O, her zaman yeni bir şeylere ulaşma peşindedir; ufku, hedefi ve imkânlarının fersah fersah önünde; hızı ve irtifaı en yüksek uçanlardan daha yüksek; sermayesi bir damla olduğu durumlarda dahi gözlerinde her zaman engin deryaların o mehâbetli görüntüleri; kanatlarını ümitle açar-kapar ve bu uzun yolculukta tek kuruş sermayeye sahip olmasa da, dünyanın hazinelerini ayaklarının altında hissediyor gibi yürür hedefine. Bu itibarla da, o şimdilerde ne durumda olursa olsun, taşıdığı bayrağın yarın yükselip göklerde dalgalanacağında şüphesi yoktur.

Dün muasırları sürüm sürümken o yine böyleydi; didik didik ediyordu eşyâ ve hâdiseleri durup dinlenme bilmeden: Çağdaşları her şeyi uzaktan uzağa seyrede dursun, o her gün yeni yeni tespitleriyle yürüyordu varlığın özüne ve özlerin de özüne doğru. Bir dönemde böyle çalımla yürürken niye birdenbire durduk bilemeyeceğim; ama bugün bizim o muhteşem mirasımızı onların sahiplendiği açıktır. Evet, bu kez biz duraklamaya geçtik onlar yürüdü; yürüdü ve kökü bize ait esasları değerlendirerek nice keşiflere imza attılar. Her şeyin özüne, esasına ulaşamasalar da, çağın ilim ve teknoloji harikalarının arkasında onların olduğu muhakkak…

Bizler, uzak geçmişimiz itibarıyla oldukça parlak, şimdilerde ise zavallılardan daha zavallı birer zamanzede olmamıza karşılık; onlar, o kapkaranlık mazilerinden intikam alıyormuşçasına, ellerinde ilim meşalesi fersah fersah önümüzdeler ve insanî değerlerde olmasa da ilim ve araştırmadaki fâikiyetleriyle bize karşı caka yapmaktalar. Bize ne olmuştu da böyle gerilerin gerisinde kalıvermiştik.! Oysaki çok sağlam bir geçmişimiz, güçlü ve her zaman geçerli dinamiklerimiz, ilmi ve araştırmayı ibadet sayan bir dinimiz vardı; bu açıdan da, ne ilimlere ne de varlık ve hâdiselere hiç de yabancı değildik; ama her nasılsa bir kere cehalete, bağnazlığa, tembelliğe yenik düşmüş; sonra da kahreden bir taklit ve şablonculuğa takılıp kalmıştık!..

Ne günlerdi; biz kendimizdik, bütün araştırmalarımız da bizceydi. İbadet sayıyorduk düşünmeyi, araştırmayı ve öğretmeyi; hür düşünceli ve hakka ulaşma azmiyle gerilmiş binlerce ilim âşığı şehit vermiştik; harıl harıldık her alanda. Hakk’ın kâinat kitabındaki şifrelerini çözme yolunda yarışır gibi bir hâlimiz vardı. ‘O maziler sanki bir yıkık rüya şimdi.’ (Akif)

İlk Müslümanlar, yeryüzünde İslâmiyeti neşrederken, bir yandan bütün himmetleriyle gönülleri aydınlatmaya çalışıyor ve insanlara, o döneme hâkim değişik istibdatlardan sıyrılma yollarını gösteriyor, diğer yandan da ulaşabildikleri her topluma yeni bir ilim anlayışı, tefekkür tarzı ve araştırma usulü sunuyorlardı. İslâm’ın zuhûru üzerinden henüz bir asır geçmemişti ki, Akif’in ifadesiyle: ‘Başlarda gezen kanlı ayaklar suya erdi/Aczin ki, ezilmekti bütün hakkı, dirildi/Zulmün ki, zevâl aklına gelmezdi, geberdi…’ Evet, onun gür sesinin ulaştığı her yerde, firavunluklar tarumâr olup gitti ve her bucakta hak ve adaletin bayrağı dalgalanmaya başladı. Putperestliğin yerini tevhid düşüncesi ve Allah’a kulluk alırken, taklit ve ustureler de bir bir yerlerini ilim aşkına ve araştırma iştiyakına bırakıyorlardı.

O gün her ilim, ilim kabul ediliyor ve hepsi de bu aşk ve iştiyaktan nasibini alabiliyordu: Bir taraftan âlet ve belâgat ilimleri, tefsir, hadis, fıkıh, usul-i hadis, usul-i fıkıh ve usul-i din gibi ilimler yeni bir dinî sistemin, bir hayat felsefesinin ve bir ukba mülâhazasının dili, tercümanı olarak ortaya konurken -burası o konuyu açmanın yeri değil- diğer taraftan da matematik, geometri, kimya, tıp, astronomi, ziraat ve şehircilik… gibi pek çok fen o güne kadar çok iyi bilinmeyen farklı bir çerçevede yeniden vaz’ediliyordu. O dönem itibarıyla, bu ilim dallarının hemen hepsinde, araştırma sevdalısı bir hayli mütefekkir, filozof ve kâşif göstermek mümkündür: Muhammed b. Zekeriyya er-Râzî’den (d. 864) Kûfeli Cabir’e (d. 815), Fârâbî’den (d. 870) İbn Sina’ya (d. 980), Fezârî’den (d. 796) el-Bettânî’ye (d. 858), İbn Yunus’tan (d. 950) Zehrâvî’ye (d. 936), Gazzâlî’den (d. 1058) İbn Rüşd’e (d. 1126) kadar daha yüzlerce deha… bizim burada işaret ettiklerimiz, kimya, matematik, geometri, tıp, astronomi, mûsıkî, fıkıh, usul-i fıkıh, tasavvuf… gibi ilim dallarında sistemler geliştirmiş ilim adamı, düşünür, filozof ve kâşiflerden sadece birkaçı… Bunların insanlığa armağan ettikleri eserler çağları aşacak nitelikte ve Batı Rönesansına öncülük yapacak mahiyettedir. Bunun böyle olduğunu içimizdeki bir kısım haricîler kabul etmeseler de, münsif ilim dünyası artık bu konuda farklı düşünmektedir.

Şimdi isterseniz, Haydar Bammâd, Josef Bertrand ve Gustave Le Bon gibi mütefekkirlerin bazı tespitleriyle konuyu biraz daha açalım: Milâdî sekizinci ve dokuzuncu asırlar, değişik ilim ve fenlerin fevkalâde inkişaf ettiği aydınlık çağlardır. İlim tarihi bu asırlar itibarıyla Şark’ı oldukça parlak anlatır. Şöyle ki, dünyanın dört bir yanında koyu bir cehaletin hüküm-fermâ olduğu bu dönemde İslâm Dünyası altın çağını yaşamaktadır. İlim adamları ve araştırmacılar, devlet ricaliyle yan yana ve el üstündedirler. Abbasî Me’mun döneminde, devlet tarafından yerkürenin küreviyetini ispatlama karar altına alınır. Bu karar daha sonraları Benû Musa (Muhammed, Ahmed, Hasan) tarafından Sancar sahrasında gerçekleştirilmeye çalışılır. İlim tarihinde keyfiyeti çok iyi bilinen bu tecrübe, bir de Kûfe sahrasında denenir ve bu konuyla alâkalı günümüzdeki bilgilere yakın sonuçlar elde edilir.

