Ama neylersin, çağ bir gürültü çağıydı; âdeta insanlar da onun diliyle kendilerini ifadeye çalışıyorlardı: Evet, bugün dünya bir baştan bir başa en münasebetsiz seslerle inliyor. Medeniyet harikaları dediğimiz otobüsler, trenler, tramvaylar, grayderler, dozerler, vapurlar, uçaklar, radyolar, televizyonlar… atmosferimizi kirletip huzur ve sükûnumuzu delik deşik ettikleri gibi, bizi de kendilerine benzettiler; bugün hemen pek çoğumuz itibarıyla dillerimiz kalblerimizin önünde, seslerimiz makineleri aratmayacak şekilde dem tutuyoruz âdeta bu umumî gürültüye. Ülke bir baştan bir başa tıpkı sağırlar ülkesi, bağıran bağırana.. sesimizle-soluğumuzla birilerini bastırmaya çalışıyor gibi bir hâlimiz var. Ne düşünceye saygı kaldı ne de insanî hissiyâta hürmet; lâf ebeliği ve kelime oyunlarıyla çok geniş alanlı gürültü çıkaranlar âdeta başarılı addediliyor ve ödüllendiriliyor. İsterse deyip ettikleri hiçbir menfaat vaadetmesin ve hiçbir mantıkî kurala da uymasın; şöyle-böyle ses getiriyor ve yığınları harekete geçiriyorsa iş tamamdır…

Bir zamanlar sükût ve sessizlik bizim en tabiî hâlimiz ve her zamanki iklimimizdi. Belki çokları farkında değildi bu huzur atmosferinin ve bu sessizlik mûsıkîsinin, şimdilerde sezemedikleri gibi bu tiz perdeden gürültüleri. O zamanlar bu sükûnet ikliminde sadece seslerin en tabiîleri duyulur ve bir şiir ve mûsıkî gibi dinlenirdi. Bu hâl her gün birkaç kez o natural seslerle banyo yapan insanların ruhuna öyle sinmişti ki onların ikliminde asla gürültü kirliliği olmaz ve hiç kimse bağırıp çağırmaya iltifat etmezdi. Her yer lebâleb sükûnetle dolar-taşar ve herkes sessizlik soluklardı. Onların ikliminde saygı ve terbiye edalı öyle bir sükûnet hâkim idi ki, o atmosfere bir kere uğrayıp bir-iki damla sessizlik yudumlayanlar bir daha da oradan ayrılmayı düşünmezlerdi.

O zamanın insanları henüz medeniyet harikalarıyla tanışmamışlardı ve bu geveze varlıkların mârifetlerinden haberdar değillerdi; her taraf sessizdi; onların durumu da milimi milimine bu umumî hava ile tam örtüşüyordu. Gezip dolaştıkları her yerde süt gibi bembeyaz bir sükûnet yudumluyor, uğradıkları herkesten sükût işaretleri alıyorlardı. Ömürlerini her türlü münasebetsizliğe kapalı bir ledünnîlik içinde geçiren o dönemin talihlileri, her zaman ayrı bir eda, ayrı bir hava ve ayrı bir şîvede öyle bir sükûtîlik sergilerlerdi ki, nadiren de olsa, çevrelerinde meydana gelen haricî gürültüler bu sessizlik şiirinin ahengini kat’iyen bozamazdı.

Konuşmaları icap ettiği yerde bu insanların da bazen konuştukları olurdu ama onların söz ve beyanları daha ziyade hâllerinden süzülen mânâları açmaya mâtuf, müphem hisleri şerh etme istikametinde ve gözsüzlere pinhân hakikatleri avamîleştirme yönünde olurdu. Ağızlarını sık sık açmazlardı; açtıklarında da sükûtî durumlarında işleyip örgüledikleri düşünce dantelalarını serer-sergiler ve kendilerini dinleyenlere sessizliğin fikir kristallerinden ne hikmet cevherleri ne hikmet cevherleri sunarlardı.

Bu tertemiz atmosferde, ne gelip o pırıl pırıl havayı delen bir şerare, ne yırtık bir ses ne de münasebetsiz bir gürültü duyulurdu. Ara-sıra bütün bütün o iklime yabancı bir ses ve soluk bu havayı yırtsa da o insanlar ve onların büyülü atmosferi âdeta bir sihirle yenileniyor gibi hemen değişir, o eski esâtirî haline bürünür ve yeniden kendini meşk etmeye dururdu; dururdu da gönül dilleriyle ifade ettikleri o sükûtî hitabelerle, meleklerin gökten dökülen ilhamları gibi ulaşabildikleri bütün ruhları mest ederlerdi. Onlarla tanışma bahtiyarlığına erenler ‘duydum, dinledim, okudum, öğrendim ve inandım’ yerine ‘gördüm, hissettim, büyülendim ve bende oldum’ derlerdi. Onların hâl ve gönül derinliklerine bağlı bu fâikiyetleri sayesinde idi ki dilleri bilinsin-bilinmesin, ne demek istediklerini herkes rahatlıkla anlar ve onlara büyülenirdi. Halkla içli-dışlı olmaları bir yana, çekilip bir köşede iç murakabelerini yaşadıklarında dahi hâlleri ve görüntüleriyle gönüllere korlar saçar ve ruhlarda bir sûr sesi gibi duyulurlardı. Her zaman Hak’la irtibat içindeki bu dupduru insanların susması, bilemediğimiz bir sırla kalbî ve rûhî suskunluğa maruz kalmış kimseleri harekete geçirme adına âdeta bir komut gibiydi. Onlar, gönüllerindeki mahfî hazineleri tavır ve davranışlarıyla ortaya dökünce, bir dilin susmasına bedel o anda pek çok dil birden çözülür, önyargısız müsait gönüller dinlemeye durur ve her yanda müthiş bir heyecan köpürmeye başlardı. Onların bu sessizliği, ruhları coşturan öylesine derin bir mûsıkî idi ki, o atmosferi yaşayan herkesi önüne katar, istediği yöne sürükler, onlara hiç kimseden duyamayacakları nağmeler duyurur ve adı konmamış sürprizler yaşatırdı. Çevreleri onların bu sükûtî hitabelerinden pek çok şey alır, ifade ve beyanlarla daraltılmamış farklı mazmun, farklı mefhum, farklı mantukların engin ufuklarında dolaşır ve gönülleri ölçüsünde bir derinlik yaşarlardı.

Hele o sükûtîler içinde öyleleri vardı ki, onların bakışlarından dökülen ışıkları, yüz çizgilerinden akan mânâları ve tılsımlı tavırlarındaki derinliği görebilenler hemen büyülenir ve bir daha da onlardan ayrılmak istemezlerdi. Böyle sükûtî bir şiirle dolmuş ve doymuş kimseler dinî düşünce ve mü’mince mantığın ortaya koyduğu açıyla her şeyi daha bir farklı duyar ve daha engin bir temâşâ zevkine ererlerdi.

Ben şahsen, iz bırakan o büyük sükûtîleri ‘idrak’ diyebileceğim çerçevede tanıyamadım; dolayısıyla da gerektiği ölçüde yararlandım diyemem; ama yine de itiraf etmeliyim ki, bir alıcı olarak bütün kabiliyetsizliğime rağmen, onların ikliminde bulunduğumda yer yer çiy damlaları gibi ruhuma akan bazen müphem, bazen muğlâk fakat her zaman büyüleyen bir eda içinde öyle sırlı şeyler görüp hissetmişimdir ki, aradan yıllar geçtiği halde onları her yâd edişimde hâlâ ürperirim. Onların, o harfsiz-kelimesiz, sessiz ve sözsüz beyanları her şeye rağmen beni öylesine mest etmiş idi ki, bugün dahi o dırahşan simaları hatırladıkça gözlerim dolar ve ruhumda o sükûtîlikten nağmeler duyulmaya başlar. Kendi tabiat havzımın sınırlarını zorlamaya durur ve olduğumun yanında olabileceğimin hülyâlarına dalarım.

Emekli olmuş yaşlı bir adam, bir öğretmen ve bir müzisyenin hikâyelerini dinleyene kadar ALS ile yaşamanın ne demek olduğunu tam olarak anlamamıştım.

Yaşlı bir hanım, kocasının yemek yerken yaşadığı zorlukları görünce semptomları fark etmiş. Hastalık ilerledikçe sıkıntılar artmış. Her gün, birlikte birçok zorluğun üstesinden gelmek zorunda kalmışlar.

Öğretmenlik yapan bir anne olan başka bir hastamız, şimdi tekerlekli sandalyede ve nefes almasına yardımcı olması için bir solunum cihazına bağlı. Yaşı sebebiyle, ALS beklemiyorduk ve onun el ve kollarda uyuşma, karıncalanma ve hâlsizliğe sebep olan karpal tünel sendromu veya kol kırığına bağlı gelişen ulnar sinir yaralanmasından muzdarip olduğunu düşündük. Bize eşinin onun en önemli destekçisi olduğunu söyledi. Kocası şaka yaparak, “O liste yapar, ben uygularım.” dedi. Tam zamanlı bir işte çalışmanın yanı sıra hanımı ve üç yaşındaki kızlarıyla ilgileniyordu. Zorluklara rağmen, her hasta için aile desteği çok önemlidir.

Teşhis konulduktan sonra nasıl hissettiği sorulduğunda bir müzisyen şöyle dedi: “Bir farın önündeki geyik gibi hissettim. Asla böyle çıkacağını düşünmemiştim. Tedavisi olmayan bir hastalık… Geçen yıl yürüme, şarkı söyleme, yemek pişirme, bahçe işleri yapma konusunda hiç sorunum yoktu, ama bu yıl…”

Kendini çaresiz hissettiği için bir doktora gitmişti. Gitar çalmakta zorlanıyordu; bir müzisyen, kimliğini kaybediyordu. Ancak doktor, endişe sebebiyle zihnî problemler yaşadığını düşündü. Ne yazık ki ALS teşhisi koyma cesaretini bulamadı; ona motor nöron hastalığı olduğunu söyledi ve onu bir uzmana yönlendirdi. Müzisyen hasta, ALS teşhisinden sonra asıl sebebi öğrendiği için rahatladı. Artık kendini aklı başında değilmiş gibi hissetmiyordu. Onu dinlemek isteyen biriyle iletişim kurabiliyordu. ALS zaten zor bir hastalıktır; yanında biri olmaması durumunu daha da zorlaşır.

Birçok hasta, klinik araştırmalara katılmanın önemini fark etmiş ve ALS’nin her hastayı farklı zamanlarda ve farklı şekillerde etkilediğini görmüştür. Hastalar ve doktorlar, bu hastalığa dair yeni tespitlerin yapılmasını ve muhtemel tedavi metotlarının geliştirilmesini ümit etmektedir. Klinik araştırmalara katılan ALS hastaları, bu sürece az da olsa katkıda bulunabildikleri için memnun olmaktadırlar.

Gitar çalma yeteneği azalan müzisyen, kelimeleri tam olarak telaffuz edemediği bir noktada, artık sesini ve müzisyen kimliğini koruyamaz bir hâle geldiğini fark etmiş. Kendi sesini saklamak için özel bir uygulama kullanmaya başlamış. Bu uygulamaya, binlerce kelime ve cümleyi okuması gerekiyormuş. Artık yapamadığı şeyleri kabul etmek zorunda kalsa da ALS yüzünden müziği tam olarak bırakmak zorunda olmadığını da fark etmiş. Hâlâ müzik aşkıyla dolup taştığını, koroların bir arada şarkı söylediğinde kalblerin senkronize olduğunu, müziğin kan basıncını düşürdüğünü ve beynin âdeta bütün alanlarını uyardığını anlattı. Huzurlu bir şekilde gülümseyerek şunları açıkladı: “Ben ölümü, nihaî bir iyileşme olarak görüyorum. Sonunda bedeninden âzât ediliyorsun.” Teşhisini “erken bir mezuniyet” olarak görüyordu ve hastalıkla birlikte gelen semptomları, kendisine verilen yeteneklerin hepsinin birden değil yavaş yavaş kaybolması olarak algılıyordu. Kaçınılmaz olan gerçekleri, sadece kabul etmesi gerekiyordu. Onun için en önemli olan şey, günlük sıkıntılarıyla yüzleşirken şahsiyetini korumaktı.

