Evet Kur’ân, kâinata, eşya ve insan hakikatına fevkalâde çarpıcı bir uslûpla farklı bir bakış ortaya koymuştur ki, bu bakışla O, topyekün varlığı ve varlık içinde insanı bir bütün olarak ele alır ve tek bir noktayı bile ihmal etmeden her şeyi yerli yerine oturtur. Parçaların bütünle münasabetlerini, bütünün kendi cüzleri karşısındaki yerini en ince özellikleriyle sergiler.. ve bu koskoca ‘kitap’ ve muhteşem meşherle alâkalı insanın içinden geçen en küçük sorulara dahi değişik cevaplar verir. O, varlığın perde önü ve perde arkası esrarını en ince teferruatına kadar tahlil ederken, zihinlerde herhangi bir şüpheye kat’iyen mahal bırakmaz; evet Kur’ân, o inceden inceye tafsillerinde, ne akıllarda, ne mantıklarda, ne kalblerde, ne de hislerde herhangi bir boşluğa meydan vermez; O, insanın akıl, şuur, his ve idrakini öyle bir kuşatır ve dediklerini öyle bir kabul ettirir ki, O’nun bu aşkın tesiri karşısında âdeta insan, sıfat dairesini aşmış da Hazreti Zât’a açılmış hak yolcuları gibi hayretten dehşete, dehşetten kalaka yürür, haşyetle iki büklüm olur ve kendi kendine, ‘Rabbin kelimelerini yazmak için denizler mürekkep olsaydı, hatta ona bir misli daha ilâve edilseydi, denizler bitip gidecekti ama, onun (teşriî ve tekvînî emirleriyle alâkalı) kelimeleri bitmeyecekti’[1] diye mırıldanır. Kur’ân, işte bu tükenmez kelime hazinelerinin altın anahtarı; iman da, bu esrarlı anahtarın dişleri ya da şifreleridir. Ben, bu anahtar ve bu şifreleri elinde bulunduran birinin kâinat, eşya ve insanla alâkalı temel meselelerde başka bir şeye ihtiyaç duyacağına ihtimal vermiyorum.

Kimse, benim, bu perişan sözlerimle Kur’ana methiye düzdüğüm vehmine kapılmamalıdır. Evvelâ, ben kim oluyorum ki, O’nu methedeyim.

Onu vasfederse vasfeder Hazreti Vassaf;

Dün ve bugün melekûtta rûhanîler saf saf.

Bir ta’zim ederler ki O’nu, sanırsın tavaf.

Ondaki bu harikulâde mazhariyetleri mücerret söz cevherleri açısından göremeyenler çıkabilir; ancak vicdanlarını kullananların, hiçbir zaman yanılmadıkları da açıktır. Hele bir de şimdiye kadar O’nun cihan çapındaki o müthiş tesirine bakabilmişlerse…

Kur’ân, yeryüzünü şereflendirdiği o ilk dönemde, hem ruhlarda, hem akıllarda, hem de gönüllerde tasavvuru imkânsız öyle bir tesir icra etmiştir ki, O’nun o ışıktan atmosferinde, yeniden hayata uyanan nesillerin mükemmeliyeti, O’nun hakkında başka mucizeye ihtiyaç bırakmayacak ölçüde bir harikadır ve bu insanların, dinleri, diyanetleri, düşünce ufukları, ahlâkları, kulluk esrarına vukufları ve marifetleri açısından benzerlerini göstermek de mümkün değildir. Doğrusu Kur’ân, o çağda, Sahabe unvanıyla öyle bir nesil yetiştirmiştir ki, bu nesil meleklerle eş değerdedir dense mübalâğa edilmiş sayılmaz. Aslında O, bugün bile, yürekten kendine yönelenlerin gönüllerini aydınlatmakta ve O’na ruhunu açabilenlere varlığın en mahrem sırlarını fısıldamaktadır. Öyle ki, kalb, şuur, his ve idrakleriyle O’nun atmosferine girenlerin birden bire duyguları, düşünceleri değişmekte ve herkes belli ölçüde de olsa kendini, bir farklı âlemde hissetmektedir. Evet, insan O’na bir kere yürekten yönelebilse, bir daha da tesirinden kurtulamaz. Kur’ân, atmosferine çekebildiği talebesini öyle yumuşatır, öyle inceltir, öyle yoğurur ve şekillendirir ki, insan kendi kendine bir şey olacaksa, ancak bunun sayesinde olur; hatta çok defa, olmazlar bile O’nun gölgesinde tabiî bir oluşum sürecine girer; girer ve herkesi dehşete sevkeder. Kur’ân; ‘Eğer dağlar yürütülecek olsaydı, bu Kur’ân’la yürütülürdü, yeryüzü paramparça olup ve ölüler konuşturulabilseydi, o da yine bu Kur’ân’la olurdu’[2] der; der zira O, kalblerde, şuurlarda, hislerde, akıllarda öyle bir tesir icra etmiştir ki, O’nun bu müessiriyeti, dağları yürütmekten, yerküreyi paramparça etmekten, ölüleri konuşturmaktan ve nice bin seneden beri çürümüş cesetlere can vermekten daha geri değildir.

Her biri birer kalb ve ruh kahramanı olan Sahabî topluluğu, Kur’ân’ın feyyaz ve bereketli ikliminde neş’et etmiş aşkın bir cemaattir. Onlar, arzın büyük bir bölümünde ve insanlığın beşte biri üzerinde o denli derin bir tesir icra etmişlerdir ki, dağları söküp atma, cansız cesetlere hayat olma ve arzı semaya bağlama ölçüsündeki bu harika işte, onlarla boy ölçüşecek bir başka toplum göstermek mümkün değildir. Kur’ân’a gönül veren, O’nun semavî disiplinleriyle yoğrulup şekillenen, daha doğrusu, ruhta, mânâda Kur’ân’laşan bu insanlar, o Furkan’la olmazları oldurmuş; ölü ruhlara ebedî varolmanın yollarını açmış; arzın şeklini değiştirmiş; temas ettikleri toplumlara ötelerin zevkini duyurmuş; düşünceler üzerindeki zincirleri kırmış; ağızlardaki fermuarları çözmüş; hilkatteki müstesna yeri açısından insanoğlunu yeniden Allah’ın oturttuğu tahta oturtmuş; ona yitirdiği itibarını iade etmiş; kâinat, eşya ve insanı yeni baştan yorumlamış; tekvînî emirlerle teşriî kurallar arasındaki o derin ve sırlı münasebeti bir kere daha vurgulamış; kalb, irade, his ve şuurun nihaî gayelerini belirleyip ortaya koyarak, insan rûhundaki izafî, nisbî ve potansiyel değerlerin inkişaf ettirilme usûl ve esaslarını harekete geçirip düz insanı, insan-ı kâmil olmaya yönlendirmiş ve böylece ona, gözünün iliştiği, duygularının ulaştığı, kalbinin hissettiği her şeyde Kudret ve İradesi Sonsuz’un mevcudiyetini duyurmuş ve her şeyi götürüp, gerçek sahibine bağlamıştır.

Bir mü’min, bu ölçüde gözü-gönlü açık, duyguları ve rûhu uyanık, düşünce ve zihni de Allah’a bağlı ise, o kimse, cismaniyete ait bütün basitliklerden uzaklaşmış; hayatı daha bir başka şekilde duymaya başlamış ve duygular dünyasının sınır ötesine uyanmış sayılır ki, böyle bir hakikat eri, her nesnede, varlığın her parçasında Allah’ın ilminin dalgalandığını, Kudret elinin işlediğini hisseder ve bir ürperti duygusu, bir yakınlık şuuruyla ümit ve haşyeti iç içe yaşar; dünyevîliği içinde öbür alemin en son noktalarında dolaşır. Nefes alırken ümit ve beklentilerle alır, verirken de mehafet ve mehabetle verir. Hep Kur’ân’ın haritalandırdığı çerçeve içinde ve çizgiler arasında gezinir, gezinir ve hayatını sürekli maiyyet televvünlü yaşar.

Dipnotlar

[1] Kehf sûresi, 18/109.

[2] Bkz. Ra’d sûresi, 13/31.

Işık Nedir?

“Hayatımın geri kalanını ışığın ne olduğunu düşünerek geçireceğim!”[1] Albert Einstein

Işık, insan gözünün algılayabildiği elektromanyetik dalgadır.[2] İsminden de anlaşıldığı gibi, elektromanyetik dalgalar, birbirine dik olarak salınan elektrik alan ve manyetik alandan oluşur. Elektrik alanındaki değişiklik manyetik alanın, manyetik alandaki değişiklik de elektrik alanının vücuda gelmesine vesile olur ve bu alanların birbirine dönüştürülmesiyle elektromanyetik dalga ortaya çıkar. Elektromanyetik dalgalar, mekanik dalgalardan farklı olarak yayılmak için bir ortama ihtiyaç duymadıkları için, yalnızca hava ve katı maddeler aracılığıyla değil, uzay boşluğunda da yayılabilir.[3]

İnsan gözünün algılayabileceği ışığın dalga boyu 400 nm ile 780 nm arasındadır. Görünür ışığın dalga boyu, kızıl ötesinden kısa (780 nm – 1 μm), mor ötesinden uzundur (100 nm – 400 nm).[4] Işığın boşluktaki hızı yaklaşık 300.000 km/s’dir. Işık, dalga boyuna göre göze farklı renklerde gözükür. Temel ışık renkleri; kırmızı, yeşil ve mavidir. Diğer renkler bu üç rengin karışımıyla elde edilir. Üç rengin bir arada olması, beyazın varlığına vesile olur. Hiçbir ışığın olmaması durumundaysa siyahın ortaya çıkması takdir edilir.[5]

Işık Dalgadır

Christiaan Huygens (1629–1695), 1678 yılında “Huygens ilkesi”ni tanımlamış ve ışığın dalga olduğu hipotezini savunmuştur. Huygens ilkesine göre, bir dalganın çarptığı her nokta, dairesel veya küresel yeni bir dalganın başlangıç ​​noktasıdır. Bir dalga sınırı üzerindeki her bir nokta, başka bir başlangıç dalgasının merkezini oluşturmaktadır. Bu küresel dalgacıklar, tekrar yeni bir dalga sınırı oluştururlar ve dalgalar bu şekilde yayılarak ilerler.[6] Huygens ayrıca ışığın doğrusal yayılması gerektiğini ifade etmiştir. Ona göre ışınlar, dalgalar hâlinde çıkıp doğrusal olarak yayılırlar. Huygens ilkesiyle birlikte dalgalı ışık modeli, optikte yerini almıştır.[7]

Işık Parçacıktır

Isaac Newton (1643–1727) bir prizma ile gerçekleştirdiği deneyleri delil göstererek ışığın bir parçacık akışı şeklinde yayıldığı tezini savunmuştur. Buna “ışığın parçacık teorisi” ismini vermiştir. Işık parçacıklarının her biri kırılana, yansıtılana ya da saçılana kadar düz bir yolda ilerlemektedir.[8] Newton, ışığın kırılma ve yansıma özelliğinin, ancak ışığın parçacıklardan oluşması ile açıklanabileceğini savunuyordu. Newton, teorisini kesin olarak ifade etse de ortada henüz izah edilemeyen iki önemli detay vardı:

1. Eğer ışık tanecik olarak yayılıyor ise o hâlde ışık kaynağının, bu parçacıkları yaydığı zaman bir kütle kaybına uğraması gerekirdi.
2. Eğer ışık gerçekten parçacıklardan oluşuyorsa, iki ışın birbirinin içinden geçtiği zaman parçacıklardan bazıları birbiriyle çarpışmalı ve birbirlerinin yolunu saptırmaları gerekirdi, ancak böyle bir sapmanın gerçekleşmediği, yapılan gözlemlerle ortaya konulmuştur.[9]

Thomas Young ve Çift Yarık Deneyi

1803 yılında, Thomas Young (1773–1829), Newton’un ışığın parçacık teorisini tekrar ele aldı. Maksadı, bu deneyin izah edilemeyen kısımlarını netliğe kavuşturmaktı. Bunun için “çift yarık” adıyla bilinen deneyini yaptı. Bu deney için çok basit üç şey kullandı:

1. İğne deliğinden geçen güneş ışığı.
2. Ortasında iki yarık olan bir tabaka (bundan dolayı deneye çift yarık deneyi denilmiştir).
3. Işığın yansıyacağı bir projeksiyon ekranı.

Young, ortasında iki yarık olan bir tabakaya ışığı gönderdi. Young’a göre, ışık bir tanecik ise, tabakanın arkasındaki, ışığın yansıyacağı projeksiyon ekranında parçacıkların çarpmasıyla oluşan iki paralel çizgi görünecekti. Bu durumu, bir silahtan iki yarığa kurşun atılması gibi düşünebiliriz. Yarığın arkasında kurşunların değdiği yerlerde iki paralel çizgi oluşmalıydı. Fakat Thomas Young projeksiyon ekranında, ancak dalgaların oluşturabileceği bir desen oluştuğunu gördü. Bu desende, ortada dalgaların yığılmasından dolayı koyu bir şerit, hemen yanında, dalgaların birbirini yok etmesinden dolayı beyaz bir şerit ortaya çıktını fark etti ve daha sonra bu desenin tekrar ettiğini gözlemledi.[10] Young’ın bu deneyi, ışığın belirli özelliklere sahip bir dalga olduğunu ispatlıyordu.

Tam da ışığın dalga olarak yayıldığı ispatlanmışken, Albert Einstein (1879–1955), 1905 yılında yapmış olduğu fotoelektrik etki deneyi ile tartışmanın seyrini bir kez daha değiştirecekti.

Albert Einstein ve Fotoelektrik Etki

Einstein, deneyinde daha önce ışık üzerinde çalışmış iki fizikçinin bilgilerini kullandı. Bunlardan birincisi; Elektromanyetik dalgalar üzerindeki çalışması ile elektrik teorisinin temellerini atan James Clerk Maxwell (1831–1879) idi. Maxwell’in klasik dalga teorisine göre, yayılan elektronların enerjisi, çarpan ışığın şiddeti ile orantılı olmalıydı.[11] Diğer bir fizikçi ise Quantum fiziğinin kurucusu olarak kabul edilen Max Planck (1858–1947) idi. Max Planck’in foton hipotezine göre, ışık “foton” olarak adlandırılan belirli enerji paketlerinden oluşuyordu.[12] Ayrıca Planck, “Planck Sabiti” ile ışığın frekans ve enerjisi arasındaki matematiksel ilişkiyi tespit etti.

Einstein, yaptığı deneyde, bir ışık kaynağından bir metal yüzeye mor ötesi ışınlar göndermiş ve belli frekanstaki ışınların, belli hızlarda elektronların kopmasına sebep olduğunu, metal yüzeyine düşen ışığın frekansı ile kopan elektronların hızı arasında matematiksel bir ilişki bulunduğunu tespit etmiştir.[13] Yani ışın veya başka herhangi bir elektromanyetik dalga, bir metal yüzeye çarptığı zaman, enerjinin ve impulsun (itme) korunumu kanununa göre, foton enerjisini ve itme gücünü elektronlara aktarıyordu. Belli bir enerjiye sahip fotonlar, metal yüzeyden elektronları sökebiliyordu.[14] Bu durumu, bir misketin diğer bir miskete çarpması sonucunda, çarpan misketin büyüklüğü ve hızına bağlı olarak duran misketi savurması gibi düşünebiliriz. Bu da ışığın parçacık karakteri taşıdığının ispatıydı. Bu deneyi ile Albert Einstein, 1921 yılında Nobel Fizik Ödülünü aldı.

Louis de Broglie ve Madde Dalgaları

Yine başa dönülmüş ve ışığın parçacık olduğu tezi güçlenmişti. Tam da bu dönemde atom fiziği ve kuantum mekaniği alanındaki çalışmalarıyla tanınan Louis de Broglie (1892–1987), 1924 yılında dalga ve parçacık özelliğini taşıyan “madde dalgaları”[15] kavramını ortaya attı. Einstein’ın fotoelektrik etki ve Max Planck’ın kuantum mekaniğindeki çalışmalarını birleştirerek ışığın yayılırken dalga özelliği, bir ölçüm aleti ile gözlemlenirken parçacık özelliği gösterdiğini ispat etti. De Broglie, “De Broglie denklemi”[16] ile dalga özelliği olan “dalga boyu” ve tanecik özelliği olan “impuls” kavramlarını bir araya getirmiştir. De Broglie, bu istisnaî durumu, “dalga-parçacık ikiliği” olarak tanımlamış, iki tarafın da tatmin olacağı bir izah getirmiş ve tartışmaya bir süre için son vermiştir. Louis de Broglie, 1929 yılında “Madde Dalgaları” çalışması ile Fizik Nobel Ödülüne layık görülmüştür.[17]

Işıktaki Hikmetler

Işık, her şeyi sayısız hikmetle yaratan Rabbimizin harikulade icraatlarından biridir. Işıktaki en önemli hikmetlerden biri fotosentezdir. Fotosentez, klorofile sahip bazı canlıların ve bitkilerin, kendilerine ihsan edilen mekanizmalar vesilesiyle, karbondioksit ve suyu kullanarak organik madde ve oksijen üretmesidir. Fotosentezin gerçekleşebilmesi için ışığa ihtiyaç duyulur.^[18] Işığı oluşturan fotonların, bitkinin yaprağına ulaşması ile belli tepkimeler sonucu oksijen açığa çıkarılır. Bu da bitkilerin ve hayvanların solunum yapmasını sağlayan atmosferdeki oksijenin temel kaynaklarından biridir.

Kendini tanıttırmayı ve sevdirmeyi murat eden Rabbimizin takdiriyle, meyvelerin olgunlaşması, bizim için harika güzelliklere bürünmesi ve eşsiz lezzetleri almasında güneş ışınları istihdam edilir.[19] “Allah’a halife olduğunun şuuruna varan bir insan, baktığı her yerden kendisini Allah’a ulaştıracak menfezler açar, şehrahlar oluşturur. Allah’a götüren yolların mahlûkatın nefesleri sayısınca çok olmasının anlamı da budur.”[20] Kâinattaki her varlık, lisan-ı hâliyle, “Beni ancak Allah (celle celâluhu) yaratabilir.” demektedir.