Oysaki, o gün, Orta Doğu’da İskenderiye mektebinin devre dışı kalmasıyla pek çok ilmî alanda bir duraklama yaşandığı gibi, astronomiyle alâkalı bilgiler de astrolojik ustûrelere yenik düşmüştü. İlmî araştırmalar durmuş, insanlarda ilim aşkı tamamen sönmüş ve müsbet düşünce de gurbet yıllarını yaşıyordu. O dönemde dünyanın en güçlü ilim merkezi sayılan Konstantiniye’de ilim yuvaları ruhların cinsiyet tayiniyle meşgul oluyordu; Avrupa’nın durumu ise, tamamen yürekler acısıydı.

İşte böyle bir çağda Müslüman ilim âşıkları, eski ilmî mirastan ellerine geçen bütün bilgi kırıntılarını derin bir iştiyakla gözden geçiriyor, onlardaki hataları düzeltiyor ve gelecek nesilleri hayret ve hayranlığa sevk edecek yeni tespitler ortaya koyuyorlardı.

Çok erken denecek dönemde, tecrübî usulleri vaz’ edenler Müslümanlar olduğu gibi, bugün hâlâ Avrupa ülkelerinde kullanılan bir kısım alet ve sistemlerin keşfi de yine Müslümanlara aittir; usturlap, ilim dünyasına Muhammed b. İbrahim el-Fezârî’nin armağanı; zîc ise, aynı isimdeki eseriyle Ebu Abdullah Muhammed el-Bettanî’nin hediyesi; ilim âleminde ‘cebir’ isminin her zaman Cabir’le beraber anılması rastlantı değil; ilim dünyasında, Benû Mûsa’dan Muhammed’in adı ikinci derecedeki denklemlerin çözülmesi usulüyle, Ömer b. İbrahim’in ismi de üçüncü derecedeki denklemlerin halli usulüyle anılmaktadır; ay ve güneş tutulmalarının devrî olduğunu söylemekle bu konuda en doğru astronomik tespitlerde bulunan meşhur Ali b. Yunus olmuştur ki, bu zât aynı zamanda kendi ‘Zîc-i Hâkimî’si ve Nasîruddin et-Tûsî’nin ‘Zîc-i İlhânî’siyle zamanı ölçen, yıldızların yerlerini belirleyen ve saatlerde ilk rakkas uygulamasını gerçekleştiren binli yılların en namlı astronomudur.

Şimdilerde, bu ilim ve araştırma âşığı insanlar bizim dünyamızda çok fazla bilinmeseler de münsif Batılılarca hep takdirle anılmakta ve ilim öncüleri olarak yâd edilmektedirler. İlim adamları, Lablas’ın, İbn Yunus ve Bettanî’nin gözlemlerinden yararlandığını söylerler. Hem niye olmasın ki, Batı dünyası asırlarca İbn Yunus ve Bettanî’nin sistemlerini kullanmış, üniversitelerinde talebelerine İbn Rüşd’ün felsefesini, İbn Sina ve Râzî’nin tıbbını okutmuş, Zehravî’nin cerrahi aletlerini kullanmış ve cerrahi yöntemlerini uygulamışlardır. Göz anatomisiyle alâkalı eski köhne düşünceleri yıkarak onların yerine, günümüzdeki bilgilere çok yakın tespitlerde bulunan el-Hâzin’i ilim dünyasında bilmeyen yok gibidir…

Müslümanlardaki bu ilim ve araştırma aşkı, zikredilen hususlar ve benzerlerine de münhasır değildir; onlar, edebiyattan diğer sanat dallarına, ziraatten bahçeciliğe, sulama kanallarından meyve aşılamaya kadar o günün dünyasınca bilinmeyen pek çok konunun da öncüleri ve rehberleri olmuşlardır. Dünyanın, Yunan mitolojileriyle avunup durduğu bir dönemde Doğu, o zenginlerden zengin ve ince üslûbuyla Batıyı âdeta büyülemiştir. Batı sanatta gayenin yükselticiliğini, tecridin sihirli atmosferini Müslümanlarla tanıyabilmiştir. Bağ-bahçe tımarı, o ince peyzaj farklılığı bizim dünyamızın Batıya armağanlarıdır. Orta Doğu ve diğer sıcak ülkelerin çok değişik meyvelerini Avrupa milletlerine Endülüs Müslümanları tanıtmışlardır. Hayvanat bahçeleri, balık havuzları da yine bu cins kafaların insanlığa hediyesidir. O gün, Endülüs Müslümanları tabiata müdahale haklarını kullanarak öyle mükemmel bahçeler hazırlamışlardı ki, buralarda en vahşi hayvanlardan en nadir bulunan kuşlara kadar her türlü canlıyla karşılaşmak âdiyattandı. Bu geniş alanların olabildiğine mükemmel dizaynı ve zenginliği, şelâlelerin büyüleyici görüntü ve sesleri karşısında temâşâ edenler âdeta kendilerinden geçerlerdi.

İlk Müslümanlar ilim ufukları, hakikat tutkusu ve araştırma aşklarıyla varlık ve eşyayı didik didik etmiş, çağlar boyu birer kaynak olarak herkesin başvuracağı çok önemli tespitlerde bulunmuş, uğradıkları her yeri kendi engin zevklerine göre yeniden şekillendirmiş ve tıpkı cennetlerin koridorları hâline getirmişlerdi. Herkes onlara ve dünyalarına imreniyor, yüreklerinde kin ve nefret taşımayanlar gönüllü olarak onların vesâyetine koşuyordu. Zaten öylesine geniş bir husumet cephesi karşısında da sırf kaba kuvvetle onca zaman ayakta kalınamazdı.

Günümüze doğru gelirken yavaş yavaş o aşk u iştiyak söndü. O beyin fırtınaları tamamen dindi ve her şey tersine döndü.. ve bu millette öldüren bir yorgunluk yaşanmaya başladı. Geçmişin oldukça cahil ve her zaman gözümüzün içine bakan çoban toplumları ilmî seviyeleri, araştırma ciddiyetleri, maddî terakkî ve teknolojik üstünlükleriyle bizi vesâyetlerine çağırır oldular. Acaba onlar şu anda bulundukları bu noktaya nasıl gelmişlerdi? Bütün dünya ile oynayacak bu korkunç gücü hangi yollarla elde etmişlerdi?! Bence bütün bu meselenin kestirmeden tek bir cevabı var; o da: Dün bizim geçtiğimiz yollardan geçerek..!

