Evet gerçek değerlerin alt-üst olduğu böyle bir dünyada, insanların itibarlarının, onların paralarıyla, servetleriyle, yazlık-kışlık villalarıyla ölçülmesi gayet tabiiydi.. ve öyle de oldu; maddî varlık ve imkânlar küstah bir glâdyatör gibi ellerini yukarıya kaldırarak, ilim, fazilet, düşünce ve cesaretin üzerinde tepindi ve onları yendiğini ilân etti. Oysa ki, servet u sâmân, ilim, akıl, fazilet ve cesaretle birleşince bir değer ifade etse de, tek başına kaldığında bir şeye yaradığını söylemek oldukça zordur.. hatta ondan da öte bazen bir canavarlık vesilesi haline gelmesi bile söz konusu olabilir. Ne acıdır ki, günümüzde, toplumların gerçek hayat dinamikleri sayılan bilgi, düşünce, ahlâk ve cesaret gibi hususlar, şayet maddî imkân ve kazanca dönüştürülemiyorsa fantezi ve aptallık emâresi sayılmakta.

Halbuki eğer, bir toplumu teşkil eden fertler, hayat projelerini beden ve cismâniyete göre plânlıyor, ömürlerini zevk u sefâ vadilerinde sürdürüyor, zenginlik ve refahtan başka bir şey düşünmüyorsa, böyle bir toplumda, çalışkan, azimli, mâhir ve sağlam karakterli insanlar kadar, hatta onlardan da fazla, gayesizler, düzenbazlar, çıkarcılar, heyecansızlar, iki adım ötesini göremeyen miyoplar ve cahiller hâkim duruma gelir. Bu da, ahlâk ve fazilet telakkisinin, sanat düşüncesi ve tecrübenin, dolayısıyla da ülke ve millet için yararlı karakterlerin ve yüksek performansların dışlanması demektir. Şimdilerde ülkemiz dahil, dünyanın hemen her yerinde böyle bir çarpıklığın yaşandığı da bir gerçek.

Bugün büyük ölçüde insanlık, geçmiş asırlarda olduğundan daha zengin ve daha geniş imkânlara sahiptir, ama bunun yanında onun, hiçbir dönemde maruz kalmadığı ölçüde, ihtirasların, ihtiyaçların, fantezilerin ve tiryakiliklerin esiri haline geldiği de bir vak’adır. Bugün o, cismaniyet ve bedenini yaşadıkça daha bir yaşama arzusuyla çıldırmakta; içtikçe susamakta, yedikçe oburlaşmakta, daha fazla kazanma hırsıyla akla hayale gelmedik spekülasyonlara girmekte, en hasis çıkarlar karşısında ruhunu şeytana peylemekte ve gerçek insanî değerlerden âdeta uzaklaşmaktadır.

Evet, ömrünü gelip-geçici bir kısım maddi değerler peşinde koşmakla tüketen günümüzün modern insanı, aslında daha çok kendini tüketmekte ve ruhunun derinliklerindeki yüksek duygularını kaybetmektedir. Öyle ki, böyle birinin ufkunda, ne iman enginliğine, ne marifet zenginliğine, ne de muhabbet, aşk, zevk-i rûhâni televvünlerine rastlamak mümkündür. Nasıl olur ki o, yaptığı hemen her işin neticesini, maddî kazanç, cismâni rahat ve bedeni hazlar açısından değerlendirmekte ve bütünüyle uhrevîlikleri, ledünnilikleri es geçmektedir. Onun düşünce ve faaliyet ufkunu dolduran hususlar sadece ve sadece: Nasıl çalıp-çırpacağı, ne alıp-ne satacağı, nerelerde nasıl eğleneceği ve nasıl keyif çatacağı.. gibi şeylerdir. Tabii, bütün bu arzu ve isteklerin gerçekleşmesi için meşru yollar ve meşru dairedeki kazançlar yetmiyorsa, gayr-i meşru vesileler değerlen-dirilecek, spekülasyonlara girilecek.. ve şayet yer üstü dünyalar bu korkunç iştihaları tatmine kifayet etmiyorsa yer altı dünyalarına inilerek köstebekçe yollara girilecektir. Bence, günümüzün insanı, insani yolculuğunu böyle bir inde sürdürmektedir ve o, mutlaka bu açmazdan kurtularak kendi çizgisini bulma mecburiyetindedir. Yoksa handikaptan handikaba sürüklenecek ve kat’iyen kendi olamayacaktır. Komünizmden kurtarsanız gidip anarşizme yuvarlanacak, ateizmden uzaklaştırsanız koşup monizme sarılacak, Darvinizm’den koparsanız neo-Darvinizm’e yapışacak.. ve her zaman kimliksiz, şabloncu ve yükselip serkâr olma yerine başkalarına kuyruk olmanın mücadelesini verecektir. Ve işte bunlardan ötürüdür ki o, birkaç asırdan beri ömrünü hep buhranlar ağında tüketmekte; siyasi ve idâri buhrandan kurtulsa, gidip ahlâki buhrana aborde olmakta, ondan sıyrılsa ekonomik bunalımların ağına düşmekte, toparlanıp ondan da kurtulabilse, bu defa da kendini askeri buhranların arenasında bulmakta ve kendi olumsuzluklarıyla kendini yiyip-bitirmektedir. Bu tersliklerden kurtuluşun çaresi de, bir kere daha yeni baştan inanmak gibi, sevmek gibi, ahlâk gibi, metafizik düşünce gibi, aşk gibi, ruh terbiyesi gibi dini, milli ve tarihi dinamikleri gözden geçirme olsa gerek.

