Elbette dünyada gam yükünü çeken sadece ben değildim; ne var ki ruhumdaki ızdırapları da en iyi bilen yine bendim. Bir ömür boyu yutkuna yutkuna ne hicranlar, ne hafakanlar yaşadığımı başkaları daha iyi bilemezdi ki; başkalarının yaşadıklarınıben bilemediğim gibi. Aslında ne hafakan yaşamak mutlak kerametti, ne de teessür duymamak bir fazilet. Heyecan ve hassasiyetin kendine göre bir yeri vardı, dertten âh edip inlemenin de kendine has bir değeri. Neyin bir şey ifade edip etmediğini ancak Allah bilirdi. Bunu da insanın niyet ve mütemadi duruşu gösterirdi.

Meş’ûm bir zaman diliminde maruz kaldığımız şeylerin pek çok muzdarip gibi ruhuma her çarpıp geçişini sineme saplanan bir zıpkın gibi hissettim. Ürpermek istedim ürperemedim; zira benimle beraber büyük çoğunluğun da gırtlağına kadar ızdıraplar içinde bulunduğunu gördüm, râşelerimi sineme gömdüm. O gün bir baştan bir başa dünyamızda korkunç bir çözülüşyaşanıyordu; duyabiliyordu bunu ölmemiş vicdanlar ve henüz kendi değerleriyle ayakta durabilenler; ne var ki olup biten fezâyi ve fecâyii kendi cereyan çerçeveleriyle duymak biraz da iç derinliğine ve vicdan genişliğine bağlıydı; vicdanın vüs’atine göre ruha çarpan âlâm ve ızdırabın şiddeti de değişiyordu. Bundan dolayı da ruh ve gönül insanları hafakanlarla kıvrım kıvrım kıvrandıkları dönemlerde bile, duyma, görme, hissetme kabiliyetlerini köreltmiş kimseler sezemediler her şeyin künde künde üstüne devrildiğini; millî ve dinî değerlerimizin tıpkı seylaplar önünde sürüklenen kütükler gibi şuraya-buraya sürüklendiğini; bütün bir geçmişi her şeyiyle yakıp yıkan ifritten yangınları. Kimileri yorgun ve bitkin, kimileri olup bitenden habersiz ve şaşkın, kimileri de serâzad ve çakırkeyf, ne o korkunç yıkılış dehşetini duydular ne de duyup hissedenlerin âh u efgânını; duymadılar duymadığı kadar mezardaki ölülerin.

Doğrusu, her gün ayrı bir zevk u sefa şöleniyle mest ü mahmur yaşayanların –ona da yaşama denecekse– bunları duymasıda mümkün değildi. Duyamazlardı da, zira o gün her yanda ürperten bir bohemlik yaşanıyor; çoğu kimse heva ve hevesinin güdümünde bir oraya, bir buraya yalpa yapıp duruyor; sürekli “akıl akıl” dendiği hâlde doğru dürüst onun kurallarına da hiç mi hiç riayet edilmiyor; böylece çözülmeleri çözülmeler takip ediyor ve toplumda mütemadi kırılmalar ve yıkılmalar yaşanıyordu. Buna karşılık “çare” diye ortaya atılan düşünce ve mülahazalar ise, adeta bu süreci daha da hızlandırıyor ve çoklarının yeniden dirilme ümitlerini de alıp götürüyordu.

Bir de bütün bu olanları bir cemad hissizliğiyle seyreden şaşkın bir güruh vardı ki bunların durumu tamamen yürekler acısıydı; neyin ne olduğunu bilemeyen bu insanlar olup bitenleri görüyor fakat bir türlü anlayamıyor, bir yere sürüklendiğini hissediyor ama akıbetini kestiremiyor, yer yer bazı oyunlarda kullanılıyor ancak hiçbir şeyin niçin ve nedenine akıl erdiremiyordu.. Kur’ân’ın: “Kalbleri var ama onunla bir şey idrak edemiyorlar, gözleri var fakat göremiyorlar, kulakları var ancak onunla işitilecek şeyleri işitemiyorlar.”[1] dediği gibiydi bu güruhun hâli; bunlar, her şey altüst olurken durduğu yerden alık alık bakıyor, sonra da kahreden bir tevekkülle –zannediyorum buna tevâkül demek daha uygun olacaktır– hissiz, hareketsiz, olduğu gibi kalakalıyorlardı. Ne güneşin gurub ettiğinin farkında ne ayın husûfa uğradığının ne de zulmet zulmet üstüne her yanı saran karanlıkların. Her tarafta yarasalar şehrâyinler tertip ediyormuş, karanlığın çocukları ışığın yenik düşmesinin keyfini çıkarıyormuş, fırsattan istifade dört bucakta şeytanlar cirit atıyormuş onların umurunda bile değil…

Her zaman güzel görüp güzel düşünen ve hüsnüzanna kilitlenmiş gönlü aydınlık ve ağzı dualılar, bu kapkaranlık atmosferin bir gün mutlaka yağmur bulutlarına dönüşeceği ümidiyle el açıp niyaza durmaya devam etsinler; –Cenâb-ı Hak bizi hiçbir zaman Kendine teveccühten dûr etmesin– bu ürperten senaryoyu hazırlayanlar ve asırlardır birbirinden mel’un oyunlarısergileyenler ne yeni yeni senaryolar hazırlamadan ne de o haince düşüncelerinden asla vazgeçmeyeceklerdir, şimdiye kadar vazgeçmedikleri gibi. Yıllar var biz hep çevremizden yükselen iniltilerle ürperdik. Söndürülen ışıklarımızın, solan renklerimizin hasret ve hicranlarıyla oturup kalktık. Sağdan da soldan da esen rüzgarları hep bir gurub hitabı gibi duyup dinledik. Kendimizi ve çevremizi her zaman yarı dumanlı, yarı karanlık, yarı kâbuslu, yarı değişik fâcialarla kıvranırken gördük. Hiç mi hiç rahatla tanışmadık, huzur nedir bilemedik, imanın vaad ettikleriyle teselli olduk ve “yarınki nesillere bin ömür feda olsun” diyerek Allah’ın bize lütfeylediği zaman, imkân ve fırsatların kesesini dahi çözmeden onlara armağan ettik…

Tabii bu arada, görüp işittiklerimizden, duyup değerlendirdiklerimizden ruhumuza akan mânâlar bizi, geçmişi yeniden yorumlamaya ve geleceğe karşı da hazırlıklı olmaya sevk etti; bunlardan biri mâzimiz öbürü de âtimizdi. Ne birincisini kafamızdan silip atabilirdik ne de ikincisine lâkayt kalabilirdik. Zaten yıllar ve yıllar boyu içinde bulunduğumuz mağduriyet ve mazlumiyetler de bize yeniden kendimiz olarak dirilme, yitirdiğimiz millî ve dinî değerlerimizi ihyâ etme yolunu gösteriyordu. Evet, çektiğimiz sıkıntılar, bizi kendimizce bir şey olmaya zorladığı aynı anda bugüne kadar şu tarafa-bu tarafa çekilerek istismar edildiğimizi şöyle böyle sezmemiz dahi, millî infiallerimizi tetikliyordu.

Artık, asırlar ve asırlar boyu hep bize ait hayatın ganimetini dermiş her şeye açık ellerimiz ve altın çağlarımızın en nefis fotoğraflarından albümler hazırlamış zihinlerimiz, hayallerimiz bizi daha yüksek mefkûrelere çağırıyordu. Bu çağrıya vaktinde ve usulüne göre icabet edildiği taktirde, geçmişin onca mahrumiyet ve mağduriyetlerine rağmen kazançlı sayılabilirdik.. o zaman kararan ümitlerimizin, aşklarımızın, ideallerimizin bir gün dönümüyle yeniden aydınlanacağına ve bizden koparılıp atılan değerlerimizin dönüp geriye geleceğine de inanabilirdik.

Gerçi böyle ciddi bir dönüşün emarelerinden söz etmek henüz mümkün değildi ama, tarihî tekerrürler devr-i daimi açısından bakabilenler için emareler ötesi emarelerin varlığı da bir gerçekti: Her şeyden evvel bütün değişenlere ve dönüşenlere rağmen değişmeyen bir kanun-u ilâhî vardı: Canlılardaki rejenerasyon türünden, toplumlarda da ne olursa olsun kendi değerleriyle var olma temayülü diyeceğimiz bu kanun kendini hissettirmeye başlamıştı bile.. ayrıca, eskime hususiyeti olan şeylerin eskimesi, belli yorum ve belli gerekçelerle öne çıkan ve rüçhaniyet kazanan mevsimlik değerlerin onların kabulüne vesile teşkil eden şartların, konjonktürün değişmesiyle değersizleşmesi gibi bir durum da söz konusuydu. Şimdi eğer ümit ve emellerimize bu zaviyeden bakacak olursak, bize imkânsız gibi görünse de, hesaplarımıza sığmayan Kudreti Sonsuz’un o her zamanki mütemadi takdir ve tasarruflarıyla beklenmedik şeyler olabilir ve olacakları da kimse önleyemez. Elverir ki birkaç asırdan beri tamamen durgunlaşmış ve enerjisini kullanamaz hâle gelmiş yığınlar kendi potansiyel güçlerini harekete geçirerek Hakk’ın inayetine çağrıda bulunabilsinler.

Zannediyorum işte o zaman dünyanın rengi birdenbire değişecek; ağlayanların ağlamaları dinecek ve yeryüzü son bir kez daha umumi matemhane olmadan kurtulacak; dün yokluğa ve hiçe yürüdüğümüz yollar bir şehrâha dönüşerek bizi ebedî varoluşa götürecektir.

^[1]      A’râf sûresi, 7/179.

13 yaşında pazarcılığa başlayan Arif Çağan; sebze, meyve ve bakkaliye toptancılığı yapar. 1957’de işini değiştirmeye karar verir. Ama 1945’ten beri tanıdığı ve her işini danıştığı Sarı Hocaefendi lakaplı Mehmet Ruhî Efendiye başvurur. “Hocam, ben bu işi bırakmak istiyorum” der. Mehmet Ruhî Efendi, “Neden?” diye sorunca, “Çok üzülüyorum… Rabbime ibadet etmek istiyorum ama tam Allahu Ekber deyip namaza durunca, şu bakkalın malı gitmemişti, bunun siparişi eksik kaldı, o parasını vermedi, bilmem ne… Çok sıkıntılı bir iş bu” der. Bunun üzerine Sarı Hocaefendi’nin tavsiyesiyle zeytinyağı ticareti yapmaya başlar. Yine o Hocaefendi’nin verdiği ibretli bir ders ile Arif Çağan, “Aza kanaat etmek, müşteriyi iyi tanımak, ona değer vermek ve saygı göstermek” prensiplerinden asla taviz vermez.