Bu itibarla, bize ve bütün eğitimcilere sadece, insanımızda, bir kere daha kendi soyumuzla tanıdığımız hakikat ve ilim aşkını uyarmak, bir kere daha onları, araştırma azm ü iştiyakıyla şahlandırmak kalıyor. Ne var ki, bu koca coğrafyada böyle bir şeyi başarmak için de, zinde dimağlara, hakka adanmış gönüllere, garazsız, ivazsız ve hiçbir gâile karşısında sarsılmayacak kadar da yürekli babayiğitlere ihtiyaç olduğu bir gerçek; şahsî, ailevî, siyasî ve ekonomik herhangi bir menfaat mülâhazası olmayan ve her türlü beşerî ihtiraslardan uzak babayiğitlere…

            Göz küresinin sağlamlığını temin eden yoğun kolajen liflerden yapılmış bağ dokusuna ait tabaka (sklera, sert tabaka), dış tarafta yer alır. Bunun altındaki kan damarları açısından zengin tabaka ise “uvea” (damar tabaka) olarak adlandırılır ve ikinci tabakayı teşkil eder. Bu iki tabaka tarafından korunup beslenen retina, en içte yer alan, ışık alıcı hücrelerin (fotoreseptör) bulunduğu ve görme fonksiyonunun icra edildiği üçüncü tabakadır. Retinayı bir kameradaki filme eş değer veya dijital ekrandaki noktacıklar şeklindeki tek tek pikseller gibi davranan hücrelerin teşkil ettiği, çok ince bir yüzey olarak düşünebiliriz. Nitekim bazı görme kusurları merceğin özelliğinden, bazıları da ön ve arka odacıklardaki sıvıların yoğunluğundan kaynaklanabilir, fakat bunlar nispeten küçük ve kolay çözülebilecek problemlerdir.[1]

            Gözün en hassas ve görüntünün işlenmesi ile ilgili tabakası olan retina, 10 hücre tabakasından yapılmış, en içte yer alan, harika bir görüntü kodlama merkezidir. Işığa hassas 127 milyon alıcı hücreden yapılmış olan retinanın kalınlığı, sarı leke (macula lutea) denilen ve görüntünün en net olarak teşekkül ettiği bölgede 0,2 mm, bu bölgenin kenarlarında ise 0,1 mm’dir. Retinaya, şekillerinden dolayı “koni” ve “çubuk” hücreleri olarak bilinen iki tip hücre döşenmiştir. Çubuk hücreleri son derece hassastır ve düşük ışıkta, siyah beyaz (alacakaranlık) görüş için hazırlanmışlardır. Boyları 50 µm, kalınlıkları ise 1-5 µm olan çubuk hücrelerinin sayıları 120 milyon civarındadır. Sayıları 7 milyon kadar olan koni şekilli hücreler ise daha az hassas olup renkli görmede vazifelidirler. Bunların çalışması için parlak ışığa ihtiyaç vardır. Boyları 40 µm, kalınlıkları ise 3-5 µm olan koni hücreleri, retinanın merkezindeki oval şekilli pigmentli alan olan makula yakınında yoğunlaşmışlardır. Koni hücrelerinin en yoğun olduğu fovea centralis bölgesinde iki hücre arasında 2,5 µm kadar bir mesafe vardır. 200 kadar farklı renk tonunu ayırabilecek kapasitede yaratılan koniler, yaklaşık 500 farklı kademedeki berraklığı ve 20–25 farklı kademedeki renk doygunluğunu, dolayısıyla milyonlarca farklı renk durumunu ayırabilecek özelliğe sahiptir.

            Işığın farklı renklerine hassas olan ve üç çeşidi bulunan koniler, elektromanyetik spektrumun (400 nm–700 nm) dalga boylarının görüleceği aralığa göre şöyle sıralanırlar:

• L-koniler (uzun dalga boylu), görünür spektrumda, 565 nm dalga boyundaki kırmızıya hassastır.
• M-koniler, (orta dalga boylu), 535 nm dalga boyundaki yeşile hassastır.

• S-koniler,(kısa dalga boylu), 420 nm dalga boyundaki maviye hassastır.[2]

Ressamlar veya boyacılar, iki farklı rengi karıştırıp yeni bir renk elde ettikleri gibi, retinamızda da bütün renkler bu üç tip renk pigmentinin farklı yoğunluklardaki iştirakleriyle ortaya çıkar. Cisimlerden yansıyan ışınların fotoreseptör hücrelerindeki emilme derecesine göre girift olarak farklı yoğunluklarda hücre uyarıldığından, bütün renkleri algılayabiliriz. Kırmızı ötesi (enfraruj) ve morötesi (ultraviole) ışınlarını bizim gözlerimiz göremez. Ancak bazı hayvanların, bu sınırların ötesindeki dalga boyuna sahip ışınları da algılayabildikleri bilinmektedir. Görme sinirinin retinaya girdiği “kör nokta” olarak bilinen kısım ile ışık alıcı hücrelerinin en yoğun ve görüntünün en net olduğu “sarı leke” olarak adlandırılan kısmın çapları 1,5 mm’dir. Işık alıcıları art arta gelen, saniyede 15–25 ışık uyartısını alabilirler. Renkli görme bozuklukları, erkeklerin %8’inde, kadınların ise sadece % 0,4’ünde görülür.

Retinanın bir mm²’sinde 400.000 ışık alıcı hücre bulunur. Gece avlanan orman baykuşunun retinasında ise bu rakam 680.000’dir. Gecenin karanlığında en küçük bir ışık parıltısını bile hissedebilmesi için, İlmi ve Kudreti Sonsuz Rabbimiz, baykuşun gözünü tam ihtiyacına göre yaratmıştır. Sazan balığının retinasında da bulanık ve karanlık suda beslenebilmesi için bu değer 510.000’dir. Kedinin retinasındaki değer 397.000 olup bize yakındır. Evcil sığırlarda 358.000, alabalıkta 303.000, tavukta 265.000, bir mürekkep balığı türünde 105.000 ve bir su kurbağası türünde 95.000 kadardır. Bu rakamlara bakarak şu hayvan diğerinden üstün veya görme açısından şu hayvana haksızlık yapılmıştır diyemeyiz. Zira yaratılışta israf ve çirkinlik yoktur. Her hayvana ihtiyacı olduğu kadar görme hücresi verilmiştir.

            Retinadaki görme hücrelerinin ortalama 130 tanesi, bir sinir düğümü (ganglion) hücresine bağlanır. Görme sinirini (nervus opticus) teşkil eden her bir sinir lifi, bir ganglion hücresine bağlanır. Retinadaki görme hücreleri karanlığa uyum sağlamış durumdayken aydınlığa çıkıldığında geçen uyum süresi 15–60 saniye arasındayken, aydınlıktan karanlığa geçildiğinde görme hücrelerinin uyum süresi 30–45 dakika kadar devam eder. Görme hücrelerinin iş görebildiği sahanın genişliği, yani hissedebilecekleri en düşük ışık miktarı ile en kuvvetli ışık miktarı 10^-7 ile 10⁶ mumluk ışık dereceleri arasındadır. Bu miktarların altındaki ve üstündeki ışıkları, zayıflığından veya şiddetinden dolayı göremeyiz.