İnanmak, hakikati olduğu gibi tanıma, sevmek ise bu bilginin hayata geçirilmesi demektir. İnanmayanlar mutlak hakikati ne bulabilir ne de bilebilirler. Onların inandım demeleri iç dünyalarıyla bir zıtlaşma, buldum demeleri de bir mugalatadır. Aslında inanmayanlar tâlihsiz, sevmeyenler de cansız cesetlerdir. İnanma en önemli bir aksiyon kaynağı ve ruhun bütün varlığı kucaklaması ve tabiatı kuşatması ise, muhabbet de gerçek insani düşüncenin en esaslı unsuru ve lâhûtî bir buududur. Bu itibarladır ki, önümüzdeki yıllarda, dini ve milli kültürümüzün fidelerini dikme ve yetiştirme misyonunu yüklenenler, evvelâ inanç mihrabına yönelmeli, sonra da sevgi minberine yürüyüp, muhabbet soluklarını dünyanın her tarafına duyurmaya çalışmalıdırlar. Bunu yaparken de müessiriyetlerini, ahlâk ve fazilet anlayışlarının derinliklerinde aramalıdırlar.

Ahlâk, dinin özü, esası ve ilâhi mesajın da en önemli bir umdesidir. Ahlâklı ve faziletli olmak eğer bir kahramanlıksa -ki öyledir-; bu meydanın gerçek kahramanları da peygamberler ve onları yürekten takip edenlerdir. Hakiki Müslüman olmanın en bariz vasfı ahlâklı olmaktır. Akıl ve hikmet gözüyle bakabilenler için Kur’ân ve Sünnet, âyet âyet, fasıl fasıl ahlâktır. “Müslümanlık huy güzelliğidir.”[i] buyuran Mücessem Ahlâk ve Yüce Kâmet bu gerçeği en veciz şekilde ortaya koymuştur. Millet olarak biz, bir ahlâk sisteminin mensupları ve bir ahlâk destanının çocuklarıyız. Hiçbir düşünce, hiçbir fantezi bizim ahlâkımızı sarsamaz ve sarsmamalı; biz onunla dünyaları aşıp ebedlere ulaşmayı düşlüyoruz.. ve Allah ihsanlarının ayrı bir derinliği sayılan metafizik gücümüzle de bunu gerçekleştireceğimize inanıyoruz.

Metafizik düşünce, aklın topyekün varlığa açılması ve onu perde-önü, perde-arkasıyla kavrama cehdidir. Aklın veya ruhun, varlığı bu şekildeki kucaklaması söz konusu olmasa, her şey paramparça olur ve cansız cesetler haline gelir. Bu itibarladır ki, metafizik düşüncenin yok olması veya yok kabul edilmesi bir bakıma aklın da tükenişi demektir. Bugüne kadar her büyük oluşumun, metafizik düşüncenin kolları arasında geliştiğini söyleyebiliriz.. Hint ve diğer doğu ülkelerinde bu böyle olduğu gibi; bizim dünyamızda da, Kurân’ın dünya görüşü çerçevesinde bu hep böyle olagelmiş ve bu sayede üst üste değişik medeniyetler gerçekleştirilmiştir. Metafizik düşünce, insan ruhunun varlığa açılması, tabiatı istilâsı ve her şeyi kucaklaması ise, metafiziği ilimlerle çarpıştıranlar, galiba, kaynakla o kaynaktan fışkıran çağlayanı birbiriyle çarpıştırdıklarının farkında değiller.

Metafiziği, varlık gerçeğinin aşkla sezilip duyulması şeklinde de yorumlayabiliriz ki, buna göre aşk, topyekün kâinatı, bütün varlık ve hadiseleri, tam bir bitevilik içinde görüp duymanın, sezip sevmenin adı olur.. evet gerçek aşıklar, ne servet u sâmân ne de şöhret ü nâm peşindedirler. Onlar, aşkın, kendi kendini yakıp kavuran ve kül edip savuran fırtınaları arasında berd ü selâm soluklar ve yok oluşların çehresinde sevdiklerinin simasını okuma, varlıklarının savrulan külleri arasında mâşuklarını duyma ve seven-sevilen, arayan-aranan vahdetine ulaşma peşindedirler. Tasavvufî ifadesiyle, onlar hep fenâ fillah vadilerinden bekâ billah yamaçlarına doğru bir seyahat içinde ve sürekli aktiftirler. Elbette ki böyle bir ufka kavuşmak, ciddi bir ruh terbiyesine bağlıdır.

Ruh terbiyesi, kısaca insanın yaratılış gayesine yönlendirilmesi demektir. Aynı zamanda ona, ruhun bedeni ve cismani baskılardan sıyrılarak kendi özüne, kendi kaynağına yönelmesi ve yaratılışının gayesi istikâmetinde bir seyr-i rûhâni gerçekleştirmesi de diyebiliriz ki, konumuz şimdilik öyle bir bahse açık değil.