Hastalarımla görüştükten sonra, beyaz ceketimin ağırlığını daha önce hiç hissetmediğim gibi hissettim ve hastalara verilecek manevî desteğin önemini yeniden fark ettim. Hekimlik yaparken en çok ihtiyacım olan şeyin, kalbimi olumsuzluklar altında ezilmeden açma yeteneğini geliştirmek olduğunu anladım. Doktorlar olarak vazifemiz hayata hizmet etmektir, ama ölüm de bir hakikattir. Önemli olan, bir yangın olduğunda orada bulunmak, “bir kova suyun” bunu söndürmek için yeterli olmayacağını fark etmek, ama yine de o suyu hastamız için taşımaya devam etmektir.

Üstad Bediüzzaman da Kur’ân’dan aldığı feyizle bizi teskin etmiyor mu?

“İnsan bu dünyaya keyif sürmek ve lezzet almak için gelmediğine, mütemâdiyen gelenlerin gitmesi ve gençlerin ihtiyarlaşması ve mütemâdiyen zevâl ve firâkta yuvarlanması şâhiddir… Eğer hastalık olmazsa, sıhhat ve âfiyet gaflet verir, dünyayı hoş gösterir, âhireti unutturur. Kabri ve ölümü hatırına getirmek istemiyor, sermaye-i ömrünü bâd-i hevâ boş yere sarf ettiriyor. Hastalık ise, birden gözünü açtırır. Vücuduna ve cesedine der ki: ‘Lâyemut (ölümsüz) değilsin, başıboş değilsin, bir vazifen var. Gururu bırak, seni Yaratanı düşün, kabre gideceğini bil, öyle hazırlan.’”[1]

Not: Ceyda Sablak’ın “Fire on the Mountain” başlıklı makalesinden uyarlanmıştır (The Fountain, Mart-Nisan 2019).

Dipnot

[1] Bediüzzaman Said Nursî, Lem’alar, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 253–254.

]]> https://caglayandergisi.com/2024/06/01/alkol-ve-babalarin-gunahi/ Sat, 01 Jun 2024 05:18:59 +0000 https://caglayandergisi.com/?p=302548 Bir akrabamız vardı, çok içerdi. Evlenince babam onu şöyle ikaz ederdi: “Oğlum, artık evlendin, çoluk çocuk sahibi olacaksın, bırak şu içkiyi.” Ancak o burun kıvırır ve “Amca, içki hamile kadınlara yasak, çünkü çocuğu onlar taşıyıp büyütüyor. Benim içmemin ne zararı var ki.” diye savunma yapardı. Tabiî babamın bu nasihati, doğacak çocuğa doğrudan bir zararı olacağını bilerek söylenmiş bir söz olmayıp çocuk büyüdüğünde kötü örnek olmasın diye bir ikazdı. Çok isterdim bugünkü ilmî araştırmaları görüp haklı olduğunu fark etmesini…

Alkolün anne karnında gelişmekte olan masum ceninler üzerinde yaptığı tahribat çok uzun zamandan beri bilinmekte ve “Fetal Alkol Sendromu” olarak isimlendirilmektedir.  Bu yüzden daha önce, hamilelik sırasında sadece kadınların içki içmesi bir risk olarak görülüyordu. Ancak yeni araştırmalar, birtakım kusurlarla dünyaya gelen çocuklarda, babaların içki alışkanlıklarının da rolüne işaret etmektedir.

Hastalık Kontrol ve Önleme Merkezlerinin kayıtlarına göre, erkekler daha fazla içki içmekte, bu durum da çocuklarda arızaların meydana gelmesinde kadınlardan neredeyse dört kat daha fazla suçlu olduklarını ortaya koymaktadır.

Ancak fetal alkol sendromu gibi alkol tüketimine bağlı kusurlarla doğan bebeklere teşhis konulması söz konusu olduğunda, uzun yıllardan beri sadece kadınlar suçlanmış, kadınların içki içmesinin mahzuru konuşulmuş, fakat erkeklerin rolüne hiç dikkat çekilmemişti. Çünkü yavru, annenin rahminde gelişiyordu ve göbek kordonuyla beslendiği için de bütün suç anneye yıkılıyordu.

Yeni araştırmalar, embriyo gelişimi ve çocuk sağlığına güçlü bir şekilde zarar veren, DNA dizisindeki değişikliklerden kaynaklanmayan, fakat genlerin ifade edilme biçimindeki ırsî değişimlerin ortaya çıkmasına yol açan çok büyük miktarda epigenetik bilginin spermlerle taşındığını açıkça göstermektedir. Ancak yeni araştırmalardan habersiz olan çoğu doktor ve diğer sağlık hizmeti mensupları, baba sağlığı ve babanın içki içmesinin çocuk gelişimi üzerindeki tesirini henüz hesaba katmamaktadır.

Dikkatin çoğu annenin hamileyken içki içmesine verilirken, bir araştırma ekibi ilk defa kadınların hamileliğinden haftalar ve aylarca önce erkeklerin içki içmesine odaklandı. Bu ekibin çalışmaları, bir erkeğin; annenin hamilelik döneminden önce içki içmesinin, alkole bağlı kraniyofasiyal (kafatası ve yüz kemikleri) anormalliklere ve büyüme eksikliklerine yol açtığına dair ilk bilgileri ortaya koydu.

            Anneye Yoğun Odaklanma

İlk defa 1981’de, Amerikalı bir genel cerrah, kadınların hamilelik sırasında alkol kullanmasının, çocuklarda fizikî ve zihnî doğum kusurlarının sebebi olduğuna dair bir halk sağlığı uyarısı yayımladı. Daha sonra çocuklarda görülen bir grup ciddi beden ve zihin bozukluğunun, hamilelik sırasında annenin alkol kullanımıyla alâkalı olduğu, giderek artan şekilde, araştırma belgeleriyle ortaya konulmaya başlandı.

Bugün bilim insanları, ABD’deki 20 okul çocuğundan birinin, alkole bağlı gelişme ve davranış bozuklukları ve ömür boyu zorluklara sebep olacak fizikî kusurlara sahip olarak doğduğunu bilmektedirler.

Bu sendrom, annenin kanındaki alkolün göbek kordonu yoluyla bebeğe geçmesiyle ortaya çıkmaktadır. Çocuğun annenin vücudundan dünyaya gelmesi, tabiî olarak alkole bağlı doğum kusurlarının yalnızca annenin hamilelik sırasında alkol kullanması sebebiyle ortaya çıktığı ve kadının hatası olduğu yönündeki inancın kesin olarak kabul edilmesine yol açmıştır.

Tıp camiası ve bilhassa çocuk doktorları da alkole bağlı doğum kusurları veya doğum öncesi alkole mârûz kalmayla ilişkili nörolojik ve davranışlara ait bozuklukları olan çocuklara resmî olarak teşhis koymadan önce, çocuklarının tedavisinin kabul edilmesi için annelerin doğum öncesi alkol kullandıklarını gösteren belgeleri talep ettiklerinden, sadece annelerin suçlu olduğu algısı, zamanla daha da güçlenmiştir. Bununla birlikte, hamilelik sırasında alkol tükettiklerini inkâr eden anneler de vardır. Fakat bunların yalan söyledikleri açığa çıkmaktadır.  Mesela bir çalışmada, 41 anne, çocuklarına fetal alkol sendromu teşhisi konulmasına rağmen hamilelik sırasında alkol tükettiklerini inkâr etmişler, fakat daha sonra bu annelerin doğru söylemedikleri anlaşılmıştır.

Hastalıkları Kontrol ve Önleme Merkezine göre, hamilelik sırasında veya hamile kalmaya çalışırken “güvenli miktarda alkol kullanımı” diye bir kavram yoktur. Bu riskin bilinmesine rağmen hamilelik sırasında alkol kullanımı yaygın olarak bildirilmektedir. Bununla birlikte, rapor edilen içki içme seviyeleri, bir çocuğun alkole bağlı doğum kusurları göstermesiyle doğrudan alâkalı değildir ve içki içen kadınların hepsinin, fetal alkol sendromu olan çocuklar doğuracağı mânâsına gelmez. Bu durum bütün hastalıklar için geçerlidir. Sigara içen herkesin akciğer kanseri olmayacağı, korona virüsüne muhatap olan herkesin de Covid-19’dan ölmeyeceği gibi, alkolün yapacağı tahribatta da çok çeşitli genetik unsurların ve çevre faktörlerinin birleşik tesiri söz konusudur.

Hamile kadınların ne kadar ve ne zaman içki içtikleri, fetal alkol sendromunun gelişimindeki farklılıkları kısmen izah etse de her çocukta görülen kusurların birbirinin aynısı olmaması, semptomların geniş aralığı ve şiddeti, tek başına etki eden bu faktörlerle açıklanamaz. Bu sebepten, annenin alkol kullanımının ötesinde, başka hangi faktörlerin bu bozukluğa katkıda bulunduğunun araştırılması gerekir.

Yapbozdaki Eksik Parça: Baba!

Alkol sosyal bir uyuşturucudur, dolayısıyla kadınlar içki içtiğinde bunu genellikle eşleriyle birlikte yaparlar. Bu perspektiften yola çıkarak, annenin, babanın veya her ikisinin içki içmesi durumunda ne olacağını belirlemek için laboratuvarda bir fare modeli kullanılmıştır.

Fetal alkol sendromu, üç temel doğum kusuru olarak kendini gösterir:

A- Küçük gözler ve yüzün ortasındaki şekil bozuklukları dâhil olmak üzere yüze ait anormallikler.

B- Baş ve beynin büyümesinde gerileme.

C- “Fetal büyüme kısıtlaması”, yani bebeklerin ortalamadan daha küçük doğması.

İnsanlar üzerinde yapılan önceki bir çalışmaya dayanarak, yeni bir araştırmada anne, baba veya hamile kalmadan önce her ikisinin birlikte alkol tükettiği farelerin yüzleri üzerindeki tesirlerini incelemek için yüz tanıma yazılımı kullanılmıştır. Önce farenin yüzünün dijital görüntüsü çekilmiş, daha sonra gözlerin, kulakların, burnun ve ağzın belirli kısımları dâhil olmak üzere, yüz çizgileri dijital olarak tespit edilmiştir. Bilgisayar programında kayıt alındıktan sonra annenin, babanın veya her ikisinin alkol almalarının, bu yüz çizgilerinin her biri arasındaki normal orantıları değiştirip değiştirmediği belirlenmiştir.

Bu fare modelini kullanarak yapılan çalışma, erkeklerin kronik alkol alışkanlıklarının, yavruların beyin, kafatası ve yüz gelişmesine tesir ettiğini ortaya çıkarmıştır. Ayrıca mikrosefali, yani kafanın ve beynin az gelişmişliği ve erkeğin alkol alması durumunda daha da kötüleşen, düşük doğum ağırlığı da gösterilmiştir.

Bu çalışmaların sonunda, erkeklerin günde beş kereden fazla içki tüketmek olarak tanımlanan kronik alkol içiciliğinin, fetal alkol sendromunun temel doğum kusurlarından üçüne de sebep olabileceği gösterilmiştir. Aynı fare modeli kullanılarak, bu kafatası ve yüz şeklindeki değişikliklerin, hayatın sonraki dönemlerinde de devam ettiği belirlenmiştir. Özellikle çenede anormallikler ve fetal alkol sendromunun bir başka belirtisi olan üst ve alt dişlerde anormal çarpıklıklar, dişlerin boyutlarında ve aralıklarında kusurlar tespit edilmiştir.

Diğer çalışmalarda da düzenli olarak alkol tüketen erkek farelerin yavrularında davranış değişiklikleri görülmüş; klinik çalışmalar, babanın içki içmesinin, kalb kusurları riskini artırdığına işaret etmiştir.

            Erkek Üretkenliği ve Gebelik Üzerindeki Tesirleri

Çalışmalar aynı zamanda alkol tüketiminin erkek üretkenliği ve çiftlerin sağlıklı bir gebelik elde etme kabiliyeti üzerindeki doğrudan zararlarını da göstermektedir. Hastalıkları Kontrol ve Önleme Merkezinin verilerine göre, ABD’de doğan bütün bebeklerin yaklaşık %2’sinde, yardımcı üreme teknolojileri kullanılarak hamile kalındığı tahmin edilmektedir. Tüp bebek tedavileriyle ilgili toplanan verilere göre de anne alkol almasa bile, baba alkol alıyorsa tüp bebek uygulamasıyla hamile kalma ihtimali de azalmaktadır.

Araştırmanın diğer önemli bir neticesi şudur: Bir erkeğin sperm vermeden önce aldığı alkol miktarına bağlı olarak eşinin hamile kalma ihtimali azalmaktadır. Bazı durumlarda bu oran %50 civarındadır.