Gözümüzün en hassas bölgesi olan retinadaki çubuk ve koni hücrelerinin ince yapıları, mikro ölçeklerde yapılar ihtiva eder. Çubuk şeklindeki bir ışık alıcı hücrenin üzerinde 600–2.000 arasında, disk biçiminde kabarcıklar ve bunların da her birinin üzerinde, görme pigmenti olan, 20.000–800.000 kadar rodopsin molekülü bulunur. En koyu karanlık ile en açık aydınlık dereceleri arasındaki uyum kapasitesinin hassasiyeti 1:10⁷ rakamıyla ifade edilir ki bu durum görüntüleme sisteminin 1/10.000.000 (bire on milyon) hassasiyetle çalıştırıldığını gösterir. Çubuk şeklindeki alıcılardaki bütün görme pigmentlerinin azamî hassasiyet sınırı 550 nm’dir ve art arta gelen, saniyede 65–80 arasındaki ışık uyartılarını alabilecek hassasiyete sahiptir. Herhangi bir ışığın hissedilebilmesi için en az beş fotona, yani ışık paketine ihtiyaç vardır.

            Fotoreseptör hücreleri, aldıkları ışık fotonlarını elektrik uyartılarına dönüştürür. Bunlar optik sinir yoluyla beyne gönderilir. Beynin görüntü işleyen kısmı olan korteksteki görme merkezi, elektrik uyartılarını renk, kontrast, derinlik ve diğer bilgiler olarak yorumlar. Retinanın kendisinde de çok fazla veri işleme süreci vardır. Beyindeki ve retinadaki müşterek veri işleme faaliyeti ile yaklaşık 10 milyon rengi ayırt edebiliriz.

            Göz, optik sinir ve beynin görme ile ilgili korteksinin birlikte sergiledikleri performansla, milisaniyede 1,5 milyon kadar elektrik uyartısı yakalanır, iletilir ve yorumlanır. Bu inanılmaz faaliyeti taklit etmek için, kusursuz ve eş zamanlı çalışan düzinelerce süper bilgisayara ihtiyacımız olacaktır.[3]

         “Kötü Tasarım” İddiası

         Bu inanılmaz özelliklere rağmen birçok evrimci, insanlar da dâhil olmak üzere omurgalılardaki retinanın kötü tasarlandığını ve optimal olmayan bir yapıya sahip olduğunu iddia etmiştir.[4] Retinamızın ters çevrilmiş (yani “yanlış yönde”) olduğunu öne sürmelerinin sebebi, ışığı algılayan (fotoreseptör) hücrelerin hassas uçlarının, gelen ışığın aksi yönünde, yani uzak tarafa yönlendirilmiş olmasıdır.

         Ahtapot, kalamar ve mürekkep balığı gibi omurgasızların gözünde ise ışığı algılayan hücreler doğrudan gelen ışığa bakmaktadır. Bu yüzden pek çok evrimci, bu yönelimin daha verimli olduğunu iddia ederek omurgalıların gözündeki fotoreseptörlerin farklı yerleşim düzenini hafife almaktadır. Ancak bütün bu iddialar büyük bir cahilliğin ve körlüğün ifadesi olmaktan ileri gidememiştir. Her türün hayatı ile ilgili olarak kendisine verilmiş göze baktığımızda, en uygun gözlere sahip oldukları anlaşılmaktadır. Her hayvanın ihtiyacı olan gözü hikmetli olarak vermek, ne eksiklik ne de fazlalık demektir. İnsan olarak sahip olduğumuz göz bizim için mükemmeldir, ama bir kartalın veya şahinin hayatı için yetersiz kalır.

            Peki omurgalılardan daha iyi olduğunu iddia ettikleri kalamarın gözü, kartalın uçtuğu yükseklikten bir şey görebilir mi? Göremez, çünkü kalamarın gözü, tek merceğe sahip bileşik bir gözdür. Her canlının gözü (veya solucanda olduğu gibi derisindeki ışığa hassas alıcılarının miktarı) kendi hayatı için optimize edilmiştir ve başka bir ortamda yetersiz kalacaktır.

            Omurgalı gözünün yanlış tasarlandığını iddia eden evrimcilerin, hatalı yorum yaptıkları, çok sayıda delille, bilimsel olarak çürütülmüştür.[6] Dawkins’in iddiasına göre, retinanın önündeki kan damarlarının, ışığın çoğunu engellemesi gerekiyordu.[7] Dar bakışıyla retinadaki “kablo fazlalığı” olarak gördüğü “bağlantı telleri ormanında” bulunan ve “yatay sinir hücreleri” olarak adlandırılan hücrelerin, gölge ayrıntılarını zayıflatmadan kontrastlığı sağlayan ve kenarları keskinleştiren, karmaşık bir geri bildirim sisteminin parçası oldukları gösterilmiştir.[8] Ayrıca “kör nokta”nın, görüş verimliliğini azaltmadığı belirlenmiştir.[9] Bundan dolayı bir kamerayla karşılaştırıldığında insan gözü, kontrastı yakalama ve aynı zamanda soluk ayrıntıları algılama açısından daha ileri bir seviyededir.

Dipnotlar

[1] J. Corrado, “The beautiful complexity of the human eye”, Creation, 45 (1):36-37, January 2023.

[2] R. Olsen, Remote Sensing from Air and Space, Bellingham, WA: SPIE Press, 2016, s. 120–121.

[3] L. Richards, It couldn’t just happen: knowing the truth about God’s awesome creation, Nashville: Thomas Nelson, 2011, s. 139–140.

[4] C. Wieland, “Seeing back to front”, Creation, 1996, 18(2):38–40, creation.com/seeing.

[5] R. Dawkins, The Blind Watchmaker, New York: W. W. Norton, 1986.

[6] 6. P. Gurney, “Is our ‘inverted’ retina really ‘bad design’?”, Creation, 1999, 13(1):37–44; creation.com/retina; J. Sarfati, “Backwardly wired retina ‘an optimal structure’: New eye discovery further demolishes Dawkins”, Creation, 27 May 2010, creation.com/mueller-v-dawkins; J. Sarfati, “Fine tuning of ‘backward’ eye is vital for colour vision”, Creation, 38(1):17, 2016; creation.com/eye-optimization.

[7] G. Marshall, “An eye for creation”, Creation, 18(4):19–21, 1996; creation.com/marshall.

[8] S. Jackman ve ark. “A positive feedback synapse from retinal horizontal cells to cone photoreceptors”, PLOS Biology, 2011, 9 (5):e1001057.

[9] Dawkins, a.g.e.

Okumak… Okurken düşünmek, düşünceyi harmanlayıp sentezler yapmak. Bu güzel düşünceleri insanlığın dünyevî ve uhrevî huzur ve saadeti için hayata geçirmek. Saadet muhtevalı Rabbanî merhamet ve sevgi tohumlarını etrafa saçmak ve onların neşvüneması için gayret sarfetmek. Herkesi kendi konumunda kabul edecek huzur dolu bir atmosferin ihyası için gayret etmek. Kim nasıl bakarsa baksın O’nun (celle celâluhu) hikmetle yarattığı eşya ve hadiselere sadece bakmakla kalmayıp görülmesi gerekenleri görebilmek ne hoştur! İnsanı insan yapan asıl duyuş, manevî duyularımızın sağlamlığı ile mümkündür. Göz vasıtasıyla görmenin (basar) ötesinde, Rabbanî maksadı algılama, manevî duygular (basiret) vesilesiyle gerçekleşir.