1957 senesinde Demokrat Parti’den delege seçilir. 27 Mayıs 1960’dan sonra artık bir daha siyasetle ilgilenmez.

Arif Çağan ağabeyin âlimlere ve mürşidlere karşı sevgi ve saygısı büyüktür. Bilhassa Mehmet Ruhî Sarı Hocaefendi’ye karşı… Bu zat Osmanlının son hocalarındandır. Balıkesir ve Kütahya’nın kazalarında vaazlar vermiş, irşadlarla bulunmuştur. Cami ve Kur’ân Kursları yaptırmak için kapı kapı dolaşmış, yerine göre zeytin ve zeytinyağı toplayıp inşaatlarda ve talebe yetiştirmekte kullanmıştır. Onun için Arif Bey, “Hocam, sen bir senede ne kadar zeytin ve zeytinyağı topluyorsun, söyle ben sana onların karşılığında para vereyim. Sen bir kere vaktini bunlarla zayi etme; otur talebe yetiştir, halka nasihat et. İkincisi bazı cahil insanlar sana can sıkıcı lâflar söyleyebiliyorlar; ben bundan çok rahatsız oluyorum” der. Sarı Hocaefendi; “Evladım Arif, sen o parayı ver… Ama ben gene kapı kapı dolaşırım. Zira böylece ben birebir insanlarla görüşüyor ve bir şeyler anlatıyorum. Ayrıca insanlar üç beş zeytinle bile hayra iştirak edince, ‘Benim camim, benim Kur’ân Kursum’ diye sahip çıkarlar” der.

Gerçekten doğru bir tespit…

Bir seferinde çoluk çocuğunu alıp otomobiliyle İbrahim Hakkı Hazretlerini ziyaret için yola düşer. Erzurum’a varır, ama Hazretin mezarı Tillo’da, mürşidi Fakirullah Hazretlerinin civarında olduğundan bu ziyareti yapamaz. Fakat Mehmet Kırkıncı Hocamızı ziyaret eder. Dönüşte Aydın’a uğrar ve bir gece kalırlar. Bir pidecide yemek yerler. Hesabı ödeyeceği zaman, “Paranız ödendi” derler. Meğer karşı masada oturan Hacı Kemal ağabeyimiz ödemiş. O da hanımı ve kızları tesettürlü olduğunu gördüğü Arif Bey’le tanışmak istemiş ve tanıştıktan sonra evine davet etmiş ve İzmir’de bulunan M. Fethullah Gülen Hocaefendi’den bahsetmiş. Daha sonra İzmir’e, Kestanepazarına gelen Hacı Arif Bey, Hocaefendi’yi hem ziyaret eder hem de Edremit’e davet eder.

Ben Hacı Arif Çağan ağabeyin, Hocaefendi’nin tahta kulübesine girip onunla sohbet ettiğine o zaman şahit olmuştum. Daha sonra Manisa Turgutlu’da bir hatim merasimi olmuştu. Hocaefendi’yle beraber, arkadaşım Mehmet ile ikimiz de o merasime katılmıştık. Fakat merasimin yapıldığı camide hocalara söz verdiler, ama Hocaefendi’ye vermediler. Bu haksızlığa çok canımız sıkıldı. Camiden çıkıp şadırvanın yanındaki oturaklara oturup konuşmaya başladık. Tabiî biz henüz o zaman İmam Hatip Okulu talebesiyiz. Kendi kendimize “Hangisi Hocaefendi’den daha âlim, daha hatip? Ayıp değil mi? Niye konuşturmuyorsunuz?” mealinde sözler söylüyoruz. Bir de baktım. Arif Çağan ağabey de çıkmış, bizi dinliyor. Gülümseyerek bize, “Hocanızı konuşturmadıkları için canınız mı sıkıldı? Ne yapalım, böyle şeyler olmasa iyi, ama oluyor işte” diye bizi teselli etti.

Bir vesile ile Hocaefendi Edremit’e gider ve vaaz eder. Sarı Hocaefendi de tevafuk eseri orada bulunmuş ve Hocaefendi’yi dinlemiştir. Daha sonra yazıhanesinde Sarı Hocaefendi’ye, 26 sene her şeyini sorduğu gibi, Hocaefendi hakkındaki kanaatini öğrenmek için, “Hocam bu Hocaefendi geldi; ne yapmam lâzım? Sahip çıkayım mı?” der. O hemen “Oğlum bu nasıl bir lâf? Bu ledün ilmine sahip bir zât! Allah’ın hoparlörü! Elbette sahip çıkacaksın!” diye cevap verir.

Hacı Arif Ağabeyimiz bundan sonra maddî ve manevî bütün imkânlarıyla, evlatlarıyla ve damatlarıyla Hizmet’e sarılır. Onun için de 12 Eylül 1980’de, 38 gün askerî hapishanede kalır. Onunla beraber 24 solcu öğretmen de hapiste bulunmaktadır. Bunlardan 20’si sigara içmektedir. İçeriye 10 paket sigara getirilebilmiştir. Tam dağıtılsa herkese yarımşar paket düşecek, ama arkadaşlarına vermiyorlar. Sigarası olmayanlar yalvarsa da tahkir edici bir şekilde sadece birkaç tane atıyorlar. Hacı Arif Ağabey, “Bu nasıl solculuk? Nasıl eşitlik?” diye soruyor. Kendisine ablasının oğlu Abdullah (Atilla) Bey, çay, şeker, iki kilo kadar kaşar peyniri göndermiş. Solcu öğretmenler, “Ooo, Hacı abi!” diye bağırmaya başlıyorlar. Hacı Arif ağabey ise onlara, “Burada kaç kişi isek, o kadar parçaya bölün, bana da bir parça verin” diyor. Onlar da hem seviniyor hem de bir tuhaf oluyorlar.

Büyük fedakârlıklarla Edremit’te güzel hizmetlere vesile oldu. M. Fethullah Gülen Hocaefendi bu hususta şu tespitte bulunuyor: “Verim alma açısından Edremit hizmetleri diğerlerinden hep birkaç adım önde olmuştur.” Bilhassa Hacı Arif Çağan ağabey ile yeğeni Abdullah Efendi, Hizmet’e ait masrafların büyük bir kısmını karşılamıştır.

Arif ağabey tasavvuf ile ilgili çok kitap okuduğu için, bana sık sık Risale-i Nur ile onlar arasında ne gibi bir fark olduğunu sorardı. Ben bildiğim kadarıyla bir şeyler söylerdim, ama aradan biraz zaman geçince tekrar sorardı. Bir sefer dedi ki “Bir daha sormayacağım. Çünkü ben öğrendim artık. Zira Isparta İslamköy’e gitmiştim. Orada Hâfız Ali ağabeyin talebesi Ali Ergünal ile görüştüm. Ona sordum, dedi ki: ‘Onlarda huzur-u daimîyi ara ara yakalayabilirsin. Ama ciddiyetle ve ihlas ile Risale-i Nurlara teveccüh olursan, baştan sonuna kadar huzur-u daimî içinde kendini bulursun.’ Benim beklediğim ve aradığım cevap bu idi.”

Hacı Arif ağabey, Hocaefendi için şu tespitlerde bulunurdu: “Fethullah Gülen Hocaefendi’nin bizlere ve bütün insanlığa telkini ‘Kimsenin aleyhinde olmayın, kimsenin kabahatini görmeyin, herkesin güzel tarafını görün.’ Bunlar lâfla olmaz. Bizzat yaşamakla olur. Bir insana bir şey anlatmak isterseniz güzel taraflarını görün ki ona bir şey anlatabilesiniz. Bir insan bizi sevmezse ona bir şey anlatamayız çünkü. Hocaefendi’yi Allah için seviyoruz. Onun yolunda Allah için canımı dahi vermeye razıyım. Kıymetli Hocamız, ağzından kötü bir söz çıkmamış, İslâmiyet’ten başka bir derdi olmamış, mücerret kalarak, bütün vaktini iman ve Kur’ân hizmetine vakfetmiş bir zât. Bunları kim yapabilir? Ayrıca herkesi bağışlama yolunu seçmiş. Üzüldüğü zaman da üzüntüsünü hep kendi kendine yaşamış bir zât.”

Hacı Arif Çağan ağabeyimiz, malıyla, canıyla ve bütün yakınlarıyla ömrünü iman ve Kur’ân hizmetinde, azami gayretle geçirmeye çalışmıştır. Yakından tanıdığımız kadarıyla biz bu gerçeğin şahitlerindeniz.

Monosodyum Glutamat

Japon Kikunae Ikeda tarafından keşfedilen ve üretilen glutamat, daha sonra sodyumla birleştirilerek tuz haline getirildi ve toz olarak yiyeceklerde kullanılmaya başlandı. Ikeda, bu lezzet artırıcı maddeyi, toplu üretim yaparak pazarlamaya başladı. Kısa zamanda kullanımı Uzak Doğu’da yayıldı. Günümüzde bütün dünyada “monosodyum glutamat” (MSG), özellikle işlenmiş gıdalarda sıkça kullanılmaktadır. Çorba, et suyu, cips, dondurulmuş gıdalar, sos ve atıştırmalıklara, glutamat içeriği sebebiyle umami tadını sağlayan “monosodyum glutamat” katılıyor. Monosodyum glutamatın glutamattan farkı, fazladan bir sodyum atomu ihtiva etmesidir. Böylece tuz formuna geçer ve yiyeceklere kolayca eklenebilir. Halk arasında “Çin tuzu” olarak bilinir.

Eskiden tıp kitaplarında, insanlarda dört çeşit tat duyusunun varlığından bahsedilirdi: Tatlı, acı, ekşi ve tuzlu. Artık yeni bir tat ilave oldu: umami. 1800’lerin sonlarında “aşçıların kralı” unvanına sahip Fransız Auguste Escoffier, mutfaktaki denemeleri sırasında yepyeni bir tat keşfetti. Bu tat, bilinen hiçbir tada benzemiyordu. Escoffier, o zamanlar bunun kimyevî bir şey olduğunu bilmiyordu. Yıllar sonra, dünyanın öteki ucundaki Japonya’da “umami” kavramı ortaya çıktı. 1908 yılında, Tokyo Üniversitesi’nde profesör olan Kikunae Ikeda, deniz yosunlu çorba içerken bu tadı hiçbir kategorinin altına koyamadığını fark etti. İçtiği çorba garip ama lezzetli bir tada sahip olunca araştırmalara başladı ve glutamat maddesinin bu tadı verdiğini fark etti. Ikeda, 1908 yılında kurutulmuş yosundan “glutamat” amino asidini izole etti ve yosuna “umami” tadını veren ana içeriğin glutamat olduğunu keşfetti. Böylelikle Japoncada “hoşa giden tat” anlamına gelen “umami” kavramı ortaya çıktı.