Bilim camiasındaki bazı kişilerin ve halkın, babanın içki içmesinin çocukta meydana getireceği zararları inkâr edeceği tahmin edilmektedir. 1950’li ve 60’lı yıllarda annenin toksinlere (zehirlere) mârûz kalmasının, doğum kusurları üzerindeki etkilerine dair yayımlanan ilk araştırmalar da şüpheyle karşılanmasına rağmen, bugün artık annenin belirli ilaçlara mârûz kalmasının, doğum kusurlarına sebep olduğu yaygın olarak kabul edilmektedir. Fakat şu andaki sıkıntı, henüz doktorların babaya alkol kullanıp kullanmadığını sormaya başlamamasıdır. Bu da çocuğun sağlığına dair problemlerin sebeplerinin tespitini zorlaştırmaktadır.

İslam’ın alkol konusundaki yasağının önemi, bu araştırmalarla bir kere daha gün yüzüne çıkmaktadır. Masum çocukların kusurlu gelişmesinin faturası, önceden sadece anneye kesilirken, şimdi babalar da aynı günaha ortak olduklarını bileceklerdir. Anne ve babaların, dünyaya gelmelerine vesile oldukları masum yavrularının kaderiyle oynadıklarını, kendi elleriyle kendilerini tehlikeye attıklarını düşünüp içmeden önce bir kere daha vicdan muhasebesi yapmaları gerekmez mi?

Kaynaklar

174216. N. Thomas ve ark. “Paternal alcohol exposure and dental-facial anomalies in offspring”, The Journal of Clinical Investigation, 2023, 133 (19): e174216.

2023. Golding, “Fathers’ Drinking May Affect Fertility and Fetal Brain Development”, The Conversation, November 21, 2023.

İnsan, elinde olmadan çevresindeki kişilerin hâl ve tavırlarının tesirine girer. Bir ortamda sergilenen davranışlar beynimiz tarafından kaydedilir. Bahsi geçen kayıt işleminin gerçekleşmesinde özelleşmiş sinir hücreleri istihdam edilir. Görme ve mekânla ilgili premotor nöronların özel bir çeşidi olan bu hücreler, başta işitme ve görme olmak üzere duyularımız vasıtasıyla, çevrede gözlemlediğimiz davranışların nöron seviyesinde kopyalarının çıkarılmasında rol oynarlar. Beyin hücrelerinin hususî bir alt kümesi olan (yaklaşık %20 kadarı) ve ayna gibi yansıtma özelliği taşıyan, ön korteks lobunda bulunan bu hücre grubuna “ayna nöronlar” denir.

Maymun beyinleri üzerinde beynin nasıl işlediğini, şartlandığını, öğrendiğini ve bir şeye karşı niçin alâka duyduğunu anlamak için yapılan araştırmalar, ayna nöronların keşfini netice vermiştir.^[1] Maymunların beynine elektrik voltajlarını kaydeden elektrotlar yerleştirdikten sonra onlara muz verilmiştir. Muz yeme esnasında maymunların beyinlerinin bazı bölgelerinde (premotor kortekste F5 bölgesi ve Broca alanı gibi) elektriklenmeler ve voltaj artışları gözlemlenmiştir. Karşılarında iştahla muz yenilen diğer maymunlarda da muz yemediği hâlde, sanki muz yiyormuş gibi, beyinlerinin aynı bölgelerinde yüksek voltajlarla cevap verdikleri fark edilmiştir. Biyolojik bir uyaran olarak yeme eylemi olmaksızın, seyirci konumundaki maymunlarda bazı hisler (iştah ve şehvet gibi), tespit edemediğimiz bir yolla onları taklit etmeye zorlamaktadır. Muz yemeyen maymunların, seyrettikleri davranışları zihinlerinde taklit etmelerine ayna nöronların aracılık ettiği anlaşılmıştır.^[2]

Maymunlarda keşfedilen bu özelleşmiş sinir hücreleri, insanlarda da çok sayıda mevcuttur.^[3] Konuşma kabiliyeti, yeni bir lisan öğrenirken dil ve dudak hareketlerinin taklit edilebilmesi, ayna nöronlar aracılığı ile gerçekleşmektedir. Konuşma ve el becerilerini kontrol eden merkezlere yakın olarak yerleştirilen ayna nöronlar vasıtasıyla, konuşma esnasında, el ve kol hareketleri arasında uyumlu bir münasebet sağlanabilmektedir.

Bu alandaki çalışmaların ilginç neticelerinden bir diğeri de sözel dile aracılık eden ayna nöronların sol beyinde, işaret dili ile ilgili ayna nöronların sağ beyinde konumlandığının anlaşılmasıdır.^[4] Beynimizin bu fıtrî fonksiyonu, konuşma yeteneğini kaybeden veya hiç sahip olamayan fertler için Rahim ve Kerim Rabbimizin, sosyal bir varlık olarak iletişime muhtaç olan insanı, hayatını idame edecek şekilde donatmış olmasından başka ne ile izah edilebilir.

İnsanın sosyalleşmesinde, ruhun fonksiyonlarına sebep perdesi oluşturan nörobiyolojik mekanizmaların ve hormonların rolü ihmal edilemeyecek kadar fazladır. DNA, vücudumuzun biyolojik temelini anlamamızda hangi öneme sahip ise, ayna nöronlar da insanın psikolojik boyutunu anlamada benzer bir öneme sahip olabilir. İnsanın sosyal münasebetlerinin sağlıklı ve dengeli olması, diğer insanların davranışlarını, niyetlerini ve duygularını anlamasına bağlıdır. Sosyal alanda yapılan psikoloji merkezli araştırmalar, taklit davranışlarının otomatik olarak, yaygın bir biçimde yapıldığını ve empatiyi kolaylaştırdığını göstermektedir. Başkalarının yaptığı davranışları hızlı şekilde tekrarlayıp uygun cevap vermemizde aktif hâle geçen ayna nöronlarımız, sosyal etkileşimdeyken başkalarını seyrederek öğrendiğimiz davranışlarda kilit konumundadır.

Yetişkinlerle oturup kalkma, aynı sofrada yemek yeme ve yolculuk etme gibi faaliyetler, çocuklarda âdâba ait davranışların doğru gelişimi ve gelecek nesillere aktarılması bakımından çok mühimdir. Örnek konumdaki anne, baba ve öğretmen gibi kişilerin hâlleri ve sözleri muhataplar tarafından algılanarak beyinde saklanmakta ve sonra bahsi geçen mekanizma ile taklit edilmektedir. Taklit ederek öğrenmenin esas olduğu yeni bir lisan öğrenmede, empati kurmanın mühim olduğu hekimlik gibi mesleklerin icrasında, kendilerine verilmiş rolü hassas bir şekilde îfâ eden ayna nöronlar, kişilerin elinde olmadan taklide meyyal hâle gelmelerinde istihdam edilirler. Görerek ve taklit ederek öğrenilen şeyler, şuuraltı birikimlerini oluşturur. Bir kere görerek öğrenilen bir davranış, hızlı bir şekilde, taklit etme ve yansıtma suretiyle yayılır. Kültürün yatay olarak bütün nüfusa yayılmasının, insanların bir lider etrafında toplanıp toplu davranışlar sergilemesinin beyindeki perde mekanizması, ayna nöronlardır.

Sosyal ilişkilerde, öngörülü ve empati kurarak hareket etmek çok önemlidir. Eylemin zihinde tekrar edilmesine hizmet eden ayna nöronlar, ferdin karşısındakilerin neler hissettiklerini anlamasına, muhatabın o davranışı niçin yaptığını tahmin etmesine aracılık ederek sözsüz iletişim kurabilmemize ve birlikte hareket edebilmemize vesile olur. Ayrıca bu nöronlar, “sürü psikolojisinin” ortaya çıkmasında aktif rol oynarlar. Bu hücrelere, bir arada yaşadığımız insanlar arasında bir nevi zihnî ve manevî köprülerin kurulmasında vazife gördürülür.

Ayna nöronlar; dilin, sosyalleşmenin, grup oluşturmanın, aidiyet duygusunun, taklide dayalı öğrenmenin, kültürün ve sosyal hareketlerin, beyin seviyesinde nasıl oluştuğunu da kısmen açıklar. İnsanın yapısında, başkalarının sahip olduğu güzel, iyi ve doğru şeylere karşı imrenme ve gıpta etme, bazen de kıskanma ve kusur arama gibi eğilimler vardır. Bunlar belli bir dereceye kadar insanı teşvik eder ve örnek almaya sevk eder. Dolayısıyla kişinin ayakta kalması ve sağlıklı bir sosyal çevreye uyum sağlaması için ayna nöronlar önemli fonksiyon görürler. Fakat bu konuda doz, zaman ve zemin doğru ayarlanmadığı takdirde had aşılır, haksızlığa kapı açılır ve bunlar kötü ahlak sebebi olur.

Küllî kaidelere tâbi olanlar, vazifelerini hakkıyla eda ederler. İcra ettikleri vazifelerin hikmetleri, kaideler gibi onları da takdir eden Rabbimiz tarafından mahiyetlerine yerleştirilir. İmtihan dünyasına bırakılmış insanoğlunun ayna nöronları her zaman hayrı ve güzeli taklit etmez. Gözlem ve seyir yoluyla şiddetin öğrenilmesinde de iş gören ayna nöronlar, muhakeme ve iradî mekanizmalarını kullanamayan kişilerin şiddete esir olmalarına da aracılık ederler. Bir bakıma, çocuklar ve gençler, şiddeti ayna nöronlar vasıtasıyla öğrenirler. Şuuraltı seviyesinde veya şuur ve iradenin devre dışı olduğu durumlarda, ayna nöronlar daha çok rol oynarlar. Bu çeşit öğrenmede, muhakeme ve akıl yürütmeye gerek olmaz, kişi gördüğünü olduğu gibi taklide meyyaldir.

Bilgisayar oyunları da daha çok düşünerek değil, hissettirerek öğretmeye dayalı bir teknolojidir. Bu oyunları oynayan çocuklar ve gençler, algıladıklarını gerçekmiş gibi kaydederler. Zihin daha çok bildiği şeyleri değil, gördüğü şeyleri yansıtır. Beyin için sanal gerçekler, maddî gerçeklerden farksızdır. Eğlence kültürü; reklamcılık, sosyal medya ve bilgisayar oyunları ile potansiyel bir pazar hâline gelmiş milyarlar üzerinde istenilen tesiri icra etmektedir. Nefisleri terbiye, akılları tezkiye, ruhları tasfiye edilmemiş, sağlam bir inanç altyapısı olmayan kitlelerin iradeleri çok kolay ifsat edilebilmektedir. İnsan nefsinin böyle bir dünya karşısında her defasında alt edilebilmesini anlamak güç olmasa gerek. Bir bakıma ayna nöron sistemi; reklamcılığın, sosyal medyanın, görsel sanatların ve bilgisayar oyunlarının insan üzerindeki tesirinin beyindeki nörobiyolojik karşılığıdır.

Ayna nöronlar, bilhassa görsel kültürün beyindeki tesirlerini anlaşılır kılar. “İnsan niçin gördüğünü taklit eder?” sorusunun cevabını verir. Görmeye dayalı algılama, hissetme, öğrenme ve iletişim kurmada ayna nöronlar, çok önemli fonksiyonları yerine getirir. Mutlu ve huzurlu insanların çevresindeki insanlar da mutlu ve mütebessim olurken, bu sürecin beyin seviyesindeki karşılığı bir bakıma ayna nöronlarının faaliyetidir. Bu durum, insanın sosyal bir varlık olmasının altında yatan bir zihin mekanizması olduğuna, beynin sağlıklı gelişmesi ve bilhassa küçük yaşlardaki çocukların güzel örnekleri görmesi için, sağlıklı sosyal çevrelere neden ihtiyaç duyduğumuza dikkat çeker.

Dipnotlar

^[1] V. Gallese ve ark. “Action Recognition in the Premotor Cortex”, Brain, 1996, 119, s. 593–609.

^[2] P. F. Ferrari ve ark. “From Monkey Mirror Neurons to Primate Behaviours: Possible ‘Direct’ and Indirect’ Pathways”, Phil. Trans. R. Soc. B, 2009, 364, s. 2311–2323.

^[3] S. Acharya ve S. Shukla, “Mirror Neurons: Enigma of the Metaphysical Modular Brain”, Journal of Natural Science, Biology and Medicine, 2012, 3(2), s. 118–124.

^[4] J. M. Kilner ve ark. “Evidence of Mirror Neurons in Human Inferior Frontal Gyrus”, Journal of Neuroscience, 2009, 29(32), s. 10153–10159.