Dipnotlar

[1] “Memorable Albert Einstein Quotes“, www.asl-associates.com/einsteinquotes.htm

[2] “Light”, www.britannica.com/science/light

[3] “Anatomy of an Electromagnetic Wave”, science.nasa.gov/ems/02_anatomy

[4] “Licht – Physikalische Eigenschaften”, www.vision-doctor.com/physial-eigenschaften-licht.html

[5] “Işık Nedir?”, isikvesiz.weebly.com/i351305k-nedir.html

[6] “Das huygenssche Prinzip”, www.lernhelfer.de/schuelerlexikon/physik-abitur/artikel/das-huygenssche-prinzip

[7] “Huygens İlkesi Nedir”, www.muhendisbeyinler.net/huygens-ilkesi-nedir/

[8] “Isaac Newton ve Işığın Parçacık Teorisi – Işık Dalga mı, Yoksa Parçacık mı?”, bilimintarihi.org/bilim-tarihi/isaac-newton-ve-isigin-parcacik-teorisi-isik-dalga-mi-yoksa-parcacik-mi/

[9] A.g.e.

[10] “Echoes of the past: Young’s experience at the heart of the new method of X-ray spectroscopy”, sudonull.com/post/3181-Echoes-of-the-past-Youngs-experience-at-the-heart-of-the-new-method-of-X-ray-spectroscopy

[11] “James ClerkMaxwell”, physik.cosmos-indirekt.de/Physik-Schule/James_Clerk_Maxwell

[12] “Quantenhypothese”, de.wikipedia.org/wiki/Quantenhypothese

[13] “Fotoelektrik Etki”, www.turkcebilgi.com/fotoelektrik_etki

[14] “Particle and wave-like behavior of light measured simultaneously”, www.sciencedaily.com/releases/2012/11/121101141107.htm

[15] “Wave Nature of Particle MCQs”, www.quickstudyhelper.com/wave-nature-of-particle-mcqs.html

[16] “Louis de Broglie Kimdir?”, cilginfizikcilervbi.com/louis-de-broglie-kimdir/

[17] “Liste der Nobelpreisträger für Physik”, dewiki.de/Lexikon/Liste_der_Nobelpreistr%C3%A4ger_f%C3%BCr_Physik

[18] “Işık Miktarının Fotosenteze Etkisini Gözlemleyelim”, bilimgenc.tubitak.gov.tr/makale/isik-miktarinin-fotosenteze-etkisini-gozlemleyelim

[19] “Wieso gibt es rote, grüne und gelbe Äpfel?”, www.simplyscience.ch/kids/wissen/wieso-gibt-es-rote-gruene-und-gelbe-aepfel

[20] M. Fethullah Gülen, “İnsanın Hilâfet Sorumluluğu”, fgulen.com/tr/eserleri/kirik-testi/insanin-hilafet-sorumlulugu

“Efkâr ve hissiyatın mecrâ-yı tabiîsi nazm-ı maânîdir. Nazm-ı maânî ise mantıkla müşeyyeddir. Mantıkın üslûbu ise, müteselsil olan hakâike müteveccihtir. Hakâike giren fikirler ise, karşısında olan dekâik-i mâhiyatta nâfizdirler. Dekaik-i mahiyat ise, âlemin nizam-ı ekmeline mümid ve müstemmiddirler. Nizam-ı ekmelde her bir hüsnün menbaı olan hüsn-ü mücerred mündemiçtir. Hüsn-ü mücerred ise, mezâyâ ve letâif denilen belâgat çiçeklerinin bostanıdır. Çiçeklerin bostanı, cinân-ı hilkatte cilveger olan ezhara perestiş eden ve şair denilen bülbüllerin nağamâtıdır. Bülbüllerin nağamâtına âheng-i rûhanî veren ise, nazm-ı maânîdir.”[1]

Üstad Hazretlerine göre, fikirler ve hisler için en uygun akış yolu, “nazm-ı maânî”dir. Nazm-ı maânî, mânâların intizamlı, sistematik, takip edilmesi kolay ve zihne, kalbe ve ruha hoş gelen bir tarzda inşa ve tanzim edilmesidir.

“Büluğ” kelimesiyle aynı kökten gelen ve “olgunlaşma” anlamına da gelen belâgatte[2] üç unsura dikkat çekilir: kelimeler, mânâlar ve nazım.[3] Nazım; maksada, ele alınan konuya ve muhataba en uygun kelime ve mânâları seçip inci gibi dizerek kavramlar arasında bir bağ teşkil etmek, “su gibi akma” anlamına da gelen “insicam”ı gerçekleştirmek, zihinler ve kalbler arasında sağlam bir kanal inşa ederek mânâ akışının sürekliliğini sağlamaktır. İnsicam, bir edebîkompozisyondaki fikirlerin birbiriyle mantıklı bir irtibat kurup intizamlı bir bütün teşkil etmesi demektir.[4]

Belâgatin en önemli unsuru nazımdır, sadece kelimeler veya mânâlar değil.[5] Maddî ve manevî olanı bir arada tutan ve perçinleyen nazımdır. Nazım; nurani bir sütun veya şeffaf ama sağlam bir çerçeve gibidir.[6] Lafız ve mânâlar bu görünmez, muhkem ve zarif yapıyla ayakta durur, birbirine bağlanır ve bir nakış teşkil eder. Bu yönüyle nazım, yaratılışı tanzim eden kader kalıpları gibidir.

Nazım, kelimeler, cümleler ve anlamlar arasındaki tenasübün ötesindedir. Nazım, bir metnin zarafetle nescedilmesi, güçlü bir şekilde dokunması, her unsurun yerli yerinde olmasıyla eksiksiz bir bütünlüğün his ve zevk edilmesidir.[7]

Nazım; bir cümlenin, bir önceki ve bir sonraki cümleyle, diğer alâkalı cümlelerle, metnin ana fikriyle, diğer metinlerle, metnin dışındaki zihnî tasavvurlar ve tasdiklerle ve hâricî hakikatlerle irtibatta olmasıdır. Akıl bu rabıtaları kurar, zihin fikreder, kalb hisseder, latifeler masseder ve ruh zevk eder. Mânâlar, nurlar ve feyizler özümsenir.

Kur’ân-ı Kerim öyle bir kitaptır ki ondan bir kelime çıkarılsa ve bütün Arap lisanı altüst edilse, ondan daha münasip bir kelime bulunamaz.[8] Kitabullah’ın taklit edilemezliği, benzerini telif etmede insanları ve cinleri âciz bırakan mucizeliğini ifade eden “i’caz”ın en mühim veçhelerinden biri, mahiyetindeki İlahî nazımdır.[9] Bu nazım öyle bir ruhtur ki insanların robotlara can verememesini akla getirir.

Kur’ân-ı Hakîm’in manevî tefsiri olan, yani mânâlarını bir arkeolog gibi açığa çıkaran, nurunu Kur’ân güneşinden alan Risale-i Nur Külliyatı’nı dikkatle okuduğumuzda, kalbleri ve akılları tasaffi etmiş asfiyada görüldüğü gibi, Üstad Hazretlerinin de böyle bir nazmın ve i’cazın cilvelerine mazhar olduğu fark edilebilir. Lüksemburg’daki özel bir lisede görev yapan bir arkadaşımız, öğretmenler odasında Sözler’in tercümesini okurken İngiliz Dili ve Edebiyatı alanında doktora yapmış olan bir İngiliz öğretmen merak ederek kitabı incelemek ister. Bir süre okuduktan sonra şöyle der: “Bu eser, İngilizceye yeni bir ruh kazandırmış.”

Nazımdaki anlam sürekliliği, mantık yardımıyla tesis edilebilir. Bilinenlerden bilinmeyenlere gitme metodu veya aklı hatalardan uzak tutma yolu olan mantık, zihinde tasavvur edilen önermelerle tasdik edilen hükümlerin ve zihnin hâricindeki hakikatlerin birbiriyle uyumlu olup olmadığını kontrol eder. Dil bilgisi hatasız beyanın, mantık da doğru düşünmenin kurallarını verir.[10]

Mantık; farklı tasavvurlar arasında ilişkiler kurarak hükümleri tasdik ederken yapılan akıl yürütmelerin sıhhatini teftiş eder. Zihinde tasavvur edilen kavramlar, başka kavramlara ve zihnin dışındaki gerçeklere işaret eder. Tefekkür, hâricîhakikatlere tekabül ederse tahkik gerçekleşir. Mevcudata Allah hesabına, mânâ-yı harfî nazarıyla bakarak, kalbe bağlı selim aklı kullanarak tahkik edilen mefhumlar ve mânâların nurları kalbe yerleşir, iz’an gerçekleşir.

İlim bir gıdadır. Aceleci zihin, hakikatin sadece kaymağını yemeye meyillidir. İlmin hazmedilmesi, dikkat ve tahkikle gerçekleşir. Hazmedilen ilim doyurur, paylaşılınca rahatsız etmez ve bereketlenir. Nurlu mantık kaideleri, zihni sathînazardan uzak tutar ve dikkate teşvik eder.[11]

Mânâ akışında kesintinin yaşanması; nazımda, insicamda ve mantık örgüsünde düğümler ve darboğazlar olduğuna işarettir. Anlamsızlık ve tutarsızlığın hissedildiği böyle bir durumda, bir metnin sathî yapısında, yani söz diziminde; dil bilgisi bakımından bir sıkıntı görülmese de metnin semantik boyutunda veya satır aralarındaki derin yapısında, mânâ akışını sekteye uğratan, gözle görülmeyen unsurlar mevcuttur. Mânâsı kapalı cümlelerde, muhatapların düşünce ve tahminlerini bölüp dağıtan, mânâsı açık cümlelerde ise hedefe ulaşmayı kolaylaştıran işaretler bulunur.[12]

Eşya ve hadiseler, canlı ve cansız şeyler, hâller ve sıfatlar, vakıalar ve münasebetler; zihne sembollerle yansır. Dil bu intikale aracılık eder. Talim-i esmâ, bir bakıma talim-i beyandır.[13] Rahman Rabbimiz, insana, işaretlerden işaret edilene intikal etme, sembollerle düşünebilme kabiliyetini ihsan etmiştir.

Bu ihsan sayesinde insan, hâricî hakikatleri enfüsüne sembolik olarak aktarabilme istidadına sahiptir. Kalbine doğan ve zihnine yansıyan mânâları da sözlü veya yazılı kelamla, hâl diliyle veya davranışla, sanat eserleri, mimarî yapılar veya tasarlanan herhangi bir nesneyle görünür ve paylaşılır hâle getirebilir. Beyan sıfatı olmasaydı ilim paylaşılamazdı. Fikirler ve hisler akacak bir mecra bulamazdı. Mânâlar hapsedilmiş hâlde kalır, kabiliyetler inkişaf etmezdi.[14]

Mantığın işleyiş tarzı, birbirini zincirleme takip eden hakikatlere dayanır. Zaman bir akıştır, hayat bir sürekliliktir, mânâ daimî bir hakikattir. Kelimeler fâni, anlamlar ölümsüzdür. Mânâlar, zamansız Zat’ın (celle celâluhu) şuunat, sıfat ve esmasının cilveleri olarak muhafaza edilir. Bu âlemde eşyanın hakikati sabittir, şeyler gelip geçicidir.[15]

Kutsî hakikatlerin cilvelerini okuyan ve latif nüktelere intikal etmeyi başaran, zahirden bâtına geçen fikirler, hakikate girer,[16] ele alınan konuların iç yüzlerindeki inceliklere nüfuz eder. Mevzuların derunundaki nükteler, âlemdeki kusursuz nizam (sistem) ile uyum ve yardımlaşma içindedir. Zat-ı Akdes’in lahutî cilveleri, ruhlarda, kalblerde, akıllarda, zihinlerde, kelimelerde, nesnelerde ve hadiselerde, birbirine ayna olacak, birbirini şerh edecek şekilde yansır. Nizamsız tekvin olmaz. Yaratılış, mantığı gerektirir.

Kusursuz nizamda yer alan her somut güzellikte, soyut bir güzellik gizlidir. Görülenin cemali, görülmeyenin hüsnünü aksettirir.

Mücerret güzellik; “ulvî keyfiyetler, üstün nitelikler ve çok ince hisler” şeklinde tarif edebileceğimiz belâgat çiçeklerinin bahçesidir. Bu bahçede salınan çiçeklere gönüllerini kaptıran şairler ve müellifler bülbül gibi şakırlar. İşte iki misal:

“Şimdi hayatının saadet içindeki kemâli ise: Senin hayatının aynasında temessül eden Şems-i Ezelî’nin envârını hissedip sevmektir. Zîşuur olarak O’na şevk göstermektir. O’nun muhabbetiyle kendinden geçmektir. Kalbin göz bebeğinde aks-i nûrunu yerleştirmektir.”[17]

“Tabiatta mimarî, semalarla iç içe gibidir. Dağların, o mehîb edalarıyla başlarını semanın eteklerine dayamış gibi görünmeleri; göklerin, bu şiddetli vuslat arzusuna karşı kendilerini salıvermeleri, evet bu mimarî, bütünüyle ne tatlı bir remizdir! İnsan hayali, çiçeklere konup kalkan arılar gibi, onun güzelliğinin akislerine kona kalka ufka kadar ilerler… Oraya ulaşınca da yeniden başlayacak bir seferle, yolların gökler ötesi sonsuza doğru uzayıp gittiğini sanır. Sanır da ruhunun derinliklerinde ötelere ait nağmeler duymaya başlar. Hülyalarıyla bu âlemde uzun süre kalmayı başaranlar; sevdasıyla yanıp tutuştukları, hasretini vicdanlarında duydukları hakikî Sevgili’nin vuslatına erer ve bu tatlı rüyadan uyanmak istemezler.”[18]

Bülbüllerin nağmelerine ruhanî âhenk ve tenasüp veren şey, nazm-ı maânidir.

Hayırlı ve semereli bir hayat; O’nun adına tekrar tekrar başlamak, seyahate çıkılan yere dönüp yeni bir sefere çıkmak, bütün seferlerin sonunda iştiyakla O’na dönmektir.

Dipnotlar

[1] Bediüzzaman Said Nursî, Muhâkemât, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 63.

[2] Semira Karuko, El-Câhız ve Belâgat, İstanbul: Etkileşim Yayınları, 2014; Rasim Soylu ve Mehmet Emin Kahraman, “Asar-ı Bediiyye’de Belâgat ve Göstergebilim”, Ekev Akademi Dergisi, yıl: 19, sayı: 64 (Güz 2015), s. 228.

[3] Hamid Naseem Rafiabadi, World Religions and Islam: A Critical Study Part-1, New Delhi: Sarup & Sons, 2003, s. 248.

[4] Nouman Ali Khan, Sharif Randhawa, Divine Speech: Exploring the Qur’an as Literature, Euless, TX: Bayyinah Institute, 2016, s. 281.

[5] Abdülkâhir el-Cürcanî, Delailu’l- İ’caz, tashih ve haşiye: M. Reşid Rıza, Beyrut: Daru’l-Kütübi’l-İlmiyye, 1988, s. 398; Prof. Dr. Şadi Eren, “Kur’an Kelimelerindeki Mu’cizelik (İşârâtü’l-İ’câz Örneği)”, Katre: Kur’ân’ın İ’câzı Sayısı, Sayı: 2, 2016, s. 149–165.

[6] Hamîdüddîn el-Ferâhî ve Emîn Ahsen Islâhî, sûrelerde “amûd” (direk) olarak adlandırdıkları bir ana temanın bulunduğunu belirtirler. (Rafiabadi, a.g.e., s. 249). Seyyid Kutub bunu “mihver”, İbn Tabâtabâ ise “garaz” olarak isimlendirir. (Mustansir Mir, Coherence in the Qur’an. Washington: American Trust Publications, 1986, s. 68). Beyan tahlili uzmanı Teun van Dijk ise, metinlerde ana fikirlerin “makroyapılar” ile inşa edildiğini öne sürer. (Teun A. van Dijk, Macrostructures: An Interdisciplinary Study of Global Structures in Discourse, Interaction, and Cognition, New Jersey: Lawrence Erlbaum Associates, Publishers, 1980).

[7] Hamid al-Din Farahi, Exordium to Coherence in the Qur’an, ter. Tariq Mahmood Hashmi, Lahore: Al-Mawrid, 2013, s. 14.

[8] Celaleddin Suyutî, El-İtkan fi Ulumi’l-Kur’ân, Mısır, 1398/1978, II/78; Dr. Faruk Tuncer, “Kur’ân-ı Kerim’de Bütünlük”, Yeni Ümit, Ekim-Kasım-Aralık 1998, sayı: 42.

[9] Rachel Anne Friedman, Clarity, “Communication, and Understandability: Theorizing Language in al-Bāqillānī’s Iʿjāz al-Qurʾān and Uṣūl al-Fiqh Texts”, doktora tezi, University of California, Berkeley, 2015, s. 165.

[10] İbrahim Emiroğlu ve Hülya Altunya, Örnekleriyle Mantık Sözlüğü, İstanbul: Litera Yayıncılık, 2018, s. 211.

[11] Bediüzzaman Said Nursî, Kızıl Îcâz, ter. Prof. Dr. Niyazi Beki, İstanbul: Tenvir Neşriyat, 2020, s. 236.

[12] Ebû Ya’kûb es-Sekkâkî, Miftâhu’l-Ulum: Belâgat, Ter. Zekeriya Çiçek, İstanbul: Litera Yayıncılık, 2018, s. 498–499.

[13] “Ve Âdem’e bütün isimleri öğretti.” (Bakara, 2/31). “Rahman ona (insana) konuşmayı öğretti.” (Rahman, 55/4).

[14] Abdülkâhir el-Cürcanî, Esrâru’l-Belâgat: Belâgatin Sırları, ter. Zekeriya Çiçek, İstanbul: Litera Yayıncılık, 2018, s. 31–32.

