Aksine yarım-yamalak Arapça ile ve sözlüklerin dar atmosferinde Kur’ân’ı kendi endam ve ulviyetine uygun seslendirmenin mümkün olamayacağı bir yana, o semavi ifade abidesine karşı da apaçık bir saygısızlıktır. O, usulüne uygun olarak bir dilden bir dile aktarılmalı; şöyle-böyle tefsirle alâkalı her şey çok iyi bilinmeli ve her yorum ‘ulum-u âliye-i İslamiye’ye test ettirilerek ortaya konmalıdır. Bize düşen, ‘Onu, tercüme ile herkesin istifadesine sunuyorum’ diye onca genişliğine rağmen ilahi kelamı kendi idrak ve ifade ufkumuza göre daraltmamaktır.

Aslında onu, bir tefsir, bir te’vîl veya geniş bir mealle herkese duyurma bu işin uzmanları için bir vazife; ona karşı kadirşinas ve saygılı olmanın da gereğidir. Ancak, sağlam bir dil bilgisine, belağat kurallarına; tefsir, hadis ve fıkıh usulü.. gibi ilim dallarına vakıf olmadan böyle bir şeye teşebbüsün de haddini bilmemezlik olduğu açıktır. O, bir romanı tercüme ediyor gibi tercüme edilemez; kaldı ki öyle basit bir konuda bile uzmanlık aranır.

Şimdi iyi bir meale doğru iz sürerken, ‘tercüme’ neye derler, ‘tefsir’ ne demektir, ‘te’vîl’ ne manaya gelir, kısaca bunlara bir göz atalım:

Tercüme; herhangi bir metni veya sözü, hususiyetlerini koruyarak bir dilden başka bir dile çevirmeye denir. Çeviri bazen, hiçbir kelimenin manası atlanmadan kelime dizileri, terkipler ve terkipler arası gözetilmiş hususiyetler aynıyla diğer dile aktarma -aktarılabiliyorsa- şeklinde olur ki, buna ‘tam tercüme’ denmesine karşılık; bazen de ya sadece kelimelerin çevirisi yapılır veya münhasıran muhteva aksettirilir ki, bu da eksik bir çeviridir.

Günümüzde belli ölçüde de olsa otomatik tercüme sisteminin geliştiği de söylenebilir; ama bu mevcut teknolojiyle, hatta daha seviyelisiyle dahi, engin muhtevalı ve edebi derinlikleri olan eserleri bir dilden diğerine, hem de muhtevadaki bütün hususiyetleri ortaya koyarak tercüme etmek çok zordur.. hele bu, Allah kelamı ve açılımı da büyük ölçüde zamana, ilhama ve şartlara emanetse… Bizim gibi sıradan insanların bile biraz düzgünce kaleme alınmış eserlerinin tam tercüme edilemeyeceği söz konusu olabiliyorsa, Kur’ân-ı Kerim gibi harika ve fevkalâde derinlikleri bulunan muhteşem bir beyan abidesinin bir manada ‘atmasyon’ da diyebileceğimiz tercüme ile seslendirilmesi mümkün olmasa gerek.

İslâm ulemasının pek çoğu -bunların içinde Bediüzzaman gibi kimseler de vardır- yukarıdaki hususlar muvacehesinde Kur’ân-ı Kerim’in tercüme edilemeyeceği kanaatindedirler. Bazıları da konuya yukarıda işaret edilen esaslara riayet çerçevesinde ihtiyatlı fakat biraz daha yumuşak yaklaşırlar.

Merhum allame Hamdi Yazır’a göre, aslın manasına uygun olması için, sarahatte-delalette, icmalde-tafsilde, umumda-hususta, ıtlakta-takyitte, kuvvette-isabette, hüsn-ü edada-üslub u beyanda tercüme orjinal metne müsavi ve denk olmalıdır. Aksine bu çerçevede gerçekleştirilemeyen bir çeviri tam bir tercüme değil eksik bir aktarmadır. Bu itibarla da, edibane bir üslupla ifade edilmiş herhangi bir nesir veya nazmı, o ölçüde gelişmiş bir dile -her iki dilin de inceliklerinin bilinmesi şartıyla- çeviri mümkün olsa da, hem akla, hem kalbe, hem ruha, hem de bütün hissiyata birden hitap eden ve iç içe bedii incelikleri haiz bulunan, olabildiğine canlı ve her zaman revnaktar bir eserin tam tercümesinin kabil olduğunu söylemek çok zor olsa gerek. Hele bu eser Allah’a ait, zaman ve mekan üstü derinlikleri bulunan ve bütün çağlara birden seslenen aşkın bir beyan abidesi ise.. evet Kur’ân, Üstad Bediüzzaman’ın ifadesiyle, varlık kitabının ilahi bir tercümesi; tekvini emirlerin sesi-soluğu; eşya ve hadiseler çerçevesinde farklı dillerin Hak söyleyen tercümanı; dünya ve ukbanın apaçık dilli müfessiri; göklerde ve yerde gizli ilahi isimler hazinesinin keşşafı; her şeyin arka planındaki esrarın sırlı anahtarı; öteler ve öteler ötesinin bu âlemde mütecelli fasih lisanı; o pırıl pırıl haliyle İslamiyet âlem-i manevisinin güneşi, temeli, hendesesi; ahiret âlemlerinin her şeyi gayet açık çizgileriyle ortaya koyan mukaddes haritası; Cenab-ı Hakk’ın zât, sıfât, esmâ ve bütün muallâ şe’nlerinin sesi-sözü ve en vâzıh tefsiri, en kat’i beyanı; topyekün insanlık âleminin yanıltmayan biricik mürebbisi; varolduğu günden beri İslâm âleminin havası, suyu, ziyası ve bütün âlemlerin Rabbi, Halıkı bir Zat-ı Ecell ü A’lâ’nın kelamı, fermanı, hitabıdır ki, nazmı ve manası itibariyle de pek çok derinlikleri bulunan böyle bir kitabın tercüme yoluyla başka bir dile aktarılması mümkün olmasa gerek…

Böyle bir yaklaşım, Kur’ân’ı Kerim asla anlaşılmaz şeklinde de yorumlanmamalıdır; zira her şeyden evvel o, anlaşılmak ve yaşanmak için insanlığa gönderilmiş bir kitaptır. Ancak onda öyle derin ve çok manalı elfaz, öyle çok katmanlı bir muhteva vardır ki, teker teker kelimeler anlaşılsa ve terkiplerden bir şeyler hissedilse de, kat’iyen tercümeye sığıştırılamayan pek çok ibare edalı, işaret eksenli, iktiza televvünlü ve delâlet derinlikli hakikatlerin açıkta kaldığı müşahede edilecektir.

Aslında fakir, Kur’ân’ı insafla nazar-ı itibara alabilen her insaf ehlinin bu hususları görüp duyabileceği, duyup ürpereceği ve onun basit bir tercümeye emanet edilemeyecek kadar aziz ve aşkın olduğunu itiraf edeceği kanaatindeyim. Bu itibarla da denebilir ki, tercüme dediğimiz şey, mütercimin bilgisi, marifeti, idrak ufku ve istidadı ölçüsünde bazı şeyler ifade etse de, kat’iyen Kur’ân’ı bütün derinlikleriyle aksettiremez; dolayısıyla da hiç bir meal, hiç bir te’vil ve hiçbir tefsire Kur’ân denemez…

Biz hepimiz ona muhtacız ve farklı seviyelerde de olsa onu anlama mecburiyetindeyiz. Eğer onun özüne nüfuz etmek ve ‘mahiyet-ü nefsi’l-emriyesi’ne göre anlamak, sonra da başkalarına anlatmak istiyorsak mutlaka onu tefsir usulüne göre ilim ve hikmet erbabının hazırlayıp istifademize sunduğu/sunacağı geniş bir tefsirde takip etmeliyiz; etmeli ve kainatlar genişliğindeki bir muhtevayı kendi bilgi, marifet ve idrak darlığımızla daraltmamalıyız.

            Evrimin motorunu teşkil eden güç olarak takdim edilen mutasyonlar, bütün biyolojik değişikliklerin sebebi olarak görüldüğünden, bu konuda kamuoyunu ikna etmek için en fazla laboratuvar çalışması, mutasyonlar üzerine yapılmaktadır. Çünkü belli bir organ veya dokuda değişiklik ortaya çıkması için mevcut bilgi programına ilaveler ve çıkarmalarla yeni düzenlemeler yapılması demek olan mutasyon, bilgi deposu veya kütüphane konumundaki DNA şifrelerinde değişiklik yapılmasını gerektirir.

            Mutasyonların hayvanlarda tür değişikliğine sebep olup olmadığını anlamak için DNA’nın harfleri mesabesindeki nükleotit dediğimiz azotlu bazlarla yazılmış genetik kodda ortaya çıkan değişikliklerin canlının özelliklerinde bir farklılığa sebep olduğunu göstermek gerekir. Tabiî bunun neticesini görmek için hayvanın üremesini beklemek ve yavrularını takip etmek şarttır. Eğer mutasyonla bir değişiklik olmuşsa bu durum gelecek nesillerin birinde ortaya çıkabilmelidir. Bu yüzden bir nesli (doğumdan ergenliğe ve evlenip yavru sahibi olmaya kadar geçen yaklaşık süre) 25 yıl süren insan türünde böyle bir deney teknik olarak yapılamaz.

            İnsanların hamilelikleri, ortalama olarak 38–40 hafta (yaklaşık dokuz ay) sürer. Dolayısıyla herhangi bir insan ırkında meydana gelebilecek potansiyel genetik değişimin neticesi bir nesilde çıkacak olsa 25 sene, dört nesil sonra çıkacak olsa 100 sene sürer ve bu neticelerin takibi bile mümkün olmaz.

Neo-Darwinci evrimin kesin ispatlanmış bir teori olduğunu göstermek için laboratuvarda örnek olabilecek canlıların en başında meyve sineği gelir. Hepimizin mutfaklarındaki çöp kutularından tanıdığımız meyve sineği (Drosophila melanogaster) için nesillerin takibi insandaki gibi değildir. Bunun en birinci sebebi, dişi sineklerin hayatları boyunca yaklaşık 500 yumurta bırakabilmeleri ve yumurtadan çıkan her sineğin yaklaşık bir hafta içinde yetişkin hâle gelebilmesidir. Böylece gelişmeleri büyük ölçüde sıcaklığa bağlı olarak yılda yaklaşık 50 sinek nesli ortaya çıkmış ve üzerindeki değişiklikler gözlenebilmiş demektir. 1930’lu yıllarda başlayan sinek üzerindeki mutasyon deneylerinden itibaren yaklaşık bir asır geçtiğine göre, aşağı yukarı 5000 sinek nesli üretilmiş ve üzerinde gözlem yapılmış demektir. Bu yüzden meyve sineği, mutasyonların evrimi nasıl yönlendirdiğini incelemek için ideal bir aday olarak kabul edilmiştir.

Mutasyonların incelenmesi için daha hızlı üreyen diğer bir canlı grubu ise Escherichia coli gibi bakterilerdir (sinekten daha hızlı ürerler, fakat incelenmeleri için mikroskop gerekir).

Mikrobiyoloji Derneğinin verdiği bilgilere göre, sıcaklık ve besin maddeleri gibi şartlar elverişli olduğunda, bakteriler her 20 dakikada bir bölünebilir. Bunun mânâsı, sadece yedi saat içinde bir bakteriden 2.097.152 bakteri üreyebileceğidir.[1]Bu yüzden bakteriler, cinsiyete bağlı olmayan (aseksüel) evrimleşmeyi incelemek için ideal adaylar olacaktır. Bakteriler üzerinde mutasyon çalışmalarının başlamasından yaklaşık 100 yıl geçtikten sonra, bilim insanlarının hesabına göre, 2.600.000’dan fazla bakteri nesli üretilmiş ve incelenmiştir. Bu çalışmayı, insanlar üzerinde yapabilseydik, 78.000.000 yıldan fazla bir sürede insan türünün değişimini takip etmiş olacaktık. Peki bu kadar süre içinde bakterilere ne olmuştur? Bakteriler hâlâ bakteri olarak kalmaya devam etmektedirler.

Şayet materyalist düşüncenin iddia ettiği gibi, cansız inorganik moleküllerden tesadüfen (!) ortaya çıkan ilk prokaryot hücreden (bakteriden), insana kadar sürecek bir evrimleşmeye imkân sağlayacak mekanizma, mutasyonlar ise; bunu takip etmek mümkündür. İşte bu değişiklikleri gözlemek ve hatta meyve sineklerinde mutasyonların hızlanmasına sebep olacak şekilde radyasyon ve kimyevî maddeler kullanmak, bu iddiayı destekleyecek güçlü deliller sağlayabilir. Peki netice ne olmuştur?

Meyve sineği üzerindeki evrim çalışmaları, Theodosius Dobzhansky (1900–1975) ve Thomas Hunt Morgan (1866– 1945) öncülüğünde başlamıştır ve yüzyıldan fazla bir süredir yukarıda anlatıldığı şekilde sürdürülmektedir. Meyve sinekleri üzerindeki mutasyonlar hakkında ilk olarak 1910’da Science dergisinde bir makale yayımlanmıştır.[2]

O zamandan beri, sinek üremesini ve meydana gelen mutasyonları gözlemlemek, genetikçi zoologların en popüler araştırma sahası olmuştur. Üzerinden bir asır geçtikten sonra netice neyi göstermektedir? Sinekler hâlâ sinektir! Mutasyonları uyarıcı ve hızlandırıcı her türlü unsur kullanılarak (sözde tabiata yardım ederek!), çok sayıda anomali gösteren mutant sinekler elde edilmiştir. Dünyanın birçok genetik laboratuvarında gözsüz sinekler, farklı renkli gözlere sahip sinekler, antenler yerine bacakları kafalarından çıkan sinekler, çalışmayan fazla kanat çiftleri olan sinekler, farklı renklerde sinekler, büyük kanatlı sinekler, işe yaramaz buruşuk kanatlı sinekler gibi anormal özelliklere sahip olan binlerce farklı mutasyon belgelenmiştir.[3] (1. Şekil).

Embriyonik gelişmenin erken safhalarında büyük ölçekli anatomik özelliklerin düzenlenmesinde vazife yapan, yaklaşık 180 baz çifti uzunluğunda bir paket hâlindeki DNA dizisi olarak tanımlanabilen, genlerde gerçekleşen mutasyonlar, tam gelişmiş organizmada büyük ölçekli anatomik özellikleri değiştirerek ileri derecede anomalilere sebep olabilirler. Fakat ortaya sadece kafa ve kol gibi organları acayip biçimlerde olan sinekler çıkmıştır. Bu korkunç yaratıklara şahit olan, Londra’daki Tabiat Tarihi Müzesi tarafından yayımlanan bir derginin editörü olan paleontolog Colin Patterson şunu ifade etmiştir: “Gen mutasyonlarının muhteşem tesirleri ilk olarak genetik tarihinin erken dönemlerinde Drosophila’da görüldü. Bu mutasyonların bazıları kesinlikle canavar (umut vermeyen ucubeler) olarak nitelendirilmektedir.”[4] Bu ucubelerin hepsi de meyve sinekleri olarak tanımlanmaktadır. Yani bu canlılar, yeni bir tür değildir; aynı türün bozulmuş vücut kısımlarına sahiptir.

