarak atar. Bazı yerlerde ise 100 amperlik sigorta vardır ve çok fazla elektrikli cihazın aynı anda çalışmasını sağlayabilir. Allah (celle celâluhu) her canlının genetik sistemini birer elektrik sigortası gibi farklı güçlerde yaratmıştır. Bazı canlılar her ortamdaki değişik şartlara dayanabilecek bir genetik sistem (100 amperlik sigorta gibi) ile donatılmışken (mesela hamamböceği, karga, martı), bazı canlıların genetik sistemleri çok zayıf olup (5 amperlik sigorta gibi), farklılaşan ve ağırlaşan çevre şartlarına dayanamayarak (geçmişte dinozorlar, bugün Kelaynaklar gibi) nesilleri tükenir, çünkü çevre şartlarına uyum gösterebilecek bir genetik adaptasyona sahip olamamıştır.

Hamamböcekleri neredeyse 140 yıl önce keşfedilen ve 80 seneden beri böcek öldürücü olarak kullanılan DDT’ye karşı artık bağışıklık kazanarak uyum sağlamıştır. Benzer şekilde birçok patojen bakteri de antibiyotiklere karşı direnç kazanmıştır. Fakat ne hamamböcekleri ne de bakteriler farklı bir canlı türüne dönüşmüştür. Sadece kendi türleri içinde daha dayanıklı hâle gelmişlerdir. Benzer şekilde çevre baskısına maruz kalan Kelaynaklar ise yedikleri böceklerin vücutlarında biriken insektisit zehirlerin tesirine uyum sağlayamadığı için nesilleri tükenme yoluna girmiştir.

Yeni Özellik İlave Olabilir mi?

Evrimciler bir organizmanın bazı karakteristik özelliklerine bakarak bunun kademeli bir değişim dizisi ile geliştiğini varsayarlar ve bunu içinde bulundukları ortama adaptasyon olarak adlandırırlar. Bu inanışa göre, kara omurgalılarını (tetrapodlar) üzerinde taşıyan bacaklar, sığ bir sahilden karaya çıkma hamlesi yapar, fakat suda yüzmeleri için yaratılmış yüzgeçleri karada yürümeye uygun olmadığından bazı adaptasyonlara ihtiyacı vardır. Yüzgeç ışınlarının kol kemiklerine ve göğüs kemerine dönüşecek ve binlerce sene sürecek bir adaptasyonu nasıl yapabileceği izah edilemez. Yüzebilecek durumda mükemmel yüzgeç ve solungaçlara sahip bir hayvanın kol ve bacak kazanması için sahilde çırpınmasını hayal edebiliyor musunuz? Bu senaryo ile ilgili en büyük problem, böyle bir değişmenin bütün unsurlarıyla birlikte ortaya çıkmasını gerektireceği zamanın belirsizliği ve değişime sebep olacak bir mekanizmanın bulunmamasıdır.

Tabiî seleksiyonla, bir balığın yüzgecinin kurbağa bacağına dönüşmesi yolunda göğüs kemeri ve bacaklara ait kemiklerin sırasıyla ve yerli yerinde gelişmesi için biyolojik işlemlerin ayrıntılı bir şekilde düzenlenmesi gerekir. Kemiklerin sadece mevcut olması yeterli değildir. Embriyoda doğru zamanda gelişmeleri, DNA şifresinde önceden belirlenmiş şekil ve boyutlarına sahip olmaları, doğru tendonlara, bağlara ve kan damarlarına, pektoral (göğüs kemeri) kemiklere bağlanmaları gibi birçok anatomik bilgi ile beraber sudan karaya geçişte gerekli birçok fizyolojik reaksiyonun ortaya çıkmasına ait büyük miktardaki bilgi, genom gibi son derece kompleks bir ansiklopediye kendi kendine giremez. Sadece mevcut bilgileri kodlayan genlerin bir kısmının okunup bir kısmının okunmaması gibi bir süreçle tür içi çeşitlilik artar ve ırklar meydana gelir.

Adaptasyon Ancak Aynı Türe Ait Irkları Netice Verebilir

Büyük anatomik yapılar (kol, bacak, kanat, akciğer, kalb gibi) sonsuz ilim ve kudret sahibi bir Zât olmadan çok özel bir mimarîde yapılamazlar. Hâlbuki evrimin iddiasına göre, bu yapılar genetik rekombinasyon, rastgele mutasyonlar ve tabiî seleksiyon baskısıyla ortaya çıkan adaptasyonla meydana gelir. Bu yapıların, başka bir hayvan türünün benzer yapılarındaki değişiklikten kaynaklanması mümkün değildir. Mesela ağaçkakan gagasının, atası olduğu iddia edilen bir theropod dinozor gagasından kaynaklandığını söyleyemeyiz. Ağaçkakanın gagası, yaratılışından itibaren belli bir gayeye uygun biçimde, belli bir ilim ve kudret eseri olarak, orijinal bir yapıydı. Ağaçkakanlar arasındaki gaga biçimlerindeki fark, tabiî seleksiyonun bir popülasyon içindeki daha güçlü gagaya sahip olanların nesillerini devam ettirmesi fikrine daha uygundur.