Umami tadını veren unsur, gerçekte bir amino asit sinyal taşıyıcı (nörotransmitter) madde olan glutamattır. Glutamat, birçok süt ürününün, etin, sebze ve meyvenin içinde fıtrî olarak bulunan bir amino asittir. En yoğun olarak domates, et, peynir ve kuşkonmazda bulunur. Glutamat maddesi ısıya maruz kaldığında, mesela et piştiğinde, ortaya L-glutamat, yani glutamik asit çıkar. Bu da yediğimiz şeylerin daha lezzetli olmasını sağlar. Umami tadının diğer tatlardan farkı, insanlarda alışkanlık, hatta bağımlılık yapmasıdır.

Umami çok farklı bir tattır ve tarifi kolay değildir. Farklı aromaların bir araya gelmesiyle oluşur. Bu yüzden diğer tatlardan ayrılır. Uzun süreli olarak ağızda ve boğazda güzel ve hoş bir tat bırakan, kendine has bir lezzete sahiptir. Ağızda hafif sulanmaya sebep olur, dilin üzerinde hafif tüylü bir tat bıraktığı için de boğazı uyarır.

Dilin üzerinde birbirinden farklı üç adet tat tomurcuğu bulunur. Bu kabarcıklar, tat alma hücrelerinden oluşur. Rabbimizin sayısız nimetlerini hissetmek ve bu leziz ihsanlara şükretmek için bizlere lütfedilen tat alma hissi, iştah mekanizmasında da aktif bir rol oynar. Ayrıca zararlı gıdaların yenmesinin önlenmesi de tat alma duyusu sayesinde gerçekleşir. Tat duyusu olmasaydı bozulmuş gıdalar hastalıklara sebep olacaktı. Dilimizde acı, tatlı, ekşi ve tuzlu gıdaları algılayabilen alıcıların yanında umamiyi de ayrı bir tat çeşidi olarak algılayan reseptörler vardır.

Hafıza ve öğrenme üzerinde önemli etkileri olan glutamat, beyinde en çok bulunan uyarıcı nörotransmitterlerden biridir. Sinir sistemimizin sağlıklı fonksiyon görebilmesi için gerekli olsa da aşırı glutamat bazı sinir hücrelerinin ölümüne sebep olarak MS (multiple skleroz) gibi önemli beyin hastalıklarının ortaya çıkmasına yol açmaktadır. Glutamat beyinde uyarıcı olarak görev yapan bir beyin hormonudur. Beyin hücreleri hiç uyarılmadıklarında öldükleri gibi, aşırı uyarıldıklarında da ölmektedirler.

Nikotin, beyinde glutamat salgılanmasını artırır. Glutamat, beyinde dopamin salgılanmasını da artırmaktadır. Aynı zamanda nikotin, yine bir sinyal taşıyıcı olan ve dopamin salgılanmasını yavaşlatan GABA isimli maddeyi engelliyor. Bu yüzden nikotin, 1 saatlik bir süre kadar fazladan dopamin salgılanmasına sebep oluyor. Dopamin kişide mutluluk haline ve bu etkisi sebebiyle de sigara bağımlılığına sebep oluyor. Bu arada beyinde aşırı dopamin salgılanmasının şizofreni hastalığı ile de ilişkili olduğu bilinmektedir.

—

amino asit: Proteinleri oluşturan temel yapı taşı.

aroma: Hoş koku.

dopamin: Hormon ve sinir sinyallerini ileterek, beyin ve bedende önemli vazifeler gören, organik bir kimyevî madde.

reseptör: Alıcı, algılayıcı.

Daha kaliteli, çiğnenmeye dayanıklı ve görünüşü iyi olan çimlerin üretiminde önemli faktörleri şu şekilde özetleyebiliriz:

Toprak Hazırlığı: Toprağın 20-30 cm’lik üst kısmı humusça zengin, havalanması ve su tutma kapasitesi yüksek olmalıdır.[1]

Yabancı Ot Kontrolü, Toprak Drenaj ve pH’sı: Çimlerin besin elementine ortak olan, gölge yapan, kuvvetli kökleriyle toprağı kabartan, çim alanlarını bozan, fazla tohum bırakan yabancı otlarla mücadele edilmelidir. Aşırı su tutan ve asidik topraklarda çoğu bitki gelişemez.[2]

Gübreleme: Çimlerin gelişmeleri için azot, fosfor ve potasyum çok önemlidir. Ekilen tohumlar 5–6 cm oluncaya kadar tesisin devamlı ve her biçim işleminden sonra azotla gübrelenmesi gerekmektedir.[3]

Ekim ve Bakım: Çok yıllık, basılmaya, sık biçilmeye dayanıklı, kuvvetli yumak ve rizom (köksap) oluşturan, kuvvetli kök sistemine sahip 11–22 kg tohum, 0,2–0,5 cm derinliğe, rüzgârsız bir günde elle veya makineyle, kuraklığın olmadığı, sıcaklık ve nemin en uygun olduğu dönemde ekilmelidir. Tohumlar 7–21 gün arasında çimlenirler. Bir sürgünde 3–5 arasında değişen ilk geçici çim kökleri ve tekli yaprakçık yaratılır. Sabah erken ve akşam saatlerinde toprağın 4–5 cm’lik üst tabakası 3–4 hafta süre ile sulanmalıdır.[4]

İlk Biçimin Zamanı: İlk biçim bitkinin yayılmasını, kökleşmesini, kardeşlenmesini ve sıklaşmasını hızlandırır. Biçimler ne çok erken ne de çok geç yapılmalıdır. Bitkiler 12–16 cm yüksekliğe eriştiğinde ilk biçim uygundur. Bu dönemde kök boğazında, bol yapraklı oluşan ilk boğumdan hakiki kökler ve türlere göre 5, 10, 20 ve 50 adet yeni kardeş yaratılır. Fazla kardeşler ortamı halı gibi kapladıklarından, yabancı otlar da gelişme imkânı bulamazlar.[5]

Erken Biçim: Kök boğazında boğumun oluşmadığı, bitkilerin 1–2 cm olduğu dönemde biçim yapılırsa, yapraksız bitkilerde fotosentez olmayacağından bitkiler yeniden gelişme imkânı bulamaz ve çoğu ölür.[6]

Geç Biçim: İlk biçimler, 30–35 cm boylanıncaya kadar geciktirilirse, bitkilerin dip kısımları sararır ve sap üzerinde başak veya salkım oluşturan bitkiler kurur. Kardeşlenme olmadığı için seyrek bitkiler arasında yabancı otlar biterek tesisin bozulmasına ve ölmesine sebep olur.[7]

Biçim Yüksekliği: Derin biçme işlemleri, bitki örtüsünün seyrelmesine, yüksekten biçmeler ise ikinci biçimin yüksekten yapılmasına sebep olduğundan 4–5 cm yükseklikten biçilmelidir.[8]

Daha Sonraki Biçimlerde Biçim Yüksekliği: Fotosentez yapacak yaprak bırakmak için biçimler 5 cm’nin altından yapılmamalıdır. Daha sonraki biçimlerde, biçim zamanının erken veya geç yapılması, ilk biçimde olduğu gibi bitkilere zarar vermeyecektir.[9]

Sonuç: Kaliteli tohumlar; toprak ve tohum yatağı iyi hazırlanmış, taban suyu yüksek, toprak pH’sı düşük olmayan, yabancı ot bulundurmayan bir tohum yatağına, uygun zamanda ve uygun derinlikte ekilmeli. Bitkiler 12–16 cm oluncaya kadar sulama ve gübrelemeyle bitki gelişimine destek verilmelidir. Daha erken veya daha yüksek boyda biçmek, bitki gelişmesine zarar verir. Bitkiler bu boya eriştiğinde de çimler 5 cm yüksekten biçilirlerse, bitkiler daha fazla kardeşlenerek toprağı kaplar, daha fazla köklenerek, biçmelere, çiğnenmelere ve uygun olmayan yetişme şartlarına dayanıklı hale gelirler.

Çimlerde, arzu edilen başarıyı elde etmek için, usul ve yöntemlere dikkat etmek gerekir. Aksi takdirde amacımıza ulaşamayız ve emeklerimiz boşa gider. Usta bahçıvan hayalindeki yeşil alan için, bahsedilen kaidelere riayet etmelidir.

Her şeyi yerli yerinde yaratan ve sonuçları hikmetli sebeplere bağlayan Yüce Yaratıcı, bizlere bahşettiği akıl sayesinde bu sebepleri keşfetmemizi ister. Sebep bilgisi ve küllî kaideler, sadece fizikî bilimler ve canlı bilimlerinde değil sosyal bilimlerde de geçerlidir.

Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) ilk dönemde uygun toprak ve tohum yatağı olarak Daru’l-Erkam’ı seçti. Orada gizlice toplanıldı ve tedbire dikkat edildi. Ashabını imanla sulayarak ve ibadetle takviye ederek beslenmelerine çalıştı. Ne zaman 40 kişi oldular, tohumun çimlenip boylanması gibi geliştiler, Kâbe’ye doğru yürüdüler. Müşrikler, bu dönemde inananları biçtiler. Bu biçme zamanı ne erkendi ne de geçti. Bu dönemde biçme, çimlerde olduğu gibi, Ashâb-ı Kiram’ın imanının kâmil olmasına ve sayıca artmalarına vesile oldu.

Hizmet, 1955 yılında Hocaefendi’nin rüyasına teşrif eden Üstadımızın “Git, Edirne’den hizmetleri başlat” demesiyle başladı.[10] Asidik, taban suyu yüksek, yabancı ot bulunduran topraklarda nasıl çim tesisi başarısız ise, mukaddes değerlerin siyasete alet edildiği bir ortamda Allah’ın dinine hizmet etmek de mümkün değildi. Edirne ve İzmir’de Hocaefendi’nin Ehlisünnet çizgisinde Hizmet’i yürütmesi, siyasî menfaat gruplarından uzak kalması, donanımlı öğrenciler yetiştirmesi; kaliteli tohumların, uygun toprak ve tohum yatağına ekilmelerine, çimlenmelerine, uygun miktar ve kalitede gübreleme ve sulama yapılmasına benzemektedir.