Günümüzde bütün rûhi dinamiklerini yitiren ve kendi özünden uzaklaşan talihsiz nesiller, kendi akıl ve kendi muhakemelerinin kurbanı, perişan ve derbederdirler. Ne olursa olsun bizler, bu neslin bakış zaviyesini ve temâşâ ufkunu değiştirme mecburiyetindeyiz.. ve değiştireceğimize de inanıyoruz. Bu mevzudaki gayretlerimiz hafife alınsa da biz olabildiğince ümitliyiz. Elverir ki iradelerimizi ibadetle besleyip nefis muhasebesiyle kontrol altında tutabilelim. Bize bu yolda sadece yürümek düşer. Biz nereye yönelirsek kemmiyetsiz, keyfiyetsiz- Allah oradadır. Gözlerimizi yumup geleceğin altın yamaçlarına tohum saçma bize, saçılan bu tohumların hayata yürümesi de O’na aittir.

Bizim, şuurlu bir hizmet ve ihatalı gayretlerle, bu dünyanın içinde, huzurla, emniyetle, sevgiyle esen bir başka dünyanın meydana geleceğine ve hayatın gerçek saadet çizgisini bulacağına inancımız tamdır. Ve tabii, gelecekteki nesillerin, para, ikbal, şöhret, makam ve her türlü iştihanın çok üstünde bir büyük sevgiye müteveccih olacağına da.. işte bu kalplerin sultanlığı sevgisidir.

Dipnot

[i] Et-Taberânî, El-Mu’cemü’l-Kebîr, 8/182.

Cenab-ı Hak; “Bir işi bitirince, hemen başka bir işe giriş, onunla uğraş! Hep Rabbine yönel ve O’na yaklaş!” (İnşirah, 94/7–8) buyurarak zaman israfının önüne geçme, eldeki imkânları vaktinde ve yerinde kullanma konusunda en güzel ölçüyü belirlemiştir.

Çağa uygun gelişmeler, zamanı etkili ve verimli kullanmamız konusunda her an bizi uyarır. İhtiyaç olarak dayatılan, zorunlu tüketim kalemlerinden sayılan nesneler zaman zaman bizi farkında olmadan israf batağına çeker. Verilen nimeti yerinde kullanmak, en güzel şükretme biçimidir. Şükürsüzlüğe ve israfa kapı aralayan “istifçilik” rahatsızlığı, bunun en güzel örneklerinden biridir.

İnsanlar, her zaman ihtiyaçları olmadığı hâlde, manevî değeri sebebiyle bazı eşyaları elden çıkaramaz, biriktirir. Bazı insanlar bu davranışı öyle bir boyuta taşırlar ki biriken eşyalar, bu fertleri gündelik hayatlarını devam ettiremez hâle getirir.[i] Maddî değeri olmayan ve kullanılmayan eşyaların çok miktarda biriktirilmesi ve onlarla meşguliyetin artışı ile zaman israfı kaçınılmaz olur.

[i] L. Beşiroğlu ve ark. “Obsesif kompulsif bozuklukta yaşam kalitesi ile ilişkili etkenler”, Anadolu Psikiyatri Dergisi, 2007, 8(1): 5–13.

Kan gruplandırma sistemlerinden ikisi AB0 ve RH’dir. Kan gruplandırılması, kanımızın bir mm³’te sayıları yaklaşık beş milyonu bulan kırmızı kan hücrelerinin (eritrosit, alyuvar) yüzey antijenlerine göre yapılır. 7–8 mikron büyüklüğünde olan alyuvarın yüzeyinde şimdiye kadar keşfedilmiş 250’ye yakın antijen bulunur. Bunların en önemlileri A, B ve RH’dir.[iii] A, B, 0 ve AB kan tipleri, kan hücreleri yüzey antijenlerinin farklı tepkimesinden ileri gelmekte, farklı bir kan grubuna sahip birinden kan alındığında, bağışıklık sisteminin tepkisi “AB0 uyuşmazlığı” ile sonuçlanmaktadır. Diğer kan gruplama sistemi ise “RH negatif” ve “RH pozitif” olarak ikiye ayrılır ve özellikle gebelikte önemli olan “RH uyuşmazlığı” durumu anne RH negatif, bebek RH pozitif olduğu zaman görülmektedir. İlk doğumun aksine, sonraki gebeliklerde annenin RH antikorları, bebekteki RH antijenlerine saldırmakta, bu durum bebekte sarılık (kanda bilirubin artışı) ve hemolitik hastalıklara sebep olmaktadır.[iv]

[i] “2016 Nobel Prize in Physiology or Medicine to Yoshinori Ohsumi for his discoveries of mechanisms for autophagy”, www.nobelprize.org/uploads/2018/06/press-34.pdf

[ii] R. van Noorden ve H. Ledford, “Medicine Nobel for research on how cells ‘eat themselves’”, Nature, 2016, 538(7623):18–19.

[iii] Bernhard Uhl, Gynäkologie und Geburtshilfe, Mixed Media Product, 2018, s. 222.