[15] Bediüzzaman Said Nursî, Mektubat, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 332.

[16] “Unsuru’l-Belâgat”tan yaptığımız iktibasta yer alan “hakâike giren” tabiri dikkat çekicidir. Üstad Hazretleri, külliyatında, “Eğer mukaddimeyi anladınsa gel, hakikate giriyoruz.” gibi cümleler kullanır. (Bediüzzaman Said Nursî, Sözler, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 586). Hakikate girmek, bir bakıma latifelerle İlahî isimlerin nuranî cilvelerine kök salmaktır: “Demek, tebeddül etmeyen bir hakikate dayanıp bağlanmışlar ve kökleri metin bir hakikate girmiş, kopmuyor.” (Bediüzzaman Said Nursî, Şuâlar, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 111).

[17] Bediüzzaman Said Nursî, Sözler, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 137.

[18] M. Fethullah Gülen, Zamanın Altın Dilimi (Çağ ve Nesil-4), İstanbul: Nil Yayınları, 2011, s. 125.

         Gerçekten virüsün mutasyon geçirerek yeni formlar hâlinde arz-ı endam etmesi evrim midir? Bu soruyu cevaplamak için mutasyon ve evrim arasındaki farkı açıklamamız gerekmektedir.

         Virüs Ne Kadar Değişebilir?

         Virüsler gibi çok yüksek nüfus yoğunluğuna ve çok yüksek mutasyon oranına sahip canlılarda, normal çekirdekli ve kompleks hücrelere göre bazı değişikliklerin görülme ihtimali daha yüksektir, çünkü canlı bir sitoplazmaları olmayan virüslerin organizasyon planları, bir bitki veya hayvan hücresine göre çok daha sade ve basit konumdadır.

         Michael Behe, Evrimin Sınırı adlı kitabında, herhangi bir türde ne kadar “değişim” görmeyi bekleyebileceğimizi açıklamaktadır. Belirli bir genom boyutuna sahip bir hücrede, mutasyon oranı ve popülasyon büyüklüğü göz önüne alındığında, belirli bir zaman aralığında herhangi bir mutasyonun meydana gelme ihtimali tahmin edilebilir. Mesela sıtma parazitinde (Plasmodium falciparum), sıtma önleyici ilaçlara karşı bir direncin gelişmesi için ne kadar süre geçmesi gerektiği konusunda hesaplar yapılmıştır. Bu sebepten pek çok ilaç bir müddet sonra tesirini kaybetmekte ve sıtma âmili olan paraziti öldürememektedir. Bu durumlarda ilacı tesirsiz kılmak için sadece bir mutasyon bile yetebilmektedir. Fakat klorokine karşı direnç gelişebilmesi için en az iki mutasyona ihtiyaç vardır. İstatistik olarak hesaplandığında 10²⁰’de bir (100 kentilyon parazit içinde bir) tane gerekli mutasyona sahip P. falciparum olduğu tahmin edilebilir. Sıtmanın yaygın olduğu bölgelerde teorik olarak toplamda bir milyar enfekte insanda bu parazitlerden yaklaşık 10²¹ tane olacaktır. Böylece, nadir miktarda da olsa klorokin direnci ortaya çıkmış olmaktadır. Riyazî hesaplar, beklentilerimiz dâhilinde bu tip değişikliklerin mümkün olabileceğini göstermektedir.

         İnsan gibi çok hücreli ve kompleks canlılarda, birden fazla mutasyonun aynı doku veya organda tesadüfen DNA’nın en uygun noktasında ortaya çıkarak işe yarayacak ve daha mükemmel hâle getirecek mutasyonlara dayanan bir evrim mümkün olmadığı gibi, aksine bu mutasyonlar kanser gibi hastalıklara sebep olabilir. Ancak virüsler gibi çok yüksek popülasyon büyüklüğüne ve mutasyon oranlarına sahip varlıklarda, kısa sürelerde değişiklikler ortaya çıkabilir ve virüsü daha bulaşıcı hâle getirebilir.

         Mutasyon ile Evrim Aynı Şey midir?

         Bu sorunun cevabı hayırdır. DNA hassas bir moleküldür. Su, oksijen ve radyasyon bir taraftan sürekli olarak hücre içindeki enzimlerde hasarlar meydana getirip DNA’yı parçalarken hücrenin bu çok hassas moleküllerde ortaya çıkan hataları sürekli olarak taraması ve düzeltmesi için DNA’daki mükemmel tamir sistemi çalıştırılır ve mutasyonların tahribatı düzeltilir.

         Mutasyonların varlığı bir gerçektir. Virüs gibi sitoplazması olmadığı için hücre olarak kabul edilmeyen, ancak kendisine göre mükemmel bir moleküler yapıya sahip olan varlıklarda bazı moleküllerin eklenmesi veya çıkarılması gibi mutasyonlar, tabiî ki virüsün özelliğinde de değişikliklere sebep olur. Fakat bu değişiklikten hareketle, canlıların virüsler veya RNA gibi moleküllerden evrimleştiği söylenemez. Canlılarda bir değişim olması, çeşitlenme ve yeni tiplerin yaratılması, Allah’ın (celle celâluhu) bir kanunudur. Fakat bir türün aynı mahiyetteki genom havuzuna dâhil olan fertlerinin evrimleşerek başka bir türe dönüşmesi için DNA’daki basit değişmeler yeterli değildir. İnanılmaz derecede karmaşık biyokimyevî yolları, özel hücre gruplarından inşa edilmiş dokuları ve organları, evrimleşerek ortaya çıkaracak büyük miktarda yeni bilgiyi üretecek bir dönüşüm mekanizması yoktur.

Tabiî Seleksiyon Çözüm Değil

         Virüsün daha hızlı yayılmasına yardımcı olan mutasyonların ortaya çıkması, virüsün geliştiği mânâsına gelmez. Bu virüsler devamlı olarak insanın bağışıklık sistemi ile savaş hâlindedir. Sadece en güçlülerin hayatta kalacağı bir savaşta, diğerleri kadar güçlü olmayan herhangi bir virüs, başka bir kişiye bulaştırmak için bağışıklık sisteminden kurtulmakta zorlanır ve immün sistem hücrelerince öldürülür. Başka bir kişiye ulaşsa bile, bir virüs diğerleri kadar hızlı çoğalmazsa üreme yarışında geride kalacağından elenecektir.

         SARS-CoV-2 pandemisi ilk ortaya çıktığından beri virüslerin genomunda meydana gelen bütün mutasyonlar bilinmektedir, fakat bu virüs yaklaşık iki yıldır dolaşımdadır, bu yüzden virüs başına toplam mutasyon sayısı hâlâ düşüktür. Araştırmalara göre, korona virüsünün genomunda yaklaşık 25 tek harf değişikliği ve ara sıra küçük bir ekleme veya silme tespit edilmiştir. Aslında muhtemel her basit mutasyon zaten meydana gelmiştir. Büyük mutasyonlar çoğunlukla virüsün yapısını bozduğundan kaybolur. Ancak herhangi bir mutasyon, virüsün bir bölgesinde molekül değişikliğine sebep olarak virüsü daha bulaşıcı hâle getirirse, dolaşımdaki virüsler arasında (Delta varyantı gibi), daha baskın olma eğiliminde mutant virüsler bulunacaktır.

         Mutasyon Nasıl Gerçekleşiyor?

         Virüs, içine girdiği insan hücresinin enzimlerini kullanarak kendi kopyalarını çıkarırken genetik kodunda, tamamen kaderî bir plana bağlı olarak hatalar ortaya çıkmakta ve neticede korona virüsünün hücrelere tutunduğu dikensi proteinin yapısında değişiklikler görülmektedir. Bu hatalardan bazıları virüsün avantajına, bazıları da dezavantajına olabilir. Mesela bu dikenlerin hücrelere girme ve tutunma özelliği artarsa virüsün lehine, hastanın aleyhine; tutunma dikenleri bozuk yapıda ve tutunma özelliği zayıf olursa virüsün aleyhine, hastanın lehine olmaktadır. Dezavantajlı hâle gelen virüsler hastanın immün sistemine daha kolay yakalanıp yok edilirken avantajlı olanlar daha fazla kopyalanır, immün sistemden kaçabilir ve hastayı ölüme kadar götürebilir.

         COVID-19’un Yeni Çeşitleri Evrime Delil Olamaz

         Basit tek harfli mutasyonel değişiklikler yoluyla, “Delta varyantı” neslinde, dördü diken şeklindeki çıkıntıların proteininde olmak üzere 13 amino asit farklılığı tespit edilmişken[1] “Delta plus” varyantı denilen bir çeşitte ise bu tutunma dikenlerinin proteininde sadece bir amino asit değişikliği mevcuttur. Delta, orijinal virüsten çok daha bulaşıcıdır. Bu virüsle hastalanan insanlar daha fazla viral parçacık yayar ve daha genç insanlar çok daha yüksek nispette enfekte olur. Dünya ülkelerinin bugüne kadar kullandığı aşılar, orijinal koronadaki kadar tesirli olmasalar da Delta’ya karşı da hâlâ koruyucudur. Ancak yapılan aşıların meydana getirdiği antikorlardan etkilenmeyen yeni bazı mutasyonların, özellikle önceden enfekte olmuş kişilerde bulunması ve yeni bir virüs tipini tetiklemesi ihtimali vardır.[2]

         Bunun gibi daha başka değişiklikler de beklenebilir, fakat bu virüsün “geliştiği” mânâsına gelmez. Aslında, Genetik Entropi teorisine göre, virüsün bulaşıcılığı ve hastalık nispeti zamanla azalmalı ve dolaşımdaki her virüs varyantı giderek daha fazla mutasyona uğradıkça daha zayıf hâle gelmelidir. Nitekim “insan H1N1 grip virüsü”nde bunun gerçekleştiğini gördük. Buna rağmen H1N1 gribindeki sürecin onlarca yıl sürdüğü unutulmamalıdır. Genetik entropi, virüsü bozar mı? Evet, bozar; fakat bunun ne zaman olacağını söylemek zordur. Hatta bozulurken, Allah korusun, daha hızlı yayılmasını sağlayan veya daha ölümcül hâle getiren bir mutasyon da ortaya çıkabilir.

         Korona virüsünün varyantlarının yükselişinden birçok insan endişe duyarken meseleye ideolojik gözlükle bakanlar, bunun evrimi perçinlediğini düşünmektedir. Ancak buradaki “evrim”de, bir üst kategorideki canlı seviyesine yükselme olmayıp tam aksine bir virüs türünün kendi içinde çeşitlenmesi vardır.

         Virüslerin Çoğu Faydalıdır

         Birçok insan için ilk duyulduğunda çok ters gelse de çoğu virüs insanlar için iyidir. Vücudumuzda kendi hücrelerimizden daha çok bakteri olduğunu duymuşsunuzdur. Ancak bağırsaklarımızdaki bakterilerden çok daha fazla virüs olduğu da doğrudur! Aslında, bu virüs topluluğu (“virome” olarak adlandırılır)[3] hikmetsiz olmayıp vücudunuzdaki bakteri sayısını ve türlerini düzenlemede önemli bir rol oynar.[4] Bu virüsler olmasaydı bağırsaklarımızda yaşayan milyarlarca aç bakteri, hızla ölümümüze sebep olabilirdi.

         Hiç okyanusta yüzmeye gittiniz mi? Aslında okyanus suyu çok çeşitli türleriyle konsantre bir bakteri çorbasıdır. Ancak tıpkı bağırsağınızda olduğu gibi orada da bakterilerden daha fazla virüs vardır ve muhtemelen bu virüsler, okyanus sularındaki bakteri popülasyonunu koruma ve dengelemede rol oynarlar. Virüsler olmasaydı acaba denizlerde balık bulabilecek miydik? Bu, bilim insanlarının cevap araması gereken ilginç bir sorudur.

         Hiç bir gölde yüzmeye gittiniz mi? Burası da bakteri ve virüslerden oluşan bir çorbadır. Gölde yüzen ördek, kuğu veya kazlarla beraber grip virüsleri de bol miktarda bulunmaktadır. İşte aslında bu su kuşları, insanlara bulaşmayanlar da dâhil olmak üzere muhtemel bütün grip virüsü türlerini taşır. Bu virüsler kuşların dışkılarıyla suya karışır. Ancak genellikle bu kuşlarda hastalık üretmediği gibi,[5] yüzen insanların da gözlerinden, kulak, burun ve ağızlarından girse bile, normal şartlarda insanda da hastalık yapmazlar.

         Kuşların (genellikle) hasta olmamalarının sebebinin, virüslerle milyonlarca yıldır savaşmış olmaları ve kuşların immün sistemleriyle tanışıp âdeta bir ateşkes düzenlemiş oldukları söylenebilir. Ancak İlahî hikmetler açısından bakıldığında, grip virüsünün muhtemelen kuşlar için henüz keşfedemediğimiz faydalı bir rolü de olabileceği düşünülmelidir.

Bazı Virüsler, İnsan Genomundan Ayrılmış İsyankâr Parçalar Olabilir mi?

         Bu soru aklımıza nereden geldi? Hücrelerimizin normal faaliyetleri olarak ürettikleri malzemelerin çoğu, aslında virüslerin yapısında bulunan moleküllerdir. Hücrelerimizde proteinler üretilir, DNA ve RNA kopyalanır. DNA’yı genomun farklı kısımlarına taşıyıcı moleküler mekanizmalar vardır. Bu sebepten bazı araştırmacılar, bir kısım virüslerin hücrelerin normal işleyişleri sırasında ortaya çıkabileceğini söylemektedirler.[6] Zira bir virüsün inşaası için gereken parçaların hepsi mevcut durumdayken bazen bu parçalar virüs gibi görünen molekül birimlerine monte edilebilir. Tabiî bunların viral bir hastalık âmili olması için hücre içi kontrolden ve immün sistemin saldırılarından kaçmış olmaları gerekir. Bu henüz tam olarak ispatlanmamış olsa da en azından insan genomuna benzeyen virüsler konusunda açık kapı bırakmak gerekir.

         Bütün virüslerin genom benzeri olmadığını da belirtmemiz gerekir. Hastalık üreten birçok virüs vardır, fakat aslında bunlar da bir denge içinde bulunurken dengeden çıkmaları sebebiyle hastalık yapmaya başlarlar. Bir bakterinin, pirenin, hamam böceğinin, farenin veya bir insanın hücrelerini enfekte etmek için yaratılmış bir virüs varsa, bu taşıyıcı canlıların sistemlerinde de kontroller ve dengeler vardır. Bu kontrollerden birisi bozulursa, virüs orijinal hâlinden çok daha hızlı üreyebilir ve bu da bir hastalık ile sonuçlanabilir. Böylece, “faydalı” bir virüs, tehlikeli bir virüse dönüşebilir. Sadece birkaç küçük mutasyon bile bu kontrol sistemlerindeki dengeleri bozabilir. Mesela virüsün hücrelerimizce tanınmasına sebep olan yüzey moleküllerindeki bir değişiklik, immün sistemimizi aldatarak hastalığa yol açabilir.

Tür Atlayan Virüsler

         Virüslerin bazısı sadece belli bir türe ait olup başka bir canlı türüne geçmez, çünkü orada tutunamaz. Asıl tehlikeli olan virüsler, “zoonotik” olarak isimlendirilen ve hayvan türlerinin birinden diğerine geçen virüslerdir. Bu virüsler; influenza,[7] korona virüsü ailesi ve HIV (AIDS’e sebep olan) virüsüdür. Bunların hepsi insanlarda hastalığa sebep olur. Bazıları çok uzun bir süre ölümlere sebep olurken bazıları da zamanla zayıflar. Çoğaldıkça mutasyon sayıları artar ve bazen bu mutasyonlar onları artık bulaşamayacakları bir noktaya kadar zayıflatır. Fakat bu her zaman böyle değildir ve HIV gibi bazı virüsler, birçok faktöre bağlı olarak mutasyona uğramalarına rağmen yayılmaya devam edebilir.

Korona Virüsünün Geleceği

         Virüsler de Allah’ın yarattığı ekosistemin bir parçasıdır. Bu virüs salgını öncekilerin seyrini takip ederse, 1917’de dünyaya gelen ve milyonlarca insanı öldüren H1N1 grip virüsü gibi bir zaman sonra tarihe karışacak, sahneden çekilecektir. Fakat bu grip virüsü kaybolmadan önce yaklaşık 40 yıl hüküm sürmüştü. H1N1 grip virüsü, 1976 yılında depolanmış bir laboratuvar örneğinden tekrar piyasaya sürülmüş ve 2009–2010 yıllarında, bu defa “H1N1 domuz gribi” ismiyle tekrar salgın yapmış ve bu sefer hâkimiyeti 33 yıl sürmüştür. Bu aslında ölümcül bir virüs değildi. Daha sonra ortaya çıkan versiyonları da ölümcül bir tabiatta değildi. Nitekim H1N1’in artık devam edememesi, genetik entropiye mârûz kaldığının bir delilidir. Aslında H1N1grip virüsü, aktif hâldeyken yılda on dört civarında mutasyona uğruyordu ve genomunun %10’undan fazlası nesli tükenmeden mutasyon geçirmişti.[8]

         Ancak korona virüsü, grip değildir. Yarasalardan geldiği söylenmesine rağmen, nereden veya nasıl kaynaklandığından emin değiliz. Her iki durumda da çok dikkatli bir şekilde, aşı ile korunmayı hızlandıracak şekilde, sağlık sistemlerimiz virüsü ciddi ve acil bir tehdit olarak kabul etmelidir. Onlarca yıl genetik entropinin gelişmesini beklemek çok ciddi kayıplara sebep olabilir.

         Birçok kişi aşıyla veya hastalığı geçirerek bağışıklık kazanmışken geçtiğimiz aylarda bu bağışıklığa cevap vermeyen yeni bir çeşit olarak “Mu” varyantı, Dünya Sağlık Teşkilatının takip listesine eklendi. Mu varyantının Türkiye dâhil bugüne kadar 40 ülkede görüldüğü rapor edilmiştir.