Bir ağaçkakan çiftini düşünelim: Erkek ve dişi ağaçkakanın, genom kütüphanesi hem kısa hem de uzun gagalı olmaya ait genler (bilgi) ihtiva edebilir. Kuşlar, ilk defa yeni bir ortama yayıldıklarında, hem uzun hem de kısa gaga genlerini taşıyan yavrular üretirler. Gaga büyümesinin gerçek kontrolü, karmaşık bir süreç olsa da basitleştirerek şu şekilde anlatabiliriz: Kalın ve yumuşak kabuklu ağaçların bulunduğu ormanlarda daha uzun gagaları olan ağaçkakanlar daha başarılı olarak beslenip yuva yapabilecek ve daha fazla üreyecektir. İnce ve daha sert kabuklu ağaçların bulunduğu bir ormanda ise kısa ve daha güçlü gagaya sahip olan ağaçkakanlar hâkim duruma geçecektir. Gagalarının boyu ve kalınlığı bakımından farklı bu iki popülasyon, coğrafi olarak birbirinden ayrılmış ve her popülasyon kendi içinde ürüyor, yani yeni yavrular aynı gen havuzundan üretiliyorsa, bir müddet sonra farklı gaga yapısına sahip iki yeni ırk veya alttür ortaya çıkabilir. Kısa gagalı ağaçkakanlar kendi içlerinde üredikçe giderek uzun gagalı olmaya ait genlerin bilgisi kaybedilecektir. Gaga uzunluğuna tesir eden önemli bir genetik bilgi eklenmeden, artık uzun gagalı ağaçkakan üretilmeyecektir. Uzun gagalı ağaçkakanlar ise kısa gagalı yavrular üretme potansiyeline sahip olacaktır, fakat bu kısa gagalılar daha az rekabet edebileceklerinden, bunların popülasyondaki sıklığı azalma eğiliminde olacaktır. İki ayrı bölgede bulunan bu iki grubun izolasyon sebebiyle bir araya gelip yeniden ortak bir gen havuzu tesis etmeleri mümkün olmadığı için bunlar iki ayrı ırk olarak hayatlarını sürdürecektir. Peki, bunlar milyonlarca yıl içinde, artık birbiriyle çiftleşip verimli nesiler üretemeyecek kadar değişip iki yeni türe dönüşebilirler mi sorusunun cevabı iki türlü verilebilir: Geçmişte bir cins içinden bu şekilde iki tür meydana gelmiş olabilir, fakat bunu geriye doğru devam ettirerek familya, takım, sınıf ve şube seviyelerine getirip solucan, böcek, yumuşakça, derisi dikenli, balık, kurbağa, sürüngen ve kuş gibi birbirinden çok farklı ve aralarındaki organ ve yapı farklılıklarına ait binlerce sayfalık genom bilgisinin bulunduğu grupların adaptasyonla ortaya çıkması muhal ötesi muhaldir. Daha çarpıcı bir örnek olarak, koyunla kurdun veya aslanla antilobun aynı atadan tabii seleksiyonla farklılaştığını söyleme paradoksunu düşünebilirsiniz.

Ağaçkakan popülasyonundaki varyasyon, uzun gagaları olan kuşları üretme potansiyeline sahiptir, ancak yeni bilgilerin üretildiğine dair bir delil yoktur.

—

insektisit: Böcek öldürücü.

kanserojen: Kansere sebep olan.

taksonomist: Bitki ve hayvan türlerini tasnif eden ve isimlendiren bilim insanı.

Dipnot

1. Zhou, S., Xiong, L., Xie, P. ve ark. (2015): Increased Missense Mutation Burden of Fatty Acid Metabolism Related Genes in Nunavik Inuit Population. PLoS One, 10 (5): e0128255.

Ya insan yavrusu!