[iv] Anti-D antikorları, günümüzde RH-negatif kan grubuna sahip olup RH değeri pozitif olan bir bebek doğuran annelere doğumdan hemen sonra verilir. Bu sayede annenin bu antijeni yabancı olarak tanıması ve ileriki gebeliklerinde düşük yapması engellenmiş olur.

Demokratik toplum düzeni, halkı ilgilendiren bütün konuların açıklıkla müzakeresini ve münazarasını gerektirir. Çünkü toplumun refah, huzur ve mutluluk içinde kalkınması, fertlerin de kişiliklerini gerçekleştirmeleri, maddî ve manevî varlıklarını korumaları ve geliştirmeleri buna bağlıdır. Bundan ötürüdür ki günümüzde adalet ve refah bakımından en ileri seviyedeki devletlerde bunlar sabit parametreler olarak kabul edilir. Toplumun refah, huzur ve mutluluğunu sağlamak; kişinin temel hak ve hürriyetlerini, sosyal hukuk devleti ve adalet ilkeleriyle bağdaşmayacak surette sınırlayan siyasal, ekonomik ve sosyal engelleri kaldırmak, insanın maddî ve manevî varlığının gelişmesi için gerekli şartları hazırlamak Devletin temel amaç ve görevleri arasındadır (Anayasa 5). Herkes, yaşama, maddî ve manevî varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahiptir (Anayasa 17/1).

Açıklanan maksatların en elverişli vasıtası ifade hürriyetidir.[iii] Ancak nefret söylemi ifade hürriyetinden faydalanamaz. Çünkü nefret söylemi müspet değil menfi hareket mahiyetindedir. İyileştirmeye, ilerlemeye, ıslah etmeye, mükemmelleştirmeye değil; bilakis bozmaya, tahribe, yıkmaya, ayrıştırmaya, kamplaştırmaya ve kutuplaştırmaya dönüktür.

[i] Avrupa Konseyi Bakanlar Kurulu Kararı: 97/20, 1997 rm.coe.int/CoERMPublicCommonSearchServices/DisplayDCTMContent?documentId=0900001680505d5b

[ii] www.echr.coe.int/Documents/FS_Hate_speech_TUR.pdf

[iii] Arif Mert, “İfade Hürriyeti”, Çağlayan, Haziran 2018.

Hâtemü’l-Enbiya ve Gaybın Son Habercisi olan Efendimiz Hazreti Muhammed (aleyhi efdalüssalavât ve ekmelütteslîmât), ulü’l-azm olarak tavsif edilenler de dâhil olmak üzere umum peygamberler içinde en muallâ ve müstesna bir konuma sahiptir. Evvelâ, varlık O’nun yüzü suyu hürmetine yaratılmıştır. O, hakikati itibarıyla kâinat ağacının çekirdeği ve aynı zamanda en münevver meyvesidir. Resûl-i Ekrem Efendimiz, bütün âlemlere rahmet olarak gönderilmiştir ve üsve-i hasene, yani topyekûn örnekler içinde en güzel bir örnektir.

Kâinatın İftihar Tablosu (sallallâhu aleyhi ve sellem) İsm-i A’zam’ın mazharıdır ve O’nda her ismin a’zam tecellisi vardır. O, insan-ı kâmildir. Kaside-i Bürde Sahibi Bûsirî’nin ifadesiyle, diğer peygamberler birer yıldız, Efendiler Efendisi de o yıldızları nuruyla besleyen bir fazilet güneşidir.

[i] Bakara, 2/253; Ahkâf, 46/35; Şûrâ, 42/13.

“Her şeyi yaratan Allah’tır. Her şey O’nun tasarruf ve yönetimindedir. Göklerin ve yerin hazinelerinin anahtarları O’nun nezdindedir.” (Zümer, 39/62–63).

İnsan dikkatle etrafına baktığında; rüzgârın esmesi, güneşin doğması, kuşların cıvıldamaları ve bulutların hareketi gibi birçok hadiseye şahit olur. Bunların her biri kendine has özelliklere sahiptir ve iman nuru ve şuuruyla nazar eden insanlarda ulvî hisleri uyandırır. Ancak bu hadiseleri uzun zamandan beri görenlerde ülfet hissinin belirmesi de muhtemeldir. Sathî nazarının kurbanı insana her şey sıradan ve basit görünür.

Mevcudata dikkatle nazar ettiğimizde, göreceğimiz ve idrak edeceğimiz şey, her bir varlığın ve zerrenin bir kanuna göre hareket ettiğidir. Hücreler, atomlar ve zerreler; ilahî kanunlara göre hareket eder. Bilim, bu kanunların tespitiyle gelişir. Zerreler kuralsız bir şekilde hareket etselerdi, matematik, fizik, kimya, biyoloji gibi bilimler de var olmazlardı. Mesela, suyun meydana gelmesi için, iki hidrojen atomuyla bir oksijen atomunun birleştirilmesi gerekir. Böyle sabit bir oran olmasaydı, kimya bilimi de olmazdı zaten.