Yazmak… Kur’ân, Sünnet ve onların çizdiği çerçevede inancımızın özüne halel gelmeyecek tarzda yazmak. Üstad Bediüzzaman’ın eserlerindeki tertemiz tevhit düşünceleri gibi, insan olan insanın hem cismanî hem de ruhanî alıcılarını uyaran, insanı dünyada gezen uhrevî bir varlık gibi tasavvur eden yazılar yazmak. Her muhatabın algılama kapasitesine göre o yazıda manevî bir gıda bulmasını sağlamak.

Örnek bir insan olmak… Alîm ve Rab isimlerinin nurlu ikliminde güzel bir insan olabilmek. İlim ile terbiyeyi mezcedip önce kendi davranışında izhar etmek ve yürüyen Kur’ân yörüngeli, Muhammedî (sallallâhu aleyhi ve sellem) bir ahlaka sahip olmak.

Akışkan olmak… Durgun suları da kendine katıp sürüklemek. Çağlayanlar gibi okyanuslara akmak.

Su gibi aziz olmak… İrfan deyip, marifet deyip inceden inceye yol bulup da sinelere akmaya yol aramak ve bulmak…

Toprak gibi olmak… Bir gün bedenimize kucak açacak toprağın mütevazı mahiyetine yaşarken mazhar olmak.

İnsanın olduğu her yere ulaşmaya niyet etmek. Mesihî soluklarla mürde (ölü) gönüllere deva olmak.

Hizmet deyip, hicret deyip Efendimizin (sallallâhu aleyhi ve sellem) yolunda bir ömür koşuşturmak.

Dünyevî beklentilere girmeden, adanmış bir gönül eri olup gönülleri en güzel mesajları algılamaları için ısındırmak.

Önden giden atlılar içerisinde yer almak ve bir ışık süvarisi olabilmek.

Diliyle kalbi aynı şeyi söyleyen, kaliyle (sözüyle) hâlini mezceden, ihlasla yoğrulmuş, ihsan şuurlu ve hakperest bir kul olmak.

İnkâr-ı uluhiyet düşüncesini yaymaya çalışanlara karşı uyanık kalmak. Bu talihsiz düşünceye mârûz kalmışlara, hakikati duyurmaya bıkıp usanmadan devam etmek.

Küfrün suistimal ettiği, etrafa yalancı bir aydınlık veren faydasız ve kısır bilgiyi; irfana dönüşmüş ilim güneşinin tayflarıyla ortadan kaldırmak için bir ömür koşuşturmak.

Çocukla çocuk gibi şen şakrak, yaşlıyla yaşlı gibi olgun bir şekilde gönül sohbeti meclisleri kurabilmek. Gönlünü açabildiği kadar açmak.

İşte hep bu mülahazalarla tasavvur ederim ruhunun ufkuna yürümüş veya dünyanın dört bir yanında koşturan, altın kalbli Hizmet arkadaşlarımızı.

Şu an cebrî ya da ihtiyarî hicretle farklı ülkelere tohumlar gibi saçılmış, temsille tüllenen tebliğlerinin etraftaki muhtaç gönüllerde yaydığı nur hâlesi, Hak indinde kim bilir ne kadar değerlidir!

Dağ başında açan bir papatyanın bile ekolojik dengede bir görevi olduğuna göre, nerede olursa olsun kardeşlerimizin, dünyamızdaki huzur iklimine katkı sağlayan manevî birer denge unsuru olduğuna gönülden inanıyoruz.

Ne mutlu onlara ki “Kutsîler” içinde olmak ve bir ömür boyunca o yoldan ayrılmamak için çırpınıp dururlar.

21. yüzyılın ilk çeyreğini yaşadığımız şu günlerde Anadolu’nun bağrından, daha önce hiç işitmediğimiz bir makamda, eşsiz nağmeler yükseliyor. Bütün tahkir, tezyif, tevkif, tescin ve zulme rağmen çizgilerinden milim şaşmayan, kimseyi rahatsız edip incitecek en ufak bir serzeniş ve taşkınlığa başvurmayan bir koronun bestesini dinliyoruz. Bu dönem kendi kahramanlarını yetiştiriyor.

Bu süreç olmasaydı, Avrupa’yı tanıdıktan sonra yöneticileri eleştirdiği için mahkûm edilen ve işkencelere mârûz kalan Sabahattin Ali’yi belki hiç tanıyamayacaktık. O da ülkeyi terk etmek zorunda kalmış ve Bulgaristan sınırında öldürülmüştü. Engin dünyamızın ruh mimarlarından Mevlânâ Celaleddin, Hallâc-ı Mansûr, İmam-ı Azam, Mehmet Akif, Mustafa Sabri ve Zâhid Kevserî gibi isimler de benzer bir tavır sergileyip tarihteki yerlerini almışlardı. Yakın tarihin zorbalarına karşı el pençe divan durup rahat yaşayabilecekken dik durmayı tercih etmişlerdi.

Bediüzzaman Hazretleri, ülkemizin topraklarında neşet etmiş; ömrü esarette, zindanlarda veya sürgünde geçmiş, davası uğruna her türlü zulme göğüs germiş bir kahramandır. Memleket memleket sürgüne gönderilmiş, tek arzusunun milletinin imanının selameti olduğunu söylemiştir. “Biliniz, en esaslı kuvvetimiz ve nokta-i istinadımız, tesanüddür. Sakın sakın bu sıkıntıların verdiği asabîlik cihetiyle birbirinizin kusuruna bakmayınız. Kısmet ve kadere itiraz hükmünde olan şekvalar ve ‘Böyle olmasaydı şöyle olmazdı.’ diye birbirinizden gücenmeyiniz. Ben anladım ki, bunların hücumundan kurtulmak çaremiz yoktu, ne yapsaydık onlar bu hücumu yapacak idiler. Biz sabır ve şükür ve kazaya rıza ve kadere teslim ile mukabele ederek tâ inayet-i İlahiye imdadımıza gelinceye kadar, az zamanda ve az amelde pek çok sevap ve hayrat kazanmağa çalışmalıyız.”[1] sözleriyle kendisine ve davasına taarruz edenlere karşı yolunu ve yöntemini bildiren Üstad’ın hayatı, örnek olacak güftesiz bir bestedir.