Çim tesisinde tohum ne kadar kaliteli olursa olsun, ekim derinliğinde yapılan hatalar çim tesisini başarısız kıldığı gibi, iman ve Kur’ân’a hizmet etme niyetinin duruluğu muhafaza edilmezse, semere almak mümkün olmaz.

1983 yılından sonra Türkiye’de 40 ilde başlayan Hizmet Hareketi, tohumların çimlenerek toprak yüzüne çıkmasına ve 1991’den sonra, dünyada açılan okul ve müesseseler de çimlerin boy atması gibi Hizmet’in büyümesine işaret eder.

2013 yılına kadar Kur’ân ve Sünnet çizgisinde yürütülen Hizmet faaliyetleri, çimlerin sulanması ve gübrelenmesi neticesinde boy atmasını hatırlatır. 2013 yılında ithamlar ve iftiralara maruz kalarak işimizi Allah’a (celle celâluhu) ve Rasȗlüne (sallallâhu aleyhi ve sellem) havale etme adına, mülaane ve mübahele ile tavrımızın belirlenmesi neticesinde, üzerimize zarar vererek gelmeleri, çimlerin en uygun biçilme zamanına işaret eder. Çünkü müesseselere el koyma, Hizmet’e gönül verenleri tutuklama, işlerine son verme ve mallarına el koyma; aslında Hizmet’in zayıflamasına yol açmamıştır. Çimlerin uygun zamanda biçilmesi nasıl kuvvetli kök ve kardeşlenme sağlıyorsa, bu hikmetli gelişmeler Hizmet’in dünyada tanınmasına vesile oldu. Yapılan bu kadar zulme rağmen inanmış, dimdik ayakta duran, yıkılmayan bir cemaat ortaya çıktı. Kesilen bir kol yerine gelmez, ama kesilen bir sakal daha gür çıkar.

Eğer bu sıkıntılar daha önce yaşansaydı, erken dönemde çimlerin biçilmesi neticesi kuruması gibi Hizmet de telafi edilmesi çok zor zararlara uğrayabilirdi. Daha geç bir dönemde “biçme” yaşansaydı, kötü niyetlilerin tohum bağlayarak gelişmelerine, kök salmalarına, tohumlarını etrafa saçmalarına ve asıl bitkilere gölge yaparak Hizmet’e çok büyük zararlar vermelerine sebep olabilirdi.

Futbol sahalarındaki çim alanları erken biçilirse, çimler öleceği için saha çamurlu tarlaya benzer. Biçim geç yapılırsa, bitkiler ve yabancı otlar boylanıp tohum oluşturduklarından, kardeşlenme ve köklenme olamayacağından ve bitkiler kuruyacağından, orası bir toprak sahaya benzerdi. Biçme uygun zamanda yapıldığında, bitki kökleri çok iyi gelişeceğinden ve her bitki çok fazla kardeş oluşturarak, futbol sahasının halı gibi kaplanmasını sağlayacağından, orada oynanan futboldan çimler zarar görmezler.

Çimlerde olduğu gibi biçimden en az zarar göreceğimiz bir dönemde bunlar başımıza geldi. Bu dönemden sonra, kök gelişmesi fazla oldu, kardeşlenme artarak çimler halı gibi toprağı kapladı, bu gelişmeyi bütün dünya gördü ve tasdik etti. Çimlerde ilk biçim uygun zamanda yapıldığında, çimler kök ve gövde olarak çok fazla geliştikleri ve daha sonraki biçimlerden zarar görmedikleri gibi, Hizmet’e de bundan sonra, Allah’ın izni ve inayetiyle, zarar veremeyecekler. Bu dönemde bize düşen, finale yakışır bir dik duruş sergilemektir.

Dipnotlar

[1] Serin, Y., M. Tan. 2004. Buğdaygil Yembitkileri. Atatürk Üniv. Yayın No: 859, Zir. Fak. Ders Yayın No: 334, Ders Kitapları No: 81, Erzurum: Atatürk Üniv. Zir. Fak. Ofset Tesisi.

[2] Serin, Y., M. Tan. 2011. Yembitkileri Kültürüne Giriş. Atatürk Üniv. Zir. Fak. Ders yayın No: 206, Erzurum: Atatürk Üniv. Zir. Fak. Ofset Tesisi.

[3] A.g.e.

[4] Tan, M., Y. Serin, 2009. Buğdaygil Yembitkilerinin Tarımsal Özellikleri, Ekonomik Önemleri, Taksonomileri ve Genel Yapısal Özellikleri. Yembitkileri (Buğdaygil ve Diğer Familyalardan Yembitkileri Cilt III). İzmir: T.C. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Tarımsal Üretim ve Geliştirme Genel Müdürlüğü. T.C. Tarım ve Köyişleri Bakanlığı Yayınları.

[5] Serin ve Tan, 2004.

[6] Serin ve Tan, 2011.

[7] Serin ve Tan, 2004.

[8] Serin ve Tan, 2009.

[9] A.g.e.

[10] 1990 yılında M. Fethullah Gülen Hocaefendi ile özel görüşme.

İçtimaî ve şahsî hijyeni sağlamada eller, hayatî vazifeler icra ederler. El temizliğine önem verilmemesi büyük risklere yol açabilir. Söz gelimi, sağlık çalışanlarının kirli elleri, dirençli mikroorganizmaların hastalar arasında taşınarak yayılmasında %40 oranında tesir gösterir. Hastane enfeksiyonları; sakatlık ve ölüm oranlarıyla sağlık hizmetleri maliyetlerinin artmasının önemli sebeplerinden biridir.[2] Amerika’da her yıl 1,7 milyon hastada sağlık hizmetine bağlı enfeksiyon gelişmekte ve bunların 100.000’i hayatını kaybetmektedir. Bu durum hastanın hastanede yatış süresini 20 kat, tedavi maliyetini ise beş kat artırarak yaklaşık 1200 dolar daha fazla harcamaya sebep olmaktadır.[3]

Tıp tarihi incelendiğinde, ellerin yıkanması yoluyla enfeksiyon hastalıklarının önlenebildiğine dair veriler 19. yüzyıla kadar somut olarak ortaya konulamamış ancak aynı yüzyılın ortalarında, “annelerin kurtarıcısı” lakabıyla tanınan, antiseptik süreçlerin öncüsü, Macar hekim Ignaz Semmelweis’in, sağlık personelinin elleri aracılığıyla hastaya mikroorganizma bulaşabileceğini göstermesi adeta yeni bir çığır açmıştır. Günümüzde mikropların süratli bir şekilde çoğaldığı, hastalıklardan korunmak için ellerin ve vücudun temiz tutulması gerektiği, bunun da kişisel hijyen kurallarına riayet ile mümkün olduğu, artık çok iyi bilinmektedir.

El hijyeni, modern tıpta farklı şekillerde gerçekleştirilir. Günlük hayatta, kirliliği su ve sabunla gidermek için ellerin yıkanmasına sosyal el yıkama denir. Yemekten önce ve sonra, tuvalet sonrası ellerin yıkanması sosyal el yıkamadır. Bu maksatla antimikrobiyal özelliği olmayan sabun ile 15 saniye el ve parmakları ovuşturmak, durulamak, tek kullanımlık havlu ile kurulamak ve musluğu havlu ile kapatmak yeterlidir. Ortaklaşa kullanılan havlular, hijyen için uygun görülmez.

Modern tıbbın dikkat çektiği bu önemli temizlik kuralını, İnsanlığın İftihar Tablosu (sallallâhu aleyhi ve sellem) mübarek hayatlarında uygulamış ve tavsiye etmiştir. Hazreti Selman (radıyallâhu anh), “Ben Tevrat’ta, yemeğin bereketi, yemekten önce elleri ve ağzı yıkamaktır” sözünü okumuştum. Bunu Rasûlullah’a (sallallâhu aleyhi ve sellem) anlattım. Bunun üzerine “Yemeğin bereketi, yemekten önce ve sonraki yıkamalardadır” buyurdu.[4]

Namaz için abdestin emredilmesi, başta eller olmak üzere gün içerisinde kirlenen vücut kısımlarının ve elbiselerin temiz tutulmasının namaz için gerekli olması, maddi ve manevi hayatı idamede temizliğe ne kadar önem verildiğinin delilidir. Efendimizin sosyal hayatta kişisel bakım ve temizlik konusunda koyduğu ölçü, ellerin ve abdest uzuvlarının temizliği ile sınırlı kalmamış, “Her Müslümanın haftada bir defa başını ve vücudunu yıkaması onun üzerinde bir haktır” buyurarak sağlıklı kalabilmenin önemli bir kuralını yerleştirmiştir.[5]

Diğer bir el yıkama şekli ise antimikrobiyal sabunların yıkama işleminde kullanıldığı hijyenik el yıkamadır ki sağlık hizmetlerinde hasta ve vücut sıvıları ile temas öncesi ve sonrası yapılması gereken bir uygulamadır. Alkol bazlı, 3–5 ml el dezenfektanı ile ellerin kuruyana kadar ovuşturulduğu el dezenfeksiyonu ve cerrahi el antisepsisi ise, bu amaçla üretilmiş sabunlar, izopropanolol, klorkeksidin gibi kimyevî solüsyonlar ile en az iki-üç dakika süreyle eller, dirsekler dahil ön kolların yıkanmasının ardından, hedeflenen işlem bitene kadar steril eldivenlerin giyildiği, cerrahi girişimler sırasında yapılan diğer el hijyeni uygulamalarıdır.