Başka bir misal olarak kütleler arası çekim kuvvetini düşünebiliriz. İki kütlenin birbirini ne kadar çekecekleri ilahî bir kanunla takdir edilir. Bu kanunu bize tarif eden bir formül vardır. Bu formül yardımıyla, iki cismin kütlesini, aralarındaki mesafeyi ve çekim sabitini bildiğimiz zaman, aralarındaki çekim kuvvetini de hesaplayabiliriz. Bu kuvvet o kadar hassas bir ölçekte cereyan eder ki kıl kadar bir sapma göremeyiz. Mesela, bir kılı alıp belli bir yükseklikten yere bırakalım. Bu kılın yere düşüşünü belirleyecek şekilde yaratılan kuvvet; yeryüzünün kütlesi, kılın kütlesi, hatta her bir atomunun ağırlığıyla orantılıdır. Bu kılı farklı bir gezegende yere bırakırsak sonuçlar farklı olur. Bugüne kadar yapılan ölçümlerde, ölçüm ne kadar hassaslaşırsa hassaslaşsın, bu formülden bir sapmanın olmadığı görülmektedir. Yani her bir zerre emir altındadır ve bir kanuna göre hareket etmektedir. Bilim de emir altındaki zerrelerin hareketlerine bağlı sonuçları gözlemlememizden ortaya çıkan bir kurallar mecmuasıdır.

Koku, insan derisinin ter ve yağ salgılarının, nefesiyle verdiği havanın, midesinde ve bağırsaklarında oluşan gazların bir karışımı olarak vücut ısısıyla buharlaşan kimyevî maddelerden kaynaklanır. Yaşlıların kokusu daha kötüdür ve gençlerden daha farklıdır, bunun sebebi yaşlandıkça kendi hijyen standartlarını sağlayamamaları, bağırsak metabolizmalarının ve mikrobiotalarının yaşla birlikte değişmesidir. Gençler yaşlılardan, erkekler de kadınlardan farklı bir mikrobiyotaya sahiptir. Erkeklerin bağırsaklarında, mikrobiyomla bağlantılı olarak (indoller, H₂S, trimetilamin vb.) daha rahatsız edici maddeler üreten ve daha sonra yalnızca idrar, dışkı ve deri yoluyla salınmayan androjenler (erkek cinsiyet hormonları) önemli ölçüde daha fazladır. İnsanları vücut kokuları bakımından iyi kokudan kötü kokuya doğru sınıflandırsak, bir uçta henüz süt emen bebekler, diğer uçta ise hasta ve yaşlı erkekler yer alır. Vücudun metabolizması da yaşla birlikte değişir.

Bu cümleler, Gazeteciler ve Yazarlar Vakfının son başkanı olan Cemal Uşşak’ın, yakından tanıdığı Hasan Cemal’e yazdığı bir mektuptan alıntıdır.

Hayatı

Cemal Uşşak, aslen Rizeli olup 1953 Bursa Orhaneli doğumludur. İlköğretimi burada bitirdikten sonra hafızlığını Balıkesir Dursunbey’de tamamlar. Kur’ân’a olan muhabbeti, onu İstanbul İmam Hatip Lisesi ve Yüksek İslam Enstitüsüne sevk eder. 1977’de mezun olan Uşşak, öğrencilik yıllarında amatör olarak ilgilendiği basın yayın dünyasına profesyonel olarak girer. Muhabirlik, yazarlık ve yöneticilik gibi değişik sahalarda görev aldıktan sonra, bir dönem TRT’de danışmanlık yapar. Yazıları Köprü ve Zafer dergileri; Yeni Asya, Yeni Nesil, Zaman ve Bugün gazetelerinde yayımlanır. Kuruluşundan 1995 yılına kadar Moral FM’de yönetici ve programcı olarak çalışan Uşşak, “Panorama” programında Türkiye ve dünya gündemini yorumlar. O, aynı zamanda ülkenin demokratikleşmesine katkı sağlayacak 63 kişilik Âkil İnsanlar Heyeti’ne seçilir. 1995 yılında Başkan Yardımcısı olarak Gazeteciler ve Yazarlar Vakfında göreve başlayan Uşşak, Vakfın en son başkanı olarak tarihe geçer.^[ii] 

[i] Hasan Cemal, “Cemal Uşak’tan mektup var: ‘Terör örgütü üyesi’ imişim!”, TR24, 16 Ocak 2016.

[ii] “Cemal Uşşak kimdir?”, www.samanyoluhaber.com/cemal-ussak-kimdir-haberi/1268599/

“İspanya’daki Elhamrâ’dan, Hindistan’daki Tac Mahal’e kadar İslam sanatı, zaman ve mekânın sınırlarını aştı; ırk ve kan tefrikiyle alay etti, kendine has bir karakter geliştirdi ve bir zarafet bolluğu içinde insan dehasını dile getirdi, öyle ki daha üstünü yapılamadı.”[1]