Daha önemli olan husus, yukarıda sayılan mutasyonların, meyve sineklerinin genomunda zaten var olan bilgilerin tahrif edilmiş varyasyonları olmasıdır. Sineğin yeni vücut kısımları olarak, başka türlere ait olması gereken parmakları, kolları veya yüzgeçleri ortaya çıkmamış, sadece zaten mevcut olan sinek türüne ait kanat, anten ve bacak gibi vücut kısımları mutasyonlar ile bozulmuştur. Mutasyonla bozulan bütün uzuvlar, zaten meyve sineğinin genetik kodunun bir parçasıdır. Yeni bir tür ortaya çıkmamış, aksine sineğin orijinal hâli, yani fıtratı bozulmuştur. Hâlbuki evrimcilerin beklentisi, yeni genetik bilgi ve buna bağlı yeni vücut kısımlarının üretilmesiydi, çünkü evrime göre, tek hücreli bir organizma zamanla insana kadar yükselecek, farklı organlara sahip, farklı hayvan şubelerini meydana getirecekti.

Eğer evrim iddia edildiği gibi işleseydi, geçen yüzyıl boyunca meydana gelmiş 5.000 nesil meyve sineğinin bazıları ortak ata gibi kabul edilebilecek seviyede yeni dallar verip yeni tür böcekleri meydana getirmeliydi. Aslında sadece yeni türler değil, ortak ata konumundaki orijinal meyve sineği ile yeni ortaya çıkmış tür arasında geçiş yapan yaratıklar da görülmeliydi. Bunun yerine, mutasyona uğratılarak bir nevi işkence görmüş sinekleri görmeye devam ediyoruz!

Richard Goldschmidt, meyve sineklerindeki mutasyonları inceleyen ünlü bir genetikçiydi. Goldschmidt, genetik, embriyoloji ve evrimi birbirleriyle entegre eden ilk kişi olarak kabul edilir. Yıllar önce, meyve sineği mutasyonlarını çok geniş bir şekilde inceledikten sonra, o noktaya kadar üretilen mutasyonlara rağmen, meyve sineklerinin neo-Darwinci evrim için uzun zamandır aranan delilleri sağlamadığı sonucuna vardı. Scientific American’da bir makale yayımlayan Goldschmidt, evrim teorisinde var olan (bugün de mevcut bulunan) önemli problemleri kabul etti. Goldschmidt, “Bir Genetikçinin Gözünden Evrim” başlıklı makalesinde, “yaklaşık bir asırlık çalışma ve tartışmalara rağmen, evrim mekanizmalarının ayrıntıları konusunda hâlâ bir görüş birliği olmadığını” kabul etti.[5] İşin aslına bakacak olursak; evrimci bilim insanları, evrimin doğru olduğuna inansalar da nasıl gerçekleşebileceğini bilmiyorlar. Makalesinin ilerleyen bölümlerinde Goldschmidt, mutasyonlar ve evrim üzerine yapılan çalışmaları tartışırken bu soruya özellikle cevap verdi: “Şimdiye kadar hiç kimsenin makro mutasyonla yeni bir tür veya cins üretmediği doğrudur. Hiç kimsenin mikro mutasyonların seçimiyle bir tür bile üretmediği de aynı derecede doğrudur. Drosophila gibi en meşhur bir organizmada, sayısız mutant bilinmektedir. Bu tür mutantlardan bin veya daha fazlasını tek bir fertte birleştirebilseydik, bunun tabiatta bilinen başka bir türle hiçbir benzerliği olmazdı.”[6]

Son olarak şunu söyleyebiliriz: Meyve sineği mutasyonları ile yapılan deneyler, Darwinci evrimcilerin beklediği hiçbir delili sağlayamamış, aksine evrim teorisinin geçersizliğini gözler önüne sermiştir.

Bu arada bir âyet-i kerime de dikkatimizi çekmektedir: “Ey insanlar! İşte size bir misal veriliyor, ona iyi kulak verin: Sizin Allah’tan başka yalvardığınız bütün sahte tanrılar güç birliği yapsalar da bir sinek bile yaratamazlar. Hatta sinek onlardan bir şey kapsa, onu dahi kurtarıp geri alamazlar. İsteyen de kendinden istenilen de ne kadar aciz!” (Hac, 22/73). Allah’ın (celle celâluhu) bu konuda sineği misal vermesi, 20. yüzyılda bilimi natüralist mülahazalarla kullanıp yaratma ve ilahlık iddiasında bulunanları da ikaz ettiğine işaret etmektedir.

Dipnotlar

[1] “Bacteria”, www.microbiologyonline.org.uk/about-microbiology/introducing-microbes/bacteria

[2] T. H. Morgan, “Sex Limited Inheritance in Drosophila”, Science, 1910, 32[812]:120–122.

[3] “Homeotic Genes and Body Patterns”, learn.genetics.utah.edu/content/basics/hoxgenes/; “The Wonderful Fruit Fly”, HHMI, University of North Carolina.

[4] C. Patterson, Evolution, Ithica, NY: Cornell University Press, 1999, s. 114.

[5] R. B. Goldschmidt, “Evolution, As Viewed by One Geneticist”, Scientific American, 1952, 40 (1): 84.

[6] A.g.e. s. 94.

Özellikle kültürel saiklerin etkisi ile kız çocukları ve genel olarak kadınların eğitimi dünya çapında yüzyıllar boyunca ihmal edilmiştir. Bu problemi Batı, geçtiğimiz iki asırda fark etmiş ve çeşitli düzenlemelerle büyük ölçüde çözmüş olsa da aynı şeyi Doğu için söylemek hayli zordur. Mesela bütün gayretlere rağmen okuryazarlık oranı, 1927’de Türkiye’de %11’den 1950’de %33’e çıkmış, ancak erkeklerde bu oran %46 iken kadınlarda %19’da kalmıştır.[1] Tabiî ki bu farkın oluşmasında yapılan reformların halkın sadece bir kısmına hitap etmesi ve çoğunluğun çeşitli sebeplerle ihmal edilmesi ve onların değerlerinin göz ardı edilmesinin rolü büyüktür.[2] Buna mukabil Hizmet Hareketi, özellikle Anadolu coğrafyasındaki inanç değerlerini göz önünde bulundurmuş ve özel kız liseleriyle Anadolu insanına bu eğitim seferberliğini ulaştırmıştır. Bu alanda elde edilen başarı o kadar büyüktür ki Berna Turam, kızların eğitimi konusunda Hocaefendi’nin çığır açan bir bakışa sahip olduğunu belirtir.[3]

Hizmet okulları hakkında yapılan ve 2020 yılında sonuçları yayımlanan bir araştırma, kız öğrencilerin eğitiminin üç temel perspektiften ele alındığını ortaya koymuştur.[4] Birinci ve belki de en önemli perspektif, Hizmet okullarının, kız çocuklarının eğitimine, tıpkı erkek çocuklarında olduğu gibi, bir gereklilik olarak bakmasıdır. Bu yüzden Hizmet gönüllüleri, gittikleri her coğrafyada hem erkekler hem de kız çocukları için okullar açmış ve işin kızlara bakan yönünü ihmal etmemişlerdir.

Muhterem Hocaefendi’nin vaaz ve yazılarına bakılacak olursa bu konuda İslam tarihinden verdiği pek çok örnek bulunabilir. Muazzez validelerimiz Hazreti Hatice’nin (radıyallâhu anha) bir sivil toplum lideri gibi gayretleri ve Hazreti Ayşe’nin (radıyallâhu anha) ilmî derinliği gibi Asr-ı Saadet’ten örneklerin yanı sıra, besteci, yazar ve şair Leyla Hanım (1850–1936) gibi şahsiyetlerden örnekler vermesi, Hocaefendi’nin eserlerinde sıkça rastlanan bir husustur.

Hizmet okullarının kızların eğitimine önem vermesi, Batı’da olduğu gibi, feminizm akımının bir sonucu değildir. Bu konudaki girişim, dinin ruhuna uygun bir şekilde bulunan çözümün doğurduğu bir sonuç veya aksiyondur.

Bu konuda Hizmet okullarını diğer okullardan ayıran ikinci perspektif ise sosyolojik alandadır. Hizmet okulları bulundukları coğrafyanın sosyolojik gerçeklerini göz önünde bulundurarak kızların eğitiminde değişik metotlar izlemişlerdir. Mesela halkın %50’sinden fazlasının Müslüman olduğu Tanzanya’da, özellikle Müslümanlara yönelik özel kız koleji açan Hizmet gönüllüleri, çoğunluğun gayrimüslim olduğu Avrupa’da böyle bir uygulamaya gitmemiş ve Hizmet okullarını kız ve erkek karışık olacak şekilde şekillendirmişlerdir.[5] Bu farklı uygulamalar, bazı çevreler tarafından eleştirilmiştir.[6] Hâlbuki bu dünyada yer çekimi gibi yaratılış kanunları geçerliyse ve bizler bu kanunlara göre hayatlarımızı şekillendiriyorsak, aynı şekilde sosyolojinin de toplumlar üzerinde geçerli olan belirli kanunlarının olduğunu gören Hocaefendi, ilmin sosyal hayattaki kanunlarına da bağlı kalarak, genelde Hizmet okullarının işleyişini ve özelde kızların eğitimini ele almış, çözümü sosyolojik gerçeklere uygun temellere oturtmuştur. Dolayısıyla nasıl hukuk kanunlarına uymak çıkarcılık değilse, sosyolojinin kanunlarına uymak da çıkarcılık değildir. Bilakis bu şekilde tek tip bir eğitim metodunun uygulanmayışı, özellikle Müslüman coğrafyalarda kızların bu şekilde ayrı kurumlarda özel eğitim görmesi ve yerel değerlerin, özellikle kızların eğitiminde, göz önünde bulundurulması, hemen her coğrafyada yerel halk nezdinde değer bulmuş ve Hizmet okullarına olan ilgiyi artırmıştır.

Meselenin çözümünde dikkat edilen üçüncü perspektif ise politik açıdan kızların eğitimine Hizmet Hareketi’nin yaklaşımıdır. Bir eğitim ve diyalog hareketi olarak literatüre geçmiş Hizmet Hareketi, bulunduğu coğrafyaların politik yapısına bağlı kalarak faaliyetlerini sürdürmüştür. Bu noktada Hocaefendi’nin eğitime verdiği önem ve yaklaşımı bugün herkesin malumudur ve bu hususta Hocaefendi hiçbir politik tartışmanın, eğitim faaliyetlerinin önüne geçmesine izin vermemiş ve her şart altında eğitim hizmetlerinin devam etmesi yönünde tavır belirlemiştir.

Toplumda çalkantıların tavan yaptığı 90’lı yılların sonunda, Türkiye’deki siyasi idare, karma eğitim dışında bir girişime izin vermemiş ve başörtüsü kullanan kızların üniversite eğitimini yasaklamıştır. Özellikle kız çocuklarının eğitimini engelleyecek bu iki düzenleme karşısında Hocaefendi, eğitimin devam etmesi yönünde reyini kullanmıştır. Bu bağlamda Türkiye’deki Hizmet okulları yapısal değişikliğe giderek kız ve erkek öğrencilere birlikte eğitim vermeye başlamıştır.[7]Bu hususta Hocaefendi geri adım atmamış ve eğitimin devam etmesi şartıyla bütün okulların devlete devredilebileceğini dahi söylemiştir.

Benzer örnekler dünyanın farklı yerlerindeki eğitim hareketlerinde de görülmektedir. Mesela Montessori eğitim sistemi, Mussolini’nin diktatörlüğü altında büyümüştür, ama bunu, bu okulların diktatörlüğü desteklediği şeklinde yorumlamak yanlış olur. Dolayısıyla siyasi konjonktürü nazara alma, eğitimi siyasetten ayırma ve yalnızca eğitim üzerine odaklanma gibi temel hususlar, diğer ülkelerde de vuku bulmuş ve Hizmet okulları bulundukları coğrafyaların politik yapısına uygun bir şekilde eğitimlerine devam etmişlerdir. Bu sayede pek çok kız çocuğu, nitelikli bir eğitim alma fırsatı bulmuştur.

Hizmet Hareketi; son asırlarda, Müslüman nüfusun yoğun olduğu ülkelerde, kız çocuklarına gerektiği gibi bir eğitim verilmemesi ve genel olarak kadınların toplumda hak ettikleri değeri bulamamasının temelinde, İslam dininin yanlış yorumlanmasının, sosyolojik gerçeklerin göz ardı edilmesinin ve politik meselelerin ve çıkar mülahazalarının konuya müdahil olmasının bulunduğunu görmüştür. Her üç problemi de hedef alan çözümler ve uygulamalar ile konuya yaklaşan Hizmet okulları, bulundukları coğrafyalarda ihtiyaçlara cevap vermiştir. Dünyanın büyük bir bölümünde ve özellikle İslam coğrafyasında kız çocuklarının eğitimi konusu hâlâ önemini korumaktadır.

Dipnotlar

[1] C. V. Findley, Turkey, Islam, Nationalism and Modernity, London, New Haven: Yale University Press, 2010, s. 283.

[2] A.g.e. s. 304.

[3] B. Turam, Between Islam and the State, The Politics of Engagement, Standford California: Standford University Press, 2007, s. 138.

[4] M. E. Altın, Internationalization through Localization: Gülen Inspired Schools. Düsseldorf: Dr. Kovac Verlag, 2020, s. 106.

[5] A.g.e. s. 222.

[6] F. Volm, Die Gülen-Bewegung im Spiegel von Selbstdarstellung und Fremdrezeption, Baden-Baden: Ergon Verlag, 2018, s. 300.

[7] D. Ergil, Fethullah Gülen and the Gülen Movement in 100 Questions, New York: Blue Dome Press, 2012, s. 143

Külliyattan istifade eden talebeleri, bu yazışmalarda hissiyatlarını ifade, şükran ve hürmetlerini takdim ederken Üstadlarından bazı suallerine cevap vermesini rica etmişlerdir. Üstad Bediüzzaman da talebelerine mektuplar yazarak bir taraftan talebelerinin müşküllerini çözmüş, diğer taraftan da Risale-i Nur hizmetini yönlendirmiştir.

Üstadın mektupları genellikle besmele, bir âyet ve dua ile başlar. Üstad duasında Allah’ın selamı, rahmeti ve bereketinin talebelerinin üzerine olmasını diler. Üstad Hazretleri zaman zaman bu duasını çeşitli sayılar ile kuvvetlendirir. Bu sayıların büyüklüğü, ilk bakışta yeterince dikkat çekmemektedir. Daha dikkatli bakıldığında, bazılarının idrak sınırını zorlayacak büyüklükte olduğu görülecektir. Bizim idrak kapasitemizi zorlayan bu sayılar, metnin insicamını bozmayacak bir şekilde ifade edilmiştir.

Üstad büyük sayıları ifade ederken sıra sayılar, bir sayının katları, hacim ölçü birimleri, zaman ölçü birimleri gibi birimleri kullanmıştır. Üstad’ın üslubuna dikkat çekerek ifade ettiği bu sayıların büyüklüğünü anlamaya çalışalım:

“Kur’ân’ın sûreleri, âyetleri, harfleri, kelimeleri, mânâları, işaretleri, remizleri ve delâletleri adedince…”^[1]

“Allahım! O’na, âline ve ashabına Kur’ân’ın yazılan ve okunan harfleri sayısınca salât ve selâm eyle, âmin.”^[2]

“Allah’ım! Efendimiz Muhammed’e (sallallâhu aleyhi ve sellem), âl ve ashabına, senin razı olacağın ve O’nun lâyık olduğu bir rahmetle, Ramazan ayında okunan Kur’ân’ın harfleri adedince salât ve selâm eyle!”^[3]

Bu ifadeler ile Kur’ân harflerinin sayısına dikkat çekilmektedir. Üstad Hazretlerinin kabul ettiği hesaba göre, Kur’ân-ı Hakîm’deki harflerin sayısı 300.620’dir.^[4] Asırlardır okunan ve yazılan Kur’ân harfleri nazara alındığında, ortaya çıkan sayıyı hayal etmek güçtür.