         Dünya Sağlık Teşkilatının salgınlar hakkındaki haftalık bültenine göre, Mu varyantının bağışıklık sisteminden kaçabilecek şekilde özellikler gösteren bir mutasyonlar kümesine sahip olduğu ve Güney Afrika’da keşfedilen Beta varyantına benzer şekilde bağışıklık sistemini aldatarak tahribat yapabileceği öne sürülmektedir.

         Varyant şimdilik küresel olarak COVID-19 enfeksiyonlarının binde birinden daha azını teşkil ediyor, ancak Kolombiya ve Ekvator’daki vakaların yüzde 39 ve yüzde 13’ünü teşkil etmeye başladığı ve bu ülkelerde zemin kazanmakta olduğu görülmektedir. Bilim insanları ve halk sağlığı uzmanları, Mu varyantının dünyanın çoğunda baskın olan Delta varyantından daha bulaşıcı olup olmadığını veya daha ciddi hastalıklara sebep olup olmayacağını araştırıyor.

         Daha ciddi endişeye yol açan Alpha ve Delta varyantları sebebiyle ağustos ayında yayınlanan bir risk değerlendirmesinde, Mu varyantının aşılamadan kaynaklanan bağışıklığa karşı en az Beta varyantı kadar dirençli olduğunu gösteren laboratuvar çalışmaları olduğu belirtiliyor. Ancak hangi varyant olursa olsun hepsi de korona virüsü ailesinden olup hiçbir zaman evrimleşerek başka bir türe dönüşmemiştir ve yaratılıştaki virüs formatlarına uygun olarak devam etmektedirler.

Dipnotlar

[1] Stanford University Coronavirus Antiviral & Resistance Database, covdb.stanford.edu/page/mutation-viewer/#sec_delta

[2] K. Katella, “5 things to know about the Delta variant”, 15 Temmuz 2021; yalemedicine.org/news/5-things-to-know-delta-variant-covid.

[3] “Human Virome”: sciencedirect.com/topics/immunology-and-microbiology/human-virome.

[4] J.W. Francis ve ark. “Bacteriophages as beneficial regulators of the mammalian Microbiome”, Proc. Int. Conf. Creationism 8:152–157, 2018; creationicc.org.

[5] M.R. Barber ve ark. “Association of RIG-I with innate immunity of ducks to influenza”, PNAS, 107(13):5913–5918, 2010.

[6] P. Terborg, “The ‘VIGE-first hypothesis’—how easy it is to swap cause and effect”, J. Creation, 27(3):105–112, 2013.

[7] W. Ma ve ark. “The pig as a mixing vessel for influenza viruses: human and veterinary implications”, J. Mol. Genet. Med., 3(1):158–166, 2008.

[8] R.W Carter ve J.C. Sanford, “A new look at an old virus: mutation accumulation in the human H1N1 influenza virus since 1918”, Theoretical Biology and Medical Modelling, 9:42, 2012.

Dünden Bugüne Hizmet ve Diyalog

Diyalog hizmetleri, insan merkezli bir faaliyettir; insanların birbirini daha iyi tanıması ve anlaması, bunun bir sonucu olarak da birbirine sevgi beslemesi, karşılıklı etkileşime geçmeleri ve birbirinin güzelliklerinden istifade etmelerine kapı aralar. Bu yönüyle diyalog, ilk dönemlerden beri Hizmet’in ana faaliyetlerinden biri olagelmiştir. Hizmet Hareketinin diyalog ve hoşgörü söylemi, Türkiye’de 1990’ların ilk yarısında, Batılı ülkeler başta olmak üzere dünya genelinde ise 2001 sonrasında daha bilinir bir hâl almıştır.

Hizmet’in diyalog ve hoşgörü söylemini hayata geçirecek gönüllüler, bulundukları ülkelerdeki her düşünce ve inançtan kişilere yaptıkları ziyaretler, karşılıklı saygı ve diyaloğu esas alan çok sayıda program ve yayın ile tarihe geçen muazzam bir gayret ortaya koydular. Böylece hem farklı düşünce ve inanç gruplarını tanıma ve anlama hem de bu kesimlerde İslam’a ve Müslümanlara karşı oluşan ön yargıları giderme doğrultusunda kayda değer neticeler elde ettiler. Avrupa ve Kuzey Amerika başta olmak üzere dünyadaki pek çok ülkede inançlar arası diyaloğun öncüsü hareketlerden biri oldular.

Yaşanan Badireler ve Aralanan Diyalog Kapıları

Günümüzde dünya ölçeğinde yaşanan gelişmeler ve Hizmet’in içinden geçtiği vetire, diyalog hizmetleri adına yeni kapılar aralıyor. Hizmet daha önceki dönemlerde yaptığı gibi bu kapıları açar ve ortaya çıkan ortam ve fırsatları iyi okuyabilirse insanlık için küresel ölçekte katkıda bulanabilecek işler yapabilir. Yapılması gerekenlerin ilkini, son yıllarda yaşadığı hadiselerin etkisiyle Hizmet’e karşı dünya çapında oluşan ilgiyi değerlendirmek, yıllardır yapılagelen diyalog hizmetlerini yeniden ve daha fazlasıyla canlandırıp bu ilgi üzerinden Hizmet’in evrensel mesajlarını duyurmak oluşturuyor. Fethullah Gülen Hocaefendi, bu ilgiyi “evrensel merak” olarak tanımladı ve Hizmet gönüllüleri bu merakı hayra dönüştürmek için gayret ediyorlar. Bu yazı, bu yöndeki çalışmaların gereklilik ve önemini teyit etmekle birlikte, küresel şartların ve Hizmet’in yaşadıklarının ortaya çıkardığı başka bir diyalog konusunu nazar-ı dikkatlere sunmayı amaçlıyor: Müslümanlarla diyalog.

Müslümanlarla Diyalog

Günümüzde Müslüman nüfusun çoğunlukta olduğu ülkelerin pek çoğunda demokrasi, çoğulculuk, insan hakları ve hukukun üstünlüğü gibi kavramlar ne hakkıyla anlaşılabiliyor ne de hayata geçirilebiliyor. Bu kavramları mazlumken dillerine dolayan hareketler, gücü ele geçirdiğinde, öncekileri mumla aratan baskıcı yönetimler kurabiliyorlar. Daha da acısı, İslam’ın ve İslamî kavramların, bu hareketlerin iktidarlarını kurma ve güçlendirme doğrultusunda araçsallaştırılmış olması… Bütün bu gelişmeler, geleneksel kavramlar ve söylemler ile Müslüman ülkelerin ve toplumların gelişme gösteremeyeceği hakikatiyle bizleri yüzleştiriyor. Yani Müslümanların bir aydınlanma ihtiyacı içinde olduğu açık bir gerçek. Şu an Müslüman nüfusun ağırlıkta olduğu ülkelerin içinde bulundukları sosyal, ekonomik ve siyasî kısır döngüyü düşündüğümüzde, bu ülkelerden böyle bir aydınlanmayı beklemek hayalci bir iyimserlik olur.

Hizmet gönüllüleri, böyle bir dönemde Türkiye’de ve başka bazı ülkelerde özgürce yaşama ve hizmet etme imkânları kalmadığından dolayı pek çok Batılı ülkeye göç ettiler. Gittikleri bu ülkelerde hayata tutunmanın zorluklarını yaşamakla birlikte Batı toplumu ve Batılı değerleri daha iyi tanıma ve anlama fırsatı buldular. Hizmet insanları, kendilerine kucak açan bu ülkelerdeki ileri demokrasi ve kalkınmışlık seviyesine ulaştıran değerleri şimdi çok daha iyi idrak ediyorlar. Bu ülkelere kendilerinden daha önce gelmiş olan pek çok başka Müslüman grup ile de tanışıyorlar.

Müslümanlarla diyalog hizmeti, başlangıcı itibarıyla Türkiye’deki iktidarın emrindeki bazı din adamlarının Hizmet’e yönelik “fırak-ı dâlle” iftirasıyla Hizmet’i diğer Müslümanlar nazarında sapkın bir hareket olarak gösterme girişimine karşı bir cevap hüviyetinde başladı. Hizmet insanları, inançlar arası diyalog alanında çok önemli gayretler sarf etmiş ve mesafeler kat etmişken dindaşlarıyla da diyalog içinde olmaları gerektiğinin şuuruyla, diğer diyalog alanlarındaki tecrübelerinin avantajını kullanarak Müslüman kardeşleriyle diyalogda çok hızlı mesafe aldılar. Müslümanlarla diyalog hizmeti, bugün geldiği nokta ve gelecek adına vaadettikleri itibarıyla çok daha geniş bir diyalog ve müspet etkileşim imkânını bünyesinde barındırıyor. Hizmet insanlarının bulundukları ülkelerdeki diğer Müslümanlardan alacağı, onlara vereceği ve ortaklaşa üretebilecekleri çok sayıda değer bulunuyor.

Müslümanlarla Diyaloğun Vaadettikleri

1. Hizmet gönüllüleri nasıl ki inançlar arası diyalog faaliyetlerinde ön yargılarını ve çatışma sebebi olabilecek meseleleri bir kenara bırakıp müşterek hususlardan başlıyorlarsa, aynı yol Müslümanlarla diyalogda da takip edildiğinde tanıma, anlama ve samimane kucaklaşma ile pek çok kapı aralanacaktır. Bu durum, ortak problemlere el birliği ile çözümler üretmenin de zeminini hazırlayacaktır.
2. Batılı ülkelerdeki Müslümanların çoğunluğu, Hizmet insanlarından çok daha önce göç etmiştir ve entegrasyon ve yeni bir nesil yetiştirme gibi konularda kayda değer tecrübeye sahiptir. Mesela Afrika kökenli Amerikalı Müslümanların ABD’de İslam’ın bilinmesi ve yayılmasında çok önemli katkıları vardır. Hizmet gönüllülerinin bulundukları ülkelerdeki diğer Müslümanların tecrübelerinden istifade etmeleri ve bunu kendilerine özgü deneyim ve birikimleriyle birleştirmeleri, hem Hizmet’in yapacağı eğitim, rehberlik ve entegrasyon faaliyetlerinin kalitesini artıracak hem de başka Müslüman gruplar için de örnek teşkil edecektir.
3. Batılı ülkelerdeki Müslüman gruplarda yer yer Batı karşıtlığı, aşırılık ve reaksiyoner yaklaşımın izleri görülmektedir. Hizmet insanları ise büyük çoğunluğu itibarıyla Batı ve Batılı değerler ile daha barışık bir hâldedir. Batılı ülkelere hicretleriyle birlikte bu barışıklığı daha da pekiştirip içselleştirmişlerdir. Aynı zamanda daima müspet hareketi benimseyen ve reaksiyoner tutum ve davranışlardan uzak durmayı başaran Hizmet insanları, Müslüman gruplarla etkileşimlerinde bu yönüyle güzel bir örnek sunmayı başarabilirler. Dinî değerlere vâkıf, modern dünyayı bilen ve sosyal hayatta aktif olan Hizmet insanları, geleneksel yorumların tatmin edici açıklamalar getirmeyi başaramadığı din-bilim ilişkisi ve kadının statüsü gibi konularda kucaklayıcı ve tatmin edici yaklaşımlar geliştirebilirler.
4. Müslümanlar arasındaki diyalog ve etkileşim sürecinin, orta ve uzun vadede iki önemli sonucu daha olacaktır:

Birincisi, Hizmet gönüllüleri diyalog faaliyetleri ile misyonerlik yapmıyorlar, ancak dinlerine ve değerlerine karşı olan ön yargıları gidermeyi hedefliyorlar. Bu gayenin, sadece bir Müslüman grubun güzel temsili ile gerçekleşmeyeceği açıktır. Bu hedef, ancak Müslüman grupların çoğunluğunun sergileyecekleri güzel bir temsil ile mümkün olacaktır. Mesela ABD’de yaşayan Müslümanlar arasında gelişen Amerikalı Müslüman kimliği etrafında örgülenen değerler, böylesi bir temsil için öncü bir rol oynayabilir. ABD’deki Müslümanların önemli bir kısmı, özellikle ikinci ve üçüncü nesil, daha açık zihin yapıları ve iyi eğitimleri ile bu sürece değerli katkılarda bulunabilir. Elbette bu değerlerle bağdaşmayan bazı radikal akımlar ve gruplar olacaktır. Bu tür kişiler, her din ya da toplum içinde az ya da çok vardır; önemli olan, çoğunluk etrafında böyle müspet bir zihniyet ve girişimin gerçekleşmesidir.

İkincisi, Hizmet insanları ve Batılı ülkelerdeki Müslüman grupların, Müslüman nüfusun çoğunluğu teşkil ettiği ülkelerdeki toplumları etkileme potansiyelleridir. Bugün itibarıyla Müslüman ülkeler böyle bir etkiye kapalı gözükmektedir. Ancak tarih, değişen sosyal ve siyasî şartlar içinde toplumların sorgulamaya girdiği, içeriden ve dışarıdan sivil etkiye daha açık olduğu dönemleri fırsat olarak sunmaktadır. Yine tarih, Müslüman ülkelerde yaşanan zihnî ve sosyal değişim süreçlerinde dış etkinin önemli bir rol oynadığını göstermektedir. Dolayısıyla, Batılı ülkelerdeki Müslümanların demokrasi, hukukun üstünlüğü, çoğulculuk gibi prensipleri içselleştiren fikir, değer ve uygulamalarının, şartlar elverdiğinde Müslüman ülkeleri de etkilemeleri muhtemeldir.

Şüphe yok ki Müslüman gruplarla diyalog ve etkileşim süreci, sadece diyalog kurumlarında vazifeli kişiler tarafından değil, bütün Hizmet gönüllüleriyle yürütülmelidir. Özellikle eğitimci ve akademisyenlerin bu sürecin fikir ve proje üretme kısmında çok daha aktif ve öncü bir rol üstlenmeleri ve bunun hayatın her alanından nitelikli Hizmet insanlarının katılımıyla zenginleşmesi çok önemlidir. Diğer bir mühim husus ise, Hizmet’in Müslümanlarla diyaloğunun tek taraflı bir verme zemininde değil, hem alma hem verme hem de ortaklaşa inşa etme biçiminde, çok yönlü bir zeminde gerçekleşmesidir.

Bakalım değişen ve gelişen şartlar Hizmet insanları için hangi hizmet kapılarını aralayacak. Yeter ki Hizmet insanları kıvamlarını ve şevklerini canlı tutabilsin…

Kaynaklar

Ahmet Kurucan, Niçin Diyalog: Diyaloğun Temelleri, İstanbul: Işık Yayınları, 2006.

2006. Fethullah Gülen, Toward a Global Civilization of Love & Tolerance, New Jersey: The Light, 2006.

Güneş Sistemi, merkezde Güneş’in bulunduğu, gezegenler, düzinelerce uydu, milyonlarca asteroit, kuyruklu yıldız ve göktaşından meydana gelir. Referans noktası olarak Güneş alınırsa, bu gezegenler ve diğer gök cisimleri Güneş’in etrafında dönerler. Güneş ayrıca, etrafındaki cisimlerle Samanyolu galaksisinin etrafında döner. Bu hareket modeline “sarmal model” denir.

Güneş Sistemi’ndeki gezegenler Güneş’e yakınlık sırasına göre Merkür, Venüs, Dünya, Mars (terrestrial [kara hâlindeki] gezegenler), Jüpiter, Satürn, Uranüs, Neptün (jovian [gaz hâlindeki] gezegenler) ve cüce gezegen olarak kabul edilen Plüton’dur.

Terrestrial gezegenler Güneş’e daha yakındır. Jovian gezegenlerden daha küçük ve daha yoğundurlar. Kayalık yüzeyleri vardır ve çekirdekleri erimiş durumdadır. Venüs, Dünya ve Mars’ın atmosferleri vardır. Merkür’ün bir atmosferi yoktur, çünkü yüzey yer çekimi atmosferik gazları tutmak için yeterli değildir. Merkür, Güneş’e en yakın gezegendir; ancak Venüs’ün yoğun atmosferi, ortalama yüzey sıcaklığının Merkür’ünkinden daha yüksek olmasına yol açar (sera etkisi). Bu sebeple Venüs, güneş sistemindeki en sıcak gezegendir.

Jovian gezegenler, terrestrial gezegenlerden daha büyüktür. Gaz hâlindedirler, yoğunlukları düşüktür ve kayalık yüzeyleri yoktur. Küçük, sıvı ve katı bir çekirdeğe sahiptirler. Atmosferleri terrestrial gezegenlerle aynı elementlerden oluşur. Satürn’ün yoğunluğu santimetreküp başına 0,687 gramdır. Bu da onu Güneş Sistemindeki sudan daha az yoğun olan tek gezegen yapar. Neptün ve Uranüs, Güneş sisteminin en soğuk, buz devi gezegenleridir.

Plüton küçük ve soluktur, gözlemlenmesi çok zordur. Buzlu ve kayalıklıdır; ince bir atmosfere ve çok düşük yer çekimine sahiptir.

Görüldüğü gibi Güneş Sistemindeki her bir gezegen, bir teoriye göre hepsi aynı yıldızdan, yani Güneş’ten kopmuş olmalarına rağmen, âdeta ayrı bir âlemdir. Rabbimizin muhteşem sanatını bu devasa kütlelerde de açıkça görmekteyiz.

Güneş Sistemindeki en büyük nesne olan Güneş, bu sistemin merkezinde bulunur ve sistemin toplam kütlesinin %99,86’sını oluşturur. Geriye kalan %0,14’lük kütle, diğer gök cisimlerine (gezegenler, asteroitler, uydular, gök taşları vb.) aittir. Güneş, Dünya’nın yaklaşık 333.000 katı ağırlığındadır. O kadar büyüktür ki içine yaklaşık 1,3 milyon Dünya sığabilir.[1] Ancak Güneş, Samanyolu Galaksisindeki yüz milyarlarca yıldız arasında orta büyüklükte bir yıldızdır. Güneş Sistemindeki %99,86 kütlenin Güneş’e ait olması gibi, atomun kütlesinin %99,9’u da atomun çekirdeğine aittir. Geriye kalan %0,1’lik kütle, atom çekirdeğinin etrafında dolaşan elektronlarındır. Makro âlem ve mikro âlemin birbirlerine olan bu muhteşem benzerliği, hepsinin bir elden çıktığının açık bir göstergesidir. Sineğin kanadındaki gözle görülemeyecek kadar küçük atomu kim yaratmışsa, muazzam galaksileri de O yaratmıştır.