Öte tarafta karanlığa yenik düşen yığınlar… Ruhları ihtiraslarının baskısı altında bulunan, gözleri kapalı, takılıp yolda kalmış yığınlar… Bunların yanında karanlık türküsü mırıldananlar; ümidini yitirmiş, “İş bitti!” diyenler ve yolların genişliğine rağmen yoldan çıkan, makam, mevki, şan ve şöhret ile başı dönen talihsizler. Diğer bir tarafta, geçmişte hakkıyla tanıyıp anlayamadığımız mazlum kesimler…

Geçmişten geleceğe uzanan hayat yolculuğunda imtihanın en çetinini yaşıyor bütün insanlık. Bir hayli zamandır emsalsiz bir kapı aralanmıştı yeryüzüne. Lahûtî bir meltem esmeye başlamıştı. Dil sevgi diliydi, çehreler de artık mütebessimdi. “Yeni bir dünya” deyip yola çıkan hicret gönüllüleri etrafına bahar neşidelerini sunmaya başlamıştı bile. Lakin bazı sesler tam uymuyor ve bazı notaları eksikti. Sadece alkış tutanlar vardı, kenarda durup sadece izlemek durumunda kalanlar… Tamam olmuyor, bestesi tamamlanamıyordu bir türlü. Fakat şimdilerde, bütün zulümlere ve nifaklara rağmen yeni bir bestenin yapıldığına şahit oluyoruz.

Sadece düşüncelerinden dolayı baskı gören, ama dik duran insanların belki kendileri bile bu duruşun ne kadar değerli olduğunun henüz farkında değil.

Niyazi-i Mısrî sevgi diliyle hakikate koşanları şu mısralarla anlatıyor:

İzi yoktur ki izinden biline 

Dahi tozmaz ki tozundan biline 

Sen onu sanma sözünden biline 

Hakikat ehlinin olmaz nişanı.

Hâl ve temsil diliyle gözleri açan, kulakların pasını silen ve ölü gönüllere yeni hayatlar vadedenlerin âhengi, güftesiz bir bestedir. Bütün yol yorgunlarını ahsen-i takvim sırrına çekmeye gayret edenlerden çıkan armoni, güftesiz bir bestedir. Zalimin zulmünden kaçan muhacirlerden ve gaybubette yaşayanlardan duyulan benzersiz nağmeler birer güftesiz bestedir. Başlarına gelen musibetleri vicdanları ile tartıp nefislerini ikna edenlerin, yaşadıklarını günahlarına kefaret sayarak her türlü zulme karşı tevekkül içinde olanların ve meşru çizgiden ayrılmayanların kaderlerine gösterdikleri rıza güftesiz beste değil de nedir? Zindanlarda kalan, birçok ülkeye hicret eden, yokluklara rağmen istikamette kalarak yaşamaya gayret eden pek çok hakikat erinin duruşları da birer güftesiz bestedir.

Gördükleri muamele ile mahrumiyete mârûz bırakılan, dost bildiklerinden düşmanlık ve vefasızlık görseler dahi ne gönül koyan ne de kimseyi vefasızlıkla suçlayan, suskunlukla gerçek değerine ulaşan, en ağır şartlara, en çetin imtihanlara bir “Eyvallah!” çekip yol almaya bakanların hâlleri de birer güftesiz bestedir.

İç dünyalarında hep O’nunla münasebet heyecanı içinde bulunan, Hak ile münasebetlerini en kötü şartlarda bile ilerilerin ilerisine taşıyan, tenha gecelerde “Sen! Sen Allah’ım!” diye yankılanan bir ses ve soluk olma bahtiyarlığına erip zamanın hakkını verenlerin duruşu, birer güftesiz bestedir.

Kur’ân talebeliği güzergâhında yürüyen yolcular, tarih boyu aynı kaderi paylaşmıştır. Hep sevgi soluklamış, herkesi kardeşlik hisleriyle kucaklamış, konuşurken gönül diliyle konuşmuş, konuştuklarını hâl şivesiyle renklendirmişlerdir. Bahtiyar onlardır ki Allah (celle celâluhu) ve Resûlullah (sallallâhu aleyhi ve sellem) aşkıyla, âhengi bozmadan yola devam etmişlerdir.

Uğradıkları yerlerde geçmişin “çil çil kubbeler serpen” orduları gibi fark ediliyorlar sessiz sedasız. İlmek ilmek işlenen bir kanaviçe gibiler bütün dünyada. Gaye-i hayallerinde hep tamamlanmamış besteyi tamamlama azmi. Duygu ve düşünceleriyle, ses ve sözleriyle gönüllerinden güftesiz besteler takdim ediyorlar muhtaç sinelere.

İyi ile kötünün bütün dünyada rengini belli ettiği şu demlerde güftesiz bir şarkı besteleniyor. Hedefleri bu işi tamamlamak, yarım bırakmamak. Çamlıca’dan yükselen ses, “Rica ediyorum! Başladığınız bu iş yarım kalmasın!” demişti. Şimdi bütün gayretler, başlanılan bu işi tamamlamak için. Ne mutlu dillerinden duayı, kalblerinden kardeşlerinin derdini eksik etmeyenlere!

Dipnot

[1] Bediüzzaman Said Nursî, Şuâlar, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 300.

Hasede Dönen Kıskançlık

Hazreti Yakup’un (aleyhisselâm) oğlu Yusuf’a “Sakın rüyanı kardeşlerine anlatma! Sonra (seni kıskandıklarından) sana bir tuzak kurarlar.” demesi, kardeşlerinin Yusuf’a yaptıklarının, kıskançlığa dayandığını gösterir. Hocaefendi, Hizmet insanlarını kıskançlığın yol açabileceği tehlikelere karşı çok önceden uyarmıştır: “Bunların yanında bir de sizinle aynı kıbleye yönelen, başını sizinle birlikte secdeye koyan, omuz omuza sizinle aynı safta duran bazı mü’minlerin de hazımsızlık ve çekememezliği söz konusu olacaktır. Sizi kendilerine rakip görecek, ortaya koyduğunuz hizmetler karşısında ‘Neden biz değil de onlar?’ diyecek ve yürüdüğünüz yoldan sizi alıkoymaya çalışacaklardır. Allah yolunda koşturan adanmışların, yürüdükleri yolu emniyet altına alma adına bu tür haset duygularının da farkında olmaları ve bunlara karşı tedbirlerini almaları gerekir.”[4] Ne var ki Hizmet insanları, dost zannettiği kimselerden gelen, kıskanma duygularının hasede dönüşen yıkıcı etkilerinden uzak kalamamışlardır. Hocaefendi, son kitabında “Acaba insanlardan gördüğümüz eziyetlerin, başımıza gelen zulümlerin, haset kaynaklı düşmanlıkların sebeplerinden biri de ideallerimizi ehil olmayanlara anlatmış olmamız olabilir mi? Gereksiz yere insanları tahrik mi ettik?”[5] diyerek geçmiş adına muhasebe yapmakta, gelecek adına da ikazlarını sürdürmektedir. İnsan tabiatı değişmediğine ve sosyal hadiselerde pek çok yönüyle tarihî tekerrürler yaşandığına göre, Hizmet insanlarının, bundan sonraki yürüyüşlerinde dost ya da düşman olan, yakın ya da uzakta bulunan kişi veya zümrelerin gıpta damarlarını tahrik etmemesi, çok mühim bir düstur olarak gözükmektedir.