“Yazılan, okunan ve kıyamet gününe kadar havadaki ses dalgaları şeklinde varlık sahnesine çıkmış ve çıkacak olan Risale-i Nur’un harfleri adedince Allah’ın selâmı, rahmeti ve bereketi sizin üzerinize olsun.”[5]

“Risale-i Nur’un harfleri ve kıyamet gününe kadar havada ve zihinlerde temessül eden mânâları adedince, Allah’ın selâmı, rahmeti ve bereketi üzerinize olsun.”[6]

Üstad bu ifadeler ile Risale-i Nur Külliyatına dikkat çekmektedir. Külliyat yaklaşık 6000 sayfadır. Bir sayfada ortalama 1500 harf olduğu kabul edilirse, külliyatta en az 9.000.000 harf bulunmaktadır. Yazılan, basılan, okunan ve okunacak olan Risalelerin harflerinin sayısını kestirmek yine idraki zorlamaktadır.

“Sonra yağmura bakar, görür ki: Yağmurun taneleri sayısınca menfaatler ve katreleri adedince Rahmânî cilveler ve reşhaları miktarınca hikmetler içinde bulunuyor.”[7]

Dünyaya her yıl yaklaşık 505 trilyon ton yağış düşer.[8] Bir yağmur damlasının yaklaşık 0,05 gram olduğu düşünülürse, yine ortaya muazzam bir sayı çıkmaktadır.[9]

“Ömür dakikalarınızın âşireleri sayısınca, Allah’ın selâmı, rahmeti ve bereketi üzerinize olsun.”[10]

“Her zamanda gelen bütün Ramazan aylarının âşireleri adedince Allah’a hamd olsun.”[11]

Üstad bu cümleler ile de zaman ölçü birimleri ile kıyaslamayı dikkate vermektedir. Zaman ölçü birimleri, her biri bir öncekinin altmışta biri olacak şekilde şu sıra iledir: saat, dakika, saniye, salise, rabia, hamise, sadise, sabia, samine, tasia ve âşire. 1 saat yaklaşık 604 katrilyon âşiredir.[12] 80 yıl yaşayan bir insanın ömründe yaklaşık 700.000 saat vardır. Saat sayısı ile âşire sayısını çarptığımızda, okuması bile zor olan bir sayının ortaya çıktığı görülmektedir.

“Vücudunuzdaki zerrelerin ömür dakikalarınızla çarpımı sayısınca, Allah’ın selâmı, rahmeti ve bereketi üzerinize olsun.”[13]

Bu cümlede ise katlı sayılara dikkat çekilmektedir. İki büyük sayının çarpımı ile ortaya çıkacak olan sayının azameti, hayret ve dehşet vericidir.

Mübarek Günler ve Geceler

Üstad Hazretleri, mübarek günler ve gecelerde hasenelerin sevabının ziyadeleştiğini de vurgular. Bazı misaller şu şekildedir:

“Her hasenenin sevabı başka vakitte on ise, Receb-i Şerif’te yüzden geçer. Şaban-ı Muazzam’da üç yüzden ziyade ve Ramazan-ı Mübarek’te bine çıkar ve cuma gecelerinde binlere ve Leyle-i Kadir’de otuz bine çıkar.”[14]

“Leyle-i Berat, bütün senede bir kudsî çekirdek hükmünde ve mukadderat-ı beşeriyenin programı nev’inden olması cihetiyle Leyle-i Kadr’in kudsiyetindedir. Her bir hasenenin Leyle-i Kadir’de otuz bin olduğu gibi, bu Leyle-i Berat’ta her bir amel-i sâlihin ve her bir harf-i Kur’ân’ın sevabı yirmi bine çıkar. Sair vakitte on ise, şuhur-u selâsede yüze ve bine çıkar. Ve bu kudsî leyali-i meşhurede on binler, yirmi bin veya otuz binlere çıkar. Bu geceler, elli senelik bir ibadet hükmüne geçebilir. Onun için elden geldiği kadar Kur’ân’la ve istiğfar ve salavatla meşgul olmak büyük bir kârdır.”[15]

“Ramazan-ı Şerif’te sevab-ı a’mâl, bire bindir. Kur’ân-ı Hakîm’in; nass-ı hadis ile her bir harfinin on sevabı var, on hasene sayılır, on meyve-i cennet getirir. Ramazan-ı Şerif’te her bir harfin, on değil bin ve Âyetü’l-Kürsî gibi âyetlerin her bir harfi binler ve Ramazan-ı Şerif’in Cumalarında daha ziyadedir ve Leyle-i Kadir’de otuz bin hasene sayılır. Evet her bir harfi otuz bin bâki meyveler veren Kur’ân-ı Hakîm, öyle bir nurâni şecere-i tûbâ hükmüne geçiyor ki; milyonlarla o bâki meyveleri, Ramazan-ı Şerif’te müminlere kazandırır. İşte gel; bu kudsî, ebedî, kârlı ticarete bak, seyret ve düşün ki; bu hurûfâtın kıymetini takdir etmeyenler ne derece hadsiz bir hasârette olduğunu anla!”^[16]

Üstad’ın büyük sayıları ifade ederken muhataba ve zamana göre ifadelerini nasıl değiştirdiği gibi konuların ayrıca araştırılması gerekmektedir.

Allah’ın selamı, rahmeti ve bereketi; ebedî ve daimî olarak, dualarında kendi zamanında yaşayan ve daha sonraki zamanlarda yaşayacak olan dostları, kardeşleri ve talebelerini unutmayan Üstad’ın üzerine olsun.

Dipnotlar

^[1] Bediüzzaman Said Nursî, Sözler, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 284. (Arapça duanın meali).

^[2] Bediüzzaman Said Nursî, Şuâlar, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 622. (Arapça duanın meali).

^[3] Bediüzzaman Said Nursî, Mektubat, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 455. (Arapça duanın meali).

^[4] Bediüzzaman Said Nursî, Sözler, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 370.

[5] Bediüzzaman Said Nursî, Kastamonu Lâhikası, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 1. (Arapça duanın meali).

[6] A.g.e. s. 29. (Arapça duanın meali).

[7] Bediüzzaman Said Nursî, Şuâlar, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 98.

[8] “The Water Cycle”, Chowdhury’s Guide to Planet Earth, 2005.

[9] Anne Marie Helmenstine, “Calculating the Number of Atoms and Molecules in a Drop of Water”, 27-8-2019, www.thoughtco.com/atoms-in-a-drop-of-water-609425

[10] Bediüzzaman Said Nursî, Barla Lâhikası, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 246. (Arapça duanın meali).

[11] Bediüzzaman Said Nursî, Emirdağ Lâhikası, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 175. (Arapça duanın meali).

[12] 604.661.760.000.000.000

[13] Bediüzzaman Said Nursî, Barla Lâhikası, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 239. (Arapça duanın meali).

[14] Bediüzzaman Said Nursî, Şuâlar, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 483.

[15] A.g.e. s. 495.

^[16] Bediüzzaman Said Nursî, Mektubat, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 452.

Tahdis-i nimet nev’inden sizinle paylaştığımız bu tevafuklu hadise, bu ilk temastan bir sene sonra meyvesini verdi ve Bir Hristiyan Perspektifinden Hazreti Muhammed’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) İnsanlığı diye tercüme edebileceğimiz kitabı raflardaki yerini aldı.[1] Covid-19 salgınının milyonlarca insanı etkilemeye başladığı ilk aylarda bizlere moral ve adeta can suyu oldu. Salgından dolayı tanıtım programlarının çoğu internet üzerinden olmak zorunda kalsa da kitap kısa bir sürede kendi kategorisinde en çok satılan kitap oldu. Ayrıca yakın bir zamanda, kitap dünyasının önemli bir internet sitesinde[2] Orta Doğu kategorisinde bütün zamanların en iyi 100 kitabı arasında gösterildi. Tanınmış iş insanı, yazar ve düşünürlerin tavsiyelerine göre hazırlanan listeye 13. sırada girdi. Kitabın başarısı yazarı daha da teşvik etmiş olacak ki hemen ardından ismini Ehl-i Kitap: Hazreti Muhammed’in Hristiyanlarla Temasları şeklinde tercüme edebileceğimiz bir kitap daha yayımladı.[3]

Hazreti Muhammed’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) İnsanlığı kitabını farklı kılan ne? Türkiye dışında yaşayan okurlarımızın cevabını en çok merak ettiği sorulardan biri şu: “İnancımızı komşularımıza ve iş yerindeki arkadaşlarımıza nasıl anlatabiliriz?” Bu eser, işte bu soruya cevap verme adına istifade edebileceğimiz ilk kitaplardan biri.

Efendimizin (sallallâhu aleyhi ve sellem) insanlığa sunup kendi toplumunda kemaliyle tatbik ettiği, sonrasında geniş coğrafyalarda mâkes bulmuş vahiy kaynaklı mesajı, hâlâ yolumuzu aydınlatan bir projektör. Bu kitabında yazar, Efendimizin (sallallâhu aleyhi ve sellem) günümüzün önemli problemlerine nasıl çözümler sunduğunu gösteriyor.

Bu kitabın yayına hazırlandığı sırada (Mayıs 2020), siyahî George Floyd hunharca öldürülmüş ve ABD büyük protestolara sahne olmuştu. Maalesef ırkçı zulümler, sadece bu ve buna benzer müstakil hadiselerle sınırlı değildir. Doğu Türkistan’da ve dünyanın birçok yerindeki sistematik soykırımlar hâlen devam etmektedir. Çok sayıda ülkede hâlâ köle statüsünde çalıştırılan insanlar var. Hindistan’da gittikçe yükselen Müslüman düşmanlığı ve daha birçok hadisede şahit olduğumuz ırkçılık ve dinî hoşgörüsüzlük, Cahiliye Döneminde Mekke’de görülenlerden pek farklı değil. Kadınların mârûz kaldığı şiddet, eğitim ve iş dünyasında yaşadığı ayrımcılık, nispeten azalmış olsa da medenî dünya dâhil hemen her yerde, hâlâ ciddi bir insanlık dramı. Bütün bu sorunların temelinde ise ilim ve irfan eksikliği, bu eksikliğin telafisi için herkese eşit fırsatların sunulamaması ve toplum inşasında temel insan hakları ve vatandaşlık hukukunun işlettirilememesi var. Considine’ın kitabının omurgasını da Efendimizin (sallallâhu aleyhi ve sellem) bu hususlardaki hamleleri ve ilkeleri teşkil ediyor.

Houston’daki Rice Üniversitesinde sosyoloji dersleri veren Dr. Considine’a göre, Hazreti Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) sadece dünyanın belli bir nüfusunun dinî lideri değildir; O’nun (sallallâhu aleyhi ve sellem) getirdiği barış mesajı, her ferdi ve bütün insanlığı ilgilendirmektedir ve bu mesajı müdafaa etmek Müslümanların olduğu kadar Hristiyanların ve aslında bütün insanlığın görevidir.[4]

Aşağıda Hazreti Muhammed’in İnsanlığı kitabını merkeze alan söyleşimizden notları ve Dr. Considine’ın değerli fikirlerini bulacaksınız:

Hristiyan ve Müslüman toplumlar arasındaki diyaloğu teşvik eden aktivizminizle dünyada inanan insanlar üzerinde ümit vaat eden bir tesir bırakıyorsunuz. Bir Hristiyan Perspektifinden Hazreti Muhammed’in İnsanlığı[5] isimli kitabınız da bu gayretlerinizin bir meyvesi ve ispatı. Niçin böyle bir başlık seçtiniz kitabınıza?

Çünkü Hazreti Muhammed’in insanlığı, dünyadaki birçok hastalığın tedavisinde gerekli olan devayı ihtiva ediyor. O’nun insanlığa olan sevgisini, yurttaşlık merkezli bir millet inşa ederken, ırklar arasında eşitliği ve dinîçoğulculuğu tesis ederken gösterdiği gayretlerinde görmek mümkün. Bu devaya bugün her zamankinden daha çok ihtiyaç duyuyoruz.

Dine olan ilginin gittikçe azaldığı bir çağdayız. Hazreti Muhammed’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) insanları Allah’a daveti, inançlı biri olarak sizde nasıl mâkes buluyor?

Hazreti Muhammed, varlığa bir bütün olarak bakıyor. Dolayısıyla insanlara da bakarken onları birbirinden ayıran etnik, ırkî ya da dinî kategorilere göre değil, hepsinin birbirine en temel noktada bağlı oldukları insanlık perspektifinden nazar ediyor. Hazreti Muhammed’in en temel kimliği insanlık.

Kadınlar günümüzde bile şiddete mârûz kalıyor. Bu hususta inançlar ve şahıslarla ilgili genel algı çok da olumlu değil. Sizin çizdiğiniz Hazreti Muhammed (sallallâhu aleyhi ve sellem) portresi bu genel algıdan çok farklı.

Hazreti Muhammed sadece kadın haklarını müdafaa eden bir sözcü değildi. Bu hakların mücadelesini veren bir kahramandı. Günümüzdeki meşhur ifadeyi kullanacak olursak “feminizm” bağlamında zamanının çok ilerisindeydi. Bununla ilgili verilebilecek çok örnek var; ancak sadece Hazreti Hatice’ye muamelesi bile kadının toplumda olması gereken konumuyla ilgili bize âdeta ciltler dolusu mesajlar sunar.

Sizinle daha önceki bir görüşmemizde kitabın kapak tasarımını çok beğendiğinizi ifade etmiştiniz. Kapak sizce neyi temsil ediyor?

Bu kapak tasarımındaki renkler ve dokular birbiriyle çok hoş bir bütünlük arz ediyor. Hazreti Muhammed’in de ümmetiyle ilgili hayal ettiği şey insanlığın böyle uyumlu bir bütünlüğü idi; farklı insan gruplarının bir araya gelip insanlık medeniyetinin en iyisini nasıl ortaya çıkarabiliriz yönünde gayret etmesiydi. Kapak bu uyumlu bütünlüğü temsil ediyor.

İslam hakkında müspet yazılar yazan bir Hristiyan olarak size gelen tepkilerin her zaman olumlu olmadığını biliyorum. Bir taraftan Müslümanlar sizin Müslüman olmanız gerektiğini söylerken, diğer taraftan Hristiyanlar bu söylemlerinizden dolayı sizin iyi bir Hristiyan olmadığınızı iddia ediyorlar. Bu durum, dayanılmaz seviyelere ulaşıyor mu?

Asla dayanılmaz bir durum değil. Çünkü bir köprü olma misyonuna bütün gönlümle inanıyorum. İmanım, odaklanmama ve ümitli olmama yardımcı oluyor. Annem, “Herkesi memnun edemezsin.” derdi her zaman.

Krista Tippett’in radyo programında, mülakat yaptığı kişilere sorduğu ilk soru, “Çocukluğunuzda inanca dair ilk hatıranız nedir?” şeklinde. Ben de size aynı soruyu sormak istiyorum; çocukluğunuzda inanca dair hafızanızda yer etmiş ilk hatıranız nedir?