Kur’ân-ı Kerim, bu noktada insanın hayvanlarla kıyas bile edilmeyecek durumdaki aczini ve zavallılığını; “Allah sizi hiçbir şey bilmezler olarak annelerinizin karnından çıkarttı” mealindeki ayetle ifade eder (Nahl, 16/78).[1]

Şu hâlde insan hem korumacıya hem de öğreticiye muhtaç. Bu zaafımızın şuurunda olarak ilk insan Hz. Âdem’i (aleyhisselâm) düşünüp mülahaza edecek olursak onun, Yüce Yaratıcı tarafından terbiye edilip muallem (bilgilenmiş) kılınan ilk öğretici, insanlığın Muallim-i Evvel’i olduğunu anlarız. Zaten Kur’ân-ı Kerim; Allah’ın Hz. Âdem’e bütün isimleri öğrettiğini haber veriyor (Bakara, 2/31). Yani, Kâinat memleketinin Küre-i Arz beldesi, kendileri için bir saray, bir misafirhane gibi hazırlanmış olan evlatlarına yeryüzünde hayatlarının devamında, tekâmül edip medeniyet kurmalarında gerekli olan bütün ilimlerin özünü, hülasasını Hz. Âdem’e öğretmiştir. Hem beşerî hayat için gerekli hem de tekniğin tahrik ve tekâmülünde varlığı zaruri olan ve yokluğu düşünülemeyecek, tekâmülcülerin iddia ettiği gibi, elma armut toplarcasına tabiattan, çevreden devşirilemeyecek olan “iğne, çekiç, örs, gürz ve maşa” beşlisinin Hz. Âdem tarafından yeryüzüne cennetten getirildiğine dair İslamî kaynaklarda yer alan bilgi bize başka ufuklar açmaktadır.

Yani Fahr-i Âlem Efendimizin (sallallâhu aleyhi ve sellem), insanlığa gönderilen bütün peygamberlerin, öncelikli vasfının muallimlik olduğunu beyan eden “Muhakkak ki ben, ancak bir muallim olarak gönderildim” sözü, çok buudlu bir sözdür. Bir buuduyla bütün peygamberlerin bize mebde ve meadı (ilk yaratılış ve ahirette yeniden diriltilişi) ve yeryüzündeki kulluk vazifelerini öğretirken, bir diğer buuduyla da medeniyeti geliştirici yeni tekniklerin mucit ve ustaları olduklarını anlarız. Nitekim beşerî gelişmenin her bir safhası, peygamberlerden her birinin getirdiği yeni bir teknikle noktalanmış ve nurlanmıştır: İslamî an’ane, Hz. Âdem’in ziraat ve hayvancılığı, Hz. İdris’in terziliği, Hz. Nuh’un gemi yapımını, Hz. Süleyman’ın hayvanlarla konuşmasını, havada uçmasını, uzak mesafeden şimdilerde ışınlama denen tekniği hatırlatan, tamamen ilmî bir yolla eşya naklini, Hz. Davud’un demircilik ve zırh imalini, Hz. Yusuf’un saati, Hz. İsa’nın tıp ilmini geliştirdiğini kabul eder.

Resulullah’ın (sallallâhu aleyhi ve sellem) “Ben bir muallim olarak gönderildim” sözünün bir başka buudu daha var: O, âhir zaman peygamberidir, kıyamete kadar muallimliği devam edecektir. Getirdiği ilahî kitap Kur’ân’da önceki peygamberlere verilen mucizeler zikredilir. Bazı İslam âlimleri bu mucizelerin, insanlığa ilim yoluyla ulaşılabilecek bir gaye-i hayal (ideal) kılındığını söyler.

Asıl Önemli Olan

Nebevî öğretimin zenginlik ve çok yönlülüğü, bunlardan en önemli olanını hatırlamamıza mâni olmamalıdır. Hemen belirtmek isteriz, Efendimizin (sallallâhu aleyhi ve sellem) getirdiği sistemde en önemli eğitim safhası buluğ öncesindeki safhadır.[2] Bu safha, boş levha hâlinde olan çocuk hafızasını güzelliklerle doldurma, insan ham maddesini en güzel şekilde işleyerek bu ham maddeden milliyet, din, iyilik veya kötülük sahibi şahsiyetler; çiftçiler, tüccarlar, mühendisler, kâşifler, fatihler, devlet adamları, komutanlar, sanatkârlar, âlimler, veliler, değerli şahsiyetler inşa etme safhasıdır. Bütün beşerî faziletlerin bu dönemin hakkıyla değerlendirilmesinin eseri olduğunu vurgulamak üzere, sözü cemiyet planına taşıyarak diyoruz ki:

Fıtratı ve tabiatı itibarıyla kapasite yönünden üstün veya geri bir ırk yoktur. Varlığı inkâr edilemeyen gerilikler ise, zihniyetteki eksiklik ve yanlışlıklara bağlı olarak eğitim-öğretime yansıyan aksaklık ve eksikliklerin ve bir de sistemdeki arızaların neticesidir. İyilik-kötülük, başarı-başarısızlık öğretim işinin neticesi ve eseri olunca talim sorumluluğunun ne kadar ciddi, ne kadar yüce olduğu anlaşılır.