Resmî, kurumsal ve şahsî olarak icra edilen “uzmanlar diyaloğu”, “bir arada yaşamaya vesile olan diyalog” ve “dinî tecrübelerin paylaşıldığı diyalog”; farklı inançlardan ve kültürlerden insanların birbirlerini tanımalarına ve kaynaşmalarına vesile olmaktadır.

Her kesimden insanları bir araya getiren bu tür faaliyetler, hayatî değerler ve prensipler çerçevesinde ortaya konulmaktadır. Bu unsurların özellikle diyaloğun sağlıklı bir zeminde tesis edilmesi ve sürdürülebilir kılınması adına önemli olduğuna şüphe yoktur.

Peki, bu değerler ve prensipler nelerdir?

Sevgi ve Hoşgörü: Birlik ve beraberliğin tesisi, bütün insanlığa karşı duyulabilecek bir sevgi ile mümkün olabilir. Sevgiyi kalıplarından alıp bir eyleme dönüştürmenin sırrı ilim ve irfanın, hoşgörü ve müsamahanın yaygınlaşmasında saklıdır.[1] Sevgi, hoşgörü ve samimiyet üzerine inşa edilen diyalog faaliyetleri, insanları yakınlaştırmanın yanı sıra, sosyal ve kültürel hayat adına da sağlam temeller atmaya vesile olacaktır.

Konuma Saygı: Bütün insanlığı kuşatan bir sulh atmosferi, öncelikle herkesi kendi konumunda kabul etmek ve onların inanç, gelenek ve göreneklerine saygı göstermekle tesis edilir. 

Bu minvalde, “farklı inanış ve farklı düşünceleri haiz kimselerin konumuna saygılı olma, katiyen kendi değerlerimizden vazgeçme ve başkalarının değer ölçülerini aynıyla kabullenme demek değildir. Belli ölçüde saygı başka meseledir, kabullenme daha başka bir meseledir.”[2]  

Bu perspektifin diyalog içinde bulunan insanlara farklı kültürlerin kapılarını araladığı şüphesizdir. Budist değerlerin yoğunlukla yaşandığı bir ülkede, insanlarla olan etkileşimimin ve onlarla güçlü dostluklar kurmama vesile olan unsurların en başında, karşılıklı saygı atmosferinin geldiğine her zaman şahit olmuşumdur.

Empati: Bu değerlerin yanında, “‘diyalog ortamlarında düşünce, tavır ve ilişkilerde karşı tarafın hissiyatını göz önünde bulundurma’ olarak tanımlayabileceğimiz empati üzerinden insani ilişkilerin geliştirilmesi de ciddi önem arz etmektedir. Her medeniyetin ve kültürün kendine has değer ölçülerinin bulunduğu ve hatta aynı inanıştan ama farklı coğrafyalardan insanların kültürlerinin farklı olduğu düşünüldüğünde, o kültürden olan toplumların hassasiyetlerini ve değer yapılarını öğrenmenin onlarla etkileşim adına son derece önemli olduğu görülmektedir.

 Bu mânâda ortaya konulacak olan hassasiyet, hürriyetlerin sınırlanması mânâsına gelmediği gibi İslam’ın ruhuna da aykırı değildir; zira, insanları kendi hissiyatları ile okuyamaz, kendimizi onların yerine koyamaz ve günümüzün ifadesiyle ‘empati’ yapmazsak, onların ihtiyaçlarını göremez, isteklerini belirleyemez, dillerini çözüp duygularını öğrenemez ve çok meselede isabetli kararlar veremeyiz. İsabetli karar verebilmemiz ve adımlarımızı daha rahat atabilmemiz için onları iyi tanımamız, kültürlerinin temel örgülerine vâkıf bulunmamız, hassas oldukları konuları bilmemiz ve hissiyatlarını da hesaba katmamız gerekir.”[3] Ancak bu şekilde insanların yalnızca akıllarına değil, ruh dünyalarına da hitap edilebilir ve gönüllerine girilebilir.

Bu minvalde ABD’nin Houston şehrinde, farklı inanç mensuplarının birbirlerini daha iyi anlamaları, hassasiyetlerini kavramaları ve inançlarını nasıl pratiğe dökebildiklerini gözlemleyebilmeleri adına, çeşitli kültürlerarası diyalog kuruluşları ile ortaklaşa icra edilen programlara katılmıştım. Farklı kültürler ve inançlardan insanların kültür merkezimizde ağırlandığı bir iftar programı sırasında katılımcılarla Ramazan ayının önemi ile birlikte oruç ve namaz ibadetlerini de konuşmuştuk. Yoğun empati ve saygı çerçevesinde gerçekleşen bu tür ziyaretlerin, katılımcıları birbirlerine yakınlaştırarak farklılıklarının zenginlik olduğu anlayışını pekiştirdiğine birçok kez şahit oldum.

Tevazu: “Samimî ve hâlis bir müminin en çarpıcı vasfı, onun tevazuu ve alçak gönüllülüğüdür.”[4] Kur’ân-ı Kerim bu konuda, “Rahman’ın has kulları o kimselerdir ki onlar yerde tevazu ile yürürler.” (Furkan, 25/63) buyurmaktadır. Sevgiyi celbettiği de bilinen tevazu, insanlarla güçlü diyaloglar kurabilmeyi kolaylaştırır. Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) her mevzuda olduğu gibi bu hususta da en güzel örnektir. Efendimiz, kendisine zulmeden kavmine ve muhatap olduğu farklı inançlardan ve kültürlerden insanlara karşı zorlayıcı tavır ve davranışlarda bulunmamış; aksine onlara hep tevazu ile mukabelede bulunmuştur.

Adil ve dengeli ilişki: Müslüman olmayanlarla ilişkilerden bahseden âyetlerde, adil olunması tavsiye edilmektedir: “Ve işte böylece Biz sizi örnek bir ümmet kıldık ki insanlar nezdinde Hakk’ın şahitleri olasınız ve Peygamber de sizin hakkınızda şahit olsun.” (Bakara, 2/143). “Dininizden ötürü sizinle savaşmayan, sizi yerinizden, yurdunuzdan etmeyen kâfirlere gelince, Allah sizi, onlara iyilik etmeden, adalet ve insaf gözetmeden menetmez. Çünkü Allah âdil olanları sever.” (Mümtehine, 60/8).

Hizmet Hareketi’nin İslam’ın gerçek yüzünü en güzel şekilde temsil etme adına dünya sathında çoğulcu, katılımcı ve kapsayıcı bir anlayışla gerçekleştirmeye gayret ettiği eğitim, kültürlerarası diyalog, insanî ve sosyal yardımlaşma projeleri ve iktisadî girişimler göz önüne alındığında, ülkelerin ve toplumlarının birbirlerini tanımasına ve kaynaşmasına yaptığı güçlü ve etkili katkılar, bu noktada takdire şâyân örneklerdir.

Marifet ve Hikmet: Bir şeyi bilme kadar o şeyin dinî duygu ve düşünceler adına doğru bir yere oturtulması ve istikamet üzere hareket edilmesi de çok önemlidir. “İnsanları sevme, herkesi kucaklama, iyilik duygusu ile oturup-kalkma, hayatını başkalarını yaşatmaya bağlama, kötülükleri iyiliklerle savma, sevgiyi sevip ruhundaki düşmanlık duygusuna karşı her zaman savaş vaziyetinde bulunma kişiye kendi ruhunun sesi-soluğu kadar sıcaktır.”[5] Bu minvalde hayat bulan ideal insan, “bir iç aksiyon”[6] kahramanıdır ve bu durumu her zaman düşünce ve tavırlarına yansıtır. Güdülerle, tepkilerle, iç ve dış reflekslerle hareket etmez ve müspet hareketi her zaman şiar edinir.

Aynı zamanda farklı inançlardan insanlarla bir araya gelindiğinde, “Cenab-ı Hakk’ın lütuf ve ihsanları karşısında her zaman müteyakkız insanlar gibi düşünmeli; tasavvur ve tahayyüllerimizi tevhid anlayışıyla test etmeli; söz ve tavırlarımızda tedbirli ve temkinli davranmalı ve tevhid yolunda şirke girmemeye, hatta şirk şaibesine bile düşmemeye azamî özen göstermeliyiz.”[7]

İnsanlığı güzelleştirme adına yapılan bu faaliyetler ihlas ve samimiyet üzerine inşa edilirken, “insanların takdir ve teveccühlerine bina edilmemeli; her şey Allah için yapılmalı ve beklentiler de hep Allah’tan olmalıdır. O beklentilerde de yine himmet âlî tutulmalı; yani, yapılan işler dünyevî faydalara bağlanmamalıdır.”[8]

Ön yargılardan kaçınma: Ön yargılar, yabancı düşmanlığı ve başkalarına karşı duyarsızlık, dünyadaki çatışmaları besleyen en önemli unsurlardır. Ön yargıların hüküm sürdüğü ortamlarda samimi ilişkilerin kurulması çok zordur. Bu hususta farklı inanç ve düşüncelere mensup insanlara mühim görevler düşmektedir. “21. yüzyılda insanların ortak değerler üzerinde bir araya gelip problemlerini nasıl çözeceklerine dair ön yargıları ortadan kaldıracak şekilde ortak bir üslup bulmaları çok önemlidir.”[9]

Konuları mütalaa ederken kutsal metinlerin, geleneklerin ve tarihin seçici kullanımından kaçınma: Tartışma konusu olabilecek konuların öne çıkarılmasından sakınma hem diyalog hem de barışın sürdürülebilir olması adına önemlidir. Kur’ân-ı Kerîm, “İçlerinden zulmedenler bir yana, ehl-i kitaba en güzel yolla muamele edin.” (Ankebut, 29/46) buyurmaktadır. “Cihan sulhu için, toplumlar arası barış ve iş birliği şarttır.”[10] Bunun olabilmesinin yolu da güçlü diyalog köprüleri kurmaktan geçmektedir. Bu meyanda, diyalog toplantıları yaparken, tartışmalı konularda daha hassas olunması büyük bir önem arz etmektedir.

Genellemelerden kaçınma: Diyalog buluşmalarında görüşülen konuları genellemeler üzerinden ele almaktan kaçınmakta fayda vardır.

Bu değer ve prensipler, farklı toplumlar ve insanlarla daha güçlü ilişkiler kurmamıza, huzur ve barışın tesisine vesile olabilir. Güçlü değerlere dayalı, sevgi, saygı, empati ve tevazu ile süslenmiş, adil ve dengeli bir anlayış üzerinden kurulan bir ilişkinin, insanlar arasındaki ön yargıları bertaraf edip bir huzur ikliminin oluşmasına hizmet edeceğine şüphe yoktur.

Dipnotlar

[1] Bayram Ali Çetinkaya, İslam Medeniyetinin Dinamikleri, İstanbul: İnsan Yayınları, 2013, s. VI.

[2] M. Fethullah Gülen, İkindi Yağmurları (Kırık Testi-5), İstanbul: Nil Yayınları, 2011, s. 227.

[3] A.g.e. s. 95.

[4] M. Fethullah Gülen, İrşad Ekseni, İstanbul: Nil Yayınları, 2011, s. 129.

[5] M. Fethullah Gülen, “İç Derinlikleriyle İnsan”, Sızıntı, Sayı 247, Ağustos 1999.

[6] M. Enes Ergene, Geleneğin Modern Çağa Tanıklığı, İstanbul: Yeni Akademi Yayınları, 2005, s. 268.

[7] M. Fethullah Gülen, İkindi Yağmurları (Kırık Testi-5), İstanbul: Nil Yayınları, 2011, s. 234.

[8] A.g.e. s. 302.

[9] Abdullah Aymaz, Diyalog Adımları, İstanbul: GYV Yayınları, 2003, s. 55.

[10] Hans Küng, Karl Joseph Kuschel, Evrensel Bir Ahlaka Doğru, Ter. Nevzat Y. Aşıkoğlu, Ankara: Gün Yayıncılık, 1995, s. 2.

İlk Kurban Bayramı

Hicretin ikinci yılı müminlere birçok yeniliği beraberinde getirmişti. Bu senede Sahabe, Mescid-i Haram’a dönerek ibadet edeceklerinin müjdesini aldılar. Ramazan orucunun farz olmasıyla teravih ve sahurla tanıştılar. Yine bu ayda ilk sefer ve ilk zafer için Bedir’e yürüdüler. Bedir dönüşü müminler ilk defa bayramı idrak etmişlerdi.