Gerçek inanca dair ilk hatıram, İtalyan büyükannem Angelina Tedesco’nun; Newton, Massachusetts’teki evimizde sallanan sandalyesine oturup çektiği tespihtir. Ben de onun yanında yere otururdum. Onun dikkatini çekip bir şeyler söylemeye çalışsam da o gözünü bile kırpmazdı. Tespihine, dualarına kilitlenirdi.

Birçok tarihçinin ve fütüristin geleceğe dair öngörülerinde yapay zekânın dünyaya hâkim olacağını iddia ettiği bir dönemde yaşıyoruz. Bu öngörülerinin bir parçası da insanlığın bildiğimiz hâliyle varlığını sürdüremeyeceği yönünde. Hayata dair sizin projeksiyonunuzda neler var?

Hayata dair projeksiyonumda insan medeniyetlerinin dünyamızın ötesinde arayışlarını sürdürmesi gerektiğine inanıyorum ve bunda da başarılı olmalarını umut ediyorum. Yapay zekânın etkileri yönüyle de işin, Will Smith’in oynadığı Ben, Robot filminde resmedilen (kontrolden çıkmış bir) duruma varacağını tahmin etmiyorum, ama bunu tamamen ihtimal dışı da bulmuyorum.

Her sabah sizi yatağınızdan kaldıran bir gayeniz var mı?

İtalyan asıllı Amerikalı kolej basketbol koçu Jim Valvano’nun kanser tedavisi gördüğü bir dönemde, ESPY spor ödülleri töreninde yaptığı meşhur bir konuşması var. O konuşmada, her gün yapmamız gereken üç şey olduğunu söylüyor: gülmek, tefekkür etmek ve ağlamak (mutluluk veya sevinçle gözyaşı dökmek). Gayenin bulunduğu bir hayatta, insan sevgiyi ve iyilik yapmayı arar, nazik ve misafirperver olmaya çalışır ve başkalarından beklediği gibi o da başkalarını sever.

İnanç, insanlığa ne vaat ediyor? Sizce niçin inanmak zorundayız?

Daha iyi bir dünya inşa edebileceğimize dair bir inanca sahip olmak, insanlığın iyiliği adına çok önemli. İnanç, daha iyi bir gelecek için iyimser olmamızı sağlar. İnancın olmadığı bir hayat durağanlaşır. Kendimize inanmazsak, başkalarına da inanmayız; bu da toplumda kopuşlara yol açar. Böyle bir durumdan da bedeli ne olursa olsun korunmak gerekir.

Dipnotlar

[1] Craig Considine, The Humanity of Muhammad–A Christian Perspective, New Jersey: Blue Dome Press, 2020.

[2] www.bookauthority.com

[3] Craig Considine, People of the Book: Prophet Muhammad’s Encounters with Christians, London: Hurst, 2021.

[4] Craig Considine, The Humanity of Muhammad–A Christian Perspective, New Jersey: Blue Dome Press, 2020, s. 26.

[5] Kitap henüz Türkçeye tercüme edilip yayımlanmadı.

Deniz kalemleri, koloni halinde yaşayan ve Coelenterata denilen, vücutları iki doku tabakasından yapılmış, beyinleri, kalbleri, böbrekleri ve karaciğerleri gibi organları olmayan, ama bütün bu fonksiyonların ihtiyaca uygun şekilde yerine getirildiği bazı hücrelerden ibaret bir vücut yapısına sahip hayvan şubesine dâhildirler. Mercanlar ve denizanaları ile aynı şubeye ait Pennatulacea takımına mensup bu su altı hayvanları, kutup denizlerinden tropiklere kadar, sığ ve derin sularda yaşarlar.[1] İsimleri, eski zamanlarda kullanılan tüy kalemlere benzerliklerinden dolayı böyle verilmiş olsa da takımın birçok türü, farklı şekillerde ve tanımayanlar için bitki türleri zannedilecek biçimdedirler. Anthoptilum, Funiculina, Balticina, Stylatula ve Virgularia cinslerinin ince çubuk benzeri üyeleri, iki metre uzunluğa kadar büyüyebilirken, küçük boyutlarda olanları ancak 20 cm kadar uzayabilir. İnsanları hayran bırakan deniz kalemleri, birbirinden hoş görünüşleri ile Musavvir Rabbimizin eşsiz sanatına ayna olurlar.

Deniz Kalemlerinin İnşası

Fâtır-ı Hakîm, bütün eserlerinde olduğu gibi bu canlıları da benzersiz sanatlarla nakışlandırarak yaratmıştır. Bu hayvanlar aslında tek bir fert olmayıp “polip” denilen çok sayıda ufacık hayvanın hikmetle bir araya getirilmesiyle gerçekleştirilmiş mucizevî yaratılışla denizlerin altını şenlendirirler. Deniz kalemlerinde öncelikle “birincil polip” denilen büyük bir polip yaratılır.[2] Bir sap gibi dik duran bu polipe “eksen” veya orta damar mânâsında “rachis” ismi verilir. Rachisin üzerine ağaç dalları ve yaprakları gibi dallanarak bağlanmış yüzlerce polip, “pedinkül” (ayakçık) adı verilen, kastan yapılmış bir sap şeklinde bir yapı ile yerdeki yumuşak çamurumsu tortullara sabitlenecek şekilde tutunur. Kök gibi görev yapan ve hayvanın zemine sabitlenmesini sağlayan sosis biçimindeki pedinkülün tabanı, emici özelliklerle zenginleştirilip dönüştürülerek, derinlerdeki sert deniz kayalıklarına bağlanabilir hâle getirilir.[3]

Zemine bağlanmanın ardından, deniz kalemlerinde çok sayıda polip üretimi başlar. Bazı cinslerin kolonileri birkaç polip ihtiva ederken, bazıları ise 35.000’e kadar polip taşıyabilir. Yine şaşırtıcı olarak, bu polipler iş birliğine uygun bir yapılanma ile belli vazifeleri yapmak üzere hususî özelliklerle donatılır. Sonradan inşa edilenlere “ikincil polipler” denir ve bunlar, dik duran merkezî birincil polipten dallar hâlinde çıkarlar. Büyük besleyici polipler olan “otozooidler” ve su sirkülasyonunda görevli daha küçük polipler olan “sifonozooidler” hikmetle tanzim edilir ve böylece tüy sapı gibi görünen ana eksen inşa edilir. Bazı türleri, çok sayıda otozooid ihtiva eden, kanat şeklinde genişleme meydana getiren polip yapraklarına sahiptir. İşte bu durum, hayvanların tüy kalemlere benzemesini sağlar. “Avcı polip” ismi verilen ve uçlarında küçük organizmaları yakalayan dokunaçlar bulunanlar ise koloninin beslenmesi için vazifelendirilmişlerdir.

Çoğu deniz kaleminin iç kısmında, kısmen veya tamamen hayvanın uzunluğu boyunca uzanan ve enine kesitte dairesel veya dörtgen şeklinde görünen, esas olarak kalsiyum karbonattan oluşan merkezî bir eksen vardır. Bu eksen de tıpkı insanlardaki iskelet sistemi gibi, hayvanın dik duruşunu destekler, sertlik ve dayanıklılık sağlar. Yani Rahmeti Sonsuz, binlerce polipin koloni halinde birlikteliğiyle yarattığı bu latif canlıya bir de iskelet ikram ederek onu ayakta tutar ve isimlerine bir ayna kılar.

Muhteşem Korunma

Deniz kalemleri genellikle sabit duran hayvanlar olmakla birlikte, gerektiğinde yer değiştirip yeni yerlerde konumlanabilirler. Başlıca besin kaynakları planktonlar (bazısı mikroskobik, çok küçük deniz canlıları), başlıca avcıları ise yalnızca deniz kalemleriyle beslenen bazı kabuksuz deniz salyangozları (nudibranchia) ve denizyıldızlarıdır.[4] Düşmanlarına karşı bu canlılara ikram edilen savunma mekanizmaları da Hafîz Rabbimizin muhteşem korumasının harikalığını gösterir. Öncelikle bu canlıların bulundukları bölgede bir araya toplanma ve mekânda gizlenip öngörülemez olma kabiliyeti, denizyıldızlarının sebep olacağı tehlikeleri engeller.

Bazı deniz kalemi türleri, “biyolüminesans” özelliği (parlama veya ışıldama) gösterir. Tehlike anında veya dokunulduğunda parlak yeşilimsi bir ışık yayarlar. Ayrıca yine ilginç bir savunma mekanizması olarak, suyu vücutlarından dışarı çıkartıp hızla sönüp küçülür ve saplarına geri çekilirler. Böylece zeminin içine saklanıp âdeta görünmez hâle gelirler.

Deniz kalemleri, sperm ve yumurtalarını belli oksijen ve sıcaklık seviyesine sahip su sütunlarına salgılayarak çoğalırlar. Döllenmiş yumurtalar, denizin zeminine yerleşmeden önce yaklaşık bir hafta boyunca serbestçe sürüklenen “planula” adı verilen larvalara dönüştürülür. Daha sonra da olgunlaşma süreci başlar.

Ekolojik Değeri

Deniz kalemleri, çoğunlukla çamurlu veya kumlu olmak üzere, denizlerin yumuşak zeminlerinde yaşarlar. Hayat sürdükleri ortamda biyolojik çeşitliliği zenginleştirerek çok önemli bir ekolojik rol oynarlar.[5] Tıpkı bir ormanın birçok canlıya yuva olması gibi, bunlar da birçok canlının yumurtalarına, larvalarına, yavru balıklara ve farklı omurgasızlara güvenli bir yuva ve sığınak görevi görürler. Ayrıca su akımlarının yönlerini değiştirerek besinlerin belli bölgelerde toplanmasına, planktonların avcılara doğru sürüklenmesine vesile olurlar. Böylece zengin bir dip balık faunası için önemli bir beslenme ve üreme alanı oluştururlar. Özellikle bu türlerin erken hayat safhalarında, yoğun kümelenmeleri ile deniz kalemi çayırlarında yaşayan kaya balığı ve kırmızı balık gibi türler için yiyecek dağıtımını artırır ve avlanma oranlarının düşmesine vesile olurlar.

Bu canlıların dünyamız için önemli ekolojik rolü ve insan faaliyetlerine karşı savunmasızlığı, deniz kalemi ormanlarının, Avrupa Komisyonu tarafından temel balık habitatları ve hassas deniz ekosistemleri olarak sınıflandırılmasına vesile olmuştur. Deniz kalemleri gibi önemli türlerin korunması ekolojik denge için esas olarak görülür. Deniz kalemlerinin ve derin deniz mercanlarının varlığı, aynı zamanda bazı kırılgan ve nesli tükenebilecek türlerin korunması için de hayatî değer taşır.

Bütün bu harikulade özelliklerinin yanında, poliplerden ince ince inşa edilip bir kalem gibi hakikate ait mânâları beyan eden deniz kalemleri, tefekkür yolcuları için de eşsiz değerdedir. Bir yandan küçücük bir hayvan olan polipe farklı vazifeler için hayret verici hususiyetlerin ihsan edilmesi ve diğer yandan binlerce polipin muazzam bir uyumla bir araya getirilerek başta “Hay” ismi olmak üzere çok sayıda ilahî isme ayna olacak bir canlının yaratılması hâdisesi, akıllarımıza ve kalblerimize belki de bir şeyden her şeyi yapmanın ve her şeyi bir tek şey yapmanın, ancak her şeyin Hâlık’ına has bir iş olduğunu fısıldar.[6]

Dipnotlar

[1] “Sea pen”, www.britannica.com/animal/sea-pen

[2] Gary C. Williams, “The Global Diversity of Sea Pens (Cnidaria: Octocorallia: Pennatulacea)”, www.plosone.org, July 2011, 6/7.

[3] Gary Williams, Di Tracey, Erika Mackay, “Pennatulacea (Sea Pens) Descriptions for the New Zealand Region”, New Zealand Aquatic Environment and Biodiversity Report, No. 132, 2014.

[4] “Sea pen”, en.wikipedia.org/wiki/Sea_pen

[5] Azzurra Bastari ve ark. “Sea pens in the Mediterranean Sea: habitat suitability and opportunities for ecosystem recovery”, ICES Journal of Marine Science, 2018, doi:10.1093/icesjms/fsy010

[6] Bediüzzaman Said Nursî, Sözler, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 65.

Bu hatırayı, onun vefatından sonra anlatan doçent, ağlayarak “Yaptığım programın hatasını tespit edip doğrusunu gösterecek bir cumhurbaşkanını bir daha nereden bulacağım.” der. İşte bu kişi; inançlı, dünya ile rekabete ve Türkiye’nin gücüne inanan, demokrat, özgürlükçü, kültürel değerleriyle barışık ve aynı zamanda sivil bir cumhurbaşkanı olan Turgut Özal’dır.

Hocaefendi, “Özal, özüyle, sözüyle dört başı mamur bir Müslümandı. Yakından tanıma imkânı oldu. Çok vefalıydı.”[2]der.

Eğitimi ve Kariyeri

Özal, 13 Ekim 1927’de Malatya’da dünyaya gelir. İlkokul öğretmeni olan annesi ve banka memuru olan babasının tayinleri sebebiyle ilkokul, ortaokul ve liseye farklı şehirlerde devam eder. İTÜ Elektrik Mühendisliğini burslu kazanan Özal, 1950’de Elektrik İşletmesi Etüt İdaresinde işe başlar. Daha sonra ihtisas için ABD’ye gider. Döndüğünde Devlet Planlama Teşkilatında müsteşar olur. 12 Mart Muhtırasının akabinde Dünya Bankasına danışman olur. 1973’te ülkeye döndüğünde farklı şirketlerde yöneticilik yapar. 12 Kasım 1979’da Başbakanlık Müsteşarlığına atanır. Bir yıl geçmeden 12 Eylül Darbesi olur. Daha sonra ekonomiden sorumlu başbakan yardımcısı olarak tayin edilir. 1982’de istifa eden Özal, 20 Mayıs 1983’te Anavatan Partisini kurar.

Başbakanlığı ve Aldığı Kritik Kararlar

6 Kasım 1983 seçimlerinde 211 milletvekili çıkaran Özal, 24 Aralık’ta başbakan olur. Göreve geldikten sonra bazı kritik kararlar alır. Bunlardan biri, Kenan Evren’e rağmen siyasi yasakları kaldırtmasıdır. Bir diğeri Fatih Sultan Mehmet Köprüsü’nün 16 ayda yapılmasını sağlamasıdır. Bunun yanında çok şeritli otoyol ve GAP projesini de hayata geçirir. Bu arada dönemin Genelkurmay Başkanı Necdet Üruğ, Kara Kuvvetleri Komutanı Necdet Öztorun’un lehine istifa eder. Özal, maksadı anlar ve onun yerine Org. Necip Torumtay’ı atar. Onun yaptığı icraatlardan bir diğeri ise inananlar üzerinde Demokles’in kılıcı gibi duran, TCK’nın 141, 142 ve 163. maddelerini kaldırtmasıdır. Hocaefendi’nin bununla ilgili yorumu ise şöyledir: “Doğrusunu Allah bilir, fakat inanıyorum ki, 163. maddeyi kaldırması ve beraberinde ortaya koyduğu civanmertlikler vesilesiyle Allah, merhuma şehitlik sevabı vermiş ve Firdevs’iyle sevindirmiş olabilir.”[3]

Özal, 18 Haziran 1988’de Ankara’da bir suikasta uğradı ve başparmağı yaralandı. O gün söylediği, “Allah’ın verdiği canı O’ndan başka alacak yoktur. O’nun dilediğinin dışında iş yapacak yoktur.”[4] sözleri onun Allah’a olan imanını göstermesi açısından önemlidir.