Güneş’in kütlesi, Ay’ın kütlesinden yaklaşık 27 milyon kat daha fazladır.[2] Tam güneş tutulması sırasında Ay, Dünya ile Güneş arasından geçer. Bu sırada Güneş’in ışığı, Ay tarafından engellenir. Ay’ın çapı Güneş’in çapından yaklaşık 400 kat daha küçüktür ve Dünya’ya Güneş’ten yaklaşık 400 kat daha yakındır.[3] Ay’ın böyle mükemmel bir noktaya yerleştirilmesi, tam güneş tutulması sırasında Güneş’in ışıklarını tamamen engellemesine sebep olur. Kütlece kendisinden 27 milyon kat küçük bir gök cisminin Güneş’in ışıklarını tam olarak engelleyecek şekilde ince hesaplarla yerleştirilmesi, bu olayın bir tesadüf sonucu olmadığını göstermektedir.

“Evet, bir bahr-i müsebbih olan şu semavatın kelimat-ı tesbihiyesi güneşler, aylar (uydular), yıldızlar olduğu gibi; bir tayr-ı müsebbih ve hamit olan şu zeminin dahi elfaz-ı tahmidiyesi hayvanlar, nebatlar ve ağaçlardır.”[4]

Dünyadaki hayvanlar, bitkiler ve ağaçlar kendi vazifelerini yaparak, balıklar denizde yüzerek kendi lisanlarıyla Allah’ı (celle celâluhu) tesbih eder. Tesbih taneleri gibi dizilmiş gök cisimleri de belli yörüngelerde dönerek, yani uzay denizinde yüzerek Rabbimizi tesbih etmektedir.

Allah’ın sonsuz ilim, kudret ve iradesiyle Güneş, Dünya’yı ısıtır; onu ve diğer gezegenleri çekim alanında tutar; gece, gündüz ve mevsimlerin oluşmasına vesile olur. Diğer gök cisimleri gibi Güneş de kendisine verilen vazifeyi yaparak Allah’ı tesbih etmektedir.

Şu âyet de bu hakikate dikkat çeker: “Geceyi, gündüzü, Güneş’i ve Ay’ı sizin hizmetinize O verdi. Bütün yıldızlar da O’nun emrine boyun eğmişlerdir. Şüphesiz ki bunda aklını kullanan bir toplum için ibretler vardır.” (Nahl, 16/12).

Evrendeki mesafeler ve boyutlar o kadar büyüktür ki gök bilimciler uzaydaki mesafeleri tanımlamak için özel ölçü birimleri kullanırlar. Uzay için ortak ölçüm birimleri arasında astronomik birim (AU), ışık yılı ve “parsek” bulunur.

Astronomik birim, Dünya’nın Güneş’e olan ortalama mesafesidir. Dünya’nın yörüngesi eliptiktir ve Güneş tam olarak merkezinde değildir. Yarı ana eksen boyunca Dünya ile Güneş arasındaki minimum mesafe yaklaşık 147 milyon km ve maksimum mesafe yaklaşık 152 milyon km’dir. Bu mesafelerin ortalaması 1 AU olarak adlandırılır ve yaklaşık 149,6 milyon km’dir.[5]

Bir ışık yılı, ışığın uzayda bir yılda kat edebileceği mesafedir ve 9,46 trilyon km’dir. Işığın boşluktaki hızı saniyede yaklaşık 300.000 kilometredir (299.792,458 km/s). 1 parsek takriben 3,26 ışık yılıdır.

Gezegenlerin Güneş’ten uzaklıkları rastgele değildir; “Bode dizisi” adı verilen matematiksel bir dizinin takip edildiği görülmektedir. Bu dizi, ilk olarak 1766’da Alman gök bilimci Johann Daniel Titius (1729–1796) tarafından duyuruldu. Johann Elert Bode (1747–1826) tarafından 1772’de popüler hâle getirilen ve o zamanlar bilinen altı gezegenin Güneş’e olan uzaklıklarıyla eşleşen bu dizi, o tarihte astronomi camiası arasında meşhur oldu.[6] Gezegenlerin dizilişinin, bu diziye oldukça uygun olduğu görüldü. 1781’de Uranüs’ün keşfedilmesiyle Bode dizisi daha çok önem kazandı. Çünkü Uranüs’ün Güneş’ten uzaklığı bu diziye uyuyordu. Bode’un gezegenlerin Güneş’ten uzaklıklarına göre dizilimini matematiksel olarak açıklamak maksadıyla ortaya çıkardığı bu dizi, 0’dan başlar, ardından 3 gelir ve sonra gelen her ardışık sayı bir öncekinin iki katıdır:

0;    3;    6;    12;    24;    48;    96;    192;    384; …

Gezegenlerin Güneş’e olan gerçek uzaklıkları:

Bode bu sayı dizisini gezegenlerin dizilişine uyarlamak maksadıyla sayılara önce 4 ekleyip sonra 10’a bölmüştür. Bode tarafından yapılan bu değişiklikler, ana dizilime zarar vermemektedir. Buna göre Bode dizilimindeki sayılara 4 eklersek:

0+4=4;    3+4=7;    6+4=10;    12+4=16;    24+4=28;    48+4=52;    96+4=100;    192+4=196;    384+4=388

Daha sonra üstteki işlemlerin sonucundaki sayılar 10’a bölünürse:

0,4;    0,7;    1;    1,6;    2,8;    5,2;    10;    19,6;    38,8 (AU)     bulunur.

Gezegenlerin Güneş’ten uzaklıklarına tekrar bakarsak, yukarıda yapılan basit matematiksel işlemlerden sonra mesafeler Bode sayı dizisine çok benzer:

Bu diziye göre, Güneş’ten 2,8 AU mesafede, bildiğimiz gezegenlerden biri yoktur. Güneş sistemindeki 2,2 AU ile 3,2 AU arasındaki bu noktaya baktığımızda, bir asteroit kuşağının bulunduğunu görürüz. Bode kanunu, Mars ve Jüpiter arasında dönen bir gezegen arayışı sonucunda asteroidlerin keşfine vesile olan bir sayı dizisidir. Güneş’ten 2,7 AU uzaklıkta, en büyük astronomik nesne Ceres’tir. Ceres, Mars ve Jüpiter’in yörüngeleri arasında, ana asteroit kuşağındaki en büyük gök cismidir. Ceres’in genişliği Ay’ın yarısı kadar olmakla birlikte kütlesi Ay’ın kütlesinin %1’i kadardır, yani yoğunluğu çok düşüktür. Kendi yer çekimi sebebiyle yuvarlak bir şekle sahip, Güneş Sistemindeki en büyük asteroittir. Birçok astronomik kaynakta Ceres cüce gezegen olarak da kabul edilir.

Neptün, Güneş’ten uzaklığı Bode dizisine uymayan tek gezegendir.

Görüldüğü gibi, gezegenler Güneş’in etrafında rastgele sıralanmamıştır. Bu gezegenlerin özel bir matematiksel dizilime göre yerleştirilmesi tesadüf değildir. Dev kütlelerin uzayda hareketleri ve yörüngelerinden sapmadan dolaşmaları, mutlak bir emre itaat ettiklerini göstermektedir.

Dipnotlar

[1] “How large is the Sun compared to Earth?”, coolcosmos.ipac.caltech.edu/ask/5-How-large-is-the-Sun-compared-to-Earth-

[2] “Currents: NOAA’s National Ocean Service Education”, oceanservice.noaa.gov/education/tutorial_currents/welcome.html

[3] “Coincidence that sun and moon seem same size?”, earthsky.org/space/coincidence-that-sun-and-moon-seem-same-size/

[4] Bediüzzaman Said Nursî, Sözler, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 175.

[5] “Solar System Math”, www.nasa.gov/pdf/622144main_SSML1Stdnt.pdf

[6] “Bode’s law”, www.oxfordreference.com/view/10.1093/oi/authority.20110803095514752

Evet, derecesine göre her kâmil mü’min, dört bir yanda Rûh-i Revân-ı Muhammedî şehbâl açacağı, yeryüzünde ehl-i İslâm’ın âh ü efgânı dineceği, Kur’ân’ın canlara can olacağı ve fert plânında herkesin kabir çukurunu güvenle geçeceği, bir bir berzah gâilelerini atlatacağı, hesaba, mîzana takılmadan revh u reyhâna ve meydan-ı tayerân-ı ervâha uçacağı “ân”a kadar da onunla oturup kalkacak, ona bağlı zaman atkıları üzerinde hayatını bir gergef gibi işleyecek, ona neşe ve sevinçle köpüren dakikaları arasında dahi yer verecek, hâsılı onu, yemeklerin tuzu gibi hayatın bütün sâniye, sâlise ve âşirelerinde duyacak, hissedecek ve bu mukaddes burukluğu tâ; اَلْحَمْدُ للهِ الَّذِي أَذْهَبَ عَنَّا الْحَزَنَ إِنَّ رَبَّنَا لَغَفُورٌ شَكُورٌ”Bizden tasayı, kederi gideren Allah’a hamdolsun; doğrusu Rabbimiz çok bağışlayıcı ve lütufkârdır.”[1] müjde buudlu hakikatinin tülleneceği ufka kadar devam ettirecektir.

Hüzün, insanın insanlığı idrâkinden kaynaklanır ve bu mazhariyetin şuurunda olduğu sürece de onun basar ve basîretinde buğulanır durur. Aslında böyle bir hüzün dinamizmi, ferdin sürekli Cenâb-ı Hakk’a yönelmesi, hüzne esas teşkil edecek hususları her duyup hissettikçe, O’na sığınması ve nâçâr kaldığı her yerde, “çâre! çâre!” çığlıklarıyla O’na dehâlet etmesi bakımından da çok lüzumlu ve çok gereklidir.

Ayrıca, ömrü kısa, iktidârı az, tâlip olduğu şeyler çok pahalı ve birleri bin etme mecburiyetinde olan bir mü’minin maruz kaldığı hastalıklar, yolunu kesen sıkıntılar, mübtelâ olduğu acılar, elemler gidip hüzünle buudlaşınca, günahları silip süpüren öyle bir iksire dönüşürler ki, insan bu sayede muvakkati ebedîleştirir, damlayı deryalaştırır ve zerreyi de güneş hâline getirebilir.. evet böyle bir hüzün ağında geçirilen ömrün peygamberâne bir ömür olduğu söylenebilir.. ve bu açıdan da, hayat-ı seniyyelerini hep hüzün televvünlü geçiren İnsanlığın İftihar Tablosu’na -o tabloya canlarımız fedâ olsun!- “Hüzün Peygamberi” denmesi ne kadar mânidardır![2]

Hüzün, insanın kalb mekanizmasını, duygular âlemini gaflet vadilerinde dağınıklığa düşmekten koruyan bir serâ, bir atmosfer ve Hakk’a bağlılıkta cebrî bir çeper, dolayısıyla da cebrî bir konsantrasyon yoludur. Öyle ki, hüzünlü sâlik, bu cebrî teveccüh sayesinde, başkalarının mükerrer “erbâin”lerle elde edemeyecekleri kalbî ve ruhî hayat mertebelerini, bu yolla en kısa zamanda elde edebilir.

Cenâb-ı Hak, kılığa, kıyafete, şekle değil; kalblere, kalbler içinde de mahzun, mükedder ve kırık kalblere nazar buyurur, onları maiyyetiyle şereflendirir ki: أَنَا عِنْدَ الْمُنْكَسِرَةِ قُلُوبُهُمْ” Ben kalbi kırıklarla beraberim.”[3] sözü de bu mânâyı ihtar etmektedir.

Süfyân b. Uyeyne: “Allah bazen, mahzun bir kalbin ağlamasıyla bütün bir ümmete merhamet buyurur.”[4] der. Zirâ hüzün, her zaman kalbin samimiyet yanlarında göğerir ve insanı Allah’a yaklaştıran davranışlar arasında, hüzün kadar fahre, riyâya, süm’aya kapalı bir başka davranış yok gibidir.

Her şeyin bir zekâtı vardır ve zekât, zekâtı verilen şeyin yabancı nesnelerden arındırılmasıdır. Hüzün de dimağ ve vicdânın zekâtıdır ve bu iki duygunun saflaşmasında, saflaştıktan sonra da dupduru kalmasında hüznün tesiri çok büyüktür.

Tevrat’ta: “Allah bir kulunu sevince, onun gönlünü ağlama hissiyle doldurur; ona buğzedince de çalgı neşvesiyle..”[5] buyrulur.

Bişr-i Hâfî de: “Hüzün bir hükümdar gibidir; otağını bir yere kurunca, başkalarının orada ikametine izin vermez…”[6] der. Sultan ve hükümdârın olmadığı bir ülke karmakarışık ve keşmekeşlik içinde olacağı gibi, hüznün olmadığı bir kalb de darmadağınık ve harâbedir. Zaten, O kalbi en ma’mur olanın hâli de kesintisiz hüzün ve sürekli tefekkür değil miydi..?

Yakup aleyhisselâm, Yûsuf’la arasındaki dağları hüzünden kanatlarla aştı ve gidip bir tatlı rüyanın yorumlanması iklimine ulaştı. Bu itibarladır ki, hüzünle sızlayan bir yüreğin iniltileri, âbidlerin evrâd ü ezkârlarına, zâhidlerin takvâ ü vera’larına denk tutulmuştur.

Günah ve ma’siyet dışı, dünyevî huzursuzluklardan dolayı yaşanan tasanın günahlara keffâret olacağını Hazret-i Sâdık u Masdûk söylüyor..[7] hele bu, ukbâ buudlu ve Allah hesabına olursa..!

Hüzün vardır, ibadet ü tâatteki eksiklik mülâhazasından ve vazife-i ubudiyetteki kusur endişesinden kaynaklanır ve bu bir avam hüznüdür. Hüzün vardır, kalbin mâsivâya (Allah’tan başka her şey) meyl ü muhabbetinden ve duyguların teveccühteki teklemelerinden kaynaklanır, bu da bir havâs hüznüdür. Hüzün de vardır ki, mahzunun bir ayağı nâsût âleminde, diğer ayağı da lâhût âleminde, kalbin kadirşinaslığı ile her iki âleme karşı, muvâzene ve temkine riâyet etmeye çalışır; çalışırken de her an muvâzeneyi bozdum veya bozacağım endişesiyle ürperir ve sürekli hüzünle inler ki, bu da asfiyânın hüznüdür.

İlk Nebî, hem insanlığın babası, hem peygamberliğin babası, hem de hüznün babasıydı. O, hayata uyanırken aynı zamanda hüzne de gözlerini açıyordu. Peygamberlik ölçüsündeki temkin ve azmindeki zaafın hüznüne, yitirilmiş cennetin hüznüne, kaybedilmiş visâl ve maruz kalınmış firak hüznüne.. o, bütün bir ömür boyu bu hüzünler ağında inleyip durdu…

Hazret-i Nuh, peygamberliğiyle kendini bir hüzün cenderesinde buldu. Onun sînesinde köpüren hüzün dalgaları, adeta okyanuslarınkine denkti.. ve bir gün geldi ki onun hüzün kaynağı, okyanusları dağların zirvelerine kadar köpürttü ve yeryüzünü kapkaranlık bir tasa sardı. Derken o da bir tufan peygamberi oldu.

Hz. İbrahim âdetâ, hüzne göre programlanmıştı. Nemrutlarla yaka-paça olma hüznü, ateş koridorlarında dolaşma hüznü, eşini ve çocuğunu ıpıssız bir vadiye bırakma hüznü, çocuğunu boğazlamaya memur edilme hüznü.. ve daha bir sürü melekût buudlu, akılla çatışmalı hüzün silsilesi…

Hz. Mûsâ, Hz. Dâvud, Hz. Süleyman, Hz. Zekeriyyâ, Hz. Yahyâ, Hz. Mesih hemen hepsi de, hayatı adeta bir hüzün yumağı olarak tanıdı, duydu ve yaşadılar. Ve, hele en büyük Nebî, Hüzün Peygamberi ve arkasındakiler…

رَبَّنَا اغْفِرْ لَنَا وَ ِلإِخْوَانِنَا الَّذِينَ سَبَقُونَا بِاْلإِيمَانِ وَلاَ تَجْعَلْ فِي قُلُوبِنَا غِلاًّ لِلَّذِينَ آمَنُوا رَبَّنَا إِنَّكَ رَؤُفٌ رَحِيمٌ وَصَلِّ وَسَلِّمْ عَلَى سَيِّدِنَا مُحَمَّدٍ الرَّؤُفِ الرَّحِيمِ

[1] Fâtır sûresi, 35/34.

[2] Peygamber Efendimizin (sas) hep hüzün ikliminde yaşadığı ile ilgili olarak bkz. et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr 22/156; el-Beyhakî, Şuabü’l-îmân 2/155.

[3] Bkz. Beyhakî, Kitabü’z-Zühdi’l-kebîr 2/162; İbn Ebî Âsım, Kitabü’z-zühd 1/75; el-Aclûnî, Keşfü’l-hafâ 1/234.

[4] el-Kuşeyrî, er-Risâletü’l-Kuşeyriyye s. 231.

[5] el-Kuşeyrî, er-Risâletü’l-Kuşeyriyye s.230.

[6] el-Kuşeyrî, er-Risâletü’l-Kuşeyriyye s.230.

[7] Buhârî, merdâ 1; Müslim, birr 52; Ahmed b. Hanbel, Müsned 6/157.