Ramazan Bayramı’ndan 70 gün sonra Kurban Bayramı idrak edilmiş ve bu ibadete ait hükümler de hicretin ikinci yılında câri olmuştu. Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine’ye hicretinde halkın özellikle İran kültürünün etkisiyle Nevruz ve Mihricân günlerinde bayram ettiğini öğrenince, Yüce Allah’ın daha hayırlı olan Ramazan ve Kurban bayramlarını bu iki günle değiştirdiğini belirtmişti. Konu ile ilgili hadis-i şerifi Hazreti Enes (radıyallâhu anh) nakleder: “Resûlullah (sav) Medine’ye geldiğinde Medinelilerin iki (bayram) günü vardı. O günlerde eğlenirlerdi. ‘Bu iki gün nedir?’ diye sordu. ‘Biz Câhiliye devrinde bu günlerde eğlenirdik!’ dediler. Bunun üzerine şöyle buyurdu: ‘Allah, bu iki bayramınızı onlardan daha hayırlı diğer iki günle değiştirdi: Kurban Bayramı, Fıtır (Ramazan) Bayramı…’[2] Böylece Ramazan ve Kurban bayramları meşru kılınmış oldu. Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) biri Veda Haccı olmak üzere toplamda dokuz yıl Kurban Bayramı’nı idrak etmiş ve kurban kesmiştir.

Efendimiz (ﷺ) Her Sene Kurban Kesmişti

Hazreti Aişe Validemizin (radıyallâhu anha) rivayetine göre, Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) şöyle buyurmuştur: “Âdemoğlu kurban kesme gününde Allah katında kan akıtmaktan daha sevimli bir amel işlememiştir. O kurban kıyamet günü boynuzları, kılları ve tırnaklarıyla gelecektir. Kurbanın kanı yere düşmeden önce Allah katında hemen kabul olunur. Bu sebeple kestiğiniz kurbanlardan dolayı sıkıntı değil gönlünüz hoş olsun.”[3]

Şükür İfadesi Olarak Kurban

“Şüphesiz biz sana Kevser’i verdik. O hâlde, Rabbin için namaz kıl, kurban kes. Doğrusu sana buğzeden, soyu kesik olanın ta kendisidir.” (Kevser, 108/1–3).

“Ebter” kelimesini müşrikler kendi aralarında Efendimizi (sallallâhu aleyhi ve sellem) kastederek kullanırlardı. Bu durum, Kevser sûresinde mucizevî bir surette yüzlerine vurulmuştur. Böylece Allah Teâlâ, bu âyet-i kerimenin muhatabı durumundaki Âs b. Vâil’in ve diğer müşriklerin dünya ve âhiretteki hayırların hepsinden nasiplerinin kesildiğini haber vermiştir. Bu sûrenin nüzul sebebi ile ilgili diğer bir rivayeti İbn Abbas (radıyallâhu anh) nakleder: “Ka’b bin Eşref adında Medineli bir Yahudi Mekke’ye gelince, Kureyşliler onu karşılamış ve ‘Bizler sikâye (hacılara su dağıtan), Kâbe’nin hizmetini üstlenen kimseleriz. Sen de Medine halkının efendisisin! Şimdi biz mi hayırlıyız yoksa şu ebter mi kavminden daha hayırlı?’ diye sormuşlardı. O da ‘Tabiî ki siz ondan daha hayırlısınız!’ deyince, ‘Sana buğzeden yok mu işte ebter olan şüphesiz odur.’ (Kevser, 108/3) âyeti nâzil olmuştu.”

Allah (celle celâluhu), bu âyetlerle Nebisine müjde verip davasının kıyamete kadar devam edeceğini, neslinin asırlara nur taşıyacağını, insanlığın düşmanlarının birer yâd-ı kabih olarak anılacaklarını vadetmiş ve şükür olarak O’ndan (aleyhissalâtü vesselâm) namaz kılıp kurban kesmesini istemiştir.

İyiliği organize edip kötülükle mücadele edenler de o Rehber-i Ekmel’i (sallallâhu aleyhi ve sellem) takip ettikleri takdirde Allah (celle celâluhu), “Onları bitirdik!” diyenleri bitirecektir inşallah.

Teslimiyet Nişanesi Olarak Kurban

Allah’a teslim olmanın, O’nun verdiklerini O’na ihlasla feda etmenin adıdır kurban. Hazreti İbrahim (aleyhisselâm) gibi, tam bir tevekkülle, her türlü fedakarlığı yapmaya hazır olduğunun ilanıdır kurban.

Bütün ibadet ü taatlerde Allah’a kurbeti hedefleme, “Allah’ım, ben bu ibadetimi Senin için yaptım.” deme ve bunu içten içe duyma esas olmalıdır… Yani insan canın yongası olan malını verirken aynı zamanda verebileceği şeyleri de hatırlamalı ve emre âmâde olduğunu göstermelidir.[4] Bir peygamber ve peygamber namzedi, teslimiyetleri ile Allah’ta öyle fâni olmuşlardı ki bıçak kesecek bir şey bulamamıştı!

Mina vadisinde Cebrail (aleyhisselâm), Hazreti İsmail’e (aleyhisselâm) bedel bir koç getirmişti. Bu koç dünya semasına ulaştığında Hazreti Cebrail, “Allahu ekber, Allahu ekber.” diyerek, tekbir getirmiş, Hazreti İbrahim (aleyhisselâm) bu sesi işitip onun koçla geldiğini görünce, “Lâ ilâhe illâllahu vallahu ekber.” diye cevap vermişti. Bu tekbir ve tevhit kelimelerini işiten ve kurban edilmeyi bekleyen Hazreti İsmail de (aleyhisselâm) “Allahu ekber velillâhi’l-hamd.” diyerek buna karşılık vermişti.

Kurbanla Kurtulan Hayatlar

Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem), “Ben iki kurbanlığın oğluyum.”[5] buyurur. O iki şerefli kurbandan birisi neslinden geldiği Hazreti İsmail idi ki onu Allah, Cennet’te beslenen bir koçu Hazreti Cebrail eliyle göndererek bıçak altından kurtarmıştı: “Biz, (İbrahim’e) büyük bir kurbanlık vererek onu (İsmail’i) kurtardık.” (Saffat, 37/107). Diğeri ise biricik babası Abdullah idi ki onun hayatı da kurbanla kurtulmuştu.

Kurban mevsiminde bulunan ya da kesilen her bir kurban belki de devrin İsmailleri ve Abdullahlarının bıçak altından çekilip alınmasına vesile oluyordur. (Her şeyin en doğrusunu Allah bilir).

Putların Kırılması

“Bir vakit de Mûsâ kavmine: ‘Allah, bir sığır kesmenizi emrediyor’ demiş, onlar da ‘Sen bizimle alay mı ediyorsun’ diye cevap vermişlerdi. Mûsâ da ‘Öyle cahillere katılmaktan Allah’a sığınırım demişti.’” (Bakara, 2/67).

Put, kul ile Allah (celle celâluhu) arasına giren her şey olarak tarif edilir. Cihat ise, O’nun (celle celâluhu) ile kulları arasındaki engelleri kaldırma gayretidir. Kurban bu yönüyle mal putunu kırarak tevhide kanatlanmanın gayretidir.

Kurbanını veren, mal sevgisi ile yaptığı mücadeleyi kazanıp “Rabbim dilerse bu yolda bütün servetimi de veririm.” inşirahına kavuşurken gönlünde taht kurma riski olan dünya putunu kırmış olur.

Üstad Bediüzzaman, “Kur’ân-ı Hakîm, Hazreti Mûsâ’nın (aleyhisselâm) risâletiyle, o milletin seciyelerine girmiş ve istidâdlarına işlemiş olan o bakar-perestlik mefkûresini

kesip öldürdüğünü, bir bakarın zebhi ile ifhâm ediyor.”[6] der. O dönemde İsrailoğulları ineği kutsal kabul ediyor ve ona tazimde bulunuyorlardı. Bu asırda ise nefisleri esaret altına alan dünya ve mal sevgisi putu, zekât ve kurban gibi ibadetlerle kırılabilir.

Kurban İbadetini Yerine Getiremeyenler İçin Kurban Kesmek

Dün dünyanın dört bir tarafındaki insan kardeşlerine kurban gönderen yardımlaşma kahramanları, bugün sürgünlerde, tecritlerde ve zindanlarda o hizmet günlerinin hasretini çekiyorlar. Kurban kesemeyenlere niyetle nafile kurban kesmek, Efendimizin (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir sünnetidir. Hazreti Câbir (radıyallâhu anh) anlatıyor: “Bir Kurban Bayramı’nda, Allah Resûlü ile namazgâhta hazır bulundum. Hutbesini tamamlayınca minberinden indi. Kurbanlık bir koç getirildi. Resûlullah onu kendi eliyle kesti. Keserken de şöyle buyurdu: ‘Bismillahi vallâhu ekber. Bu, benim ve ümmetimden kurban kesemeyenler adınadır!’”[7] Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem), Veda Haccında da bu güzel âdetini terk etmemiş ve 100 deve kurban ederken bir kısmını da ümmeti için kesmiştir.

Gönül Köprüsü İnşası

Kurban, cömertliğin ve civanmertliğin gelişmesine vesiledir. İşin küresel bir organizasyonla yapılması da şevk vesilesi olmaktadır. Böylece verilen kurbanlarla dünyanın dört bir tarafındaki mazlum ve mağdurlara sahip çıkılmaya devam edilmektedir. Kurban, birkaç kilo et olmanın ötesine geçerek uzakları yakın etmektedir.

Yunanistan’da bir muhacir ablamızın, kapısında kurban eti ve hediyelerden oluşan bir paketi görünce ağlayarak ifade ettiği şu cümleler, kurbanın nasıl bir kurbet yaşattığını göstermektedir: “Ülkemden ayrılıp gurbeti iliklerime kadar yaşarken şu hediyenizle yavrularıma ve bana yalnız olmadığımız hissini yaşattınız. Zindandaki eşim, ‘Merak etme, abiler, ablalar sizi yalnız bırakmazlar. Sıkıntılı günlerinde onlara git.’ demişti. Onu yalancı çıkarmadınız. Size nasıl teşekkür edeceğimi bilmiyorum.”

Kurbanla nice kurbetlerin yaşanması dilek ve dualarımızla…

[1] TDV İslâm Ansiklopedisi, c. 26, s. 433–435.

[2] Ebû Dâvûd, Salât, 239.

[3] İbn Mâce, Edaha, 3.

[4] M. Fethullah  Gülen, “Bir Kurbet Vesilesi: Kurban”, herkul.org/kirik-testi/kirik-testi-bir-kurbet-vesilesi-kurban/

[5] Hakim, el-Müstedrek, II, 604.

[6] Bediüzzaman Said Nursî, Sözler, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 262.

[7] Tirmizî, Edâhî, 20/1521.

Dondurucu soğuğu ve köpek balıklarını hiçe sayarak 15 saat yüzer. Hedefine çok az kalmıştır, ancak dayanamayıp bırakmak ister. Yakındaki bir teknede bulunan antrenörü ve annesi, karaya çok yaklaştığını söyleseler de o, sudan çıkmakta kararlıdır. Kaliforniya kıyısına yarım mil kala sudan çıkışının sebebini şöyle açıklar: “Karayı görebilseydim, başarabilirdim!”

Vazgeçmesinin sebebi ne yorgunluk ne de soğuktur. Tek sebep sis yüzünden karayı görememektir. Bu hayatın bir gerçeğidir. Bir şeyi başarabilmek için, ortada gözle görülür bir hedef olmalıdır.

İki ay sonra Amerikalı yüzücü tekrar dener. Bu kez hava çok soğuk olmasına rağmen sis yoktur ve net bir şekilde karayı görülebilmektedir. Sonunda Florence Chadwick, Catalina Boğazı’nı geçen ilk kadın unvanını kazanır.

Bu misalde olduğu gibi, benim şahit olabildiğim kadarıyla, ne zaman Hizmet’in başına bir sıkıntı geldiyse, muhterem M. Fethullah Gülen Hocaefendi, bu sürecin iman, ümit, azim, kararlılık ve sabırla geçirilmesi gerektiğini söylemiş ve Allah’ın izniyle bu sıkıntılar atlatılmıştır. Özellikle 17 Aralık 2013 tarihinden sonra, Hizmet Hareketi’nin mârûz kaldığı engellemeler ve zulümlere rağmen Hocaefendi, “Bu sıkıntılar da geçecek, moralinizi bozmayın, hizmetlerinize devam edin. Bunlara sebep olanlar, tarihin sayfalarında unutulup gidecekler, ama Allah rızası istikametinde yapılmaya çalışılan bu hizmetler, gelecek nesiller tarafından hayırla yâd edilecektir. Ötelerde bunların karşılıkları alınacaktır inşallah.” demiştir.