Dünya Sağlık Teşkilatı, sağlık hizmetlerinde el hijyeni hakkında bir kılavuz hazırlamıştır. Bu kılavuzda sağlık hizmeti veren kişilerin ellerini ne zaman, ne sıklıkta ve nasıl yıkaması gerektiği belirtilmiştir.[6] Ancak bu kılavuzda hangi elin hangi işlerde kullanılması gerektiğine dair bir tavsiye bulunmamaktadır. Ellerin farklı vazifeler için kullanılmasını ilk defa Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) gündeme getirmiş ve “Sağ elle yiyip için, sağ elle alıp verin; çünkü şeytan, sol eliyle yiyip içer, sol eliyle alıp verir” (İbni Mace) buyurarak temiz işlerde sağ elin, kirli işlerde sol elin kullanılmasını bizzat uygulayarak göstermiştir. “Sizden birisi uyandığı zaman kabın içine ellerini girdirmeden önce iki elini de üç kere yıkasın. Çünkü gece uyurken ellerinin nerede gecelediğini bilemez” gibi hadislerde de ellerin vazife tanziminin yanı sıra yıkanma zamanlamalarının çerçevesi çizilmiş, kişisel ve toplum sağlığının koruyucu önerileri etraflıca yapılmıştır.[7]Sağlık hizmetlerinde görülen enfeksiyonlar ile mücadelede başta el hijyeni konusu olmak üzere çeşitli programlar ve politikaların geliştirilmesine ve maddî harcamaların artırılmasına rağmen, enfeksiyonların kontrol altına alınabilmesi, istenen seviyenin çok altında kalmaktadır.

El yıkamaya teşvik eden başka bir hadiste Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem), “Kim Allah’ın evindeki hayrı artırmasını istiyorsa yemek hazır olunca ve kalkınca ellerini yıkasın” buyurmuştur.[8] Bu hadis-i şerif ile el temizliği yoluyla gelecek maddî ve manevî hayır ve güzelliklere dikkat çekilmiştir.

Günümüzde el yıkamanın fert psikolojine etkisi, bazı araştırmaların konusu olmaya başlamıştır. Michigan Üniversitesinden psikologlar Spike W.S. Lee ve Norbert Schwarz tarafından yapılan bir deneyde, su ve sabunla elleri yıkamanın, karar verme mekanizmasında vicdanı ön plana çıkarmayı sağladığı tespit edilmiştir. El yıkamanın sadece bir temizlik eylemi değil, aynı zamanda vicdanı rahatlatan bir davranış olduğu ifade edilmektedir.[9]

2008 yılında yapılmış diğer bir çalışmada ise, psikolog Simone Schnall, el yıkamanın vicdan azabını azaltabildiğini tespit etti.[10] El yıkamanın vicdanı rahatlatan bu etkisine “Macbeth Etkisi” denilmektedir. Görüldüğü gibi, el yıkamanın maddi ve manevi neticelerini araştıran çalışmaların gün geçtikçe çarpıcı sonuçları ortaya çıkmaktadır.

Eğitim seviyesinin yükselmesiyle basit ama yapılması zorunlu uygulamalara karşı ilginin azalması, el hijyeni uygulamasında da görülmektedir. Doğru bilgiye inanmak kadar, manevî gerilim ve iradenin güçlendirilmesi de uygulamanın sürekli ve etkin bir şekilde yapılmasında önemli bir unsurdur. Modern tıbbın çözmekte aciz kaldığı sağlık hizmetleri enfeksiyonları ve toplum sağlığını tehdit eden bulaşıcı hastalıklarla mücadelede ellerin vazife tanzimi ve yıkamanın zamanlama prensibinin ne derece katkı sağladığı, yapılacak deneysel çalışmalarla ortaya çıkarılabilir.

—

antimikrobiyal: Mikroplara karşı.

antisepsi: Deride bulunan ve hastalığa sebep olan bakteri ve virüs gibi mikroorganizmaların kimyevî maddeler kullanılarak yok edilmesi.

dezenfeksiyon: Maddî nesnelerde bulunan ve hastalığa sebep olan bakteri ve virüs gibi mikroorganizmaların kimyevî maddeler kullanılarak yok edilmesi.

enfeksiyon: Bir canlıda hastalığa sebep olan mikrop ve virüs gibi unsurların yayılması.

hijyen: Sağlıklı kalmak için alınan temizlik tedbirleri.

steril: Arınık.

Dipnotlar

[1] Ebu Davud, Edep, 143.

[2] Pittet D, Allegranzi B, Storr J, Donaldson L. Clean care is safer care: the global patient safety challenge 2005-2006. Int J Infect Dis. 2006; 10(6): 419–24.

[3] Allegranzi B, Storr J, Dziekan G, Leotsakos A, Donaldson L, Pittet D. The first global patient safety challenge “Clean care is safer care”: from launch to current progress and achievements. J Hosp Infect. 2007; 65(Suppl. 2): 115–23.

[4] Ebu Davud, Et’ime, 12, (3761); Tirmizî, Et’ime, 39, (1847).

[5] Buhari, Cum’a, 12; Müslim, Cum’a, 9.

[6] WHO Guidelines on Hand Hygiene in Health Care, www.who.int/gpsc/5may/tools/9789241597906/en/

[7] Buhari, Vudu, 26; Müslim, Taharet, 87-88; Tirmizi, Taharet, 19; Nesai, Taharet, 115.

[8] İbrahim Canan, Kütüb-ü Sitte Tercüme ve Şerhi, Ankara: Akçağ Yayınları, 2016, 11/118–119.

[9] Lee SW1, Schwarz N. Washing away postdecisional dissonance. Science. 2010 May 7;328(5979):709. doi: 10.1126/science.1186799.

[10] Schnall S1, Benton J, Harvey S. With a clean conscience: cleanliness reduces the severity of moral judgments. Psychol Sci. 2008 Dec;19(12):1219-22. doi: 10.1111/j.1467-9280.2008.02227.x.

Her davranışımızda edebe riayet edilmesi, güzel ahlakın bir göstergesi ve hatta zirve noktasıdır. Edep noksanlığı ile gerçek insanlık seviyesine ulaşmak mümkün değildir. Zira insan, bedeniyle değil, asıl yüksek ruhî vasıflarıyla insandır. Hazreti Ali (radıyallâhu anh), “Kişinin edebi, zehebinden (altınından) daha hayırlıdır” buyurmuştur.[2]

Günümüzde sosyal medya adını verdiğimiz Facebook, Twitter, YouTube, Instagram gibi mecralarda da edebe riayet etmek gerekir. Bu ortamlarda çoğu kez karşılaştığımız bir şey var ki birisine gönderilen bir mesaj, mesajı alan kişi tarafından, üzerinde hiçbir araştırma yapmadan, doğruluğu tahkik edilmeden hemen başkalarına iletilmektedir. Hâlbuki Kur’ân-ı Kerim, kaynağı şüpheli olan şeylerin doğru olup olmadığının incelenmesini, ondan sonra harekete geçilmesini emretmektedir. Bunun aksi bir davranış ise Rabbimiz tarafından kınanmaktadır. Bu konudaki bazı ayet-i kerimeler şöyledir:

“Onların çoğu sadece zanna uyarlar. Hâlbuki zan asla gerçeğin yerini tutamaz. Allah onların bütün yaptıklarını hakkıyla bilir.”[3]

“Bilmediğin şeyin peşine düşme! Çünkü kulak, göz, kalb gibi azaların hepsi de sorguya çekilecektir.”[4]

Bir hadis-i şerifte de Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmaktadır: “Kişiye, yalan olarak, her duyduğunu anlatması yeter!”[5] Çünkü dinlediği veya okuduğu bir şeyin yalan olması ihtimalinden dolayı, insan her duyduğu veya okuduğu şeyi başkasına aktardığı takdirde, bazı yalanları da yaymış olur.

Muhterem Fethullah Gülen Hocaefendi, bir sohbetine[6] bu hadis-i şerifi hatırlatarak başlamış ve bazen bir cümle içinde söylenip yazılan her şey doğru olsa da bir kelimeyi öne almanın veya geriye bırakmanın ya da aradan çıkartmanın bile büyük gailelere sebebiyet verebileceğini ve fitne unsuru olabileceğini söylemiştir. Muhterem Hocaefendi bundan dolayı bir meselenin açık seçik olarak ortaya çıkartılması ve inceden inceye değerlendirilip iyi anlaşılmasının çok önemli olduğunu belirtmiştir. Özellikle ahlak kitaplarında yer alan bu hususa “tebyîn” denildiğini vurgulamıştır. Bilhassa ön yargıların ve çarpıtmaların yaygınlaştığı zamanımızda, bir sözün mana ve muhtevasını iyi anlamaya çalışmak lazım geldiğine ve aynı zamanda onu kimin naklettiğini de göz önünde bulundurmak gerektiğine dikkat çeken Hocaefendi, sohbetinde ayrıca şu ayet-i kerime üzerinde durmuştur:

“Ey iman edenler, herhangi bir fâsık size bir haber getirecek olursa, onu iyice tahkik edin, doğruluğunu araştırın. Yoksa gerçeği bilmeyerek, birtakım kimselere karşı fenalık edip sonra yaptığınıza pişman olursunuz.”[7]

İsrâ Suresi’nin 36. ayetine de vurgu yapan Hocaefendi, yeterli araştırma yapılmadan, sadece söylentilere göre hiç kimse aleyhinde olunamayacağını; yalnızca tahmin ve varsayıma dayanan bilgi kırıntılarının mutlak doğru olarak kabul edilemeyeceğini dile getirmiştir.

Bu İslamî prensipler ışığında, sosyal medya mecralarında rastlanan ve uygun olmayan bazı davranışlara dikkat çekmekte fayda var:

Kişiler WhatsApp platformu üzerinde, kendi ilgi alanlarına göre gruplar kurarak haberleşmektedirler. Bazen bu gruplara atılan mesajlar, platformun kurulma gerekçesine uygun olmamaktadır. Söz gelimi, sağlık konusunda kurulmuş olan bir WhatsApp grubuna sanat ile ilgili bir mesaj gönderilebilmektedir. Çoğumuz evlerimizin posta kutusuna atılan ve kutumuzu gereksiz yere dolduran reklam broşürlerini, okumadan çöp kutusuna atmaktayız. Bu posta kalabalığı içinde bazen önemli mektuplar da gözden kaçabilmektedir. Bu durum bizi ne kadar üzüyorsa, WhatsApp uygulamamızı gereksiz yere şişiren mesajlar da bizi o kadar üzer. Ayrıca çoğu kere konu harici bu mesajlar, “iletme” şeklinde gönderilmektedir. Hâlbuki atılan her mesaj dijital bir mektuptur. Mektubun ciddiyeti, gönderilen kişiye hitabı ve gönderiliş şekliyle ilgilidir. Başlığı olmayan, yazıldığı kişiye hitap etmeyen, birinden gelmiş bir mesajı bir tuşa basarak başkasına göndermek, gönderilen kişiye karşı da saygısızlıktır.