Cumhurbaşkanlığı

Özal, 31 Ekim 1989’da 8. cumhurbaşkanı olarak seçildi. Devrin başbakanı Süleyman Demirel, bu hadiseyi şöyle değerlendirir: “1983 rejimi, askerî takım elbise giymişti. 1983’te askerî ceketin altına sivil pantolon giyildi. Şimdi ceket de pantolon da sivildir.”[5] Özal, bu dönemde kendinden öncekiler gibi pasif olmayıp Körfez Savaşında Türkiye’nin stratejisini bizzat yönetmeye çalıştı. Bunu bahane eden Genelkurmay Başkanı Necip Torumtay istifa etti. Ayrıca o, merhum Adnan Menderes ve arkadaşlarına itibarlarının iade edilmesini sağladı ve İstanbul Topkapı’da bir anıt mezar yaptırdı.

Özal ve Hizmet Hareketi

Reha Muhtar’ın, “Turgut Bey’i nereden tanıyorsunuz?” sorusuna Hocaefendi şu cevabı verir: “Turgut Bey’i, 1965’te Devlet Planlama Teşkilatına girdiğinde bir arkadaş vasıtasıyla tanıdım. İzmir’e geldiğinde misafirimiz oldu, beraber kahvaltı yaptık. Fırsat buldukça Bornova’ya vaaz dinlemeye gelirdi.”[6]

Hocaefendi’nin onunla ilgili unutamadığı civanmertliklerden biri ise 12 Ocak 1986’da asker ziyaretinden dönerken gözaltına alınma hadisesidir. O günü Hocaefendi şöyle anlatır: “Bazen bir yerde, bir saat kalma imkânı bulamıyordum. Sefiller’deki Jean Valjean gibi hep dolaştım durdum. Siz de olsanız böyle bir cendereden kurtarılmayı unutamazsınız. Burdur’da derdest edildiğimizde kendisine haber ulaşır. Gecenin bir vakti kabineyi toplar ve ‘Arkadaşlar, bugün ruznamemizin tek maddesi var: Fethullah Hoca tutuklanmış, bu meseleyi çözmeliyiz.’ der. Bana o sırada ‘Seni konuşturmasını biliriz.’ diyorlardı. Bu durumda iken birden adamların elleri ayakları birbirine dolaştı ve ‘Bırakın, başımıza dert alacağız.’ dediler. Şimdi bunları bir kenara atıp onun centilmenliğini unutmam mümkün değildir.”[7]

Özal, 1993 Şubat’ında ABD’ye gitmiştir. O günlerde Afrika menşeli 40 kadar öğrenciyi Hizmet’in Türkiye’deki okullarında okutmak için bir proje geliştirilir. Eğitim vizesi için konsolosluğa müracaat edildiğinde kendilerine izin verilmez. O dönem ABD’de bulunan Abdullah Aymaz Hocamız, bir fırsatını bulur ve bu durumu Özal’a iletir. Görüşme sırasında, “Efendim, ABD’de yüksek lisans ve doktora yapan 100’den fazla arkadaşımız var.” der demez Özal, “Burada o kadar var mıyız?” der.

Özal, 2 Mayıs 1992’de ABD’de ameliyat olur. Hocaefendi, o tarihte ABD’dedir ve ona yaptığı ziyareti şöyle anlatır: “Houston’da Özal’ı ziyaret etmiştim; sarıldı, hıçkıra hıçkıra ağladı ve gözyaşlarıyla; ‘Ben bu Hizmet’in önemini ve insanlık için ne ifade ettiğini çevremdekilere anlatamıyorum!’[8] dedi. Gördüm ki Özal, bu konuda çok dolu ve kararlı idi. Hızlı şekilde bir şeyler yapmak istiyordu. Amerika’dan döndükten sonra, önce Balkanlar’a, ardından da Orta Asya’ya gitti. O seyahatine, oralarda okul açmak isteyen insanlardan da götürmek istedi. Fakat, o kişiler her nasılsa gitmemeye karar vermişler. Kendilerini arayıp ‘Arkadaş, ben sizin için; bu okullar için gidiyorum. Gitmiyorsanız, ben de gitmiyorum.’ demiş. Ben bunu hep hislenerek hatırlarım.”[9]

Vefatı

13 günlük Asya gezisinden döndükten iki gün sonra rahatsızlanan Özal, Hacettepe Üniversite Hastanesine kaldırılır, ancak yapılan müdahaleye rağmen kurtarılamaz ve 17 Nisan 1993’te dünya sürgününü tamamlar. Vasiyeti üzerine naaşı, İstanbul’a getirilir ve Fatih Camiinde cenaze namazı kılınır. Kısa mesafe olmasına rağmen Topkapı’ya üç saatte götürülen naaşı, Adnan Menderes Anıt Mezarına yakın bir yere defnedilir.

Hocaefendi, onun ardından şöyle bir taziye yayımlar: “Büyük düşünce ve devlet adamı, sivil cumhur reisi, Müslüman Türk dünyasının vesile-i ümidi sayın Devlet Başkanımızı kaybettik. Hayatı boyunca yüksek gayeler arkasında koşmuş, hep ufuklu yaşamış ve yaşadığı gibi de milletimiz için bir yitik olarak Rabb’ine yürümüş bulunan muhterem Turgut Özal’a Cenab-ı Hak’tan merhamet, mağfiret, topyekûn Türk milletine ve İslâm alemine de baş sağlığı dilerim.”[10]

Özal’ın ruhunun ufkuna yürüdüğü gün Hocaefendi, İstanbul’da misafirdir. Sabahleyin evin penceresinde, kuş gagalamasına benzer bir ses duyar. Birden görülmedik bir kuşun semaya doğru pervaz ettiğini görür. Odasına geçerken dostlarından biri, Özal’ın vefat ettiğini söyler. Bunun üzerine Hocaefendi, “Anlaşılıyor ki sonsuzluğa açılarak bir güvercin gibi kanat çırpan şey, o Hazret’in ruhuymuş.” der. Sonra da Efendimizin (sallallâhu aleyhi ve sellem) Hayber’de zehirlenip seneler sonra ruhunun ufkuna yürüdüğünü, muhtemelen Hazreti Ebu Bekir’in de (radıyallâhu anh) zehirlenme sonucu şehit olduğunu ifade ettikten sonra sözü şöyle bağlar: “Allahu a’lem, ruhunun ufkuna yürüdüğünde, öyle bilinmez bir kuşun semanın enginliklerine doğru açılıp gitmesi o Hazret’in de zehirlendiğine ve şehadetine bir işarettir.”[11]

2012’de Özal’ın kabri açılır. Naaşı inceleyen adlî tıp uzmanı şunları ifade eder: “Araştırma sonucunda Özal’ın vücudunda, yüksek miktarda, etkili bir zehir olan “striknin keratin” bulundu. Ancak Özal’ın zehirden mi yoksa başka sebepten mi öldüğünü tespit edemedik.”[12]

Bugünlerde onun gibi şahsiyetlerin himmetine çok susadığımız açıktır. Ey hasretini çektiğimiz insan, yokluğunu ne kadar da çok hissettirdin! Sen hakiki mânâsıyla cumhurun reisi idin ve senin vefanı çok özledik. Rabbim makamını âlî, mekânını Firdevs eylesin.

Dipnotlar

[1] “Mehmet Barlas, Fethullah Gülen’i İşte Böyle Övmüş, www.youtube.com/watch?v=WmZ9iKcxv5k

[2] Fethullah Gülen, “Emânet”, Bamteli, 18/10/2015, www.herkul.org/bamteli/emanet/

[3] Fethullah Gülen, “400. Nağme: Merhum Cumhurbaşkanı Turgut Özal ve Şehitlik”, 15 Aralık 2013, www.herkul.org/herkul-nagme/400-nagme-merhum-cumhurbaskani-turgut-ozal-ve-sehitlik/

[4] “Merhum Turgut Özal”, fgulen.com/tr/basindan-tr/dizi-yazilar-dosyalar/ozel-dosyalar/merhum-turgut-ozal

[5] Süleyman Âşık, “Turgut Özal’ın Cumhurbaşkanı Seçilmesi Sürecinde ve Sonrasında Yaşanan Bazı Gelişmeler” Çağdaş Türkiye Tarihi Araştırmaları Dergisi, 2017 Bahar, XVII/34, s. 455.

[6] Reha Muhtar, TRT-1 Ateş Hattı Programı, 3 Temmuz 1995.

[7] İdris Gürsoy, “Özal, neden Türk okullarını destekledi?”, fgulen.com/tr/hukuk-kosesi-tr/istihbarat-yalanlari-ve-iftiralar/ozal-neden-turk-okullarini-destekledi

[8] Fethullah Gülen, “400. Nağme: Merhum Cumhurbaşkanı Turgut Özal ve Şehitlik”.

[9] Hulusi Turgut, “Fethullah Gülen ve Okulları”, Yeni Yüzyıl, 18 Ocak 1998.

[10] “Merhum Turgut Özal”, fgulen.com/tr/basindan-tr/dizi-yazilar-dosyalar/ozel-dosyalar/merhum-turgut-ozal

[11] Fethullah Gülen, “400. Nağme: Merhum Cumhurbaşkanı Turgut Özal ve Şehitlik”.

[12] “Özal’ın naaşı neden bozulmadı?” 4 Ekim 2012, www.hurriyet.com.tr/gundem/ozalin-naasi-neden-bozulmadi-21613102

* Hakk’ın takdir ve tecellileri karşısında insan bir figürdür; o, üzerine aldığı rolün şekil ve keyfiyetine karışamaz..

* Başa gelen her şey, şart-ı âdî plânında insanın eğilimlerine göre tesbit edilmiştir. Ve bunu değiştirmeye de Yaratan’dan başka kimsenin gücü yetmez..

* İnsan her şeyiyle Allah’ın mülkü ve kölesidir; köle, efendisinin tasarruflarına müdahale edemez..

* Eğer insan, gerçekten Allah’ı seviyorsa, O’ndan gelen gülü de, dikeni de hoş görmelidir.

* İnsan başına gelen şeylerin neticelerini pek kestiremez; oysaki bunların içinde dünya kadar maslahatlar da olabilir.

وَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَهُوَ خَيْرٌ لَكُمْ وَعَسَى أَنْ تُحِبُّوا شَيْئًا وَهُوَ شَرٌّ لَكُمْ وَاللهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لاَ تَعْلَمُونَ “Olur ki siz bir şeyden hoşlanmazsınız ama, o sizin hakkınızda hayırlıdır.. ve yine olur ki siz bir şeyi seversiniz ama, o sizin için şerdir; siz bilmezsiniz, her şeyi Allah bilir.”[1] fermân-ı sübhânîsi bunu tasrih etmektedir.

* Müslüman, Allah’a teslim olmuş kimse demektir.. bu itibarla da onun, Cenâb-ı Hakk’ın icraatına karşı hoşnutsuzluğu kat’iyen söz konusu olamaz.

* Her şeyden evvel mü’min bir hüsn-ü zan insanıdır; insanlara karşı hüsn-ü zanla emredilen birinin, Rabbisinin muâmelelerine karşı sû-i zan ifade eden hoşnutsuzluğu nasıl söz konusu olabilir ki.?

* Kaderden gelen hadiseler karşısında, iyi görmek, iyi düşünmek ve hüsn-ü te’vilde bulunmak, her şeye rağmen insanın içini huzur ve inşiraha gark eder.

* Dünyada, yerine getirme mecburiyetinde olduğumuz sorumluluklar veya maruz kaldığımız hususlar, öteler hesabına şekillenmemiz için birer esas ise, cebrî eğitim ve öğretim gibi, insanın bunları severek yerine getirmesi gerekmez mi?.

* Kulun, Rabbisinden gelen şeylere karşı rızâ göstermesi, Rabbisinin de ondan razı olması demektir.

* Cenâb-ı Hakk’ın rubûbiyetine karşı rahatsızlık duymanın, gam, keder ve dağınıklığa sebebiyet vermesine karşılık, hep rızâ yörüngeli yaşamak ise, hislerimiz açısından cehennem içinde dahi olsak bize, cennetlerin neşvesini yaşatır.

* Rızânın gerektirdiği yerlerde, sebepleriyle hep onu arama, ilâhî teyidâtın reddedilmeyen davetiyesidir.

* İnsanlara karşı kalb bulanıklığı ve gıll ü gış eğer bir sû-i edepse, bunun, Allah’ın icraatına karşı duyulup hissedilmesinin nasıl affedilmez bir günah olduğunu ifadeye saygımız müsaade etmeyecektir.

* Bir insan için kader ve Hakk’ın tecellilerine rızâ, en önemli bir saadet vesilesidir. Konuyla alâkalı Hz. Sâdık u Masduk’un

مِنْ سَعَادَةِ ابْنِ آدَمَ رِضَاهُ بِمَا قَضَى اللهُ، وَمِنْ شِقْوَةِ ابْنِ آدَمَ سَخَطُهُ بِمَا قَضَى اللهُ “Âdemoğlunun en ehemmiyetli saadet kaynaklarından biri, hiç şüphesiz Allah’ın kazasına razı olması.. ve onun en önemli talihsizliği de Allah’ın takdirlerini öfkeyle karşılamasıdır.”[2] şeklindeki mübarek sözleri de bu hususu tenvir etmektedir.

* Bir insanda Allah’ın icraatına karşı hoşnutluk hissi, onun kalbini lâhûtî esintilerle doldurur; hoşnutsuzluk duygusu ise, şeytânî vehimlerle.

* Hayatlarını rızâ yörüngeli yaşayanlar, ömürlerini âdetâ bir şükür dantelâsı hâline getirirler; hep hoşnutsuzluk homurdanıp duranlar ise, bu nankörlük değirmeniyle, en müsbet, en olumlu işlerini bile ezer, öğütür ve bitirirler…

* Hakk’ın icraatına karşı adem-i rızâ ve öfke, şeytanın insana nüfûz yollarının en müessiridir. Böyle bir ruh hâleti içinde bulunup da şeytana yenik düşmeyen çok az insan vardır.

* Hakk’ın seninle olan muâmelesini gönül rızâsıyla karşılaman, seninle gök sâkinlerinin ortak paydasıdır.. ve bu da, şeref olarak sana yeter.

* Râzı olan, hüdâ’ya; olmayan da, hevâya uymuş demektir.

* Allah’ın, hakkımızdaki hükümlerine razı olmak, O’nun istediklerini, şahsî arzu ve isteklerimizin önüne geçirme mânâsına gelir. Bilmem ki, aksi mülâhazaları hatırlatan madalyonun öbür yüzünü ifadeye gerek var mı?

* Bütün ibadet ve tâat, rızâ meşcereliğinin meyveleri; bütün ma’siyetler de, rızâdan mahrumiyetin..

* Rızâ, insanı, Rabbiyle iç cedelleşmeden kurtarır. Böyle bir cedelleşmenin nasıl bir sû-i edep olduğunu söylemeyi isrâf-ı kelâm sayarız..

* Hakk’a karşı rızâ duygusu عَدْلٌ فِيَّ قَضَاؤُكَ “Hakkımdaki her hükmün ayn-ı adâlettir.”[3] düsturuna saygı ve inancın ifadesidir..