Buluğ Öncesi Çocuk Eğitimi

Ebeveynin sorumluluğuna emanet edilmiş olan buluğ öncesi talim terbiye işi doğumla başlar, buluğa kadar devam eder. Bu safhada, buluğla birlikte, tek başına hayata atılabilmesi için gerekli olan her çeşit bilgi, beceri ve alışkanlıklar çocuğa kazandırılmalıdır: Dinî bilgi ve alışkanlıklar, ahlaki bilgiler, âdâb-ı muaşeret ve bir de meslek bilgisi ve alışkanlığı. Bunlara farz-ı ayn ilimler denir. Resulullah devrinde askerî bilgilerin de buna dâhil edildiği görülür.

Meslek bilgisinin “mutlaka öğretilmesi gereken bilgiler” arasında yer alması, İslam’ın eğitime verdiği önemi anlamada dikkat çekicidir.

Yeni sistemdeki temel eğitim, kısmen buna tekabül eder. Ne var ki temel eğitimde çocuklara meslek öğretme garantisi, (Batının aksine) memleketimizde gündemde yoktur.

İslamî temel eğitimde dinî eğitime öncelik vermek esastır. Ulema: “Çocuk, henüz dinî eğitim almamışsa sırf başka şey öğretmek için hoca tutmak caiz değildir. Aksi takdirde sonradan çevrilmesi zor olan bozuk bir yola sapma tehlikesi vardır” demiştir. Nitekim Kur’ân-ı Kerim’de mealen: “Ailene namazı emret, kendin de o hususta sabırlı ve devamlı ol!” buyurmuştur (Ta-Ha, 20/132). Çocuğun bu safhada öğrenmesi gereken diğer zaruri bilgiler de olmasına rağmen Kur’ân’da sadece namazın emredilmesi, buna sağlanması gereken öncelik ve tanınması gereken önem ve ciddiyete ilahî bir uyarı olmalıdır.

Buluğ öncesinde sistemli olarak öğretimi başlatma işi sünnete göre, çocuğun konuşmaya başlaması ile evde ebeveyn tarafından ele alınmalı, 4,5-5 yaşlarındayken çocuk bir muallime verilerek devam ettirilmelidir. Batı, okullaşma yaşını gittikçe aşağılara çekerek buna yaklaşmıştır.

Bu safhada, kötü huy ve alışkanlıklardan korumak, iyi ve faydalı olan kabiliyetlerini inkişaf ettirmek, ayrıca hayata intibak etmesi, çevreye uyum sağlaması için zaruri olan bilgileri, alışkanlıkları kazandırmak gerekir.

Ayrıca meslek öğretiminin yer aldığı buluğ öncesi eğitim, insan hayatında belirleyici bir öneme sahip olduğu için dinimiz, bunu engelleyici davranışlara karşı tedbirler almıştır. Mesela velisi dışında hiç kimse çocuğa iş buyuramaz. Çocuk istismar edilemez. Yani kazancına tamah ederek, okuldan, meslek öğrenme faaliyetinden alınarak paralı işte çalıştırılamaz. Şayet çalışacak olsa, buluğa erinceye kadar, o paradan ebeveyn dahi kimse istifade edemez, yetim malı sayılır, haramdır. Çocuğun her çeşit kazancını, buluğa erdiği zaman teslim etmek üzere, eksilmesine meydan vermeden saklayıp korumak velisi üzerine bir vecibedir.

Buluğ Öncesi Eğitimde Sorumluluklar

Yukarıda, bu eğitimin çocuğa verilmesinde öncelikli sorumlunun aile reisi olduğunu söyledik. Kur’ân-ı Kerim bunun önemini, şu ayetiyle ifade eder:

“(Ey Peygamber) de ki: Muhakkak ki gerçek hüsrana ve zarara uğrayanlar, kıyamet günü kendilerini ve ailelerini hüsrana atanlardır. Haberiniz olsun apaçık hüsran işte budur” (Zümer, 39/15).