Benzer duruma Facebook ve Twitter mesajlarında da rastlamaktayız. Bu mecralar üzerinde artık herkes duyduğu veya okuduğu bir şeyi, doğruluğunu tahkik etmeden, anında takipçileriyle paylaşabiliyor. Tabir yerinde ise, kendisini adeta gazete muhabiri olarak konumlandırabiliyor. Hâlbuki gazetelerde muhabirlerin getirdiği haberler, editörlerin süzgecinden geçtikten sonra okuyuculara ulaştırılır. Bu mecralarda ise bir kontrol mekanizması yoktur. Bu durum, muhterem Fethullah Gülen Hocaefendi’nin “tebyîn” olarak isimlendirdiği, konunun inceden inceye tahkik edilip doğruluğunun tespit edilmesi kuralına taban tabana zıttır.

Hulasa olarak, sosyal medya platformlarında doğruluğunu tahkik etmeden mesaj paylaşımı yapmak, ilgili-ilgisiz her platformda paylaşarak bize gelen bir mesajın değerini düşürmek ve alıcıya saygısızlıkta bulunmak, âdâb-ı muâşeret kurallarına zıttır ve dinimizin uygun bulmadığı davranışlardandır.

Dipnotlar

[1] TDV İslam Ansiklopedisi, “âdâb-ı muâşeret” maddesi.

[2] Abdülaziz Hatip, Hz. Ali’den Hikmet Parıltıları, İstanbul: Sebat Yayınları, 2006, s. 22.

[3] Yunus, 10/36.

[4] İsrâ, 17/36.

[5] Müslim, Mukaddime, 5.

[6] 330. Nağme: Her Söylenene İnanma, Her Duyduğunu Yayma! 13.06.2013 www.herkul.org/herkul-nagme/330-nagme-her-soylenene-inanma-her-duydugunu-yayma

[7] Hucurât, 49/6.

Zor olsa da o mev’ûdu beklemek;

İnandık bir bahar geleceğine,

Geçmişteki o nevbaharlara denk…

Onca yitikle yanmıştı sineler

Şimdi hep onları anar ve inler;

Iztırarla âh eden gönülleri,

Hak dinler ve Hakk’ın Habibi dinler…

Nağmelerle dert yanıyoruz Sana,

Boş çevirme gelenleri kapına!..

Başımız eşiğinde bekliyoruz,

Ne olur bakıver bize ve bana!..

Hasretkeşiz sevmeye sevilmeye

O babda iki büklüm eğilmeye;

Pek çok açılmaz kapı çaldık durduk,

Yok takatimiz geri çevrilmeye…

Kapındayız, aç; ruhlar zevke dalsın!..

Sineler aşkınla coşsun hoplasın;

Ayırma lütfen o kapından bizi,

Seninle gönüller dolsun boşalsın…

***

Yıllar önce Türkiye’de karşılaştığı bir delikanlı, Profesör Alam’ın Hizmet Hareketi ile alakalı sorusuna şu cevabı veriyor: “İyi bir hareket. Eğitimle ilgili ve insanları eğitmeye yönelik bir hareket.”

356 sayfadan oluşan Allah Rızası İçin kitabında, birbirinden önemli ve orijinal tespitler var.

20. yüzyılda İslam’ın yaşadığı krize çare arayışları olduğunu, İslam dünyasının gücünü, etkisini ve prestijini kaybetmesinin sebepleri üzerinde durulduğunu belirten Alam şöyle devam ediyor:

“Fazlur Rahman, Mevdudi, Mısır’da Hasan el-Benna ve İran’da Humeyni hareketi ortaya çıktı. Ama İslam’ın değerlerini çağımıza en uygun formatta taşımaya Hizmet Hareketi muvaffak oldu. Nasıl ki İmam Gazali, İmam Rabbani, Mevlana Halid Bağdadi ve Bediüzzaman Said Nursi kendi dönemlerinde İslam dünyasının derdine çare oldular, aynı şekilde Fethullah Gülen, geçmişteki bu tecdit hareketlerinden ilham alarak günümüzde bir tecdit hareketine vesile oldu. Tayyip Erdoğan’ın bütün yok etme gayretlerine rağmen, Hizmet Hareketi inkıtaa uğramadan ve sarsılmadan insanlığa hizmet sunmaya devam edecek.”

Hocaefendi’nin, oryantalistlerin “keskin metafizik Doğu ile maddeci Batı” paradigması yerine, insanlığın farklı iki yakasını temsil eden bu iki dünyanın bir araya gelmesi ve daha huzurlu bir dünya için birlikte çalışmaları üzerinde durduğunu vurgulayan yazar şu tespiti yapıyor:

“Diğer modern İslamî hareketlerden farklı olarak Gülen, İslam’ın doğru yaşanması kadar doğru temsili üzerinde duruyor. Günümüzde İslam’ın Müslümanlar tarafından doğru temsil edilmemesini, İslam dünyasının en büyük problemi olarak gören Gülen, evrensel bir İslam anlayışına dikkat çekerek aydınlanma (ilerleme) düşüncesinin, sıradan Müslümanların gündeminde yer almasını, seküler entelektüellerden çok daha fazla sağladı. Gülen, siyasi ve ideolojik olmayan, hümanist bir İslam anlayışını inşaya muvaffak oldu. Moderniteyi İslamlaştırma gibi bir iddia taşımadan, İslam’ın değerlerini günümüze taşıdı.”

Özeti kendisine sunulduğunda Hocaefendi, bu kitap için “Bu mesajları bütün dünyanın duyması lazım” değerlendirmesini yapmıştı. Bu mesajları aktarmaya devam edelim. Hocaefendi’nin, tıpkı Gandi gibi hayatının her döneminde hep legal sınırlar içinde kaldığını ifade eden eserde bu husustaki değerlendirmeler de çok önemli:

“Fethullah Gülen, bütün baskı dönemlerinde hep hayatın içinde oldu ve hiçbir zaman illegal zemine sapmadı. Bugün Erdoğan rejiminin bütün hukuksuzluklarına aynı şekilde cevap veriyor. 50 yıldan beri sadece Türkiye’de değil, bütün dünyada Hizmet mensuplarının bulundukları ülkelerde kanunlara aykırı bir işin içinde olduklarına dair bir tane bile örnek gösterilemez. Erdoğan rejimi, Hizmet Hareketi’nin kanunlara aykırı bir fiilini bulamadığı için, çaresizlikten “terör örgütü” diyor. Erdoğan’ın Hizmet Hareketi’ni yok etmek için devlet gücünü kullanarak yaptığı faaliyetlerin Türkiye’de ve uluslararası hukukta kanunî bir temeli yok. Bu sebeple demokratik ve hukukî problemler yaşayan bazı ülkeler hariç, dünyanın hiçbir yerinde Erdoğan’a itibar edilmedi.”

Bu eser, Hizmet’in İslam tarihindeki “yenilenme” hareketlerinin günümüzdeki devamı olduğunu çok sağlam veriler ve analizlerle ortaya koyan akademik bir çalışma. Kitabının yayımlanmasından sonra Hocaefendi’yi ziyaret eden Profesör Alam, Hizmet Hareketi’nin hem İslam dünyası hem de Batı için taşıdığı büyük önemi görmüş bir bilim adamı. Kitabın ismi, Hizmet mensuplarının bulundukları ülkelerde yorulma bilmeden ve karşılık beklemeden yaptıkları hizmetlerden geliyor:

“Hizmet okullarının dünyanın her tarafında kabul görmeleri ve başarılı olmalarının arkasında, İslam’ın değerlerinin çağa uygun bu temsili var. Gülen, bilimin sadece modernitenin malı olmadığını, insanlığın ortak mirası olduğunu ifade ediyor.”

Kitabın diğer bir önemli özelliği, 15 Temmuz komplosundan sonra yayımlanması sebebiyle, yaşadığımız sürece dair değerlendirmelere de yer vermesi. Profesör Alam, kitabın sonunda yer alan 24 sayfalık değerlendirmede, Erdoğan’ın hezeyanlarının neden Hizmet’in üzerine yapışmayacağını çok güçlü tezlerle ifade ediyor ve şu vurguları yapıyor:

“Hizmet Hareketi ve Erdoğan’ın siyasi hareketinin bir döneme kadar beraber oldukları, müttefik gibi hareket ettikleri tezi doğru değil. Fethullah Gülen’in 80 yıllık hayatına ve Hizmet Hareketi’nin temsil ettiği İslam anlayışına bakıldığı zaman, böyle bir beraberliğin mümkün olmadığı görülecektir. Gülen’in en baştan itibaren söylediği şey, dinin siyasî ve ideolojik bir mesele olmadığıdır, böyle bir hareketin siyasi İslam’la beraberliği olamaz. Hizmet Hareketi’nin 2012 yılına kadar AK Parti ile beraber gibi gözükmesinin sebebi, bu dönemde Avrupa Birliği’nin baskısıyla Türkiye’nin demokrasi yolunda olmasıdır. Gülen, Türkiye’nin hak, adalet, eşitlik ve demokrasi gündemine destek verdi.”

Fethullah Gülen Hocaefendi, “En az Japonlar kadar kitap okumalı, Hizmet Hareketi’nin bir yanı da bu olmalı” diyor ve bir dönem beş ciltlik bir hadis külliyatını bir haftada bitirdiğini hatırlatıyor.

Bu eserdeki tespitler, Hizmet’e gönül verenlerin bilmesi gereken mahiyette…

İstikamet; tabiat mertebesinde mükellefiyetleri yerine getirmek, benlik mertebesinde hakikat-i şeriata muttali olmak, ruh mertebesinde marifete açılmak, sır mertebesinde de ruh-u şeriatı zevk etmekten ibaret görülmüştür. Bu mertebeleri bihakkın görüp gözetmenin ne kadar güç olduğunu anlatması bakımından o en büyük Ruh ve Mânâ İnsanı’nın: “Hûd suresi ve benzerleri iflâhımı kesip beni yaşlandırdı.”[2] sözü –ki
فَاسْتَقِمْ كَمَۤا أُمِرْتَ “Emrolunduğun gibi dosdoğru ol.”[3] âyetine işaret buyuruyorlardı– ne mânidardır!

Zaten O’nun duygu, düşünce ve davranışları da hep istikamet edalı değil miydi.? Ve huzur-u ruhefzâlarına kurtuluş ve ebedî saadete eriş beklentileriyle sığınan bir sahabiye:
قُلْ اٰمَنْتُ بِاللهِ ثُمَّ اسْتَقِمْ “Allah’a iman ettim de, sonra da dosdoğru ol.”[4] diyerek, iki cümlelik “cevâmiü’l-kelim” ile, bütün itikadî ve amelî esasları câmi bulunan istikameti hatırlatmıyor muydu?