* Yeryüzünde ilk ma’siyet, şeytanın, kendi hakkındaki takdire rızâ göstermemesiyle başlamıştır.

* Bir insan için rızâdan daha büyük bir pâye yoktur; eğer olsaydı Allah, cennet ötesi âlemlerde sevdiklerini onunla pâyelendirirdi.. oysaki, ötelerde sonu olmayan en son nimet [4] وَرِضْوَانٌ مِنَ اللهِ أَكْبَرُ fehvâsınca Hakk’ın hoşnutluğudur..

* Rızâ, dînin temeli sayılan en önemli esaslar üzerine bina edilmiştir. O, tevekküle dayanmakta ve onun hakikati, yakînle kanatlanmakta ve onun özü, muhabbetle ebediyete mazhar olmakta ve onun mâyesi, sadâkatin şâhidi, şükrün de fiilî beyânıdır.

* Rızâ bir hamlede insanı evc-i kemâlâta çıkaran öyle büyülü bir asansördür ki, ona binebilenler, hedeflerine zamanüstü bir hızla ulaşırlar.

* Muhabbet, ihlâs, inâbe, evbe, rızâ yamaçlarının çiçekleridirler. Hak rızâsına kilitlenememiş gönüllerde bu vasıfları aramak ise beyhûdedir.

Zâhirî duygularla îfâ edilen amellerin mükâfatları, kat kat da olsa, kemmiyetin dar kalıplarıyla ifade edildiğinden az sayılır. Rızâ ve rızâ buudlu kalbî amellerin sevapları ise, kalbin enginliğiyle mebsûten mütenâsip (doğru orantılı) ve tasavvurlar üstüdür.

Rızâ, Hak katında en büyük bir mertebedir ve onun en seviyelisi de en büyüklerin ortak vasfıdır. Hz. Rûh-u Seyyidi’l-Enâm’dan diğer peygamberlere, onlardan da diğer bütün asfiyâ ve evliyâya uzanan çizgide, ihlâs, yakîn, tevekkül, teslimiyet ve tefvîzde finale kalmış devâsâ kametlerin, ona ulaşabilmek için soluk soluğa yarış yaptıkları mübarek bir hedeftir. Bu hedefe ulaşma uğrunda nelere katlanılmış, ne tahammülfersâ şeyler göğüslenmiş ve ne kandan irinden deryâlar geçilmiştir.

İşte rızâya kilitli bir çilekeşin iniltileri:

اَي جَفَايِ تُـو زِدَوْلَت خُوْبتَر
وَانْتِـقَـامِ تُـو زِجَـانْ مَحْبُوبْتَرْ
عَاشِقَم بَرْقَهرُ وُ بَر لُطْفَشْ بَجِد
بُو العَجَب مَن عَاشِقِ هَرْ اِينْ دُوضِد
وَالله اَرْ زِينْ خَار دَرْ بُسْتَان رَوَم
هَمْچُو بُلْبُل زِينْ سَبَبْ نَالاَنْ شَوَمْ
اِينْ عَجَبْ بُلبُل كِه بُكَشَايَدْ دَهَانْ
تَـاخُورَدْ او خَـارْ رَا بَا گُلِسْتَان

“Ey sevgili, senin cevr u cefân devletli olmaktan daha güzeldir. Senin intikamın candan daha sevgilidir. Ben cidden O’nun kahrına da lütfuna da âşığım. Ne gariptir ki ben zıtların âşığıyım. Allah’a kasem olsun ki, bu hâr-ı belâdan bostân-ı safâya gidersem, hep bülbül gibi inleyici olacağım. Gariptir; bülbül ağzını açtığında hem hâr hem de gülistan söyler.” (Mesnevî)

Bu sahada hoş bir söz de Hurûfî şair Nesîmî’den:

Bir cefâkeş âşıkem ey yâr senden dönmezem
Hançer ile yüreğimi yar senden dönmezem
Ger Zekeriya tek beni baştan ayağa yarsalar
Başıma koy erre Neccâr senden dönmezem
Ger beni yandırsalar, toprağımı savursalar
Külüm oddan çağırsalar Settâr senden dönmezem.

Evet, rızâ makamı, cem u fark üstü bir makamdır ve o makamın solukları da: [5] ضَرْبُ الْحَبِيبِ زَبِيبٌ “Lütfun da hoş kahrın da hoş.” sözleridir.

اَللَّهُمَّ إِلَى مَا تُحِبُّ وَتَرْضَى وَصَلَّى اللهُ عَلَى سَيِّدِنَا وَسَيِّدِ الْمَرْضِيِّينَ وَعَلَى آلِهِ وَأَصْحَابِهِ الْمُخْلَصِينَ

Dipnotlar
1. Bakara sûresi, 2/216.
2. Tirmizî, kader 15; Ahmed İbn Hanbel, el-Müsned 1/168.
3. Ahmed İbn Hanbel, el-Müsned 1/391, 452; İbn Ebî Şeybe, el-Musannef 1/223.
4. “Hepsinden âlâsı ise Hakk’ın kendilerinden razı olmasıdır.” (Tevbe sûresi, 9/72)
5. Sevgilinin vurup dövmesi size üzüm şırası içirmek demektir.

İşte Allah Kelâmı Kur’ân-ı Mübîn’deki o incelikli ve muhtevalı kelimelerden birisi de Bakara sûre-i celîlesinin üçüncü âyet-i kerimesi olan “Ve yukîmûne’s-salâte / (O müttakiler) namazı (salâtı) ikâme ederler” cümle-i mübarekesinde geçen “ikâme” kelimesidir.

“Elmalılı Tefsiri” diye de bilinen Hak Dini Kur’ân Dili adlı eşsiz tefsirinde merhum allâme Hamdi Yazır, Kur’ân-ı Azîmüşşan’ın seçtiği bu “ikâme” kelimesi üzerinde en fazla duran müfessirlerden biri olmuştur. Ona göre Kur’ân’da namaz hakkında “yüsallûne/namaz kılarlar” ya da “sallû/namazı kılınız” gibi ifadeler yerine, “yukîmûne’s-salâte/namazlarını ikâme ederler”; “ekîmü’s-salâte/namazı ikâme ediniz”; “hâfizû ale’s-salavât/namazlara dikkat edin” buyrulması çok dikkat çekicidir.

Namazı vacip olan ta’dil-i erkân ile eda etmek yani her rüknün hakkını tastamam vermek, hürmet kelimesiyle karşılayabileceğimiz huşû ve hudû ile kılmak ve hatta kıldırmak, namaz için gerekli olan emr-i bi’l-ma’ruf ve nehy-i ani’l-münker (iyiliği tavsiye edip kötülükten sakındırma) vazifesini yerine getirmek ve namazın tastamam olması için gayret sarf etmek gibi hususlar, Cenab-ı Allah’ın “ikâme” kelimesiyle kullarına bir mükellefiyet olarak buyurduğu emirler cümlesinden olmaktadır. Dahası bu mucizevî kelimenin anlam katmanları arasında anne babaların, çocuklarına vermeleri gereken namaz terbiyesi, mü’minlerin namaz konusunda birbirlerine karşı yerine getirmekle mes’ul bulundukları tavsiye ve hatırlatmalar, idareci konumunda bulunan kimselerin mânileri ortadan kaldırıp imkânları müsait hâle getirmek suretiyle namaza teşvikte bulunmaları ve Cum’a ve cemaat hususunda hassas olma gibi konular da bulunmaktadır.

İkâme kelimesi Arapça olup kıyam (ayağa kalkma) ve aynı zamanda kıvam köklerinden gelmekte ve sözlükte kaldırıp dikmek, düzeltip doğrultmak, teşvikte bulunmak, devamlı yapmak, özen göstererek icra etmek gibi mânâları taşımaktadır. Söz konusu âyet-i kerîmede bu mânâlardan birisi ya da hepsi “istiâre” yoluyla namaz için kullanılmış olmaktadır.

Namaz Dinin Direğidir

Merhum Hamdi Yazır’a göre “dikmek ve doğrultmak” anlamları hatıra, “Namaz dinin direğidir.”[1] mealindeki hadis-i şerifi getirmektedir ve burada din, yüksek bir binaya benzetilmiş ve namaz o binanın direği olarak gösterilmiştir ki iman da bu binanın temeli olmaktadır. Mevzumuz olan âyette de namaz, cemaatle kaldırılabilecek büyük bir direğe teşbih edilmekte ve onun güzelce dikilip doğrultulması suretiyle o yüksek din binasının inşa, muhafaza ve devam ettirilmesinin gerekliliğine işaret edilmektedir. Ayrıca bu binanın daha sonra açıklanacak bir kısım rükûnları, kısımları, ziynet ve güzellikleri bulunduğuna da işaret vardır.

Din gayet büyük ve kudsî bir binadır ve bu binanın malzemeleri ve planı Cenâb-ı Allah’a aittir. İşte bu malzemeleri bu plana uygun kullanarak bu binayı inşa edip içinde saadetle yaşamak da insanlara ait bir vazife olmaktadır. Hamdi Yazır burada, “Temsilen diyebiliriz ki, bu binanın mimarı Allah (celle celâlühû), baş kalfası Peygamber (aleyhissalâtü vesselam), amelesi de ümmettir.”[2] şeklinde bir teşbihte bulunmaktadır. Bu binanın temeli, kalblerin derinliklerinde atılacak ve ağızlardan taşacak, direği münferiden eda edilen (nafile) namazlarla hazırlanacak, tesviye edilip düzenlenecek, cemaat ile yükseltilecek, sonra da üzerine diğer kısımları inşa edilecektir. Fakat şu unutulmamalıdır ki bu bina câmit değil canlı bir binadır. Geçmişte yaşayan selef-i sâlihîn tarafından bir kere yapılmış ve sonradan gelenler de yalnız bu binanın içinde oturacak değillerdir. Bilakis canlı bir bünye gibi her gün yeniden inşa edecek ve büyüyüp inkişaf etmesi için cehd ü gayret göstereceklerdir.

Bu bina ve direk teşbihi, Müslümanların içtimaî durumu ile alâkalı olarak namaz ibadetinin kıymet ve ehemmiyetinin büyüklüğünü anlatmaktadır. Gerçekten de namaz, Müslümanlardan oluşan bir toplumun direği ve İslam’ın bütün fakültelerinin binasıdır. Cemaatle namaz kılmak ve kıldırmak o direği dikmek, münferiden ikâme edilen namazlar da bu direği hazırlayıp düzeltmek anlamına gelir.

Dosdoğru, içi dışı temiz ve muntazam olarak namazı ikâme etmek, imanın inkişaf ederek bütün vücuttan fışkırması ve hayatın akışına bir intizam ve istikamet vermesidir. Böyle bir namaz ile zâhir ve bâtın temizlenmiş, kalb ve beden de temrinat ile kuvvetlendirilmiş olacaktır.

Namazı ikâme eden kimselerin en az dört kazancı vardır. Bunlardan birincisi iç ve dış temizliği, ikincisi kalb kuvveti, üçüncüsü zamanın tanzimi ve dördüncüsü de toplumun salâhıdır.

İnsan, namazla kibir ve gururunu kırar, başkalarına karşı her zaman kardeşçe tavırlar içinde bulunmaya hazır olur ve her yaptığı işi Allah rızası için yapma hususunda yüksek bir ahlâk kazanır. Bunun için de A’râf sûre-i celîlesindeki, “Ey Âdem’in evlatları! Her namaz vaktinde mescide giderken, süsünüz olan elbisenizi giyinin!” (7/31) emrine uyarak namazda giyinebileceği en güzel ve temiz elbisesini giydiğinde, kendisine gurur verme ihtimali bulunan bu hâl içinde örtülecek nice ayıplarının bulunduğunu düşünmek ve yüzünü yerlere koyup kalbiyle iman ettiği Yüce Allah’ın huzurunda kibir ve gururunu kırarak defaatle secdeye kapanmak namazın en önemli rükûnlarından biridir.

Namazda, özellikle secdenin kibri kıran bu mühim tesirinden dolayıdır ki mütekebbir insanlar daha çok namazın secdesine itiraz ederler. Süslü elbiseleri içinde alınlarını Allah’ın rızası için yere koymak mecburiyeti onların kibir damarlarına pek fena dokunur. Bunun içindir ki Allah (azze ve celle), Bakara sûre-i celîlesinde, “Muhakkak ki namaz, huşû sahibi olmayan ve Allah’tan hakkıyla korkmayanlara pek ağır gelir.” (2/45) buyurmuştur.

Namaz, insandaki kibir ve gururu kırarken aynı zamanda insanın ruhî hürriyetine öyle bir yükseklik kazandırır ki bu yükseklik en ihtişamlı hükümdarların huzurunda bulunmanın verdiği şereften çok daha yüksektir. İşte bunun için namaz mü’minin miracı olmuştur. Yani onu beşeriyetin dar sınırlarından kurtarıp arş-ı İlahî’ye çıkaran bir merdivendir.

Namazın ayrı bir meziyeti de şudur: Var olmak, hazırlanmak, düşünmek, istemek, defalarca kalkmak, bükülmek, düşmek ve istirahat için oturmak gibi insanın bütün hayatının şekil ve mertebeleri namazın içine yerleştirilmiştir. İşte Cenab-ı Allah, namazını ikâme eden kulunu hayatın bütün kademelerinden geçirir, ona var olmanın sırlarını, dünya ve âhiretin ahvâlini tefekkür ettirir ve âdeta namaz yoluyla onunla konuşur. Böyle bir namaza muvaffak olan mü’min de namazını tamamladıktan sonra, kazandığı büyük bir iman ve sevap ile dünya âlemine geri döner.[3]

“Biz burada namazın dünyevî ve uhrevî, maddî ve manevî bütün fazilet ve faydalarını sayacak değiliz.”[4] diyor büyük müfessir Hamdi Yazır. Onun içindir ki bunların hepsine birden işaret etmek üzere dinin dilinde “büyük sevap” buyrulmuştur. İşte “ikâme-i salât/namazı ikâme” tabiri bu engin mânâyı en belağatlı bir şekilde ifade etmektedir ve bir önceki âyet-i kerimede kendilerinden bahsedilen hidayete namzet müttakileri, “namaz kılarlar” diyerek değil de “namazı ikâme ederler” diyerek tarif, tavsif ve medh ediyor. Bundan da anlaşılır ki âyetin mealinde “namaz kılarlar” ifadesiyle yetinmek doğru değildir.

Bakara sûre-i celîlesinin ikinci âyetinde geçen “ikâme” kelimesi üzerinde titizlikle duran merhum Elmalılı, bu konudaki tefsirini, peşinden gelen “es-salât” kelimesi üzerinde sürdürerek şu çok ince tespiti ortaya koyar: Burada “salât” kelimesinin elif-lâm’ı ahd içindir ki, keyfiyeti (nitelik) bilinen; şart ve rükûnları, sünnet ve edepleri, işlenmesi mekruh olan ve namazı fesada uğratan amelleriyle ma’lum bir namaz demektir. Nitekim Fahr-i Kâinat Efendimiz (aleyhi elfü elfi salâtin ve selam), “Beni namaz kılarken nasıl gördüyseniz siz de öyle kılın.”[5] buyurmuş ve O’ndan fiilî, sözlü ve takrirî olarak alınan namazın sıfat, mahiyet ve nitelikleri, o zamandan günümüze kadar Müslümanlarca bilinmiş, tatbik edilmiş ve kitaplara kaydedilmiştir. Dolayısıyla Kur’ân-ı Mu’cizü’l-Beyan’da “yüsallûne” buyrulmayıp da “yukîmûne’s-salâte” buyrulmasında bu mânâ da mevcuttur. Âyet-i kerimedeki “yukîmûne’s-salâte” ifadesinin “dosdoğru namaz kılarlar” anlamına gelmeyip “namazı (yani kendilerine göre bir namaz değil, Allah ve Resûlü’nün murat edip hoşnut olduğu namazı) dosdoğru kılarlar.” demek olduğu görülmektedir.