Hizmet insanlarının başka kimse ya da gruplara karşı kıskançlığa düşmemeye de dikkat etmelerinde fayda vardır. Sûrenin 8. âyetinde Hazreti Yusuf’un kardeşlerinin şu sözleri yer almaktadır: “Hani onlar (aralarında öyle konuşmuşlardı): ‘Güçlü kuvvetli şu kadar evladı dururken babamız, Yusuf ile öz kardeşini bizden daha çok seviyor, onları el üstünde tutuyor. Babamız büyük bir yanılgı içinde, yaptığı çok yanlış.’” Kardeşlerinin Yusuf’u kıskanmalarında, onun güzelliği ve babalarının ona gösterdiği ilgi gibi unsurların yanında, kardeşlerinin “güçlü kuvvetli şu kadar evladı dururken” ifadelerinden anlaşıldığı üzere, kendilerini beğenmeleri, enaniyetleri ve peygamber olan babalarını yanılgıda görmeye varan tenkitleri de etkili olmuştur. Hizmet insanları başkalarının kıskançlığının doğurduğu zulümlerin kurbanı oldular. Kendi kardeşlerine ve başkalarına yönelik hasedin esiri olmak da her zaman muhtemeldir. Bundan dolayı, kıvamın korunması ve uhuvvetin pekiştirilmesi, Hizmet insanlarının öncelikli bir gündemidir. “Hizmet-i Kur’âniye’de bulunan kardeşlerinizi tenkid etmemek ve onların üstünde fazilet-füruşluk nev’inden gıbta damarını tahrik etmemek”[6]düsturunun sıkça hatırlanması ve fikir ve amel planında içselleştirilmesi bu vartaya düşmemenin en önemli vesilesidir. 24. âyetin ifadesiyle, Hazreti Yusuf’u günaha meyletmekten alıkoyan, vicdanında Rabbinin burhanını görmesi ve onun Allah’ın tam ihlasa ulaştırdığı bir kul olmasıydı. Buradan hareketle, iç dünyalarında kıvamı ve ihlası korumak, Hizmet insanlarını yolda kalmaktan muhafaza edecektir.

Güzergâh Emniyeti

Sûrenin 13. âyetinde Hazreti Yakup, “Onu götürmeniz beni tasalandırır. Korkarım ki bir gaflet anınızda onu kurt yer.” sözleri ile evlatlarını peygamberane bir firasetle güzergâh emniyeti konusunda uyarmaktadır. Hazreti Yusuf’un kardeşleri için dâhilî tehlike, hâricî tehlikenin önüne geçmiştir. Hocaefendi’nin yorumuyla, Hazreti Yakup’un ikazı, tecrübeye dayalı bir şekilde, gerçekten bir kurt tehlikesine dair olabileceği gibi, çocuklarının içine düşebilecekleri durum ve söyleyebilecekleri yalana dair de olabilir: “Her dönemin kendine göre bir ‘kurdu’ vardır. O zaman kurdun yaptığını, başka zaman kurtlaşmış karakterler yapabilir.”[7]

Hocaefendi’nin Hizmet insanlarına yaptığı ikazlar, bu süreçte yaşanan hadiselerden çok önce, (Hazreti Yakup’un evlatlarına uyarısı gibi) basiret ve firaset ehli bir rehberin erken uyarısı mahiyetindeydi. Nitekim, Ocak 2012’de yayımlanan bir sohbetinde Hocaefendi, “… güzergâh emniyetini sağlamak bana farz-ı ayn gibi geliyor. Yani o emaneti emniyet ve güven içerisinde varması gerekli olan yere ulaştırma, öyle mühim bir vazifedir ki, şayet her şeyi kılı kırk yararcasına düşünmez, güzergâhın her noktasında karşılaşabileceğiniz muhtemel tehlikeleri hesaba katmaz ve çevreden size bakan nazarların bakışlarındaki mânâyı okuyamazsanız emanetin sorumluluğunu yerine getirmemiş olursunuz.”[8]demektedir.

Şimdiye kadar yaşananların hâsıl ettiği tecrübe, Hizmet insanlarının bundan sonraki yol erkânı konusunda çok daha hassas olmalarını iktiza eder. Hazreti Yusuf için yoldaki tehlikeler, kuyudan çıkarılıp Mısır sarayında mühim bir konuma geldikten sonra da bitmemiştir. Sûrenin 23. âyetinde “Derken, bulunduğu evin hanımı, Yusuf’tan kâm almak istedi ve kapıları sıkı sıkıya kapatarak ‘Haydi yaklaş bana!’ dedi. O: ‘Allah’a sığınırım! (Nasıl böyle bir şey teklif edersin.) Doğrusu O, benim efendim, bana çok iyilik yaptı. (Hâl böyleyken ona nasıl ihanet ederim.) Gerçek şu ki zalimler asla iflah olmazlar.’ diye karşılık verdi.” buyurulmaktadır. Hazreti Yusuf için imtihanlar, yeni memleketinde ve yeni şartlarda devam ettiği gibi, Hizmet insanları için de imtihanlar, yeni yerleştikleri ülkelerde sürebilir. Bu, bazen nefsiyle imtihan olma, bazen de bir iftiraya mârûz kalma şeklinde olur. Hizmet insanlarına düşen, Hazreti Yusuf’un, efendisinin ona iyiliklerine karşı duyduğu vefa gibi, yeni yerleştiği ülkelere ve oraların insanlarına vefalı olmak, bulunduğu ülke kanunlarına tam riayet etmek ve şüpheli şeylerden bile kaçınmaktır. Hazreti Yusuf’un (aleyhisselâm), “Gerçek şu ki zalimler asla iflah olmazlar.” (Yusuf, 12/23) beyanından anlaşılacağı üzere, günümüzün zalimleri de çeşitli komplolar kurmaya devam edecektir. Hizmet insanları da bunlara karşı uyanık olacak, dünyaya meyletmeyerek, desiselere karşı hukuka sarılarak ve kanunların, evrensel insanî değerlerin ve Hizmet prensiplerinin rehberliğinde ilerleyerek mukabele edeceklerdir.

Müspet düşünce ve hareket tarzını benimseyen Hizmet insanları, muhakkak ki Yusuf sûresinden başka dersler de çıkaracaklardır. Bu açıdan, Hocaefendi’nin Kur’ân’ın Sihirli Ufku: Yusuf Sûresi adlı son kitabı, Hizmet insanları için çok değerli bir hazinedir.

Dipnotlar

[1] Ali Ünal, Allah Kelâmı Kur’ân-ı Kerim ve Açıklamalı Meali, İstanbul: Define Yayınları, 2006, s. 505.

[2] M. Fethullah Gülen, Kur’ân’ın Sihirli Ufku: Yusuf Sûresi, Clifton: Süreyya Yayınları, 2024.

[3] A.g.e. s 133.

[4] M. Fethullah Gülen, “Gıpta Damarını Tahrik Etmeme”, herkul.org/kirik-testi/gipta-damarini-tahrik-etmeme/

[5] Gülen, a.g.e. 2024, s. 62.

[6] Bediüzzaman Said Nursî, Lem’alar, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 201.

[7] Gülen, a.g.e. 2024, s. 91.