Hâlinde istikamet olmayan hak yolcusunun bütün sa’y ü gayreti boşa gideceği gibi, israf ettiği zamandan ötürü de böyle birinin her zaman sorgulanması söz konusu olabilir. Yolun başında, neticeye ulaşmak için istikamet şart ve bir yol azığıdır; sülûkün nihayetinde ise, Hakk’ı bilmenin bedeli, Hak marifetine ermenin de şükrüdür ki vacip sayılır. İşin başında zikzakların yaşanmaması, yol esnasında ferdin kendini murakabesi, nihayette de O’nunla alâkalı olmayan bütün düşünce ve davranışlara karşı kapanması, istikametin önemli alâmetlerindendir..

كَسِي دَانَم زِاَهْلِ اِسْتِقَامَتْ             كِه بَاشَدْ بَر سَرِ كُويِ هِدَايت

بَا اَنْوَار هُوِيت جَان سُپرده           زِاُوسَـاخِ طَبِيعَت پَـاك مُرْدَه

“İstikamet erlerinden birini bilirim ki, hidayet köyünün başını tutmuş durur. Bu, hüviyet nurlarına canını ısmarlamış ve tabiat kirlerinden pak olarak ölmüştür.” diyen hak dostu ne hoş söyler!

Kul, her zaman istikametin talibi olmalı, keşf ü kerametin değil; zira istikameti isteyen Allah, harikulâdelere dilbeste olan da kuldur. Bizim gönül kaptırdıklarımız mı, yoksa Allah’ın istedikleri mi..?

Bâyezid-i Bistâmî’ye: “Falan kimse suda yürüyor, havada uçuyor.” dediklerinde, Hazret: “Balıklar, kurbağalar da suda yüzüyor; sinekler, kuşlar da havada uçuyor. Görseniz ki bir adam seccadesini suya sermiş yüzüyor veya havada bağdaş kurmuşoturuyor; zinhâr ona iltifat etmeyiniz! Onun hâl ve hareketlerindeki istikamete ve onların da Sünnet’e uygunluğuna bakınız!”[5] buyurur.. ve bize, harikalar atmosferinde pervaz etmeyi değil, istikameti ve kulluk zemininde yüzü yerde olmayısalıklar…

İstikamet, Hakk’a kurbet yolunda üç basamaklı bir merdivenin son basamağıdır. İlk menzil “takvîm”dir ki; hak yolcusu, bu mertebede İslâm’ın nazarî ve amelî bölümlerinde temrinat yapa yapa onu tabiatının bir parçası hâline getirerek, bir ölçüde nefsini aşmaya muvaffak olur. İkinci menzil “ikamet” ve “sükûn”dur ki; sâlik, âlem-i emre ait mesâvîden –ki riya, süm’a, ucub gibi kullukla telifi imkânsız yaramaz şeylerdir– uzaklaşarak, kalbini şirke ve şirk şaibelerine karşı korumaya alır. Üçüncü menzil, “istikamet”tir ki, bu makam, Hak yolundaki seyyaha sır kapılarının aralandığı makamdır ve ilâhî vâridâtın keramet ve ikram unvanıyla indiği kutup noktadır. Bu mânâdaki istikamet, ehl-i hak arasında bilinegeldiği şekliyle çok defa âdiyattan sıyrılarak, “yedullah” kuşağında “kadem-i sıdk” üzere yaşamaktır ki, burası aynı zamanda ilâhî eltâfın sağanak sağanak olduğu bir harikalar iklimidir. Bu iklimde çiçekler hiç solmaz.. burada yamaçlar kar-kış bilmez.. ve burada hep baharlar tüllenir durur ki وَأَنْ لَوِ اسْتَقَامُوا عَلَى الطَّرِيقَةِ لَأَسْقَيْنَاهُمْ مَاءً غَدَقًا beyanı[6] da bu temâdi ve ölümsüzlüğü beyan etmektedir. Zira, âyette سَقَيْنَا yerine أَسْقَيْنَا buyrulması bu gerçeğe parmak bastığı gibi, مَۤاءً غَدَقًا’nın bol su mânâsına gelmesi ve اِسْتَقَامُوا’daki س’in de talebi tazammun etmesi, burada bize bilhassa şu hususu hatırlatmaktadır: Siz tevhid üzere taleb-i ikamet, Allah ve Resûlü’yle aranızdaki ahitlere riayet ettiğiniz ve ilâhî hudutları da koruyup-kolladığınız sürece, suyu kesilmez bu çeşme hep akacaktır.

Efendimiz de, bu hususa temas buyurarak: “Kulun kalbi müstakim olmadıkça imanı müstakim olamaz, lisanı dosdoğru olmayınca da kalbi müstakim olamaz.”[7] ferman ederler. Bir başka beyanlarında ise: “Her sabah insanoğlunun uzuvları lisana karşı: ‘Bizim hakkımızda Allah’tan kork; zira sen müstakim olursan biz de müstakim oluruz; sen eğri-büğrü olursan biz de eğriliriz’ derler.”[8] diye önemli bir mevzuu ihtarda bulunur.

Son olarak bir can alıcı hatırlatmayı da Es’ad Muhlis Paşa’dan dinleyelim:

“ İstikamette gerektir reviş-i[9] sıdk u sebat

Kademin merkeze koy, devrede perkârın[10] ucu.”

اَللّٰهُمَّ اهْدِنَا الصِّرَاطَ الْمُسْتَقِيمَ

وَصَلِّ وَسَلِّمْ عَلٰى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ سَيِّدِ الْمُتَّقِينَ وَاٰلِه۪ أَجْمَعِينَ

^[1]      “ ‘Rabbimiz Allah’tır.’ deyip sonra da istikamet üzere doğru yolda yürüyenler yok mu, işte onların üzerine melekler inip, ‘Hiç endişe etmeyin, hiç üzülmeyin ve size vaad edilen cennetle sevinin!’ derler.” (Fussilet sûresi, 41/30)

^[2]      Tirmizî, tefsîru sûre 56 (6).

^[3]      Hûd sûresi, 11/112.

^[4]      Bkz.: Müslim, îmân 62; Ahmed İbn Hanbel, el-Müsned 4/385.

^[5]      Ebû Nuaym, Hilyetü’l-evliyâ 10/40; el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân 2/301.

[6]      “(Allah Teâlâ şöyle buyurur: İnsanlar ve cinler) eğer Allah’ın yolunda dosdoğru yürüselerdi, onlara bol yağmur verir, rızıklarını bollaştırırdık.” (Cin sûresi, 72/16)

^[7]      Ahmed İbn Hanbel, el-Müsned 3/198; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr 10/227.

^[8]      Tirmizî, zühd 60; Ahmed İbn Hanbel, el-Müsned 3/95.

^[9]      Gidiş, hâl, tavır.

^[10]    Pergel.

Dolaşıp duruyorum her dem âvâre âvâre;

Ey Sevgili, Sendedir derman bu onulmaz derde,

Dönmüş bütün vuslat demleri birer âh u zâre.

Cefalar içindeyim n’olur uzak durma benden!

Sana yönelenlere Sen candan bir vefâdârsın;

Gönlüm hep Seni heceliyor, vazgeçemem Senden,

Nurefşân ikliminle Sen bize dâru’l-emânsın.

Bakıver garip gönlüme, deyiver “Artık yeter!”

Dinsin o hiç dinmeyen sinemin âh u enîni;

Derûnumda Sensizlik ateşte yanmadan beter,

Teveccüh kıl garibin gönlüne sevindir beni.

Sensin var oluştan gâye, hiç renk atmayan çiçek,

Seninle yaşanmıştı her an bahar üstü bahar;

Sen teveccüh ediversen nevbaharlar gelecek,

Gözlüyor gözlerimiz Seni ey yâr-ı vefâdâr…

Asırlar var günlerimiz hep kederle geçiyor,

Bu târumâr gönüller otağın ve billur köşkün;

Şeytan o Sensiz sinelere bayraklar dikiyor,

Duygular târumâr, yığınlar hakikate küskün.

Zevkli bir çile şimdi yollarda Seni beklemek,

Geleceğin hayallerimizi süslüyor her dem;

Bugün-yarın deyip hep Sana doğru emeklemek,

Bu bekleyiş kapı kullarına en büyük erdem…

***

Hayatın hemen her safhasında bu açık uçları görmek mümkündür. Açık uçların kullanımı, insanın ve diğer canlıların doğumundan itibaren başlar. Onun beslenmesi, eğitimi, yetiştirilmesi, sosyalleştirilmesi hep bu açık uçlar sayesinde devam eder. Organik yapı olarak da doğumdan sonra bebeğin her bir organı ile ilgili açık uçlar (büyüme noktaları), her bir organınki farklı olmak üzere, belli bir yaşa kadar açık kalmaya devam eder, yani organlar, dolayısıyla bütün vücut büyür, gelişir.

Bu açık uçlar, hastalık gibi değişik sebeplerle hasara uğrarsa, o organ gerektiği gibi gelişemez. Bundan dolayı, çocuklarla ilgili ameliyatlarda bu büyüme noktaları olan açık uçlara zarar verilmemeye çalışılır. Benzer mekanizmalar diğer canlılar ve bitkiler için de geçerlidir.

Devamlı gelişen ve değişen toplum hayatında da uygulamalar, düzenlemeler ve kanunlar, bu açık uçlar dikkate alınarak yapılmalıdır. Belirli zaman dilimlerinde, bazı konularda yeniliklere ve değişimlere ihtiyaç vardır.

Sürat Çağı

Günümüzdeki ulaşım ve iletişim vasıtaları, hayatı çok kolaylaştırmış ve dünyayı adeta küçük bir köy haline getirmiştir. Her ülke ve her kültür, bundan nasibini almıştır. Bu konularla ilgili gelecekte daha nelerin olabileceği tam kestirilemese de insanın şimdi aklına bile gelemeyecek kolaylıkların geliştirilebileceği gözden ırak tutulmamalıdır.

İnsanlık yararına olabilecek şeyler çok çabuk yayılıp öğrenilebildiği gibi, insan için zararlı olabilecek şeyler de aynı hızla yayılmaktadır. Bu çerçevede eskiden insanı tehdit etmeyen veya ona tehdit olmayan bazı şeyler, bugün insan sağlığını, huzurunu, mutluluğunu tehdit eder hale gelmiştir.