Netice

Allah (celle celâlühû), Kur’ân-ı Mübîn’de namaz ibadetiyle alâkalı olarak seçmiş olduğu tek bir kelime ile, dinin direği sayılan bu mühim ibadetin ehemmiyeti ve biz kullar tarafından nasıl eda edilmesi gerektiği hakkında pek çok nükteyi beyan buyurmuştur. En güzel şekilde ibadet edilmeye yegane layık olan Yüce Rabbimiz’in bize ta’lim buyurduğu bir dua ile sözlerimizi tamamlamak istiyoruz: Ya Rabbenâ! Bizi de neslimizi de namazı ikâme eden kullarından eyle. Dualarımızı lütf u kereminle kabul buyur.

Dipnotlar

[1] El-Hakîm et-Tirmizî, Nevâdiru’l-Usûl, 3/135, 136; El-Beyhakî, Şuabü’l-Îmân, 3/39.

[2] Elmalılı M. Hamdi Yazır, Hak Dini Kur’ân Dili, İstanbul: Azim Dağıtım, 1992, s. 187.

[3] Bkz. Es-Seyyid Osman Hulusi Ateş, Şeyh Hamid-i Veli Minberinden Hutbeler, Haz. Mehmet Akkuş, Ali Yılmaz, İstanbul: Nasihat Yayınları, 1996¸ s. 129.

[4] A.g.e. s. 189.

[5] Buhârî, Ezân, 18.

George Sale

“(Hazreti) Muhammed erdemlerinden dolayı övgüleri hak eder. Onun kişiliğinin şu fıtrî vasıflarla zengin bir şekilde donatıldığını kabul eden dindar bir âlim Spanheim’ın[1] açık sözlülüğünü alkışlamaktan başka bir şey yapamam: güzel ve ince bir anlayış, yumuşak davranış, fakirlere cömertlik, herkese nezaket, düşmanlarına karşı metanet, haddi aşıp meşru olmayan amelleri işleyenlere karşı sabır, hayırseverlik, merhamet, ihsan, şükür, ana babaya ve büyüklere hürmet ve her şeyden öte, Yaradan’a karşı derin bir saygı…”[2]

George Sale (1697-1736): İngiliz oryantalist ve avukat. Kur’ân çevirisiyle İngilizce Kur’ân tercümeleri tarihinde bir dönüm noktası oldu. Sale tercümesinde, Katolik rahip Ludovico Maracci’nin (1612–1700) Latince çevirisinden istifade etti. Uzun yıllar boyunca bu eser, hem Birleşik Krallık’ta hem de ABD’de en başarılı çevirilerden biri olarak kabul edildi ve 20. yüzyılın ilk yarısı boyunca basılmaya devam etti. 1975’e kadar 120’den fazla baskısı yapıldı. Daha sonra yapılan tercüme girişimlerinde de Sale’in çevirisinden istifade edildi. ABD’nin üçüncü başkanı Thomas Jefferson’ın 1765’te satın aldığı Kur’ân tercümesinin de Sale’e ait olduğuna dair yaygın bir görüş mevcuttur.[3]

Dipnotlar

[1] Friedrich Spanheim (1632–1701). Alman Kalvinist teolog.

[2] George Sale, “To the Reader”, The Koran: Commonly Called the Alcoran of Mohammed, PA: J. B. Lippincott & Co., 1860, s. vi-vii.

[3] “The Koran, Commonly Called the Alcoran of Mohammed by George Sale”, quran-archive.org/explorer/george-sale

Yukarıdaki âyetleri kim bilir kaç kere okumuşuzdur. İbadet niyetine, dua niyetine, derdimize derman, hastalıklarımıza şifa niyetine… “Biz Kur’ân’ı müminlere şifa ve rahmet olarak indiririz.” buyuruyor, Rabbimiz. Âyet şöyle devam ediyor: “Ama o, zalimlerin ise sadece ziyanını artırır.” (İsra, 17/82). İnananlar için şifa ve rahmet olan bu mukaddes kitap, acaba zalimlerin ziyanını nasıl artırıyor?
Bu düşünceler beni, Amerikan Kanser Derneği tarafından 2014 yılı verilerinin temel alınmasıyla yapılan bir çalışmaya götürdü. Bu çalışmada, 30 yaş ve üzeri kişiler arasında; hayat tarzı ve alışkanlıkların, 26 farklı kanser türüne hangi ölçülerde katkıda bulunduğu araştırıldı. Bu kapsamlı araştırmanın sonucunda, kanser vakalarının yaklaşık %42’sinin ve kansere bağlı ölümlerin de %45’inin, değiştirilebilir risk faktörleriyle bağlantılı ve dolayısıyla önlenebilir olduğu tespit edildi. Belirlenen en önemli risk faktörleri şunlardı:
– Sigara içimi (aktif ve pasif içicilik)
– Obezite
– Alkol kullanımı
– Kırmızı et ve işlenmiş et ürünleri
– Meyve ve sebze açısından yetersiz, lif ve kalsiyum bakımından fakir diyet
– Fizikî hareketsizlik
– Güneşten veya kapalı alanda bronzlaşmadan (solaryum) kaynaklanan ultraviyole radyasyon
– Kanserle irtibatlı enfeksiyonlara sebep olan çok sayıda virüs (hepatit B ve C, herpes, papilloma, immün yetmezlik, T-hücre lenfotropik, öpücük hastalığı virüsleri) ve helikobakter pilori gibi bakteriler)
Analiz için uzmanlar öncelikle bu bilinen risk faktörlerinin yaygınlığına ve kanser ihtimalini ne ölçüde artırdığına baktılar. Bu bilgileri, söz konusu risk faktörleriyle ilişkili kanserlerin oranını belirlemek için kullandılar. Araştırmacılar ayrıca her bir risk faktörünün 2014 yılındaki toplam kanser vakalarına ve ölümlerine katkısını analiz ettiler.
Sigara kullanımı, kanser vakalarının %19’unu ve kanserden ölümlerin yaklaşık %29’unu oluşturarak listenin başında bulunuyordu. Bunu %7,7 ile obezite, %5,6 ile alkol kullanımı, %5 UV radyasyon ve %2,9 ile de hareketsiz bir hayat tarzı takip ediyordu.
Obezite, alkol alımı, kötü beslenme ve fizikî hareketsizlik gibi faktörler bir araya geldiğinde, risk daha da artmakta ve bu kombinasyonun, kanser vakalarının yaklaşık %18’inden ve kansere bağlı ölümlerin %16’sından sorumlu olduğu görülmektedir.1
Ayrıca söz konusu 26 kanser türünü tek tek inceleyen araştırmacılar, hangilerinin hayat tarzı risk faktörleriyle daha fazla bağlantılı olduğunu da belirlediler. Rahim ağzı kanseri ve kaposi sarkomunda bu nispet %100 iken, yumurtalık kanserinde %4,3 çıkmıştı. Melanom, kolorektal karsinom, akciğer, gırtlak ve ağız boşluğu kanseri vakalarının ve ölümlerinin %75’inden fazlası değiştirilebilir risk faktörleri ile irtibatlı bulunmuştu. Bu 26 kanser türünden 15 tanesinde nispet %50’nin üzerinde çıkmıştı.1
Çoğu insanın adından bile bahsetmek istemediği, teşhis konduğu andan itibaren hem hasta hem de yakınları için oldukça zorlu tedavi süreçlerini beraberinde getiren, maddî ve manevî yönleri ile mücadelesi oldukça zor olan kanser vakalarının, neredeyse yarısının önlenebilir olacağını duymak sanırım hepimize iyi gelmiştir.
Kanser ve Sebepleri
Kanser, hücrelerde DNA hasarlarının birikmesi sonucu meydana gelen anormal hücrelerin hızlı ve kontrolsüz bir biçimde çoğalmasıyla ortaya çıkan hastalıklar grubuna verilen genel addır. Bugüne kadar 200’ün üzerinde kanser türü tanımlanmıştır. Hayatı boyunca her üç insandan birinin kansere yakalanma ihtimali mevcuttur. Bir kanserin gelişmesinde kişinin hayat tarzına bağlı faktörlerin yanı sıra biyolojik durumu (yaş, cinsiyet, deri tipi), genetik risk faktörleri ve çevre ile ilgili unsurlar da (hava kirliliği, asbest gibi maddeler) farklı mekanizmalarla rol oynarlar. Şartlar ne olursa olsun mutasyonlar kesinlikle engellenemeyeceği için belirli bir önlenemez kanser yoğunluğu hesaba katılmalıdır. Bir insan yeterince uzun yaşayabilirse, hücrelerinden en az birinin eninde sonunda kanserin gelişmesi için yeterli bir dizi mutasyon biriktirmesi kaçınılmazdır. Bu yüzden yaşla beraber bazı kanserlerin görülme sıklığı da artmaktadır. Kansere sebep olabilecek çevre faktörleri çok çeşitlidir. Bunlardan en bilinenleri DNA’ya zarar vererek mutasyona dolayısı ile de kansere yol açan; kimyevî ajanlar, virüsler, ultraviyole ve diğer iyonize radyasyonlar sayılabilir. Kanser gelişiminde çevre faktörlerinin rolünü net bir biçimde ortaya koyan çalışmalar vardır. Farklı ülkelerdeki kanser yoğunluklarının karşılaştırıldığı çalışmalar bunu açıkça göstermektedir. Her kanser türü için, oldukça sık görüldüğü bir ülkeye nazaran, yoğunluğun birkaç kat daha düşük olduğu başka bir ülke vardır.

Göçmen nüfuslar, atalarının bulunduğu ülkenin değil de yeni geldikleri ev sahibi ülkenin tipik kanser görülme sıklığı modelini benimseme eğilimindedirler. Bu da kanserin gelişmesinde, çevreden gelen tesirlerin genetik faktörlerden daha müessir olduğunu göstermektedir. Bu veriler ışığında kanserlerin %80–90’ının, sebepler planında önlenebilir veya en azından ertelenebilir olduğu tahmin edilmektedir. Bu da bize elimizde kanser ile mücadelede oldukça fazla tercihimizin olduğunu göstermektedir. Kanser teşhisinin ve tedavisinin kişiye, yakınlarına ve topluma getirdiği fizikî, psikolojik, sosyolojik ve malî yükün yanında; bu hususta alınacak koruyucu ve önleyici tedbirlerin ne kadar kolay, ucuz, ulaşılabilir ve zararsız olduğunu belirtmeye gerek yoktur.
Kanserde Koruyucu ve Önleyici Tedbirler
Yukarıdaki çalışmada net bir şekilde ortaya konulduğu üzere; kanserle ilgili risk faktörlerini azaltmak ya da ortadan kaldırmak adına, kişinin kendi hayat tarzı ile ilgili yapabileceği çok şey vardır: Aklımızı kullanır, Kur’ân-ı Kerim’in âyetlerine bu nazarla bakar, Efendimizin (sallallâhu aleyhi ve sellem) hadis-i şeriflerine kulak verir ve O’nun hastalıklardan korunma hususundaki birbirinden değerli tavsiyelerini tutabilirsek, ancak o zaman bu mümkün olur.
“Allah’tan af ve afiyet (sağlık) isteyiniz. Zira bir kula, yakîn derecesindeki bir imandan sonra, afiyetten (sağlıktan) daha hayırlı bir şey verilmemiştir.” Bu hadisteki “Allah’tan sağlık isteyin.” ifadesinin, sadece dua ile isteyin değil, aynı zamanda sağlığınıza dikkat edin, sağlığınızı korumak için gerekli bütün tedbirleri alın mânâsına geldiği de aşikârdır.
Şuur, akıl ve irade sahibi insanoğluna düşen şey, sebeplere riayette kusur etmemeye çalışmaktır ki buna “fiilî dua” da denmektedir. Fiilî dua, sebepleri dikkate almak ve o sebeplerin gerektirdiği şekilde davranmakla olur. Sözlü, hâli ve fiilî duamızı gerektiği gibi yapmak, bizleri Allah’ın izni ile “Keşke!” demekten kurtaracaktır. Bu hususta yapılan ihmaller sonunda “Keşke!” gibi ifadelere sebebiyet verir ki bu da kaderi tenkit olur. Maziye ve musibetlere kader açısından bakmak icap eder. Bu mevzuda yapılan herhangi bir tenkit ise kadere taş atmak demektir.
Kanserle mücadelenin diğer bir ayağı ise kansere sebep olan hastalıklardan korunma ve bu hastalıkların yayılmasını engellemektir. Genel olarak enfeksiyonların sebep olduğu kötü huylu tümörlerin önlenmesi için yapılan çalışmalar güzel neticelere vesile olmaktadır. Karaciğer kanserinin en önemli sebeplerinden biri olan Hepatit B’ye karşı geliştirilen aşı oldukça tesirli olup bütün dünyada bağışıklama programlarında uygulanmaktadır. Kan taramasına verilen önemin artmasıyla birlikte kan yoluyla geçebilecek virüslerin bulaşma nispeti azalmaktadır. Rahim ağzı kanserine karşı üretilen aşılar da yine virüs karşıtı aşılar olup en sık görülen ve en çok kansere sebep olan papilloma virüslerinin suşlarını kapsamaktadır. Yapılan çalışmalar aşılamanın rahim ağzı kanserlerini engellemedeki rolünü net olarak göstermektedir. Ayrıca eğitim ve sosyoekonomik durumdaki iyileşmelerin karaciğerde kansere sebep olan parazitlerin ve mide kanserinin gelişmesinde önemli payı olan H. pylori’nin yol açtığı enfeksiyonların azalmasında rol oynadığı muhtemeldir.
Kanserle mücadelede önemli olan bir diğer husus ise hastalığı zararsız veya erken safhalarda teşhis etmeye yarayan kanser tarama testleridir. Milletlerarası kanser cemiyetleri tarafından kanser tarama kılavuzları geliştirilmiştir. Meme, rahim ağzı ve kolorektal (kalın bağırsak) kanserleri için tarama kılavuzları üzerinde genel olarak fikir birliğine varılmıştır. Bunların yanı sıra akciğer, prostat ve deri kanserleri için de ilgili kurumların kendilerinin düzenlediği tarama kılavuzları mevcuttur. Bu kılavuzlara göre kişinin cinsiyeti, yaşı ve sahip olduğu risk faktörleri göz önünde bulundurularak, her kanser türüne göre ayrı bir tarama takvimi oluşturulur. Bağırsak kanseri için dışkıda gizli kan testi ve kolonoskopi muayenesi, meme kanseri için düzenli muayene, mamografi ve ultrason tetkikleri, rahim ağzı kanseri için düzenli jinekolojik muayene ve üreme organından sürüntü ile hücre alınması (smear), prostat kanseri için prostat muayenesi ve PSA (prostata özel antijen) testi, deri kanseri için ilgili bölgeyi iyice büyüterek yapılan düzenli muayeneler bunlardan en önemlileridir. Bu muayene ve testler genel nüfus için kabaca belli bir yaştan sonra tavsiye edilir ve düzenli aralıklarla tekrarlanır. Ancak risk grubunda olan, yani ailesinde belli bir kanserin görüldüğü kişiler için daha erken yaşlarda başlayıp daha sık aralıklarla tekrarlanan tarama takvimleri oluşturmalıdır.
Dinî hassasiyetleri olan kişiler belki hayat tarzından doğan risklerin büyük bir bölümünü taşımıyor olabilirler. Ama bir hekim olarak gözlemim, onların bir kısmının aşılara ve tarama testlerine karşı gerekli hassasiyeti göstermiyor olduklarıdır. Bilindiği üzere “takva” kelimesi, gayet iyi korunma ve sakınma demek olan vikâye kökünden gelmektedir. “Evet, teşriî emir ve nehiyleri gözetip dinin ‘yap’ veya ‘yapma’ dediği hususlarda emre imtisal etmenin yanı sıra, tekvinî emirlere riayet etmek, yani, Allah’ın kâinatta câri sünnetine (kanunlarına) uygun hareket etmek de takvanın önemli bir buududur. Birincisi gâliben dâr-ı uhrâda görür mücâzâtı, sevabı; ikincisi ağleben dâr-ı dünyada çeker mükâfât ve ikâbı. Yani, teşrii emirlere uymanın ücreti öteye bırakılır, riayet etmemenin cezası da yine ahirette verilir. Tekvinî emirlerin cezası ise büyük ölçüde dünyada tatbik edilir, kısmen de âhirete bırakılır.
Kansere de yukarıda zikredilen her iki açıdan bakmak gerekir. Kısacası hem korunma hem de tedavi hususunda, dinimizin gereği olan (âyetler ve sağlıkla ilgili hadisler ışığında) sebeplerle birlikte, tıp ilminin günümüzde geldiği seviye ne ise onun da gereklerini yerine getirmeliyiz.
Dipnotlar