Analitik psikolojide kişiliğin karanlık yönünü, yani nefs-i emmareyi sembolize eder.[2] Resim sanatında ise daha çok koyu bir rengin gittikçe açılarak bir kabartma etkisi meydana getirmesi için kullanılır.[3]

Gölgenin Farsçadaki karşılığı olan “saye” kelimesi, mecazen lütuf ve ihsan anlamına gelir. Tasavvuf ehli, muvaffak olduğu bir işi anlatırken hiçliğini dile getirmek için, “Rabbimin sayesinde”, “saye-i erenlerle”, “pir sayesinde” gibi ifadeleri kullanır.[4]

Felsefecilerin eserlerinde görülen gölge, Platon’un ifadelerinde de karşımıza çıkar. Platon, mağara benzetmesinde, duygularımızla hissedebildiğimiz dünya ve içindekileri, daha yüksek ve daha kâmil fikirler dünyasıyla (ideler âlemi) münasebetlendirerek gölge metaforunu kullanır.[5]

Gölge kavramını; âyet, hadis ve onlardan nebean eden İslam âlimlerinin eserlerinde de görürüz. Furkan sûresinin 45. âyetinde şöyle buyurulur: “Bakmaz mısın Rabbin gölgeyi nasıl uzatıyor? Dileseydi onu hareketsiz kılardı. Sonra nasıl Güneş’i ona delil kılıyoruz? Sonra da nasıl tutup onu azar azar Kendimize doğru dilediğimiz yere alıyoruz.” Diğer âyetlerde ise gölge (zıl) kelimesinin şu şekilde kullanıldığı görülür: “Üzerinize bulutları gölge yaptık.” (Bakara, 2/57), “yayılmış gölgeler” (Vâkı’a, 56/30), “gölge ile sıcak” (Fâtır, 35/21), “gölge gününün azabı” (Şu’arâ, 26/189).

Hadis-i şeriflerde ise, “arşın gölgesi”, “melek kanatlarının gölgesi”, “ağaç gölgesi” şeklinde dile getirilir.[6] Nebiler Serveri (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurur: “Dünya ile benim ne alâkam var. Ben bir yolcu gibiyim. Bir ağaç altında gölgelenen, sonra orayı terk edip yoluna devam eden bir yolcu.”[7]

Fethullah Gülen Hocaefendi gölge metaforunu sıkça kullanır: “Bir hadis-i şerifte, âhirette Cenâb-ı Hakk’ın gölgesinden başka gölgenin olmadığı ifade edilmektedir. Evet, orada ziya da gölge de O’na aittir. ‘Cenâb-ı Hakk’ın gölgesi’ sözcüğüyle anlatılan gerçeği, yakıcı şeylere karşı nurunun ayrı bir televvünü ve ayrı bir buudu şeklinde izah etmek mümkündür.”[8]

İbnü’l-Arabî, âlemi Cenab-ı Hakk’ın (celle celâluhu) gölgesinden ibaret görür ve topyekûn bir zıldan ibaret olarak tanımladığı mevcudatın vücut bulmasını Nur ismi ile irtibatlandırır.[9] İmam Rabbânî de mahlûkatı gölgeden ibaret görür. Hakikatte, mutlak mânâda var olanınsa Allah (celle celâluhu) olduğunu söyler.

Gölge mefhumu, Üstad Bediüzzaman’ın Risale-i Nur Külliyatı’nda da karşımıza çıkar. Ona göre varlık, Vâcibü’l-Vücud’un vücuduna nispeten gayet zayıf ve kararsız bir zıl;[10] Hâlık’ın nurunun gölgesidir.[11] İnsanın mahiyeti, bâki bir ismin sabit bir nevi gölgesidir.[12]

Üstad Hazretleri ve Fethullah Gülen Hocaefendi’ye göre, gölgeye benzeyen mevcudatın zihnimizin haricinde sabit bir hakikati vardır. Onlar, “Varlığın hakikati sabittir.”[13] prensibini esas alırlar. Eşyanın hakikati kendi çerçevesinde bir gerçektir; Hakikî Vücûd’a nisbet edildiğinde ise izâfîlikten öte bir kıymet-i harbiyesi yoktur.[14] Mevcudatın bizatihi bir varlığı yoktur. Her şey, Allah’ın (celle celâluhu) yaratması, hayat lütfetmesi ve bu hayatı daimî kılmasıyla vardır. Mevcudat Hay ve Muhyi isminin tecellisi ile hayata mazhar olur, Kayyum isminin tezahürüyle bu hayat hediyesi devam ettirilir.

Şehristânî, gölgeyi “anlamlandırma” ile ele alır: “Gölge bizzat yoktur, ancak varlığı mânâlandırma bağlamında ona ihtiyaç duyulur.[15] Gölge, O’nun (celle celâluhu) isim ve sıfatlarının tecellilerinin açığa çıkmasında ve bu yüce hakikatlerin mânâlandırılmasında önemli bir yere sahiptir.

Mahiyeti itibariyle gölge, karanlık görünse de ışığa delil olması, onu göstermesi bakımından mühim bir role sahiptir. Kâşânî bu realiteyi, “İzafî varlık, Nur ismi ile gölge olduğundan kendi nefsine bakan yönüyle yok olmasından dolayı gölge (zıl) ile tabir olundu.”[16] şeklinde ifade eder.

Sonuç olarak ışıksız gölge olamayacağı gibi, Allah’ın (celle celâluhu) Nur ve diğer kutsî isimlerinin tecellisi olmadan, gölge mahiyetindeki maddî ve manevî mevcudat da varlık sahasına asla çıkamayacaktır. Miskin, âciz, hiç hükmündeki gölge; kesintisiz tecelli eden İlahî Nur’a muhtaçtır.

Sanatlı ve fevkalade düzenli olan gölgenin de ayrı bir yeri vardır. Mevlâna Hazretleri, “Hiç hayâl olmaz O’nun bir gölgesi.”[17] sözüyle bu gerçeğe atıf yapıyor olsa gerektir. Varlığı kendinden olmayan gölge, bütün zaman ve mekânları nurlandıran Rabbimize işaret eder.

Dipnotlar

[1] jf. fx Sl. 17, 8 og 63, 8; denstoredanske.lex.dk/skygge

[2] Anders Smith, Finn Stefánsson, Pia Skogemann, skygge; lex.dk, Den Store Danske, 2009.

[3] Toscano dell’Arts del Disegno, Floransa, 1681’den aktaran E. H. Gombrich, Düşen Gölgenin Özellikleri, çev. Ülkü Tamer, Sanat Dünyamız, sayı 77, Güz 2000, s. 177–191.

[4] Prof. Dr. Ethem Cebecioğlu, Tasavvuf Terimleri ve Deyimleri Sözlüğü, İstanbul: Ağaç Kitabevi Yayınları, 2009.

[5] Smith, Stefánsson, Skogemann, a.g.e.

[6] Buhari, Zekât, 16, Rikak, 24, Hudûd, 19; Müslim, Zekât, 91, Buhari, Cihâd, 20; Müslim, Fedâilu’s-Sahâbe, 129.

[7] Tirmizî, Zühd, 44; İbn Mâce, Zühd, 3; Ahmed b. Hanbel, El-Müsned, 1/301.

[8] M. Fethullan Gülen, Fasıldan Fasıla 4, İstanbul: Nil Yayınları, 2003, s. 59.

[9] Ahmed Avni Konuk, Muhyiddîn İbnü’l-Arabî‘nin Fusûsu’l-Hikem Tercüme ve Şerhi, yayına hazırlayanlar: Doç. Dr. Mustafa Tahralı, Yard. Doç. Dr. Selçuk Eraydın, İstanbul: M. Ü. İlahiyat Fakültesi Vakfı Yayınları, 2017, s. 243.

[10] Bediüzzaman Said Nursî, Mektubat, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2007, s. 89.

[11] Bediüzzaman Said Nursî, Mesnevî-i Nûriye, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2007, s. 199.

[12] Bediüzzaman Said Nursî, Şualar, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2007, s. 55.

[13] Ebü’l-Muîn en-Nesefî, Tabsıratü’l-Edille fî Usûli’d-Dîn, Ankara: Diyanet İşleri Başkanlığı, 2012.

[14] M. Fethullah Gülen, Kalbin Zümrüt Tepeleri-2, İstanbul: Nil Yayınları, 2011.

[15] C. G. Cereti ve D. N. MacKenzie, “Except by Battle: Zoroastrian Cosmogony in the 1^st Chapter of the Greater  Bundahišn ,” C. G. Cereti, M. Maggi, E. Provasi, ed., Religious Themes and Texts of Pre-Islamic Iran and Central Asia, Studies in Honour of Professor Gherardo Gnoli on the Occasion of His 65^th Birthday on 6^th December 2002, Wiesbaden, 2003, s. 31–59; Mehmet Alıcı, Kadîm İran’da Din, İstanbul: Milel ve Nihal, 2021, s. 221–236.

[16] Kâşânî, Istılahatu’s-Sufiyye, s. 184, (Selami Şimşek, Tasavvuf Edebiyat Terimi Sözcüğü, İstanbul: Litera Yayıncılık, 2017, s. 395).

[17] Mevlâna, Mesnevi, nazmen tercüme: Ahmet Metin Şahin, İstanbul: Kaynak Yayınları, 2006.

         Bu canlılar, kendilerine lütfedilen hususî ışık kaynaklarının lisanı ile bir taraftan maddî âlemi aydınlatırken, diğer yandan da maddenin ardındaki mânâya ışık tutarlar. Onlarla tanışmak için her zaman derinlere inmemize gerek kalmaz. “Yakamoz” ismi verilen ışımayı denizlerin kıyı bölgelerinde de görebiliriz. Sandalla gezerken küreğin suda meydana getirdiği çalkantının uyarmasıyla bile tek hücreli deniz canlıları (Noctiluca miliaris), parıldayan ışıklarıyla bizleri selamlar.

         Biyolojik ışıma mânâsına gelen biyolüminesans reaksiyonları ile ışık çıkarma, 800 farklı cinsten yaklaşık 10.000 türde görülmüştür. Işık çıkarmanın biyokimyevî temeli, lüsiferin maddesinin lüsiferaz enzimi tarafından oksitlenmesine dayanır.[1] Biyolüminesans mekanizmasında farklı türlerde, molekül yapıları farklı luciferaz enzimlerinin kullanıldığı ve bu şekilde 30 farklı lüsiferin-lüsiferaz sisteminin bulunduğu anlaşılmıştır. Enteresan olan bir husus ise akıldan ve ilimden mahrum bu canlıların hangi ortamda, hangi çeşit ışık gerektiğini biliyormuş gibi davranmalarıdır. Tabiî ki böyle bir şey mümkün değildir, ama karada yaşayan ateş böceği gibi türlerde kırmızı ve kırmızıya yakın tonlarda ışıma görülürken denizlerde yaşayan türlerde mavi ışık üretilmesinin hikmetli tercihi ancak ilmi ve kudreti sonsuz bir Yaratıcının eseri olabilir. Suyun mavi ışık için daha geçirgen olduğunu, kırmızı ışığın ise hava ortamında daha uzaklara yayılabileceğini, bu âciz mahlûkların bilmesine imkân yoktur.

         Her bir canlıda ayrı bir tasarrufla sergilenen bu harika fonksiyona örnek olarak verebileceğimiz fener balığında, gözlerin altına yerleştirilmiş küçük cepler içinde yaşayan bakterilerin neşrettiği ışık etrafa yayılır. Ayrıca bu ceplerin ağzına yerleştirilen küçük kapakların açılıp kapanması ile şimşekli fenerlerde olduğu gibi ışık açılıp kapatılır.[2] Işıldak balığında ise ışık çıkaran organlar gövdenin alt kısmına yerleştirilmiştir. Bu tür de yukarıdan gelen ışıkla uyum sağlayabilecek şekilde ışıldamasını azaltıp çoğaltabilir.

         Su altı dünyasının korkunç görünümlü sakinlerinden fener balığı ise genelde tropik suların deniz seviyesinden 1000 metreye kadar derinliklerinde yaşar. Sırt ortasından çıkıp ön kısımda, ağzın yakınına doğru uzanan bir uzantı, avını kendisine doğru çeken bir olta görevi görür.[3] Uzantısının uç kısmına yerleşmiş olan simbiyotik bakterilerin faaliyeti ile üretilen ışığın cazibesine kapılarak gelen küçük balıklar, bir anda kendilerini fener balığının kocaman ağzının içinde bulurlar.

         Derin deniz ejder balıklarından gevşek çene balığı (Malacosteus niger) ise, âdeta bir trafik lambası gibi donatılmıştır. Her bir gözünün altına yerleştirilmiş özel ışıklı organlardan birisi, diğer ışıklı balıklardaki gibi mavi/yeşil ışık üretirken asıl hayretengiz olan diğeri ise kırmızı ışık üretir. Işık organları; bir yandan balığın avını görme ve avlanma kabiliyetini arttırırken diğer yandan da trafik ışıklarını hatırlattığından, “kırmızı ışıklı gevşek çeneli balık” olarak anılmasına sebep olmuştur.

Gevşek çeneli balığın yaşadığı, denizin 500–4000 metre arasındaki derinliklerinde çok az ışık bulunur. Balığın bu karanlık ve gıdanın az bulunduğu ortamda hayat sürebilmesi için özel bir donanıma ihtiyacı vardır. İhtiyaç duasına cevaben lütfedilen cihazat içinde, özellikle kırmızı ışıklı organı çok değerlidir ve kendisine derin denizde büyük avantaj sağlar, zira su altındaki türlerin çoğu kırmızı ışığı göremez. Bu yüzden kırmızı ışığı, çok uzağa yayılmasa da balığın avını ve diğer yırtıcıları uyarmadan yakın çevresini görebilmesini sağlar. Yani balık, sanki sadece kendisine aydınlık sağlayan “görünmez bir ışıkla” donatılmış gibidir. Kolaylıkla avlanabilmesi için kendisine, âdeta özel bir gece görüş dürbünü bahşedilmiştir.[4] Mesela avlayacağı bir kabuklu, onun kırmızı ışığını göremezken, balık kabukluyu görüp yakalayabilir.

Balığın bu özel lütuftan yararlanabilmesi için iki şey gereklidir; kırmızı ışığın üretilmesi ve bu ışığı kendisinin görebilmesi. Hâlık-ı Rahman, sebepler zinciriyle perdelenmiş, hikmet dolu yaratma sırrıyla, bu iki önemli hadiseyi de muazzam şekilde gerçekleştirir.

         Kırmızı Işığın Üretilmesi

Gevşek çene balığı, kırmızı ışık üretmek için filtreler ve floresan malzemenin bir kombinasyonunu kullanır. Bu hadisede, Rabbimizin harikulade bir tasarrufu sergilenir: Işık organında kimyevî olarak üretilen ışık, başlangıçta koyu kırmızı renkte değildir ve dalga boyu kısadır. Oysa kırmızı ışık, uzun dalga boyludur. Başlangıçtaki ışık, önce organın içindeki floresan pigment tarafından emilir ve enerjisi alınır. Böylece dalga boyu 626 nm’ye ulaştırılarak kırmızı ışık olarak yeniden yayılır. Denizde parlamadan önce de yaklaşık 705 nm dalga boyuna ulaşana kadar filtrelenir. Bu hikmetli sürecin sonunda, canlının avlanmak için tam ihtiyaç duyduğu hâle getirilir.

         Kırmızı Işığın Görülmesi

         Genelde balıkların, kırmızı (705 nm) ışığa hassas bir görme pigmenti yoktur. Bu yüzden gevşek çene balığı da kırmızı ışığa duyarlı hâle gelmesi için ek bir donanıma ihtiyacı vardır. Bunun için balığın kırmızı bölgede ışığı alabilen ilave fotoreseptör (ışık alıcısı pigmentli hücre) takımı taşıması gereklidir. Fakat Malacosteus cinsindeki balıklar, bu özel fotoreseptörlere sahip değildir. Yapılan incelemelerde, balığın göz retinasında, en büyük değerleri 520 nm ve 540 nm civarında olan rodopsin ve porfiropsin pigmentleri bulunmuştur.[5] Yani gözlerinde, diğerlerindeki gibi sadece mavi ve yeşil ışığı algılayabilen pigmentlerle karşılaşılmış, canlının uzun dalgaya duyarlı görme pigmentinin olmadığı anlaşılmıştır. Böylece kırmızı ışığı görme sisteminin daha farklı ve kompleks yaratıldığı ortaya çıkmıştır.

         Balıktaki görme sistemi şöyle özetlenebilir: Rabbimiz balıkta bir tür “ters floresan” sistemi işleterek kırmızı ışığı tekrar görünür ışığa dönüştürür ve böylece balığın görmesini sağlar. Bu hadise şu şekilde gerçekleştirilir: İlk olarak, balığın yaydığı kırmızı ışık, anten görevi gören ve ışığa hassaslaştıran özel bir molekül tarafından emilir ve enerjisi alınır. Sonra da mavi ve yeşil ışığa hassas olan görme pigmentlerine aktarılır. Aktarımda vazifeli olan, ışığa hassaslaştırıcı bu anten pigmenti, bitkilerdeki fotonlardan enerji alan klorofildekine benzer bir fonksiyonu gerçekleştirmiş olur. Zaten bu pigmentin de bir klorofil türevi olduğu tespit edilmiştir.

         Işığa hassaslaştırıcı bu pigmentin yerinin tespiti ve orijini üzerine de pek çok araştırma yapılmıştır. Bu maddenin ışık alıcı fotoreseptör hücrelerine bitişik farklı yapılar içinde ortaklaşa yaşayan bakteriler tarafından üretilip üretilmediği incelenmiştir.[6] Ancak retinaya yerleşmiş bu tür bakterilere dair bir delil bulunmamış, bunun yerine ışığa hassaslaştırıcı molekülün retina tabakaları boyunca dağıtıldığı ortaya çıkmıştır. Balığın retinasının her bir tabakasının hususî bir tasarrufla yaratıldığı ve bu akılsız moleküllerin her bir tabakaya çok hassas ölçülerle yerleştirildiği keşfedilmiştir.