Hizmet Hareketi, Allah’ın izniyle, dünyanın hemen her yerinde, hiç kimseden herhangi bir karşılık beklemeden, dili, dini, rengi, ırkı ve milliyeti ne olursa olsun, insanlık için, insanlık ortak paydasından hareketle, bu gayretlerini devam ettirmektedir.

Hocaefendi de aynı şekilde ve devamlı olarak bizlere, haksızlık, hukuksuzluk, zulüm ve gayriinsanî her türlü hadise karşısında, rasyonel bir ümit ve motivasyonla bu güzel işlerin devam ettirilmesini hatırlatarak tavsiyelerde bulunmaktadır.

Hizmet Hareketi’nin rehberi ve kılavuzu olan Hocaefendi’nin, başımıza gelen ve şu anda da devam eden bütün sıkıntılara rağmen, “Dişinizi sıkıp aktif ümit ve aktif sabırla hizmetlerinize devam edin.” şeklindeki sözleri, mukavemetimizi artırıyor, himmetlerimize fer veriyor.

O zaman bize düşen, bütün zorluklara rağmen, morallerimizi bozmadan hizmetlerimize devam etmektir. Etmek zorundayız, çünkü bu bir yüzme yarışı değil, Allah’ın rızasını kazanma gayretidir. Hizmet, basit bir şampiyonluk ve şöhret beklentisi için yapılamaz.

Sonsuz âlemde, sadece Allah’ın rızasını kazanmaya endekslenmiş bu samimi gayretlerin neticesinde, gözlerin görmediği, kulakların işitmediği ve her türlü hayalin ötesinde mükafatlar olacaktır inşallah.

Böyle bir durumda da biz ne ilkiz ne de son gelenleriz. Bizden önce de bunların benzerleri yaşandı, bizden sonra da kıyamete kadar yaşanmaya devam edecek.

Biz göremesek de karayı görenler var. Bize düşen, karayı görenlerin devamlı hatırlattığı iman, ümit, azim, kararlılık ve sabırla hedefe, yani Allah rızasını kazanmaya doğru “yüzmektir.”

Yukarıdaki yaklaşımı nazar-ı itibara alarak bazıları, tıpkı aklı, “amelî ve nazarî” şeklinde iki bölümde ele aldıkları gibi, hikmeti de “amelî ve nazarî” diye iki kısma taksim etmişlerdir. Nazarî hikmet, varlık ve hâdiseleri, bir meşher gibi temâşâ etmek; bir kitap gibi okumak; bir senfoni gibi dinlemek; her zaman eşyanın perde arkasını kollamak; fizik ve metafizik dünyalardaki sırlı münasebetleri mütâlaa etmek, çözmeye çalışmak ameliyesi, cehdi ve mevhibesidir.

Amelî hikmete gelince o, böyle nazarî bir yolla elde edilen ilim, irfan, alâka, münasebet ve kulluk şuuruyla bu meşherin sahibine, bu kitabın kâtibine, bu koronun idarecisine yönelip ubûdiyetle O’nu aramak, aşkla, şevkle hep O’na koşmak, hayret ve dehşetle O’nun huzurunda olmanın saygı ve mehâbetini yaşamaktır. Bu itibarla da hikmeti, evveli tefekkür, tefahhus, tecessüs ve temâşâ; ortası itaat ve ibadet; sonu da zevk-i ruhânî ve ebedî saadet şeklinde hulâsa edebiliriz.

Ayrıca bu önemli hususların yanında, Kur’ân’ın hikmetle alâkalı şu tesbitleri de her biri başlı başına birer esas sayılacak mahiyettedir.

1) Hikmet, Kur’ân’ın incelikleri ve sırları mânâsına gelir ki, bu, aynı zamanda Kur’ân’ın şerh ve izah ettiği kâinat kitabının da sırları ve incelikleri demektir. Bu gerçeğe Kur’ân:

يُؤْتِي الْحِكْمَةَ مَنْ يَشَاءُ وَمَنْ يُؤْتَ الْحِكْمَةَ فَقَدْ أُوتِيَ خَيْرًا كَثِيرًا “Allah hikmeti dilediğine verir; kime de hikmet verilirse, ona bol bol hayır verilmiş demektir.” (Bakara, 2/269) âyetiyle işaret eder.

2) Peygamberlik ve esrâr-ı risâlet ki, bu mânâ, hadisçilerce Sünnet’e hamledilmiştir ve وَاتَاهُ الله الْمُلْكَ وَالْحِكْمَة “Allah Dâvud Aleyhisselâm’a saltanat ve hikmet verdi.” (Bakara, 2/251) veya وَلَقَدْ اتَيْنَا لُقْمَانَ الْحِكْمَةَ “And olsun biz Lokman’a hikmet verdik.” (Lokman, 31/12) gibi âyetler bu gerçeği ihtar eder.

3) Nazarî ve amelî hikmet mânâlarını da ihtiva eden bir câmiiyetle hayırhahlıktır ki, أُدْعُ إِلى سَبيلِ رَبِّكَ بالْحِكْمَةِ وَالْمَوْعِظَةِ الْحَسَنَةِ “İnsanları Rabbin yoluna hikmet ve mev’ize-i hasene ile davet et!..” (Nahl, 16/125) meâlindeki âyetler de bu anlamdaki hikmeti hatırlatır.

Hikmeti, yerli yerince davranma ve her şeyi yerli yerince kullanma şeklinde yorumlayanlar da olmuştur. Mûtedil ve müstakim olma mânâlarına da gelen bu son tesbiti şu şekilde biraz daha açmak mümkündür:

1) İfrat ve tefrite girmeden her şeyin hakkını verip itidali korumak.. sorumluluklarımızı şer’î çerçeve içinde anlamak ve yerine getirmek.. esbap dairesi içinde kaldığımız sürece sebeplere riayette kusur etmemek.. iyiliklerde dahi olsa aşırılığa girmeyip dinin, her şart altında yaşanılırlığı düşüncesini korumak.. ve hayatı Sünnet programlı yaşamaya çalışmak..

2) Hakk’ın takdirlerini kendi tercihlerimiz önünde düşünmek ve O’nun şer’î ve kevnî her türlü icraatını gönül rızasıyla karşılayıp, ömürlerimizi أَسْلِمْ تَسْلَمْ “Teslim ol, selâmeti bul!”[1] çizgisinde sürdürerek “her işte hikmeti vardır, abes fiil işlemez Allah” mülâhazasını bir lâhza bile hatırdan çıkarmamak..

3) Düşünce ve davranışlarımızda, peygamberâne bir azim ve idrakle قُلْ هذِه سَبيلي أَدْعُو إِلَى اللهِ عَلى بَصيرَةٍ أَنَا وَمَنِ اتَّبَعَني”De ki: İşte benim yolum; basiret üzere Allah’a davet ediyorum.. ben de, bana tâbi olanlar da…” (Yûsuf, 12/108) gerçeğini ruhlarımızda duyup her şeyi Fetânet-i Âzam’ın vesâyetinde basîretle plânlayıp icrâ etmek bu hikmet telâkkilerinin birer televvünü sayılabilir.

Büyük ölçüde hikmetin kaynağı vahiy ve ilhamdır. Bu açıdan da, peygamberlerin ve derecesine göre diğer mürşidlerin, metâları hikmet birer hakîm olduklarını söylemek yerinde bir tesbit olsa gerek. Zira bu zâtlar, kendilerine sığınan gönül ve ruh hastalarını “tıbb-ı ruhânî” ile tedavi eder ve ellerinden geldiğince onların kalbî hayatlarını “ahlâk-ı rezile” virüslerinden temiz tutmağa çalışırlar.

Bu itibarla da, onların hareket sahaları ve meşguliyet alanlarını da göz önünde bulundurarak, aşağıdaki önemli meselelerin tahlili içinde işaret nev’inden bir kere daha “hikmet” demek istiyoruz:

1) Hikmet; bir düşünce, tasavvur ve davranış bütünlüğüdür. Evet düşüncede isabet, ifadede gereklilik ve ölçü, sonra da o çizgide hareket tam bir hikmet televvünüdür..

2) İlimde yakîn, amelde sağlamlık ve itkan hikmete bir diğer yaklaşım.. buna ilmin amel ile ve sanat ruhunun itkanla beslenmesi de diyebiliriz.

3) Dinin gaye ve maksatlarını kavrayıp, onu ferden temsil etmenin yanında, topyekün hayata hayat kılma düşünce ve cehdi de hikmetin bir başka çizgisi.

4) Varlığın özü ve iç yüzündeki gerçeği, her nesneye ait ayrı ayrı hususiyetleri ve bu hususiyetler arasındaki münasebetleri, Yaratıcı tarafından hedeflenen gayeleri idrak ve şuur da hikmetin ayrı bir buudu..

5) Sebepler ve illetler âlemine yönelerek, varlığı fayda ve maslahat yanlarıyla görüp tanımak, tahlil ve terkiplerde bulunmak, Yaratıcı’nın halifesi olma unvanıyla, O’nun izni ve emri dairesinde varlığa müdahale, hilâfet televvünlü, sanat buutlu hikmetin ayrı bir yanı.

6) Nizam ve âhengiyle kâinattaki her şeyin yerli yerinde olması ilâhî hikmetinden hareketle, kendi dünyamızda bu denge ve düzenin korunmasına riayet, arz, atmosfer ve semâlardaki muvazenenin muhafazası istikametinde değişik ad ve unvanlarla değişik ilim dallarını geliştirmesi de hikmetin ayrı bir yorumu.

7) Her zaman en iyi hedefleri takip ederek, sevk ve idare edilenler arasında, iyilik ve güzellik arayışları içinde bulunmak, insanlarla muâmelelerimizde ilâhî ahlâkla tahalluk etmek suretiyle arzı ve arzdaki idârî sistemleri semâvîleştirme gayreti göstererek peygamberlerin gönderilme gayelerini gerçekleştirmek de hikmetin bir diğer enfes tarafı…

İnsanoğlu her zaman, şeytanın telkin ve vesvesesiyle, rahmânî mantık ve muhakemeyi tefrik edebilmesi için, aklını Rasûlüllah’ın (sav) emrine vererek tetikte olma mecburiyetindedir. İşte ancak bu sayededir ki, insanda, müstakim muhakeme ve ilâhî hikmet mevhibeleri belirmeye başlar.. duygu, düşünce istikameti güçlenir ve derken fert, davranış bütünlüğüne ulaşır.. sonra da bu duygular işlene işlene onun tabiatıyla bütünleşir ki, bu da ilâhî ahlâkla ahlâklanma demektir. İsterseniz buna nazarî aklın amelî akla, nazarî hikmetin de amelî hikmete inkılâp etmesi.. veya bir kısım büyüklerin yaklaşımıyla, insanın melekî yanlarının şeytânî yönlerinin önüne çıkması da diyebiliriz.

Bu açıdan da, ilim ile amele, hikmet gerçeğinin birer parçası, birer derinliği olarak bakmak icab eder ki, bu da amel, imanın bir cüz’ü olmasa da, dinin bir yanı olduğu hakikatini ifade demektir. Zaten, İslâmiyet’te, bilgiden hemen kulluğa geçilmesi de herkesin ittifak ettiği bir esastır ki, وَمَا خَلَقْتُ الْجنَّ وَالإِنْسَ إِلاَّ لِيَعْبُدُونِ “Ben, cin ve insanları bana kulluk yapsınlar diye yarattım.” (Zâriyât, 51/56) âyeti de bu hususu ihtar etmektedir. Evet, herhangi bir konuda, nazarî olarak derinleşip de amele geçmeme, faydasız bir gayret, dolayısıyla da apaçık bir hüsrandır. Başta da ifade edildiği gibi; varlık bir hikmet kitabı, bir hikmet meşheri, Kur’ân da bu hikmetler mecmuasının dili, tercümanı, yorumcusu ve tarifnâmesidir. İnsanların vazifesi ise, Kur’ân’da kâinat kitabını okumak, kâinat meşherini tanımaya çalışmaktır ki, böyle biri, Kur’ân’ın ifadesiyle hayr-ı kesîre mazhar olur ve letâifinin enginliğine, zenginliğine göre de değerler üstü değerlere ulaşır. Aksine, varlığın çehresindeki gerçekleri görüp de arkasındaki hakikatlere ulaşamama ve bu nizamla hedeflenen gayeyi sezememe, varlığın ve var olmanın en önemli mesajını alamamadır ki, bu da mutlak bir kazanç kuşağında apaçık bir kaybetme demektir.