Zulmü yapan, organize eden ve bundan tarifsiz zevk alan, daha önemlisi bu zulümden nemalanan zihniyet, gücünü menfaati için yapmayacağı ve tapmayacağı şey olmayan sefih bir topluluktan alır. Onlar bir taraftan sefihliği kabul ederler ve onursuzca yaşarlar, diğer taraftan ya zulmü alkışlayarak ya da sessiz kalarak tiranların günahlarına ortak olurlar. İşte şu âyet yüzyıllar ötesinden bu tür toplumların küflenmiş hayat anlayışlarının “tomografisini” çeker: “(Firavun) halkını küçümsedi, onlar da ona itaat ettiler. Doğrusu onlar yoldan iyice çıkmış bir toplum idi.” (Zuhruf, 43/54).

Ele geçirdikleri devlet imkânlarını muhaliflerini sindirmede bir kılıç gibi kullanan dikta yönetimler hukuku çiğner, çevresindeki menfaatçi dalkavuklarla bir oligarşi kurar, dürüst ve erdemli insanları susturursa, açıkça söylemese bile halkını hiçe saymış demektir. Halk da fâsık ise; hak, hukuk ve erdem onlar için önemsiz olduğundan sürü gibi ona uyarlar. Zulme ve şahsiyetsizliğe boyun eğip ses çıkarmaz, hakkı tutup kaldıran bir ses yükselirse, onu sustururlar. İşte bunlar zilleti kabul ettiklerinden, hiç sayılmaya müstahak olmuşlardır.[1]

Bu zillete mârûz kalan silik ve gününü kurtarma gayretinden başka ilkesi olmayan, onurlarını üç beş kuruşa satmış topluluğun kahredici suskunluğu, acıtan körlüğü, elem verici sağırlığı sebebiyle “gasplar da, gelip tepeye konmalar da, mala-mülke el koymalar da, alın teriyle kazanılan mala mülke kıyımcı insanlar tayin etmeler de tarih boyu hiç eksik olmamış. Mesela, Amnofis döneminde, Beni İsrail’e karşı Mısır’da aynı şeyler yapılmış; erkekler öldürülmüş, kadınlar bırakılmış, çocuklar bile boğulmuş. Mezalim, yine diz boyu değil belki gırtlakta devam edip gitmiş. Onlar öldürülünce mallarına, mülklerine kayyımlar tayin edilmiş, el konulmuş. Demek ki, kayyım tayini adı altında gasp etme Firavun’a ve firavunluğa ait bir hususiyet!”[2]

Asr-ı Saadet

Mekke’de hakkın mücadelesi verilmeye başladığında, temelleri putlar üzerine atılmış, karkası kaba kuvvetle yapılmış, duvarları riya taşları ile örülmüş, çatısı menfaat kiremitleri ile döşenmiş küfür binası şiddetli bir depreme mârûz kalmış gibi çatırdamaya başlamıştı… Kurdukları menfaat şebekesinin yıkılacağını anlayan bu zihniyet, hakkın kavgasını verenleri fıtratlarında olan yıkma, yıldırma ve yok etme gayretine girmişler ve neredeyse gün aşırı Dâr-ün Nedve’de toplanarak plan üstüne plan yapmaya başlamışlardı. O karanlık kuruldan bir gün işkence kararı çıkıyor, bir süre geçtikten sonra boykotta karar kılıyorlar, daha sonraki aşamada ise Efendimize (sallallâhu aleyhi ve sellem) suikasta kadar işi götürüyorlardı.

Mekke umumî bir suskunluğa bürünmüş, kabilelerin bir kısmı sessiz kalarak, bir kısmı yapılan hain planlara katılarak zulme şerik olmuşlardı. Din, Mekke granitlerinde rüşeym veremeyince Medine’de bulduğu kitlesel destek sayesinde dal budak salmıştı, Allah’ın inayetiyle.

Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) umumî hicretin 10. yılında Veda Haccı için geldiğinde, Mekke’ye yakın Zî Tuva’da gecelediği sırada, Hazreti Üsame (radıyallâhu anh) nerede konaklayacağını sormuştu. Efendimizin (sallallâhu aleyhi ve sellem) dudaklarından hıçkırıklı bir ağıt gibi şunlar dökülmüştü: “Akil bize kalacak ev mi bıraktı ki?” Kötülük ittifakı, Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) dâhil olmak üzere hicret etmek zorunda kalanların geride bıraktıkları mal varlıklarını yağmalamış ve haramiler gibi aralarında taksim etmişti. Hatta bunların bir kısmını Şam’da satmak üzere bir kervan oluşturmuşlardı. Bedir harbinin kıvılcımını ateşleyen, işte bu gasp edilmiş, yağmalanmış ve zimmete geçirilmiş mallardı.

Nazi Dönemi

Zulüm, diktatörlük gömleğini giyip 20. yüzyılda Nazi rejimi olarak ortaya çıkmıştı. Devleti ele geçiren firavun kılıklı zalimler ve “meleleri”, halkı ırkçılık şarabıyla sarhoş ve vatan millet edebiyatı ile hipnoz ettikten sonra bütün kötülükleri normalleştirmişlerdi.

Yapılan propaganda ve eğitim modeli ile tek irade, tek ses ve tek düşünce; okullar, radyolar, sinema filmleri, hatta kiliseler aracılığıyla kamusal akla taşınmış oldu. Dolayısıyla Hitler rejimi, diğer faşist ülkeler gibi, yetkinin yukarıdan aşağı doğru kurulu olduğu bir sistem kurmuş, insanları âdeta köleleştirmiş, anlık hareket eden, günü kurtaran ve sorgusuz itaat eden bir halk psikolojisi oluşturmuştur.

Irkçılıkla zehirlenen Hitler Gençliği üyesi bir genç o günkü ruh hâletiyle ilgili şunları anlatıyor:

“O zamanın izcilerinden, şimdi lise müdürü olan biri, ‘Hitler Gençliği konvoyu ile Yahudi dükkânlarının önünden geçmek, antisemitist şarkılar söylemek ve Yahudiler defolun diye bağırmak harika bir duyguydu’. O zaman haykırarak söylenilen şarkılar arasında şu da vardı: ‘Bıçağı kaldırımda bileyin ve o bıçakla Yahudilerin boynunu kesin.’ Yahudiler gözyaşlarına boğulduklarında, korku içinde dükkânlarını kapattıklarında hissettiğimiz coşku inanılmazdı. Biri bize onlara vurmamızı söyleseydi bunu hemen yapardık. Kendimizi yalnızca üstün görmüyor, aynı zamanda buna hakkımız olduğunu düşünüyorduk. İçimizde en saldırgan olanlar, Yahudilerle kişisel bir tanışıklığı olmayıp sadece derste ya da propaganda üzerinden duyduklarıyla hareket edenlerdi.”[3]

Faşizmin canavarı, Almanya’nın bütün sokaklarında kan akıtmıştı. İşin en korkunç boyutu ise daha düne kadar komşu, arkadaş, dost ve akraba olan Almanların, yapılan katliamı sevinç gösterileri ile alkışlamaları ve zulme gözlerini kapatarak destek olmuş olmalarıydı.[4]

6–7 Eylül Olayları

Zulme sağır kalarak insanlığı eksilten, vicdanı sükût etmiş toplumdan cesaret alan organize tiranlık, 1955’te Türkiye’de ortaya çıkmış ve kendinden olmayanı bir gecede düşman ilan edip tarihin gördüğü ender trajedilerden birini yaşatmıştı. 6–7 Eylül Olayları olarak tarihe geçen iki gecede, Anadolu’nun kadim sakinleri olan Rumlara ait ev ve dükkânlar yağmalanmıştı. Hadiselerin yürekleri en çok yaralayan kısmı ise yıllarca birlikte komşu olarak yaşayanların bu yağmaya katılmalarıydı.

Bu gayr-i insanî olayların şahitlerinden biri anlatıyor: “Anneme, Müslüman kadınlar gibi görünsün diye beyaz başörtüsü taktık. Pencereye bir bayrak uydurduk. Kapıya oturdum. Kalabalık bir grup önümden aktı. Kiminin elinde bir top kumaş, kiminde bir makine parçası vardı. Bütün cadde eşya doldu. Sadece Rum evlerini değil, tüm gayrimüslimlerinkini yağmaladılar. Yedikule Caddesi üzerindeki bir kiliseyi ateşe verdiler. Kıvılcımlar bizim evin üstüne düşüyordu. Caddede üç kişi durdu. Bizim eve bakıyorlardı. Yanlarına gittim, ‘Bu evin sahibi Ermeni. Şimdi Florya’da yazlıkta. Aşağıda ben varım, hatırlatırım.’ dedim. Annem Müslüman bir kadın gibi kahve pişirdi. İçtik birlikte… Yağma saatler sürdü. Gece yarısına kadar kapıdan ayrılmadım. Sonraki gün dükkânıma gittim. Kepenkler kırılmış, dükkâna girilmişti. Benim dükkâna komşum Laz Mehmet girmiş. Sabahları birlikte çay içerdik. Çok ağırıma gitti.”[5]

Ve Günümüz…

Akın İpek, 6–7 Eylül Olayları ile ilgili attığı bir mesajda, hırsızlığın iftihar kaynağı olduğu bir ülke hâline gelindiğine dikkat çekmişti.[6] 1955’te yaşanan vahim olaylara benzer şekilde, İpek ailesi gibi hayra adanmış yüzlerce ailenin bütün mal varlığına devlet maskesi takmış bir çete el koymuş ve aralarında taksim etmiştir.

Şu örnek ise Firavun şürekâsının cahiliye tiranlarının, Nazi artıklarının bu zamanda hortlayıp siyaset gömleğini giyerek zulümlerine devam ettiklerine başka bir delil gibidir:

Gökhan Akdemir, Tarsus (Mersin) bölgesinde pastaneleri ve gübre fabrikası bulunan bir iş adamıydı. 10 Mayıs 2016’da polis evini bastı ve çocuklarının gözü önünde yere yatırılıp vücuduna silah dayandı. Akdemir’in sahibi olduğu çok sayıda gayrimenkule el konuldu ve hesapları bloke edildi. Sahibi olduğu gübre fabrikası iflas ettirildi ve çalışanları işsiz kaldı.

Süreçte Mersin Çamlıyayla’daki üç katlı evi yağmalandı. Akdemir yağma olayını şöyle anlattı: “Yağma güpegündüz olmuş. Bir araba ve iki pikap evin önüne yanaşmış. Bütün eşyaları yüklemişler. Evin iç kapılarına, mutfak ve banyo dolaplarına kadar ne varsa sökmüşler. Evde hiçbir şey kalmamış. Alt katı toplantılar için ayrıca döşemiştim. Orada ne var ne yok onlar da yağmalanmış. Muhtemelen bunların malları helal diye yağmalamışlardır. Komşuların sessizliği de utanç verici. Güpegündüz evin yağmalandığını görüyorlar, korkudan sesleri çıkmıyor. Sonra bana akrabalar üzerinden haber gönderdiler de öyle öğrenebildim yağmayı. Komşularım beni severdi, sevilen insandım, ama seslerini çıkartamamışlar başımıza iş gelir korkusuyla. Plakaları bile söyleyemiyorlar.”[7]

Er Geç Bu Zulüm Bitecek

Er geç bu zülüm bitecek. Geriye mazlumların unutmayacağı “dostların sessizliği” ve yine yeniden aşkla şevkle hizmetlere devam edenlerin geleceğe yürüme azimleri kalacak.

Bir tarafta tarihteki misallerini aratmayacak, yürekleri kanatan, insanî değerleri hiçe sayan bir zulüm, diğer tarafta bu zulme sessiz kalarak ortak olan, hatta meşru gören inanılmaz büyüklükte bir kitle… Daha düne kadar arkadaşı, akrabası, komşusu ve tanıdığı olan insanlara muktedirlerin dili ile “terörist”, daha ötesinde “katli vacip” diyen ve bir gecede bütün insanlık değerlerini ayaklarının altına alan bir kalabalık ve bunlara sessizlikleri ile destek verenler…

İşte bu kalabalığı “cehalet, zaruret ve iftirak” şeytan üçgenine hapseden devrin tiranları ile mücadeleyi, ilim, uzmanlık ve ittifak rehberliğinde omuz omuza verenler kazanacaktır.

Her kesimden mağdur insanların ortak acılar yörüngesinde bir araya gelmesi ve çağları delen bu reçete sayesinde insanlık ruhunun heykelini yeniden dikmesi ve vicdan mayalı yepyeni bir medeniyet kurmaları ümit ve duasıyla…

Dipnotlar

[1] Bkz. Suat Yıldırım, Kur’ân-ı Hakîm’in Açıklamalı Meali, İstanbul: define Yayınları, 2007, s. 521.

[2] M. Fethullah Gülen, “Of Bile Demediler, Of Bile Demeyeceğiz!”, Bamteli, 6 Mart 2016, www.herkul.org/bamteli/bamteli-off-bile-demediler-off-bile-demeyecegiz/

[3] Benjamin Ortmeyer, Hitler Karanlığında Okul Yılları: Analizler, Belgeler, Raporlar, çev. Derya Kaya, Doa Atayman, Z. Ece Kaya, Frankfurt am Main: Protagoras Academicus, 2010, s. 109.

[4] “Reichspogromnacht: 9./10.11.1938”, www.lpb-bw.de/reichspogromnacht

[5] Dilek Güven, “6–7 Eylül Olayları”, Radikal, 6 Eylül 2005.

[6] twitter.com/akinipek01/status/1534494511157628930

[7] Cevheri Güven, “Cemaat soruşturmalarında yargılanan iş adamının evini yağmaladılar”, boldmedya.com/2020/06/12/cemaat-sorusturmalarinda-yargilanan-isadaminin-evi-yagmalandi/