         Su altının karanlıklarında çırpınıp duran, akıl ve şuurdan yoksun, ne gözünden ne retinasından ne de onun ışık enerjisini alıp görülebilir ölçülere taşıyan özel moleküllerle donatılan katmanlarından haberdar olan bir balık, bu akıllara durgunluk veren sırlarla dolu ışıma ve görme hadiselerini nasıl gerçekleştirilebilir? Böylesine hassas ölçülerde yaratılan bir sistemin, art arda gelen mutasyonlarla meydana gelmesi hiç mümkün müdür? Bu mucizeleri, külli bir düzen içinde, çok ince ve hassas ölçülerle, âhenkle çalışan tezgâhlar gibi işleten Hakîm-i Âdil yapabilir. Her bir safhası, O’nun sınırsız ilmine, emrine, kudretine ve iradesine dayanır; O’nun mizanıyla ölçülür ve yaratılır.

Gevşek çene balığının ışık sistemi, yalnızca kırmızı ışıklı büyük, damla biçimindeki organından ibaret olmayıp kırmızı organın arkasında mavi ve yeşil ışık yayan oval bir organı ve göz ile büyük kırmızı organ arasında da küçük ve yuvarlak bir ışıklı organı daha bulunur.[7] Ayrıca balığın yanlarında ve karın kısmında, küme hâlinde, birkaç sıra mavi ışıklı yapı ve baş ve gövde üzerinde dağılmış, beyaz ışıklı dokulardan oluşan küçük fotoforlar ve aksesuar alanları vardır. Yani bu küçük balık, görmek isteyen gözlere ışıl ışıl bir dünya sergileyerek Hâlıkının Nur ismini fısıldar.

Dipnotlar

[1] “Bioluminescence”, www.nationalgeographic.org/encyclopedia/bioluminescence/

[2] Elizabeth Dalby, Doğanın Gizemleri ve Harikaları, Ankara: TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları, 2010.

[3] “How Do Anglerfish Hunt”, How It Works Book of Amazing Animals, Woodbridge: Imagine Publishing, 2102.

[4] “The Black Dragonfish”, biolum.eemb.ucsb.edu/organism/dragon.html

[5] Ronald H. Douglas ve ark. “Enhanced retinal longwave sensitivity using a chlorophyll-derived photosensitiser in Malacosteus niger, a deep-sea dragon fish with far red bioluminescence”, Vision Research, 1-8-1999, 39(17):2817–2832.

[6] Ronald H. Douglas ve ark. “Localisation and origin of the bacteriochlorophyll-derived photosensitizer in the retina of the deep-sea dragon fish Malacosteus niger”, Scientific Reports, Aralık 2016.

[7] “Stoplight loosejaw”, en.wikipedia.org/wiki/Stoplight_loosejaw

Ecelinin yakın olduğu içine doğmuştu
Metindi, kimseyi kınamıyor, incitmiyordu
Yolda gördüğü kimselerle selamlaşıyordu
Her gün sanki biraz daha yaşlanıyordu
Oysa sadece yirmi ak vardı siyah sakalında
Durup su içen develeri izliyordu arada sırada
Böylece, deve güttüğü zamanları hatırlıyordu

Sanki Cenneti görmüş, İlahî aşkı bulmuştu
Sanki kâinatın yaratılışına şahit olmuştu
Alnı dik, yanakları kusursuz, benzersizdi
Kaşları ince, bakışları anlamlı ve keskindi
Boynu, gümüş bir testinin boynuydu sanki
Tufanın sırlarını bilen Nuh’un hâli vardı
Ona danışmaya gelenlere adil davranırdı
Kimi itiraf eder, kimi güler ve inkâr ederdi
Sessizce dinler, en son konuşurdu kendisi
Ağzından dua ve zikir hiç eksik olmazdı
Çok az yer, karnının üzerine taş koyardı
Boş durmaz, koyunlarını sağardı
Oturur yere, elbisesini kendi dikerdi
Artık genç değildi, eski gücü de kalmamıştı
Yine de herkesten daha fazla oruç tutardı
Altmış üç yaşında, bir ateş sardı vücudunu
Kutsal Kitap Kur’ân’ı bir kez daha okudu
Sonra sancağı, Zeyd’in oğluna teslim etti
Onlara, “Artık aranızdan ayrılma vakti geldi
Allah birdir, hep O’nun yolunda mücahede et.” dedi

Mahzundu, bakışlarında yurdundan zoraki
Sürülen yaşlı bir kartalın hüznü vardı sanki
Yine her günkü vaktinde mescide geldi,
Ali’ye tâbi olanlar da arkasından geliyordu
Ve kutsal sancak rüzgârda dalgalanıyordu.
Benzi soluktu, döndü ve kalabalığa seslendi:
“Ey insanlar, ömür bitiyor, hayat gelip geçici
Biz karanlıkta birer zerreyiz, yüce olan O’dur
Ey insanlar, O’ndan başka rehberim yoktur
Onsuz bir değerim olmazdı.”
Bir zat ona, “Ey müminlerin gerçek Sultanı!
Seni dinler dinlemez herkes inandı sözüne
Sen doğduğunda, bir yıldız doğdu gökyüzünde
Kisra sarayının üç kulesi birden devrildi.” dedi
O da “Melekler ölümümü müzakere etti
Vakit tamam, dinleyin! Eğer herhangi birinize
Bir kötülük yaptıysam, çıksın herkesin önünde
Ben ölmeden, gelsin hakkını alsın şimdi
Kime vurmuşsam, o da bana vursun.” dedi
Ve uzattı usulca asâsını oradan geçenlere
Yaşlı bir kadın, bir koyunu kırpıyordu eşikte
Ona “Allah yardımcın olsun!” diye seslendi

Bakışlarında bir hüzün vardı, oldukça bitkindi
Dalgındı, birden şöyle dedi: “Herkes duysun!
Allah benim adımı andı! Bundan emin olun

Topraktan insan, nurdan bir peygamberim
İsa’nın getirdiği dini tamamlamaya geldim
Ashabım, ben sabır taşıyım, İsa tatlı dilliydi
Zira her şafak, doğacak güneşin müjdecisi
İsa benden önce, ama ne Tanrıdır ne de oğlu
O, gülü koklayan bir bakireden doğdu
Unutmayın, ben de etten kemikten bir fâniyim
Kuruyan bir balçıktan başka bir şey değilim
Şu dünyada başıma gelmeyen şey kalmadı
Çektiğim çilelere yol olsa dayanmazdı
Baskı ve işkenceden şu bedenim çok çekti
Ve eğer işlediğimiz her bir günahın bedeli
Korkunç bir haşere olsaydı, o karanlık mezarı
Bize dar eder, Cehenneme çevirirdi orayı
Tekrar tekrar bedenlenir Cehennem ehli
Ve kurtlar yeniden kemirir tüm bedenlerini
Böylece defalarca tükenir ve yeniden dirilir
Ben kutsî mücahedelerin mütevazı meydanıyım
Bazen bir efendi bazen de bir köle gibiyim
Kelamım tıpkı çöldeki kum ve kuyular gibidir
Bir sözüm korkutuyorsa, bir diğeri müjdecidir
Ey inananlar! Çektiklerimi görüyorsunuz işte!
Karşıma alıp insanı aldatıp yeniden dalalete
Sürüklemek isteyen o dehşet saçan iblisleri
Engellemeye çalıştım, bağladım o pis ellerini
Çoğu zaman Yakup gibi, karanlıklar içinde
Çarpıştım durdum, görmediğim kimselerle

Fakat insanlar beni özellikle öldürmek istedi
Bana karşı sürekli kin ve kıskançlık besledi
Ben ise asla hak davamdan vazgeçmedim
Onlarla savaştım, ama kimseden incinmedim
Savaş boyunca “Bırakın yapsınlar!” diyordum
Kanlar içinde tek yaralı ben olayım istiyordum
Varsın hepsi vursun bana, zaten durmazlar ki
Zira sağ ellerine Ay’ı, sol ellerine Güneş’i
Versem de düşmanlarım vazgeçmezdi asla
Yine de saldırırlardı bana şu çileli yolculukta
Fakat ne olursa olsun geri adım atmadım
Zira bu kutsal dava uğruna tam kırk yıl savaştım
İşte böyle geçen bir ömrü nihayet tamamladım
Şimdi Allah’a gidiyorum, dünyayı geride bıraktım
Greklerin Hermès’i, Yahudilerin de Lévi’yi
Desteklediği gibi siz de hiç bırakmadınız beni
Çektiğiniz bu sıkıntılar, mutlaka son bulacak
Bu soğuk, ıssız geceye elbet güneş doğacak
Müminler asla ümidinizi kesmeyin O’ndan
Zira dağları aslan yuvası yapan,
Denizleri incilerle, karanlıkları da yıldızlarla
Donatan Allah, elbet sizleri de koymaz darda

Sonra “O’na inanıp teslim olun.” diye ekledi
İnanmayan, ancak inkâr da etmeyenlerin yeri
Cennet ile Cehennemi ayıran duvarın üzeri
Kararmıştır kalbleri, günah işlemek tek işleri

Hiç kimse tamamen günahsız değildir belki
Ama çabalayın ki Allah cezalandırmasın sizi
Namaz kılın, bütün azalarınız değsin yere
Zira o dayanılmaz Cehennem ateşi sadece
O’nun için yere kapanmayan bedenleri yakar
O, kapkaranlık dünyayı, masmavi gökle açar
Misafiri sevin, dürüst olun, adaletle hükmedin
Yüce katında türlü türlü nimetler var sizin için
Yedi semayı geçmek için altın eyerli atlar
Ve yıldırımları geride bırakan hızlı arabalar
Huriler, tertemiz, hep ter ü taze ve neşeli
İncilerden yapılmış köşklerde oturur her biri
Cehennem ateş ehlini bekler, vay hâllerine!
Ateşten ayakkabıları olacak ve giydiklerinde
Sıcaklıkları kazan gibi beyinlerini kaynatacak
Cennet ehli ise, pek neşeli ve mübarek olacak.”

Biraz durdu, hep ümitli olmalarını öğütledi
Sonra ağır adımlarla yürümeye devam etti
Ardından “Ey insanlar! Size sesleniyorum
Vakit geldi, ebedî bir âleme gidiyorum
Belki bu sizinle son görüşmemiz, acele edin
Beni tanıyan herkes gelip son kez dinlesin
Bir hatam olduysa, yüzüme söylesin.” dedi

Kalabalık sessizce sağa sola açılıp yol verdi

Gitti ve kuyuda sakalını yıkadı
Biri ondan üç dirhem istedi, çıkardı verdi
“Şimdi mezara bırakmaktan daha iyi.” dedi
Herkesin bir güvercininki gibi ışıl ışıldı gözleri
Bakıp kendilerini hep kollayan o yüce insana
Ağlıyordu halk; evine kadar eşlik ettiler ona
Birçoğu gözünü bile kırpmadan orada bekledi
Bütün geceyi dışarıda taşların üzerinde geçirdi
Ve ertesi sabah, günün ağardığını fark edince
“Ben artık kalkamıyorum, dedi Ebu Bekir’e
Kitap’ı alıp yanına, sen kıldıracaksın namazı.”
Eşi Âişe de o sırada cemaatin arkasındaydı
Ebu Bekir okuyor, Muhammed ise dinliyordu
Nihayet okuduğu âyetleri usulca bitiriyordu
O, dua ve zikrini yaparken herkes ağlıyordu
Ve Ölüm Meleği çıkageldi akşama doğru
“İçeri girebilir miyim?” diye müsaade istedi
“Gelsin.” dedi dünyaya gözlerini açtığı o ilk günkü gibi
Yine ışıl ışıl parlıyor ve gülümsüyordu gözleri
Ve Melek ona, “Allah seni bekliyor.” dedi
Memnuniyetle, dedi. Şakakları şöyle bir titredi
Bir an aralandı dudakları ve ruhunu teslim etti

Kaynak: Victor Hugo, “L’an neuf de l’hégire” (Hicrî Dokuzuncu Yıl), La Légende des siècles (Asırların Destanı), Hetzel, 1859, s. 59–65; Türkçeye çeviren: Yakup Yaşa, www.antoloji.com/muhammed-peygamber-idi-o-siiri (Not: Tercümede bazı tasarruflarda bulunulmuştur).

“Yemin Olsun Kaleme ve Yazdıklarına”

Kur’ân-ı Kerim’de birçok şeye yemin edilerek bazı hakikatlerin önemine ve değerine dikkat çekilir. Bunlardan birisi de kalem ve ondan dökülenlerdir: “Kalem ve ehl-i kalemin satırlara dizdikleri ve dizecekleri şeyler hakkı için.” (Kalem, 68/1). Efendimize ilk indirilen beş âyetten birisi de yine kalemle ilgilidir: “Yaratan Rabbinin adıyla oku. O, insanı (rahim cidarına) yapışan bir hücreden yarattı. Oku Rabbin sonsuz kerem sahibidir. Kalemle yazmayı öğretendir.” (Alak, 96/1–4) Dolayısıyla değerli olan kalem, herhangi bir kimsenin eline değil, en mükemmel şekilde yaratılan (Tîn, 95/4), beyan kabiliyetiyle donatılan (Rahmân, 55/4) ve kendisine kalemle yazabilecek kabiliyetler bahşedilen insana emanet edilmiştir. Onun için bu yemin, aynı zamanda kaleme yapıldığı kadar, kalemi tutan el ve parmaklara, yani yazarlara yapılan bir yemindir. Bu yemin, aslında kaleme değil, yazarların omuzlarına ağır bir sorumluluk yüklemektedir.

Her kalemin ve yazının mesuliyeti vardır. Zira kalem, sadece basit bir yazı aleti, yazı da kâğıt üzerinde sessizce duran harflerden ibaret değildir. Arapçada kalemin bir mânâsı da oktur. Ehil olmayan ve hiçbir sorumluluk duygusu taşımayan kimseye teslim edilecek oklar, bir toplum, hatta bütün insanlık için ciddi felaketlere sebep olabilir. Günümüz dünyasında ülkeler arasında her an cereyan eden psikolojik savaşta, kalem ve yazının ne kadar etkili bir silah olarak kullanıldığına da herkes şahittir. “Kalem, kılıçtan keskindir.” atasözü de tam olarak bu gerçeği ifade eder.

Bir Kelimeyle Batmak ya da Yücelmek

İnsanın düşüncelerini açıklayıp dışa vurduğu sözcükler, ya onun omuzlarına manen ağır sorumluluklar yükler ya da büyük mükâfatlar elde etmesine vesile olur. Bir kelimenin ya da cümlenin arkasındaki bu sürpriz, Allah Resûlü’nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) özlü beyanlarının birinde şöyle ifade edilir: “İnsan Allah’ın hoşuna gitmeyecek bir söz söyler/yazar da bunun O’nun gazabına sebebiyet vereceğini hiç hesaba katmaz. Hâlbuki o söz sebebiyle farkında olmadan, Rabbiyle buluşacağı ana kadar gazabına dûçâr olur. Yine bir kimse Allah’ın hoşnutluğunu kazanabileceğine hiç ihtimal vermediği bir söz söyler/yazar da Allah onu Kendisiyle buluşacağı ana kadar rızası istikametinde dâim ve kâim kılar.”[1]

Bir başka hadiste bu gazabın sonunun Cehenneme çıkabileceği şöyle beyan buyurulur: “İnsan söylemekte/yazmakta beis görmediği bir kelimeden dolayı Cehennem ateşinin yetmiş yıllık derinliğine yuvarlanır.”[2]

Dolayısıyla her kelime/söz ya bir salih amel olarak yükselir ve sahibini yüceltir ya da girdap olur batırır. Bediüzzaman bu gerçeği çok veciz bir şekilde şöyle ifade eder: “Madem öyledir, dikkat et, dikkatle bas, batmaktan kork! Bir lokma, bir kelime, bir dane, bir lem’a, bir işarette, bir öpmekte batma! Dünyayı yutan büyük latifelerini bunlardan birinde batırma. Çünkü çok küçük şeyler var, çok büyükleri bir cihette yutar.”[3]

“Ya Hayır Söyle/Yaz ya da Sus!”

Sözün ya da yazının bu ağır mesuliyetinden kurtulabilmek için Allah Resûlü her iman eden kimseye şu ölçüye göre hareket etmesini tavsiye eder: “Sizden Allah’a ve âhiret gününe iman eden bir kimse ya hayır konuşsun/yazsın ya da sussun/yazmasın.”[4] Aksi takdirde hayır konuşmadığı/yazmadığı hâlde susmasını başaramayanlar, çok küçük gördükleri şeyler karşısında ciddi kul haklarına girdiklerinin farkına varamaz. İş sadece bununla kalmaz ve diliyle/kalemiyle başkalarına zarar veren kimse, zamanla kendi kalp ve ruh hayatına da zarar vermeye başlar. Zira Allah Resûlü’nün (sallallâhu aleyhi ve sellem) beyanıyla, kalb ile dil arasında doğrudan doğruya bir bağlantı vardır: “Kişinin dili istikamet kazanmadıkça, kalbi istikamet kazanamaz; kalbi istikamet bulmadıkça imanı da istikamet bulamaz.”[5]

Dolayısıyla dildeki/kalemdeki eğrilikler önce kalbe sonra bütün uzuvlara sirâyet eder ve davranışa dönüşür. Bunun içindir ki Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem), insanın bütün uzuvlarının her sabah dile gelip şöyle seslendiğini belirtir: “Bizim hakkımızda Allah’tan kork. Biz sana tâbiyiz. Sen istikamet üzere olursan biz de istikamet üzere oluruz. Yok sen eğri büğrü olursan biz de öyle olur, istikametimizi kaybederiz.”[6]

Her Söz/Kelime Kayıt Altında

İnsanlığı, dilin/kalemin doğru ve isabetli kullanılmasına irşat eden Kur’ân, her sözün kaydedildiğini hatırlatır: “Ağzından çıkan bir tek söz olmaz ki yanında, bu iş için hazırlanmış gözcü olmasın, onun söylediğini ve yaptığını kaydetmiş olmasın.” (Kaf, 50/18). Bu hassas takip ve kayıt, çok ince ve çetin bir hesabı da apaçık haber verir. Böyle bir kayıt sisteminin var olduğu bir âlemde konuşan ve yazan kimselerin, ne olursa olsun hak, hukuk, iffet ve nezaheti muhafaza etmesi, temel ilkeleri olmalıdır. Yoksa insanlarla ister sözlü ister yazılı iletişimde kırıcı, yaralayıcı, çeşitli iddialarla haklarını ihlal edici söz ve kelimeler kullanan kimseler, ötelere ağır veballer yüklenerek giderler. Ahmed ibn-i Hanbel hastalandığında, ziyaretine gelen bir arkadaşı tarafından kendisine, “Melek her şeyi yazar hatta bir hastanın inlemelerini bile!” diye söylemesi üzerine, yoğun ağrılarına rağmen öleceği ana kadar bir daha inlememesi, herkesi düşündürecek ibret dolu bir tablodur.[7]

Kelimelerin Sessiz Şahitliği

Kalem yazarı temsil eder. Kalem tek başına bir şey ifade etmez; onu konuşturan, yazardır. Dolayısıyla mümini, konuştukları kadar yazdıkları da bağlar. Bunun için, sözlerin şahitliği gibi kelimelerin ve cümlelerin şahitliği de söz konusudur: Allah Resûlü (sallallâhu aleyhi ve sellem), “Âdemoğlunun, Allah’ı zikir, iyiliği emir ve kötülüklerden nehiy hariç her sözü/yazısı aleyhine olacaktır.”[8] buyurur. Bundan dolayıdır ki kalemi elinde tutan kimse, onunla yazdıklarından hesaba çekileceği şuuruna sahip olmalıdır.