“Bütün sanatlar İslamî hayatı güzelleştirmek için el ele vermişti. Böylece cilt ve hat motifleri kumaşlarda dokunmuş, çömlekçilikte pişirilmiş, kapılara ve mihraplara yerleştirilmiştir. Orta Çağ medeniyeti, sanatkârla zanaatkâr arasında büyük bir fark görmüyor idiyse bunun maksadı, sanatkârı küçültmek değil, zanaatkâra değer vermekti. Her türlü endüstrinin gayesi sanat hâline gelmekti. Dokumacı da çömlekçi gibi, kullanılıp gidecek imalat yapıyordu. Ancak eserine gösterdiği özen bambaşkaydı. Ustalığı ve sabrı sayesinde rüyası, elbiselerde, örtü ve halılarda, işlemelerde ifadesini buluyordu.”[2]

“Selçuklu mimarisinden kalan eserler binden fazladır. Doğuda Ani Camii, Konya’da şahane kapı ve muazzam Alâeddin Camii, Sırçalı Medresenin dantel gibi işlenmiş cephesi, Mezopotamya’da Musul Ulu Camii ve Bağdat’ta Müstansır Camii, Rey’de Tuğrul Bey Camii, Mevr’de Sultan Sencer’in türbesi; Hemedan’daki Alevî Camii’nin göz kamaştıran mihrabı, Kazvin’deki Cuma Camii’nin kubbesi ve eşsiz kemerleri, yine oradaki Haydariyye Camii’nin mihrabı ve kemerleri… İşte Selçuklu mimarlarının zevk ve maharetlerini ispat eden eserlerinden sadece bir kısmı… Ancak bu eserlerden hiçbiri, İsfahan’da Selçuklu devrinin şaheseri olan, Mescid-i Cuma (Cuma Camii) kadar güzel olamaz… Chartres yahut Notre-Dame Katedrali gibi bu cami de birçok asrın emeğini taşır. 1088’de yapılmasına başlanmış, sonradan birçok defa tamir ve ilâveler yapılmıştır. Bugünkü şeklini ise ancak 1612’de bulmuştur. En büyük kubbe büyük Türk veziri Nizâmülmülk’ün kitabesini taşır. Bunun tarihi 1038’dir. Mihrap ve minberin bulunduğu kısmın dış tarafı (25 metre yükseklikte), öyle eşsiz fayans ve mozaikle kaplanmıştır ki bu sanatın tarihinde bir benzerine rastlamak güçtür. İç kısımlar, birçok sütundan fışkıran çeşitli kubbeler ve kemerlerle kaplıdır. Mihrapta mermer harcıyla yapılmış bir barölyef (alçak rölyef) vardır ki lotus ve asma yapraklarını temsil eder ve bir de bütün İslam âleminde eşi bulunmayan kûfî hatla yazılma bir kitabe vardır. Bütün bu âbideler, Türklerin barbar olduğunu iddia edenleri hayal kırıklığına uğratmaya kâfidir. Selçuklu hükümdarları ve vezirleri, tarihin en iyi devlet adamları arasındadır. Aynı şekilde Selçuklu mimarları da dinin hâkim olduğu bir çağın kitlevî ve cüretkâr planlarla kendini gösteren en mâhir, en cesur sanatkârları oldu.”[3]

Dipnotlar

[1] Will Durant, İslam Medeniyeti, ter. Orhan Bahaeddin, Tercüman 1001 Temel Eser, (t.y.), s. 127–128.

[2] A.g.e. s. 141–142.

[3] A.g.e. s. 230–231.

Hafîz-i Mutlak, her bir mahlûkunu anatomisine ve fizyolojisine uygun şekilde donattığı savunma mekanizmaları ile korur. Bazılarını zehir gibi kimyevî silahlarla teçhiz eder, bazılarını da bulunduğu ortamda kamufle ederek görünmez hâle getirir. Bazı hayvanları çok hızlı ve çevik yaratmıştır. Bunlar çok süratli kaçar, ağaca tırmanır veya uygun bir çatlağın içine dalabilir. Bazıları da aniden görünümlerini değiştirip düşmanlarını şaşırtıp kurtulurlar. Bir kısım hayvanlar yavaş hareket etse de bulunduğu yerin rengine bürünür veya daha güçlü başka bir canlıyı taklit eder. Bazıları da pek çok taktiği art arda kullanarak düşmanını şaşkınlığa uğratır. Her biri mükemmel bir ilim, kudret ve irade gerektiren savunma mekanizmalarının, akılsız ve şuursuz tabiat ve tesadüflerle ortaya çıkması mümkün değildir.

İbâdet, “Cenâb-ı Hakk’ın emirlerini yerine getirip yaşama ve kulluk sorumluluklarını temsil etme mânâlarına gelmesine mukabil; ubûdiyet, kul olma ve kölelik şuuru içinde bulunma” şeklinde yorumlanmıştır. Zaten, ibâdette bulunana “âbid”, ubûdiyette bulunana “abd” denmesi de açıkça bu farkı göstermektedir. “Fâtiha Üzerine Mülâhazalar”ın ilgili bölümü,[1] daha farklı şeyler de ihtivâ etmektedir.