Burada, şu ifade edilmektedir: Boş bir levha hâlinde emanet edilen çocuğun iç dünyasının güzel ve faydalı şeylerle doldurulması anne ve babaya bırakılmıştır. Anne baba bunu ihmal ederek çocuğun ebedî hayatının kararmasına sebep olursa, bu durumdan da sorumlu olurlar. Bu sorumluluğun onlara düşen payı, ebedî hüsrandır. Ayetten, böylesi ebeveynlerin, çocuğa olan görevlerini ihmal etmeleri sebebiyle yaptıkları diğer ibadetlerden de bir fayda göremeyecekleri manası, anlaşılmaktadır. Zaten hadisler, kişinin, ebedî cenneti, amelleriyle değil Allah’ın lütfuyla kazanacağını belirtir. Şu hâlde bu ayetle Cenâb-ı Hak, ebedî kurtuluş lütfunu, aile efradına karşı olan vazifelerimizin yerine getirilmesi şartına bağlamış oluyor. Nitekim günümüz eğitimcileri de çocuğun yetişmesinde ebeveynin sorumluluğunu vurgulamak üzere:

“Kötü çocuk yoktur, kötü terbiye vardır. Eğer çocuk kötü ise bundan ya anne, ya baba veya her ikisi de sorumludur” demişlerdir.

Çocukların yetişmesinde ikinci sorumlu kişi öğretmenlerdir. Onlar, öğretim işini üzerlerine alınca, o boş levhayı en güzel şekilde doldurması gereken aileye bedel, anneye-babaya vekâleten bu görevi yüklenmiş olurlar. Böylesi bir sorumlulukla hareket etmeyerek çocuğun dünya ve ahiretini helake atacak bir ihmale yer verecek olurlarsa elbette, yukarıda kaydedilen ayetin şiddetli tehdidi onlara da terettüp eder.

Bediüzzaman merhum, bu noktanın önemini şöyle belirtmiştir:

“Şu zamanın dindar muallimlerine eski zamanın velileri nazarıyla bakıyorum. Çünkü eski zamanda, dinî terbiye ebeveyne verilmişti. Bu zamanda o vazife, muallimlere verilmiş. Muallimin iyisi çok iyi, fenası çok fenadır. Çünkü masum çocuklar, muallimlerine çok dikkat ederler. Âdeta mıknatıs gibi, hocalarından ne görürlerse iyiyi de fenayı da çekerler. Muallimin iyisi minare başında, kötüsü de kuyu dibindedir. Muallimler için ortası yoktur.” Yani muallim, çocuğu kurtuluşa götürecek iyi bir eğitim verirse, onun mükâfatıyla “minare başı” teşbihine uygun olarak yüce bir makama ulaşacak, ihmali sebebiyle de helakete attığı kişinin günahıyla “kuyu dibi” teşbihinde ifade edildiği üzere Allah nazarında büyük kayba uğrayacaktır.

Elbette aile, çocuğunu bir muallime vermekle Allah’a karşı sorumluluktan tamamen kurtulmuş değildir. Muallim, çocuğun talim ve terbiyesini hakkıyla yürütüyor mu, yoksa ihmal mi ediyor? Çocuk nasıl arkadaşlarla vakit geçiriyor? Kontrol ve murakabe edecek, iyi gitmiyorsa müdahale edecek, muallimle olan mukaveleyi iptal edecektir.

Dinimiz, çocuk eğitiminde, ebeveyn olmadığı takdirde mirastan pay düşen akrabalara da sorumluluk getirmiştir. İslam, hiç kimsesi olmayan veya ebeveyni olsa bile terbiye etmekten ve yetiştirmekten âciz durumda olan çocuklar için de devlet temsilcisini vazifeli kılarak eğitiminden sorumlu bir velisi bulunmayan çocuk bırakmamıştır.

Evet! Peygamberler sadece dinî meselelerde, ahlakta, gaybî bilgilerde değil, dünyevi fenlerde, maddi terakkilerde de muallimlerimizdir. Ve Resulullah, ders kitabı olan Kur’ân ve hadisleriyle insanlığa yeni ufuklar açan dersler vermeye devam ediyor.

Not: Merhum İbrahim Canan hocamızı, daha önce neşredilmemiş bu makalesi vesilesiyle rahmetle yâd ediyoruz.

Dipnotlar

[1] Bu ayetin dersiyle, İslam dünyasının dilinde, bidayetlerden beri, “boş bir levha” olan çocuk, John Lock’un teşbihi ile 1693’ten bu yana Batı dünyasında da aynı manada olmak üzere tabula rasa olarak bilinmektedir.

[2] Günümüzde “üniversite eğitimi,” “ihtisas eğitimi,” “yaygın eğitim” gibi tabirlerle ifade edilen buluğ sonrası eğitim, konumuzun dışındadır.