Kalem erbabı onunla ya hakikate ya da batıla tercüman olur. Ya kul haklarına girer ya da her hak sahibine hakkının verilmesine vesile olarak kalemin/yazının hakkını verir. Bu yönüyle kalem, mürekkep, kâğıt, harf, kelime ve yazılar, bunları kullanan kimsenin ya lehine ya da aleyhine şahitlik edecektir. Kalemi elinde tutmanın mesuliyetini müdrik yazarlar, onu ve onunla ilgili her şeyi lehlerine güçlü bir şahide dönüştürmeyi başarabilenlerdir. Her yazı okuyucularıyla beraber kalıcı birer şahittir. Dolayısıyla konuşma konumunda bulunan ya da yazma nimetine mazhar kılınan kimseler, konuştuklarının ve yazdıklarının, hesap gününde lehlerine ya da aleyhlerine şahitlik yapacağı şuuruyla büyük bir sorumluluk duygusuyla hareket etmelidir.

Her Duyduğunu Konuşan ya da Yazanlar

Bir de elindeki kalemi ya da dilindeki kelâmı silaha dönüştürenler vardır. Bunlar, araştırmacı-yazarlığın peşinde değil, her duydukları şayiayı, “ilk yazan” veya “ilk haberleştiren” olma ayrıcalığının peşindedirler. Bu unvanlarını korumak için de haberin ya da bilginin kaynağını ve doğruluğunu tam tetkik ihtiyacı duymazlar. Bu türlü insanlar için çoğu zaman “duyum” yeterlidir. “İddia edildiğine göre, zannımıza göre, aldığımız habere göre ya da söylentilere göre” der, yazmaya ve hüküm vermeye başlarlar.

Hâlbuki Allah Resulü (sallallâhu aleyhi ve sellem), böyle bir vebale karşı herkesi uyarır ve “İddia edildiğine göre” diye başlayan sözleri, söyleyenin omuzlarında kötü bir yük olarak tarif eder.[9] Zira bu usulsüzlük ve ilkesizlik Allah Resûlü’nün beyanıyla büyük bir günahtır: “Her duyduğunu söylemesi/anlatması/yazması, kişiye günah olarak yeter.”[10] Kaldı ki böyle bir günah, o hâliyle kalmayıp yeni yalan, dedikodu, gıybet, hatta iftiralara kapı aralar. Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem), Allah’ın dedikoduyu haram kıldığını ifade buyurarak,[11] ister sözlü ister yazılı, dedikoduculuğu meslek edinenlerin Cennete giremeyeceğini belirtir.[12] Hazreti Ömer (radıyallâhu anh), duyumlara dayalı haber yapmanın ve dedikoduları bir kartopu gibi büyütmenin, toplum hayatını nasıl bir cehenneme çevireceğini veciz bir şekilde şöyle ifade eder: “Fitnelerin içine dilinizle girmekten de sakının. Zira dilin fitnelere/dedikodulara bulaşmasıyla kılıcın fitneye ve kana bulaşması arasında fark yoktur!”

Bütün ikazlara rağmen bu kimseler, günahlarından aldıkları cesaretle nice saf dimağı aldatmaya ve nice saf zihinleri/kalpleri de kirletmeye devam ederler. Kalem de onlardan bîzardır, kelâm da. Esirdir her ikisi, yalancının, müfterinin elinde. İnler, ama iniltilerini duyan da yoktur. Ancak şu da bir hakikat ki yazılanların hepsi hem tarihe hem de amel defterine emanettir. Her yazar, yazısıyla okuyucusuyla iletişim kurup bir nevi yüzleştiği gibi, mahşerde de yüzleşecektir. Ancak bu sorumluluk şuuruyla yazılan yazılar, yazarlarını mahcup etmeyecek, sevindirecektir.

Haberin Doğruluğu İyice Araştırmalı

Bir haber yapılmadan önce onun doğru olup olmadığı iyice araştırılmalı ve yargısız infaza asla gidilmemelidir. Zira haberin yanlış olma durumunda, haber ferdi ilgilendiriyorsa ferdî haklar, bir toplumu ilgilendiriyorsa umumî haklar çiğnenmiş olacaktır. Bu habercilik değil bilakis yazanı hem dünya hem de âhirette bin pişman edecek ağır bir vebaldir. Bunun içindir ki yalanın, söylentinin, dedikodunun, zannın ve iddiaların bilgi/haber değeri olmadığına işaret eden Kur’ân-ı Kerim (Necm, 53/28) aynı zamanda habercilikte de evrensel şu temel ilkeyi de koyar: “Ey iman edenler! Size bir fâsık haber getirecek olursa, onu iyice tahkik edin, doğruluğunu etraflıca araştırın. Yoksa gerçeği bilmeyerek (yanlış yönlendirilme sonucu) bir topluluğu suçlar ve üzerlerine saldırır da sonra yaptığınıza pişman olursunuz.” (Hucur’at, 49/6). Dolayısıyla âyetle ortaya konulan, “herhangi bir haberi getiren kimsenin güvenilirliği ve getirdiği haberin doğruluğunu araştırma ve ispat” prensibi her zaman ve zeminde geçerli genel bir kuraldır. Aksi takdirde kişi ve toplum haklarının korunması ve haksızlıkların önüne geçilmesi mümkün olmayacaktır.

Sonuç

İnsanoğlunun mârûz kaldığı bir imtihan da bilip bilmediği her meselede kendisini yeterli sanması ve konuşma hakkını kendinde görmesidir. Kur’ân insanın içindeki bu kötü meyle karşı şu prensibi koyar: “Hakkında (gerekli ve yeterli) bilgin olmayan şey hakkında acele edip hemen kesin hüküm verme! Çükü kulak, göz ve gönül, bunların hepsi her yaptığından, sorumludur.” (İsra, 17/36). Buna göre âyette, insanın, bilmediği bir hususta yeterli araştırma yapıp gerçeğe ulaşmadan söz söylemesi, yazması, hüküm vermesi, tanımadığı kimseler hakkında zanna dayalı konuşması, şayia çıkarması, yapılan dedikodulara katılması, o şahsı karalaması ya da ona atılan iftiralara kapılarak müfterilerin günah ortağı olması gibi fiiller yasaklanmıştır. Dolayısıyla insan; eline, diline, kulağına, gözüne hatta duygularına hâkim olmalı, su-i zanlarından bile sorumlu tutulacağını unutmamalıdır. Kelâm erbabı kadar kalem ehli de bu ölçülere azami riayet etmelidir.

Dipnotlar

[1] Tirmizî, Zühd, 12 (2319).

[2] Tirmizi, Zühd, 10 (2314); İbn-i Mâce, Fiten, 12 (3970).

[3] Bediüzzaman Said Nursî, Lem’alar, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 169–170.

[4] Buhari, Edeb, 85 (6138); Müslim, İman, 74 (47); Ebu Davud, Edeb, 132 (5154); Tirmizî, Sıfatu’l-Kıyamet, 50 (2500).

[5] Ahmet İbn-i Hanbel, Müsned, (13071).

[6] Tirmizî, Zühd, 61 (2407).

[7] İbn-i Kesir, Kaf sûresi 18. âyetin tefsirinde.

[8] Tirmizî, Zühd, 63 (2412); İbn-i Mâce, Fiten, 12 (3974).

[9] Ebu Davud, Edeb, 80 (4972).

[10] Ebu Davud, Edeb, 40 4876, 4877; 87 (4992).

[11] Buhari, Rikâk, 22 (2231).

[12] Buharî, Edeb, 50 (6056); Müslim, İman, 169, 170 (105).

İnsanoğlu, ihtiva ettiği canlı ve cansız bütün varlıklarla büyük bir kitaba benzeyen kâinatı anlamaya çalışır. Bu kitabın sayfaları o kadar çoktur ki insanların tamamını okumaya ve öğrenmeye ömrü yetmez. İnsanlık, öğrendiklerini sonraki nesillere aktararak bilimin gelişmesine katkıda bulunur.

Geçmişte ilmî çalışmalara yardımcı olacak teleskop ve mikroskop gibi araçlar olmadığından, elektrik ve internete bağlı iletişim araçları bulunmadığından dolayı ilmî çalışmalar çok detaylı yapılamıyor ve hızlı yayılamıyordu. O zamanki âlimler fizik, kimya ve astronomi gibi birden çok alanda çalışmalar yapabiliyorken günümüzde bu neredeyse imkânsızdır, çünkü her bir bilim dalının onlarca alt ihtisas alanı vardır.

Bugün bilinen yaklaşık 10 milyon canlı türünden^[2] birisinin hususiyetlerini incelemek ya da günümüze kadar varlığı tespit edilmiş olan yaklaşık 100 milyar galaksinin her birinde bulunan ortalama 200 milyar yıldızdan birisini takip etmek ve yapısını araştırmak, bir ömür boyu sürebilir. En yakınımızdaki Ay’ı ya da Mars’ı yeni keşfetmeye başlamışken ne kadar da çok yapılacak iş var uzayda!

İbn-i Heysem

Batıda “Alhazen”^[3] olarak bilinen İbn-i Heysem (965–1051); özellikle optik çalışmalarının gelişmesine ciddi katkıları olan, tarihe damga vuran büyük bir âlimdir.

Günümüzdeki Basra topraklarında doğup Kahire’de vefat eden İbn-i Heysem’in en büyük özelliği meseleleri sorgulamasıydı. Hadiselere ön yargısız yaklaşmayı, delil ve deneylere dayanmayan şeyleri kabul etmemeyi ve fikirleri sorgulamayı tercih ederdi. Bu düşünce metodu, bilimin gelişmesi için çok önemlidir.

Mesela bin yıldan uzun bir süre kabul edilen Platon, Öklid ve Batlamyus gibi filozof ve matematikçilerin ve görüşlerinin aksine, ışığın gözden çıkmadığını söylemiştir. Işığın gözümüze gelmesiyle görebildiğimizi anlatmış, deneyler yapmış ve ilmî metotlarla bunu açıklamıştır. Işık ve görme hadisesini matematik ve geometriyle izah etmiştir.

İlk İlmî Metot^[4]

Bir soruyla başlar İbn-i Heysem: “Geceleri Ay’ı görebiliyoruz, gözümüzden çıkan ışınlar oraya kadar nasıl ulaşabiliyor?” Bunu araştırır, gözlem yapar, ortaya bir hipotez atar ve daha sonra bu hipotezini doğrulayabilmek için bir deney düzeneği kurar. Büyük bir göz modeli olan düzenek için karanlık bir oda yapar. (Karanlık odayı ilk kullanan odur.)^[5] Odanın bir duvarına küçük bir delik açar. Odanın dışındaki aydınlık bir nesnenin odanın diğer duvarında ters bir yansıma oluşturduğunu görür. Işığın davranışını analiz eder. Bulgularını raporlaştırır ve bir kitap hâline getirir. Bu kitap araştırmalarını destekleyen bütün teorik bilgileri ve deneyin detaylarını içeren Kitâbü’l-Menâzır’dır. (Optik Kitabı). Böylece başkaları da bu deneyi yapabilecek, onu doğrulayacak ya da yanlışlayabilecektir. Bu şekilde sistematik bir metot geliştirir. İşte bu, günümüzdeki ilmî metottur, böylece ilk gerçek bilim insanı olarak tanınır.^[6]

Optik Kitabı

Eserin el yazma nüshaları İstanbul’da Fatih, Topkapı Sarayı ve Ayasofya kütüphanelerinde bulunmaktadır. Kitâbü’l-Menâzır, 600 sene boyunca, başta Paris ve Oxford Üniversiteleri olmak üzere Avrupa’daki önemli bilim merkezlerinde, özellikle ışıkla ilgili teori ve hesaplar konusunda kaynak kitap olarak kullanılmıştır. Aynalar ve mercekler hakkında da önemli bilgiler içeren kitap yedi ciltten meydana gelmektedir. Bir mânâda tarihteki bu ilk bilimsel yayın, yaklaşık bin yıl önce yazılmıştır.

İlmî Çalışmaları

Başta fizik olmak üzere matematik, astronomi, coğrafya, tıp ve felsefe alanında da önemli çalışmaları olan İbn-i Heysem, birçok Batılı bilgine öncülük etmiştir. Kindî, Râzî, Fergânî ve Battanî gibi Doğulu filozof ve bilginlerin eserlerinin yanı sıra Batılı bilginlerin eserlerini de okumuştur.

O zamanlar kitaplar elle yazılırdı ve bu çok emek isteyen bir süreçti. Kâğıdın az bulunuşu da kitap fiyatlarını artırırdı. İbn-i Heysem’in Öklid’in bir kitabını 75 dirheme satın aldığı, bu paranın onun altı aylık geçim parası olduğu rivayet edilir.

Hitti, Hunke ve Garaudy gibi Batılı bilim insanları ve düşünürler, İbn-i Heysem’i optiği kuran bilgin olarak göstermiştir. Onun çalışmaları Galileo, Kepler ve Leonardo da Vinci gibi bilim insanları üzerinde de tesirli olmuştur.

Matematik alanında “Alhazen problemi” olarak bilinen soruyu ortaya atmıştır. Küresel, içbükey ve parabolik aynalar, büyüteçlerden ışığın yansıması ve geçişiyle ilgili çalışmaları ünlüdür. Matematik kitaplarında bunları formülize etmiştir. İçbükey aynalarda ışığı bir noktaya toplama deneyleri bugün bile Güneş ışınlarıyla çalışan laboratuvarların yapımına kaynak olmaktadır.

İbn-i Heysem, büyüteçlerin prensipleri üzerinde çalışmalar yapmış, mikroskop ve teleskobun keşfinde onun çalışmalarından faydalanılmıştır. Bu büyük fizikçi ışığın su ve havada kırılması üzerinde de durmuş, şeffaf cisimlerde ışığın yansımasına dair kanunları tespit etmiştir.

Güneş tutulmasıyla ilgili ortaya koyduğu metot bugün bile kullanılmaktadır. İbn-i Heysem, Güneş ve Ay’ın görünümleri üzerinde gözlemler yapmış, ufka yaklaştıklarında büyük görünmelerinin sebeplerini açıklamıştır. Ayrıca atmosferin ağırlık ve yoğunluğunun cisimler üzerindeki etkilerini incelemiş, maddelerin ağırlıklarına etkilerini tespit etmiştir. İbn-i Heysem aynı zamanda tıpla da ilgilenmiş, mesela gözün tam olarak anatomisini çizmiştir.^[7]

Diğer Eserleri

İbn-i Heysem, 24’ü astronomi alanında olmak üzere 200 kadar eser vermiştir. Eserleri başta Latince olmak üzere Batı dillerine çevrilmiştir. Ay ve Güneş tutulmalarını konu alan Gölgeler Kitabı (Kitâbü’l-Azlâl) ve Yakıcı Aynalar Kitabı(Kitâbün fi Merâyâ’l-Muhrika) öne çıkan eserleri arasındadır.

Alman fizikçi ve bilim tarihçisi Eilhard Wiedemann (1852–1928), onun eserlerden bahsetmiş, bir kısmını Almancaya tercüme etmiştir.

İbn-i Heysem’in adının yaşatılması ve bilime katkılarının unutulmaması için, Uluslararası Astronomi Birliği^[8] tarafından Ay yüzeyindeki parlak bir kratere^[9] “Alhazen” adı verilmiştir.

Yaklaşık bin yıl önce bir ilim adamı, tarihe böyle damgasını vurmuştur. Binlercesi gibi o da büyük bir kitap hükmünde olan kâinatı okumuş ve Rabbimizin kanunlarını keşfetmiştir.

Dipnotlar

[1] Şaban Döğen, Müslüman İlim Öncüleri (2. Cilt), İstanbul: Muştu Yayınları, 2014, s. 137.

^[2] Richard Black, “Species count put at 8.7 million”, www.bbc.com/news/science-environment-14616161

^[3] Hatim Salih, “Over the Moon”, en.unesco.org/courier/july-august-2009/over-moon

^[4] Jim Al-Khalili, “The ‘first true scientist’”, news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/7810846.stm

^[5] Fuat Sezgin, “Rediscovering Arabic Science”, Saudi Aramco World, Mayıs-Haziran 2007, 58: 1–24.

^[6] Anthony Carpi, “Experimentation in Scientific Research”, www.visionlearning.com/en/library/Process-of-Science/49/Experimentation-in-Scientific-Research/150

^[7] Döğen, a.g.e.

^[8] “Gazetteer of Planetary Nomenclature”, planetarynames.wr.usgs.gov/Feature/183

^[9] Kraterin koordinatları: 15°54’N 71°48’E / 15.9°N 71.8°E.