اَللهُمَّ أَرِنَا الْحَقَّ حَقًّا وَارْزُقْنَا اتِّبَاعَهُ، وَأَرِنَا الْبَاطِلَ بَاطِلاً وَارْزُقْنَا اجْتِنَابَهُ امِينَ.

Endişe (anksiyete) içeren bu tür ifadeleri etrafımızda sık sık duyarız.

Anksiyete Nedir?

Türkçede iç sıkıntısı, kaygı, bunaltı anlamına gelen anksiyete, vücudumuzun strese girdiği durumlarda verdiği hissî tepkidir ve aslında gereklidir, varlığı iyidir, ancak dozu önemlidir.

Stres Nedir?

Stres, insan vücudunun her türlü ihtiyaç ve tehdidi algılama şeklidir. İnsan, tıp açısından “biyopsikososyal varlık” olarak tarif edilir. Dolayısıyla insanın mârûz kaldığı stresler de “biyolojik, psikolojik ve sosyal” olarak sınıflandırılır.

Biyolojik stres: İnsan vücudu, ergenlikteki hızlı değişimden yaşlanmaya kadar hayatın seyrinde birçok stresle içli dışlıdır. Bunun yanında yaralanmalar, ameliyatlar, kronik hastalıklar gibi durumlara da mârûz kalınır.

Psikolojik stres: Süt emmeyi bırakmak, anneden ayrılıp okula gitmeyi öğrenmek ve ergenliğin safhalarından geçerek olgunlaşmak gibi durumlarla alâkalıdır. Ayrıca insanoğlu ebeveyn vefatı, ayrılık ve işsizlik gibi stres seviyesi yüksek tecrübeler de edinir.

Sosyal stres: Önceleri anne babayı ve evi tanımayı, sonrasında okul, arkadaş ilişkileri, iş ve evlilikle devam eden durumları içerir. Belirli değerlere bağlı olanların toplum tarafından dışlanmaları veya deprem gibi afetlere mârûz kalmak, yüksek seviyedeki sosyal strese örnek olarak verilebilir.

Anksiyetenin Hikmeti

Önemli bir duygu olan anksiyete, ruhî rahatsızlıklara sebep olması açısından ciddi bir rol oynar. Bu duygunun mühim bir hikmeti, hayatın sürdürülmesine ve uyum davranışının gelişimine yardımcı olmaktır. Anksiyete, muhtemel tehlikeler için tetikte olunmasını sağlamak maksadıyla içimize yerleştirilmiş bir uyarı mekanizmasıdır. Vazifesi kişinin tedbir almasını sağlamaktır. Mesela açlık, bebeklikten itibaren, insanoğluna en sık anksiyete duygusu yaşatan gerilimlerden biridir. Öğlen ve akşam ne yiyeceğiz sorusu ne kadar yaygındır hayatımızda değil mi? Aslında insana dert veren, lüzumsuz merakıdır. “Yemesem ne olur ki? Öğün atlamak çok büyük bir problem mi?” diyebilse, stresi ve onun oluşturduğu anksiyete üzerinden kalkıp gidecek ve zamanla onda olgunlaşmaya vesile olacaktır.

İşimiz gereği müdürümüz yanına çağırdığında, kalb hızımızın artışı, nefesimizin hızlanması ve sesimizin titremesi de strese verdiğimiz normal tepkiler (anksiyete) arasında sayılabilir. Böyle bir durumda, dikkatimizi anksiyete duygumuzdan ve müdürün ne diyeceği konusundan uzaklaştırarak, sıkıntılı bir durumun olmadığını ve kendimizi uygun bir dille ifade edebileceğimizi düşünmemiz çok daha faydalı olacaktır.

Anksiyete, kişinin yeni şartlara uyumunu sağladığı gibi ruhî gelişiminin üst seviyelere çıkmasına da vesile olabilir. Belli bir seviyede olması şartıyla performansı artırır, insanı motive eder. Sınıfta kalma tedirginliği ile ders çalışmamız, kaza yapma korkusuyla trafik kurallarına uymamız ve başarısız olma endişesiyle çok çalışmamız buna örnektir.

Normal günlük olaylar bizleri ruhen zenginleştirir ve yeni sorunların uygun çözümlerini bulabilmemiz için tecrübe kazanmamızı sağlar. Eğer olayların normal çözümü bulunamazsa değişik görünümleri ile patolojik anksiyete ortaya çıkar.

Patolojik (Bozuk) Anksiyete

Patolojik anksiyete, endişe duygusunun belli bir eşiği aşarak kişiyi olumsuz biçimde etkilemesi, günlük hayatını bozması ve ona zarar vermeye başlamasıdır. Bu durum kişiyi hayat tarzını değiştirmek zorunda bırakabilir veya kaçma ve kaçınma davranışı sergilemesine sebep olabilir. Aracında panik atak yaşamış olan birinin işine gidememesi ve sunum yaparken kekeleyen birinin bir daha sunum yapmamak için işini değiştirmesi patolojik anksiyete örnekleridir.

Patolojik anksiyete, normal anksiyeteyle kıyaslandığında çok daha uzun ve yoğun olarak algılanır. Dolayısıyla ızdırap verir. Tetikleyici olayın şiddeti ve süresi ile bağlantısız bir yoğunluktan bahsedilir. Başlangıcı hususî unsurlarla olur. Bu duygunun sebebi belirlenmezse korku duygusu daha da şiddetli yaşanır.

Anksiyete bozuklukları, DSM IV psikiyatrik teşhis ölçütleri kitabına göre, beş alt başlıkta değerlendirilir. DSM V kitabında ise obsesif kompulsif bozukluk ve posttravmatik stres bozukluğu, ayrı birer hastalıklar grubu olarak tanımlanmıştır. Sosyal fobi, panik bozukluk ve yaygın anksiyete bozukluğu; anksiyete bozuklukları başlığı altında değerlendirilmeye devam edilmektedir.

Sosyal Fobi

Sosyal ortamlarda ve performans gerektiren durumlarda problem yaşamakla alâkalıdır. Başarısız olma korkusu, eleştirilme, rezil olma ve küçük düşme endişelerinin hâkim olduğu sosyal aktivitelerden çekilme ve insanlarla ilişki kurma konusunda sıkıntı ve endişeyle seyreden bir bozukluktur.

Panik Bozukluğu

Panik nöbetlerle seyreden bir bozukluktur. Panik nöbeti, beklenmedik, kendiliğinden ve bir anda ortaya çıkar. Yoğun anksiyetenin yanında bedene ve zihne dair belirtiler de görülür. Bu belirtiler aniden başlar, hızlı bir biçimde şiddetlenir ve tesirini yitirir.

Yaygın Anksiyete Bozukluğu (Evham Hastalığı)

Yaygın anksiyete bozukluğunun ana özelliği, en az altı ay boyunca devam etmiş olmasıdır. Kuruntulu bir beklentiden bahsedilir. Günlük hayattaki hadiseler hakkında aşırı derecede endişe yaşama hâlidir. Endişe verici düşüncelerin tekrarlayıcı olması da ayrı bir özelliğidir. Sağlık, ekonomik durum, günlük sorumluluklar ve çocukların okula gidip gelirken yaşayabilecekleri olaylar, zihni fazlasıyla meşgul eder.

Bu endişe ve evhamdan kurtulmanın çaresine, Bediüzzaman Hazretleri şu şekilde dikkat çeker:

“Ey lüzumsuz merak eden hasta! Sen, hastalığın ağırlığından merak ediyorsun. O merakın, senin hastalığını ağırlaştırır. Hastalığın hafifleşmesini istersen, merak etmemeye çalış. Yani hastalığın faydalarını, sevâbını ve çabuk geçeceğini düşün, merakı kaldır, hastalığın kökünü kes. Evet merak, hastalığı ikileştirir; maddî hastalığın altında merak ile mânevî bir hastalığı kalbine verir; maddî hastalık ona dayanır, devam eder. Eğer teslimiyetle, rıza ile, hastalığın hikmetini düşünmekle o merak gitse, o maddî hastalığın mühim bir kökü kesilir, hafifleşir, kısmen gider.”¹

Risk Grubu

Anksiyete bozukluğu yaşama riski yüksek olan kişilerin özellikleri:

* Kadın olmak (kadınlarda erkeklerden iki kat fazla görülüyor).

* Orta yaş grubunda olmak.

* Ailede anksiyete bozukluğu hikâyesi olmak.

* Düşük gelirli olmak.

* Alkol veya madde bağımlısı olmak.

* Kronik hastalığı olmak.

* Depresyonda olmak.

Tedavi

Teşhis konulurken mutlaka bedenî bir hastalığın varlığına bakılması gerekmektedir. Bunun için tiroit fonksiyon testleri, hemogram, ferritin, B12 ve D vitamini testleri yapılmalıdır. Doktor uygun görürse tetkikler daha da detaylandırılabilir. Eğer bedenî bir hastalık ya da eksiklik varsa eş zamanlı olarak tedavi edilmelidir.

İlaç tedavisi ve psikoterapiler tedavinin ana unsurlarıdır. Hastalığın kalıcı tedavisi için ikisinin birlikte kullanılması önerilir. İlaç tedavisi, psikoterapi ile yapılacak değişiklikler için kişinin daha uyumlu hâle gelmesinde çok önemli bir rol oynar. Anksiyete duygusu, normal şiddette yaşanmaya başlanınca insanın kendisindeki değişimi fark etmesi daha kolay olur.

Tavsiyeler

* Hastalık teşhisi bir doktor tarafından konulmalı.

* Tedavinin biraz zaman alacağı kabul edilmeli.

* Şuuraltı temizliği, “nöroformat”, “thetahealing” gibi hızlı çözümler vadeden ve tıbbî bir geçerliliği olmayan iyileştirme iddialarından uzak durulmalı.

* “Hayatta her şey olabilir.” “Çok tedbirli olmalıyım.” gibi düşünceleri pekiştiren haberlerden uzak durulmalı.

* Yürüyüş yapmaya alışılmalı.

* Dengeli beslenilmeli.

* Sirkadiyen ritme, yani vücudumuzun biyolojik saatine uygun uyku düzeni oluşturulmalı.

* Özellikle yatmadan önce duyguları teskin eden kitaplar okunabilir.

* Her yeni duruma “tehlikeli ya da zor olacak” diye bakmak yerine “Bazı yenilikler insanın hayatını daha kolay hâle getirir.” denilebilmeli.

* “Şöyle bir şey olsa baş edemem.” yerine “Neden baş edemeyeyim, çözümsüz problem mi var?” denilebilmeli.

* “Geçmişte buna benzer bir olay yaşadığımda çok kötü oldum, yine öyle olacak.” yerine, “Ben aynı ben değilim, o bir tecrübeydi ve şimdi inşallah çok daha farklı olacak.” denilebilmeli.

* Sadece hislere göre karar verilmemeli.

* Mükemmeliyetçi bir tavır sergilenmemeli, yeterince iyi olan benimsenmeli.

DSM IV-V: Psikiyatrik teşhis ölçütleri el kitabı.

Sirkadiyen ritim: Biyolojik saat. Vücudun biyokimyevî ve hormonlara dair değişimlerinin günlük ritmini ifade eder.

Dipnot

1. Bediüzzaman Said Nursî, Lem’alar, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 259.

Kaynaklar

APA Dictionary of Psychology, American Psychological Association, 2015.

Erdal Işık, Yasemen Işık Taner, Çocuk, Ergen ve Erişkinlerde Anksiyete Bozuklukları, İstanbul: Golden Print, 2006.

Ertuğrul Köroğlu, Cengiz Güleç, Psikiyatri Temel Kitabı, Ankara: Hekimler Yayın Birliği, 2007.

Neşe Kocabaşoğlu, “Stres ve Anksiyete”, (içinde) İ. Balcıoğlu (Ed.), Medikal Açıdan Stres ve Çareleri, İstanbul: Aksu Basım, 2005, s. 181–197.

Robert Boland, Marcia L. Verduin, Pedro Ruiz, Kaplan & Sadock Psikiyatri, çeviri editörü: Ali Bozkurt, Ankara: Güneş Tıp Kitabevi, 2024.