Ayrıca, ibâdet ve ubûdiyet arasında şöyle ince bir fark daha söz konusudur: Meşakkat ve külfetle edâ edilip, havf ve recâ derinlikleri bulunan niyet ve ihlâs yörüngeli bütün mâlî ve bedenî mükellefiyetler birer ibâdet; îfâsında bu türlü buudların söz konusu olmadığı iş ve vazifeler de birer ubûdiyettir. Zannediyorum İbn-i Fârıd da:

وَكُلُّ مَقَامٍ عَنْ سُلُوكٍ قَطَعْتُهُ

عُبُودِيَّةٌ حَقَّقْتُهَا بِعُبُودَتِي

“Seyr u sülûkte aştığım mertebelerde her ubûdiyeti, ibâdet-i hâlisemle gerçekleştirdim.” sözleriyle bu farka işaret etmektedir.

Ayrıca sofîlerden bir kısmı, ibâdeti avamın kulluk hizmeti, ubûdiyeti şuur ve basîret insanlarının îfa ettiği vazife, ubûdeti de saflar üstü safların sorumluluklarını yerine getirmeleri şeklinde tarif etmişlerdir ki; birincisi, mücâhede insanının işi, ikincisi aşılmaz zorlukları göğüsleyen civanmertlerin tavrı, üçüncüsü de, kalb ve ruhlarının enginlikleri ile Hakk’a müteveccih olanların hâli olarak yorumlanabilir.

Bir diğer tevcihle, yukarıda sözü edilen hususların hemen hepsini “ibâdet-i zâtiye-i mutlaka” ve “ibâdet-i sıfâtiye-i mukayyede”ye ircâ edenler de olmuştur. Bunlardan birincisi; sürekli, Hâlık-mahlûk, abd-Ma’bûd, görüp/gözeten-görülüp/gözetilen münasebetlerinin şuurunda bulunma; duygu, düşünce, tavır ve davranışlar itibarıyla hep bu ruhu temsil etme ve hep bu mânâya kilitli kalma; ikincisi de, bu icmâli tafsil etme, bu mânâyı canlandırma ve bu duyguları, bu düşünceleri irade ile renklendirme diye ifade edebiliriz ki; bu da irade, azim, niyet ve hulûsa göre aşağıdaki bölümlere ayrılır:

1) Sırf cennet arzu ve iştiyakıyle îfâ edilen ibâdetler.

2) Cehennem korkusu ve endişesiyle yerine getirilen sorumluluklar.

3) Mehâbet, mehâfet ve muhabbet duygusuyla edâ edilen vazifeler.

4) Abd-Mâbûd, Hâlık-mahlûk münasebetlerinin gereği olarak temsil edilen hizmetler..

Bazıları, bunlardan birincilere “tâcirân”, ikincilere “bendegân”, üçüncülere “sâdıkân”, dördüncülere de “âşıkân” demişlerdir. Bir ölçüde bu tasnife ışık tutması bakımından, Râbiatü’l-Adeviyye’nin: “Yâ Rab, kurb-i cemâline yemin ederim ki, ben Sana ne cehennem korkusu ne de cennet arzu ve iştiyakıyle ibâdet etmedim.. ben, Sen Sen olduğun için Sana ibâdet ettim.”[2] sözleri bu konuda ölçü gibidir.

Hangi şekliyle olursa olsun kulluk, insanın şerefinin rengi ve ona bahşedilmiş en büyük pâyedir. Esasındaki sürekliliği itibarıyla onu aşan ve onun önüne geçen, fakat sürekli olmayan en büyük ilâhî pâyelere bile bir mânâda fâikiyeti vardır; fâikiyeti vardır ki, Allah O Rehber-i Küll ve Muktedâ-yı Ekmel’ini, sözlerin en ekmeli içinde anarken, önce “عَبْدُهُ” demiş, sonra “رَسُولُهُ” sözüyle bu mübarek cümleyi taçlandırmıştır. Kezâ, O “Şeref-i Nev-i İnsan” ve O “Ferîd-i Kevn ü Zaman”ı miraç adı altında, gökleri şereflendirmeye dâvet ederken, dâvetiyenin başına: [3]أَسْرَى بِعَبْدِهِ iltifat-bahş kaydını koymuş ve O’nun ubûdiyetinin bu hususî fâikiyetine işaret buyurmuştur. Hele, bu gök yolculuğunda, mekânın lâmekân olduğu, cânânın o mübârek cisme can olduğu ve “sübühât-ı vech” şualarının hoş-âmedî televvünüyle her yanı sardığı o muhteşem istikbâlde, bin bir tebcil arasında kulluğun çekilip öne alınması, alınıp فَأَوْحَى إِلَى عَبْدِهِ مَا أَوْحَى “Kuluna vahyetti ha vahyetti.”[4] denmesi ne mânidardır!..

Hz. Mevlânâ, söz sultanlığı, zamanı aşmışlığı ve baş döndüren derinlikleriyle değil, kulluğuyla övünür, kulluğuyla coşar ve şöyle haykırır:

مَنْ بَنْدَه شُدَمْ بَنْدَه شُدَمْ بَنْدَه شُدَمْ

مَنْ بَنْدَه بَخِدْمَتِ تُوسَرْ اَفْكَنْدَه شُدَمْ

هَرْ بَنْدَه كِه آزَادْ شَوَدْ شَادْ شَـوَدْ

مَنْ شَـادْ اَزْ آنَمْ كِه تُرَا بَنْدَه شُـدَمْ

“Kul oldum, kul oldum, kul oldum! Ben Sana hizmette iki büklüm oldum. Kullar âzad olunca şâd olur; ben Sana kul olduğumdan dolayı şâd oldum.”