Bu değişim, insanın hem organik hem de psikolojik yapısını müspet veya menfi yönde etkilemektedir. Yiyeceklerin daha albenili görülmesi veya daha uzun süre saklanabilmesi için insan vücuduna lazım olmayan, hatta aksine zararlı olan maddeler ilave edilince, bunlar ileriki zamanlarda organik yapıları bozarak hastalıklara sebep olabilmektedir. İlk içilmeye başladığı zamanlarda, zararlı etkileri henüz tespit edilmemesi sebebiyle, sigara zararlı olarak görülmemişti. Daha sonra ne kadar zararlı olduğu anlaşıldı. Benzer şekilde başta bugün alınan gıdalar olmak üzere, her konunun belli bir zaman sonra faydalı veya zararlı etkileri anlaşılacaktır.

Öte yandan insana pek faydası olmayan, sadece birilerinin para kazanması için geliştirilen uygulamalar da insanı belki geçici olarak meşgul etmekte ama psikolojik olarak kalıcı hasarlara sebep olabilmektedir.

Çıkmazlara Düşmemek

Açık uçlar herkesin, her yerde, her zaman kullanılabileceği imkân ve fırsatlardır. İnsanın hiçbir zaman bir yere, bir konuya, bir kişiye veya kişilere takılıp kalması, mutlaka çıkış yollarının, açık uçların olabileceğini bilmesi gerekir. Savaş Sanatı kitabında Sun Tzu, savaş tekniklerinden ziyade bu gibi konuları işlemektedir. Savaş esnasında insanın en azılı düşmanı karşısında, her yönüyle onu bitirebileceği bir durumda bile, ona kaçıp kurtulabileceği bir açık kapı bırakması gerekir der. Bu, çok önemli bir stratejidir. Böylece, toptan imha yapılmamış ve belki de ileride dost olunabilecek insanlar kazanılmış olur.

Kalbi besleyen ana damarların yanında bir de kollateral denilen ara damarlar vardır. Ana damar tıkanınca kan, bu ara damarlardan geçerek vazife görmeye devam eder. Bunlar da yetersiz kalırsa, o zaman yeni bir açık uç oluşturulur, yani bypass ameliyatı yapılarak kalbin beslenmesi sağlanır.

Çıkmazlar sarmalında kalındığında, mutlaka bir çıkış yolu olduğuna inanma, ümitli olma ve cesareti kaybetmeme, sabırla çıkış yollarını araştırıp bulma, açık uçları bilmeye bağlıdır. Bundan dolayı da açık uçlara, çıkış yolları da denir.

Aslan yavruları avlanmaya başladıklarında, ceylan yavrularının peşinden koşarlar, ancak bir süre sonra yorulup takip edemezler. İki veya üçüncü kovalamadan sonra, düz bir hat boyunca onları takip etme yerine kestirmeden giderek avlarını yakalarlar. Yani bir bakıma açık uçları keşfederler.

Tarihte zalim idarecilerden kaçan insanlar başka ülkelere göç etmişlerdir. Bu da aslında farklı bir açık ucu kullanmaktır. Böylece insanlar canlılıklarını devam ettirir ve körü körüne onların avı olmazlar.

Sivil toplum kuruluşları dâhil her türlü idarede usul, üslup, istişare, adalet, şeffafiyet gibi hususlara dikkat ederek ve kanunlara uyarak bu açık uçlar mutlaka kullanılmalıdır. Ayrıca içinde bulunduğumuz zamanın ve mekânın özellikleri de dikkate alınmak zorundadır.

İnsanî Vasıfları Muhafaza Edebilmek

İnsanın gerçekten insanlığa yakışır söz ve davranışlarıyla insan olarak kalabilmesi çok büyük bir önem arz etmektedir. Teknolojinin getirdiği çok kolay yollarla başkalarının hakkını yiyerek zengin olan, ama asla huzurlu ve mutlu olamayan insanlar, canavar haline dönüşebilmektedir. Elbette, eskiden de canavar haline gelen insanlar olmuştur, ama şimdi bu oran daha da artmış ve insanlığı tehdit eder hale gelmiştir.

Asıl mesele, ilmî ve teknolojik gelişmeleri insanoğlunun faydasına kullanabilmektir. Bundan dolayı hemen her konuda, açık uçları en iyi şekilde kullanarak insanın bir canavar olarak değil dini, dili, kültürü, ülkesi ne olursa olsun herkese gönlünü açan, kâmil bir insan olarak yetiştirilmesi hayatî bir meseledir.

Kişiler arası ilişkilerde insan, tamiri güç olacak söylem ve eylemlerden kaçınmalıdır. Her yönüyle kendisi haklı bile olsa, bazen susma tercihini kullanmakta fayda vardır. İnsanın söyleyeceklerini iradî bir süzgeçten geçirmesi, bazı açık uçlar bırakması, hem kendisini rahatlatır hem konuları daha sonra selim bir akılla değerlendirir hem de ilerisi için bir düşman değil dost kazanmış olur. Bunları yapmak, hele bir münakaşa esnasında bunları düşünebilmek kolay değildir, ama marifet de bunları önceden öğrenip uygulamasını yapabilmektedir.

Yenilenme ve Uyum

Herkesin kendisini düzenli olarak yenilemesi gereken bir çağda yaşıyoruz. Açık fikirli olabilme, herkesi kendi konumunda kabul edebilme ve anlayışlı olma, içinde yaşadığımız çağın olmazsa olmazlarındandır.

Günümüzde dünyanın her yerinden herkesle, her alanda görüşmeler yapmak mümkündür. Herkesin kendi dini, kültürü ve değerleri vardır ve bunları yaşayacaktır. Her kültürün verebileceği şeyler olduğu gibi alabileceği şeyler de olacaktır, ama bütün bunlar hiçbir zorlama olmadan, fıtrî seyrinde, herkesin kendi rızası ile olması gereken durumlardır.

Doğru, yerinde ve uygun bir usul ve üslupla, zamanın ve mekânın dili dikkate alınarak ve açık uçlar kullanılarak muhtemel problemler çözülecek veya asgariye indirilecektir.

Medeni ve entelektüel olmanın yanında gerçek insan olabilmek; adaletli, hakkaniyetli ve merhametli olmaya bağlıdır. Bir binadaki açık uçlar ne kadar önemli ise, sosyal hayatta da açık uçlar o kadar önemlidir. Vahyin feyzi, insanlığın ortak kültürel birikimi ve ilmi gelişmelerden istifade ederek açık uçları ve küllî kaideleri bulmamız mümkündür. Ortak akıl ile bunları geliştirip pratiğini yaparak gelecek nesillere örnek olabiliriz. Sulh adacıkları haline gelebilecek böyle bir dünyayı kim istemez ki?

بِسْمِ اللَّهِ الرَّحْمَٰنِ الرَّحِيمِ

قُلِ اللَّهُمَّ مَالِكَ الْمُلْكِ تُؤْتِي الْمُلْكَ مَن تَشَاء وَتَنزِعُ الْمُلْكَ مِمَّن تَشَاء وَتُعِزُّ مَن تَشَاء وَتُذِلُّ مَن تَشَاء بِيَدِكَ الْخَيْرُ إِنَّكَ عَلَىَ كُلِّ شَيْءٍ قَدِيرٌ[1]

İlâhî, emrinin âvâre bir mahkûmudur âlem;

Meşiyyet sende, her şey sende… Hiçbir şey değil âdem!

Fakat, hâlâ vücûd isbât eder, kendince, hey sersem!

Bugün, üç beş karış toprakta varlıktan vururken dem;

Yarın, toprak kesilmiş varlığından fışkırır mâtem!
İlâhî, “Mâlike’l-mülk’üm” diyorsun… Doğru, âmennâ.

Hakîkî bir tasarruf var mıdır insân için? Aslâ!

Eğer almışsa bir millet, edip bir mülkü istîlâ;

Eğer vermişse bir millet bütün bir mülkü bî-pervâ;

Alan sensin, veren sensin, senin hükmündedir dünyâ.

İlâhî, en asîl akvâmı alçaltırsın istersen;

Dilersen en zelîl eşhâsa izzetler verirsin sen!

Bu haybetler, bu hüsranlar bütün senden, bütün senden!

Nasıl tâ Arş’a yükselmez ki me’yûsâne bin şîven?

Ne yerler dinliyor, yâ Rab, ne gökler, rûhum inlerken!
Şu sessiz kubbenin altında insandan eser yokmuş!

Diyorduk: “Bir buçuk milyar!” Meğer tek bir nefer yokmuş!

Bu hissiz toprağın üstünde mazlûmîne yer yokmuş!

Adâlet şöyle dursun, böyle bir şeyden haber yokmuş!

Bütün boşlukmuş insanlık: Ne istersen, meğer yokmuş!
İlâhî, altı yüz bin müslüman birden boğazlandı…

Yanan can, yırtılan ismet, akan seller bütün kandı.

Ne ma’sûm ihtiyarlar süngüler altında kıvrandı!

Ne bîkes hânümanlar işte, yangın verdiler, yandı!

Şu küllenmiş yığınlar hep birer insan, birer candı!
Sabâhü’l-hayr-ı hürriyyet, ilâhî, leyl-gûn oldu;

Karanlık bir hezîmet her taraftan rû-nümûn oldu!

Şehâmet gitti; gayret söndü; kudretler zebûn oldu.

O mevcâ-mevc sancaklar ne müdhiş ser-nigûn oldu!

Sukutun dehşetinden kalb-i rahmet, belki, hûn oldu:
…

Sus ey dîvâne! Durmaz kâinâtın seyr-i mu’tâdı.

Ne sandın? Fıtratın ahkâmı hiç dinler mi feryâdı?

Bugün, sen kendi kendinden ümîd et ancak imdâdı;

Evet, sen kendi ikdâmınla kaldır git de bîdâdı.

Cihan kanûn-i sa’yin, bak, nasıl bir hisle münkadı!

Ne yaptın? “Leyse li’l-insâni illâ mâ-se’â”[2] vardı![3]

9 Ocak 1913

[1] “Yâ Muhammed, de ki: ‘Ey mülk ve hâkimiyet sahibi Allah’ım! Sen mülkü dilediğine verir, dilediğinden onu çeker alırsın. Dilediğini aziz dilediğini, zelil kılarsın. Her türlü hayır yalnız Senin elindedir. Sen elbette her şeye kadirsin.’” (Âl-i İmrân, 3/26).

[2] “İnsan, emek ve gayretinin neticesinden başka şey elde edemez.” (Necm, 53/39).

[3] Safahat, İstanbul: Sütun Yayınları, 2007, s. 175–177.