Hayatı

1403’te Semerkant’ta dünyaya gelen ve asıl adı Kuşçuzâde Alaeddin Ebü’l-Kasım Ali b. Muhammed olan Ali Kuşçu, Timurlular hükümdarı Uluğ Bey’in doğancıbaşılığını yapan bir babanın oğludur. Kuşçu lakabı babasının yaptığı işten gelmektedir. Farklı bir rivayette ise Uluğ Bey, Ali Kuşçu’yu çok sevdiği için kuşunun onun omzuna konmasına izin vermiş, bu şekilde Kuşçu lakabını almıştır.^[1]

Babası Timurlular devletinin doğancıbaşı olduğu için Ali Kuşçu da sarayda ve çevresinde büyüme imkânı bulmuştur. Astronomi konusunda çalışmalar yapan Uluğ Bey’in ve Kadızâde-i Rûmî’nin öğrencisidir. Aynı zamanda sarayda ve çevresinde bulunduğu için farklı âlimlerden ders alma imkânına sahip olmuştur.

İlme ve öğrenmeye büyük alâka duyan Kuşçu, başka âlimlerle tanışma maksadıyla, Semerkant’tan Kirman’a, Uluğ Bey’den izin alamama düşüncesi yüzünden gizli bir şekilde gitmiştir.^[2] Bu seyahati birkaç yıl sürmüş ve orada olduğu süre zarfında Ay’ın görüntüsündeki safhalar ve Umman denizindeki med-cezirler hakkında çalışmalar yapmıştır. Seyahati bitip Semerkant’a döndüğünde merakla onu bekleyen Uluğ Bey, “Bize ne getirdin?” diye sorunca, “Ay’ın muhtelif şekillerine dair eskilerin çözemediği problemleri hâllettiğim bir çalışma getirdim.” demiş ve Hallü Eşkâli’l-Kamer (Ay’ın Safhalarının Açıklanması) adlı eserini Uluğ Bey’e sunmuştur.[3]

Ali Kuşçu ile yakından ilgilenen Uluğ Bey, ilmini geliştirebilmesi adına Kuşçu’yu Çin’e göndermiştir.^[4] Çin’den dönüşünde de dünyanın yüz ölçümünü ve Dünya’nın Güneş çevresinde izlediği yörüngenin içinde bulunduğu düzlem olan ekliptiği, 24 derece olarak hesaplamıştır. Asırlar sonra NASA tarafından da bu çalışmaları takdirle karşılanarak, ayın bir bölümüne Ali Kuşçu’nun ismi verilmiştir.[5]

^[1] “Ali Kuşçu”, İslam Düşünce Atlası, islamdusunceatlasi.org/ali-kuscu/359

^[2]  Cengiz Aydın, “Ali Kuşçu”, DİA, c. II, Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, İstanbul, 1989, s. 408.

[3] Salim Aydüz, “Sultanların Bilim Adamı: Ali Kuşçu”, Yedi Kıta, Haziran 2012.

^[4] Zeynep Rakipoğlu, “İstanbul’da astronomi ve matematiği canlandıran bilgin: Ali Kuşçu”, www.aa.com.tr/tr/yasam/istanbulda-astronomi-ve-matematigi-canlandiran-bilgin-ali-kuscu/1339693

[5] Ali Atasoy, “15. yüzyılda Ali Kuşçu’nun bazı matematiksel hesaplama yöntemleri”, F. Başar, M. Kaçar, C. Kaya & A. Z. Furat (Ed.), The 1^stInternational Prof. Dr. Fuat Sezgin Symposium on History of Science in Islam Proceedings Book (s. 247–255) içinde, 2020.

Kâinat sergisinde hayatı, eşya ve hâdiseleri bir de bu nazarla gözlemleyip okuyarak ilgili sıfatların yer ve konumu pekâlâ belirlenebilir.

Kâinat Kitabında Bir Kanundur Beklentisizlik

İnsanın okuması gerektiği emredilen, Allah’ın kudretiyle yazdığı kâinatta, kendisi için değil başkaları için yaşayanların birbirinden kıymetli nice tablosu, müdakkik nazarlarca müşahede edilir.

Çiçeğin kokusu kendisi için mi? Ay kimin için parlar? Kendisi için esen rüzgâr mı var? Isınmaya, ışığa ihtiyacı olan Güneş mi? Hangi ağaç meyvesini yer ki? Hangi ırmak suyundan içer? Hiçbir bulut yağmurunda ıslanmaz. Beşik gibi kurulu şu evrende sadece kendisi için sahne alan varlıklar kümesinde kaç eleman bulunur ki?

Toprakta bir süre sürgün yaşayıp kemale yürüyen beklentisiz tohumlar, başak olur, ambara dökülür, çuvalda bekleyenler değil. Çekirdeklerin çürümesi, toprağın ayaklar altında ezilmesi, kâinatta cari olan fıtrî beklentisizliktir. Sonuçta yemyeşil eserler, yeryüzünde sergilenir.

Sıfır rakamı, önde görünme beklentisiyle, başka bir arkadaşının önüne (yani soluna) hırsla yazılmak isterse ne kıymet ifade eder ki? Fakat o, arkadaşının arkasına (yani sağına) yazılmaya kanaat ederse, ona 10 kat değer katar. Dostlar arasında kendimize konum belirlerken sıfır bize ne güzel bir model olur!

Temsil Bestesinin Nakaratıdır Beklentisizlik

Beklentisiz insanın hazinesi; îsâr, istiğna, ihlas ve kanaat incileri ile lebalep doludur.

Eşsiz, yitik bir hazinenin anahtarıdır beklentisizlik.

Dağıtılan ganimetin her çeşidi karşısında insanın nabız atışları değişmez, âdeta o an iştahsızlık hâli gösterir ve bu tablo karşısında tepkisi bir “hiç” ise işte o beklentisizlerdendir.

Beklentisizlik öyle büyük bir sermaye ki insanı hiçbir pula veya kula muhtaç etmez. Sonsuza yolculukta en bereketli sermayelerden biri sıfır beklentidir.

Kül gibi yanan, köz misali kızaran ateşe doymuş çilekeşlerin, alevden ne korkusu ne de beklentisi vardır.

Ömürler beklentisiz bir bekleyiş ile sürsün ki ölümlerin adı “son” değil “vuslat” olsun!

Gönlü zengin ve tok iffet abideleri, aç susuz kalsalar dahi, halklara olmaz arz-ı hâlleri.

İsteklerini sıfırlamış beklentisizler âşıklara benzer. Maşuk’un peşinden koşarken sağa sola bakmayı, dünyevî ve uhrevî mükâfat ve mücazata takılmayı basitlik kabul ederler.

“İdeallerin uğrunda ne zamana kadar, ne yapabilirsin?” diye bir beyaz kâğıt uzatıldığında, o boş sayfaya tarihsiz ve şartsız imza atmaktır beklentisizlik.

“Mefkûrem parlasın da dünyada varsın dikili bir mezar taşım bile olmasın!” sözü, meçhul beklentisizlerin mirası, hatta kimliği gibidir.

Beklentisizler, muasırlarından vefa ve rağbet görmeseler dahi, âtinin vefadârlarına seslenirler. Hayatta iken kendi dalındaki meyveler taşlansa bile, öteye göçerken sağlam köklerinden serpilen filizleriyle tekrar yeşerirler. Vesile olunan güzellikleri dünyada seyretme yerine, ukbâdan temaşa tercihine baştan göz kırparlar.

Haliliyetin yolu, değil insanlardan, minnet istemeyen meleklerden bile müstağni kalabilme gayretine bağlıdır.

Beklentisizlik, Nebilerin tebliğ şiirinin kafiyesi; temsil bestesinin tatlı, vurgulu ve coşkulu nakaratıdır. Ki, bunlardan beş nebiyi (Hazreti Nuh, Hud, Salih, Lût ve Şuayb aleyhimüsselâm) peşi peşine Şuârâ sûresinde seslendiren de kitabımız Kur’ân’dır: “Bu hizmetten ötürü sizden hiçbir ücret istemiyorum. Benim ücretimi verecek olan, ancak Rabbülâlemîn’dir.” (Şuarâ, 26/109).

Mısır’ın fethi uzayınca Hazreti Amr (radıyallâhu anh), Halife Ömer’den (radıyallâhu anh) takviye birlik talep eder. Halife, aralarında havari-i Resûl olan Hazreti Zübeyr’in de (radıyallâhu anh) bulunduğu dört yiğit gönderir. Mesaj açıktır; kahraman orduları sadece yaşama yerine yaşatmayı seçen komutanlar değil, 4000 kişiye bedel, dört beklentisiz er oğlu er de coşturur. Zira cephede arkadaşlarının kuvve-i maneviyesini takviye eden rol modeller, ancak ve ancak hiçbir beklentisi olmadan küheylanını sürebilen koç yiğitlerden çıkar.

Gerçek ruh kahramanları, sefer öncesi ücret vaadi, zafer sonrası ganimet paylaşımı sahnelerinden hep rahatsızlık duyarlar. Tıpkı, kalbinin ritmi, “Ben bunlar için saf değiştirmedim ki!” diye beklentisizce atan murakabe nabızlı kahraman sahabî gibi… Hem de öyle bir atar ki âdeta size sıfatı yeter diyen tarih, bize adını bile bağışlamaz.

Rotası istikamet, beklentisi sıfır ücret olan rehberlerin izinden güvenle gidilir. Zaten Habib-i Neccar da irşat erlerinin bu vasfına dikkat çekmemiş midir? “Sizden bir ücret istemeyen, sizden hiç menfaat beklemeyen, dosdoğru yolda yürüyen bu kimselere uyun!” (Yâsîn, 36/22).

Mihnet Zincirleridir Beklentiler

Makam, mansıp, rütbe, para, mal, evlât, alkış, şöhret, bilinme, görünme, haz, zevk, iltifat, teşekkür ve takdir; beklentili insanların ruhunu esir alan, tahdit veya mihnet zincirleridir.

Sözde olmasa da özde insanlığını kaybedenler gayretlerini menfaatlerine alet edenlerdir.

Beklenti öldürücü virüsünü kapmış tipler, “Vazifem tohum atmaktır.” ile maalesef yetinmezler. Başakları göreyim, hasat edeyim, harmanda döveyim, ürünü de dünya ambarına dökeyim isterler.

Beklenti deryasında kulaç atanlar er ya da geç hüsran sahilinde kıyıya vururlar.

Beklentiler, rıza denizine sızan kirli su akıntılarından, kalbe saplanan zehirli oklardan farklı mıdır?

Sükût kafesine bir ömür boyu mahkûm edilebilirse bütün beklentiler, işte o vakit ufukta görülür hakiki özgürlükler!

Bağistan mı, Haristan mı?

Beklentili tavır manevî boşluğun, beklentisiz duruş ise masivaya karşı tokluğun alâmetidir.

Biri, bağistan, bostan ve gülistan bahçesinin semeresi, diğeri, haristan, yani diken tarlasının ürünüdür. Zira “beklentisiz” tatmaya/tadılmaya, “beklentili” batmaya/batırmaya hazırdır.

Beklentisiz ile arkadaşlık son nefese kadar sürer. Fakat beklentili, zikzak çizer, olur olmaz yerde küser, gider.

Mahlûkatı severken beklentiye girmemeli zira şefkatli insanı âşık insandan üstün kılan, onun sevgisindeki beklentisizliği değil midir?

Ganimet, beklentili ile beklentisiz insanı ayırt eden bir vesiledir. Beklentili insanlar için bolluk devresi, yokluk döneminden daha risklidir. Oysa beklentisizler, hayat maratonunun gerek fakirlik zemininde, gerekse zenginlik kulvarında kaymadan ve düşmeden hedeflerine varırlar.

Hâsılı, hayat denizinde gemiyi batırmadan yüzdürebilmek, “beklenti” deliklerini tıkamaktan geçer. Yoksa insan, ücretler anaforunda boğulur kalır.

Pusula ve rotası, rüyet, rıza ve rıdvanı gösteren beklentisizlik kaptanını, ganimet girdapları yolundan alıkoyamaz.

Söz kifayet etmez, hep lâl kesilir
Cennetâsâ yüze vay oldum gitti
Mim eyledim başı, kıldan kesilir
Gülgûn demlerine say oldum gitti

Sol elin dünyada, sağı kalbinde
Ol hüsn-i an mıdır, nâr oldum gitti
Veyl olsun gazelim tutuk indinde
Meryem misal Adn’da yâr oldum gitti

Ne cüzlere sığdın ne sayfalara
Ebcedinde soldum, kül oldum gitti
Şimdi her yer Uhud, ar hayfalara
Öl dese âşıkan, zül oldum gitti