Bazıları ibâdet ve ubûdiyete daha farklı mânâlar da yüklemişlerdir:

* Kulluğunu tam tekmil yerine getirirken bile, kusurlarının şuurunda olup onlarla ürperme.

* Başlangıçta kusursuz bir teşebbüs ve iradenin hakkını verme, neticenin değerlendirilmesinde de kendi havl ve kuvvetinden teberrî edip, Allah’ın ezelî ve ebedî rubûbiyetine karşı hayatın bütün sâniye ve sâliselerini kulluk şuuru ile bezeme.

* Bütün vücudî şeyleri, O’nun varlığının ziyâsının gölgesi bilip ona göre davranma ve onları gasp ve temellük edip övünmeme, üzerindeki Hakk’ın ihsanlarını görmezlikten gelerek de miskinleşmeme.

* Ayrıca, her zaman vicdanda O’na intisap şerefinin duyulması ve başka pâyelerle şeref ahz ü atâsının da nisbetsizlik ve nesepsizlik sayılması.. gibi hususlar bunlardan bazılarıdır.

Bu itibarla, diyebiliriz ki, kulluktan daha yüksek bir pâye ve bir mansıp yoktur. Eğer varsa, o da yine kulluğun bir buudu olan hürriyettir. Mübtedîler için duyulup hissedilen, müntehîler için yaşanıp zevk alınan, Allah’la münasebetlerin ve O’nunla irtibatlanıp mukayyet bulunmanın dışında her şeyden kalben tecerrüd etme mânâsına hürriyet. Zannediyorum insanın mücehhez bulunduğu değerler itibarıyla da gerçek hürriyet, işte bu hürriyettir.

Bu ince hususa dikkati çeken bir Hak dostu:

بَندْ بَكُسِل بَاشْ آزاد اُى پَسَر

چَندْ بَاشِي بَندِ سِيمُ وبَندِ زَر

“Ey oğul, zincirleri çöz ve âzad ol! Altın ve gümüş ağı içinde daha ne kadar zaman kalacaksın!” der.

Ayrıca Cüneyd-i Bağdâdî de: “Kul, Allah’tan başkalarının esâretinden sıyrılmadıkça gerçek kulluğa eremez.” tembihinde bulunur.

Bir başkası, bir adım daha atarak; duygu, düşünce, tavır ve davranışların müstetbeâtının bile ağyâra kapalı olmasını salıklar ve şöyle seslenir:

كُوس نَامُوس اَرْ زَنِي اَز چَرخِ اَنْجَمْ بَر گُزَر

چُون دَفِ رُسْواييست إِين پُر جَلال چَنْبرست

“Eğer nâmus davulunu çalmak istersen, yıldızlar çarkından geç; zira, bu zillerle mâlemâl çember, bir rüsvaylık defidir.”

اَللَّهُمَّ وَفِّقْنَا إِلَى مَا تُحِبُّ وَتَرْضَى وَصَلِّ وَسَلِّمْ عَلَى مُحَمَّدٍ الْمُرْتَضَى وَأَصْحَابِهِ ذَوِي الْوَفَاءِ

Sızıntı, Ağustos 1993, Cilt 15, Sayı 175[1] Bkz. M.Fethullah Gülen, Fâtiha Üzerine Mülâhazalar s.170-194.

[2] Muhammed Haccâr, el-Hubbu’l-hâlid s.57. Yakın mânâda bir ifade için bkz. Feridüddin Attâr, Tezkiretü’l-evliyâ s.125.

[3] “(Tüm kusur ve noksanlıklardan münezzeh ve müberradır o Zât ki) gece vakti kulunu (Mescid-i Harâm’dan Mescid-i Aksâ’ya) seyr ü sefer ettirdi.” (İsrâ sûresi, 17/1)

[4] Necm sûresi, 53/10.

Kadın ve erkeğin toplumdaki sorumlulukları ve rolleri üzerine dinî, sosyal, kültürel ve hukukî açılardan münazaralar yapılır, yazılar kaleme alınır. Batıda 18. yüzyılda Fransız İhtilali ile ortaya çıkan bu fikirler, kısa bir süre sonra Osmanlı topraklarına kadar ulaşır. Aydınlanma felsefesine dair düşüncelerin, Osmanlı kadınlarına olan tesiri kadar, Osmanlı kadınlarının batılı kadınlar üzerinde nasıl bir etki bıraktığı da merak konusu olmuştur. İşte tam da bu çalkantılı dönemde, sahneye eski ve yeni arasında köprü vazifesi yapan bir kadın yazar çıkar.

Fatma Aliye Topuz (1862–1936), Türk edebiyatının ilk kadın romancısı olarak tarihe geçmiştir. Aslında Zafer Hanım’ın 1877’de yayınladığı, Aşk-ı Vatan adlı romanı, onun ilk eserinden önce yayımlanmış olsa da Fatma Aliye Hanım, romanlarını arka arkaya neşrettiği için ilk Türk kadın romancı unvanına nail olur.