[8] M. Fethullah Gülen, “Güzergâh Emniyeti” herkul.org/kirik-testi/guezergah-emniyeti/

            Bediüzzaman Hazretleri, İsm-i Âzam’la alâkalı “Otuzuncu Lem’a”da, Kuddûs ismini izah ederken mühim bir hususa dikkat çeker:[2] Kuddûs isminin tecellisi ile Cenab-ı Hak hem mikro hem de makro âlemde mükemmel bir temizlik mekanizması kurmuştur. Üstad, Kuddûs ismi tecelli etmezse zemin yüzünde her sene ölüm ve hayatın değişmeleriyle bütün hayvan ve bitkilerin cenazelerinin, enkazlarının yeryüzünü fevkalade kirleteceğini, hayatın mümkün olamayacağını ifade eder. Bu kutsî temizlenme emrini, akyuvar ve alyuvar gibi hücrelerin dinlediğini, bedende temizlik yapıldığını belirtir. Ayrıca ölümün nasıl hayat gibi mahluk ve nimet olduğu sorusuna cevaben, tohumların ölümünün zahiren çürümek, dağılmak olarak görüldüğünü, ancak arka planda gayet muntazam kimyevî muameleler, molekül ve hücre seviyesinde hassas olaylar olduğunu, neticede bu değişim ve temizlenme ile yeni bir sümbülün hayatıyla tezahür ettiğini anlatır.[3]

            Ölüm hayat gibi bir gerçek, hayatın ayrılmaz bir parçasıdır. Diğer âleme geçebilmek için bir merhaledir. Biyolojik olarak baktığımızda ölüm, yaşayan her canlı organizmanın hem fert hem de hücre seviyesinde kaçınılmaz kaderidir. Kur’ân bu durumu “Her nefis ölümü tadıcıdır.” (Ankebut, 29/57) şeklinde beyan buyurur. Muhterem M. Fethullah Gülen Hocaefendi, bu âyeti yorumlarken, kullanılan kelimelerin hususiyetlerine dikkat çekerek, insanın hakikat noktasında her an ölümü tattığını, çeşitli ölümlere şahit olduğunu belirtir, hücrelerin sürekli yenilenmesinin bir ölüm ve diriliş olduğunu ifade eder.[4]

            Tıp ve biyolojide, 19. asra kadar insan ve diğer canlıların bir vücut olarak ferdî ölümü üzerinde duruluyor, hücre ölümü dikkate alınmıyordu. Mikroskobun bulunmasıyla hücrenin ölümü ilim adamlarının ilgisini çekmeye başlamıştır. Önceleri hücre ölümünün arzu edilmeyen bir durum olduğu, ancak mecburen fonksiyon görmeyen hücrelerin öleceği, bunun vücutta iltihabî bir cevabı tetikleyeceği düşünülmekteydi. İlk olarak Alman patolog Rudolf Virchow bu konuda araştırmalar yaparak Hücresel Patoloji (Cellular Pathology) isimli bir kitap yazmış, hücrenin iltihap neticesinde ölümünü (nekroz) tanımlamış ve şahsın ölümünde bu durumun rolü olduğunu dile getirmiştir.

1842 yılında Alman anatomist Carl Vogt, hücre ölümünün aslında normal hayatın bir parçası olduğunu, hayat için gerekli olduğunu müşahede etmiştir. Bir kurbağanın metamorfozu (larva hâlinden erginleşmeye doğru değişimi) sürecinde omurganın gelişebilmesi için bazı hücrelerin ölmesi gerektiğini keşfetmiştir. 1882’de Rus biyolog Ilya Ilyich Metchnikoff, ölen hücrelerin canlı organizmada fagositoz yapan temizlikçi hücreler tarafından yutulduğunu bulmuş ve mikroplara karşı savunma yapmak üzere vazifelendirilmiş immün sistemimizin, ölen hücrelerin düzgün bir şekilde yok edilmesinde ve canlıdaki dengeyi devam ettirmede çok önemli rolü olduğunu göstermiştir.

Hücre ölümü konusunda çağ açan gelişme, 1972’de Avustralyalı patolog John Kerr ve ekibinin nekroz dışında bir ölüm şeklini tanımlanmasıyla olmuştur. Bu ekip tarif ettikleri ölüm şeklini apoptoz, yani “programlanmış hücre ölümü” olarak isimlendirdiler. Nekrozu bir iltihap, hasar veya travma sonucu hücrenin fonksiyonunu kaybetmesi, yani klasik ölüm olarak tarif edebiliriz. Ancak apoptoz böyle olmayıp kontrollü bir ölümdür ve çeşitli fizyolojik sinyaller sonucunda gelişen bir moleküler işleyişle ortaya çıkmaktadır.[5]

            Nekroz diye isimlendirilen kontrolsüz ve programlanmamış hücre ölümünde, hücrede şişme, zarların bütünlüğünün bozulması, organellerin içeriklerinin dışarı salınması gibi olaylar görülmektedir. Bunun sonunda çevre dokuda iltihap ve doku hasarı gelişmektedir. Bir enfeksiyon ve travma durumunda, dokuların zedelenmesine karşı immün sistemimiz, yaratılışından gelen programla cevap üretmekte ve o bölgede iltihap meydana getirilmektedir. Ancak immün sistemin bu iltihabî cevabı mümkün olduğunca sınırlı tutulmaya çalışılır ki şişkinlik ve ağrı ile etrafı çok rahatsız etmesin. Eğer mümkünse farklı immün sistem hücreleri o bölgede tamir sürecini başlatırlar ve en az zararla doku hasarını tamir etmeye çalışırlar. Ancak bazen hasar büyükse doku ve organlarda kısmî veya tam kayıplar da gelişebilir. Programlanmış hücre ölümü olarak bilinen apoptozda ise hücre büzüşür, DNA ve RNA’dan ibaret “kromatin” denilen şifre molekülleri, hücre çekirdeğinde yoğunlaşır, parçalara ayrılır ve hücre zarına bağlı küçük kesecikler hâline getirilir. Daha sonrasında bu kesecikler etraftaki dokular veya makrofaj dediğimiz, bir yönüyle temizleyici hücreler tarafından yutulur. Özellikle hücre çekirdeğindeki DNA ve RNA, immün sistem hücrelerine temas etmeden, yeniden hücre üretiminde kullanılır. Kısacası hücrenin ölümü programlı ve kontrollü bir olaydır ve her gün milyarlarca kan hücresi ölmekte, hücre içi muhteviyatları israf edilmeden ve vücuda zarar vermeden yeniden kullanılmaktadır.[6]

            Genetik kodlarımız, programlanmış hücre ölümünün düzgün bir şekilde yürümesini kontrol edecek şekilde takdir edilmiştir. Apoptozdaki hücre ölümü, çok hassas moleküler mekanizmalarla ilâhî bir emrin uygulanması olarak hassas dengelerle hazırlanmıştır. Hücreye gelen özel molekül uyarıları, stres ve DNA hasarı gibi faktörler veya hücre içine yerleştirilmiş özel bir sinyalin gelmesi, apoptozu tetiklemektedir. Sanki bu sinyaller, hücreye, “Artık görevin bitti, ölebilirsin.” mesajını göndermektedir. Bütün bunların neticesinde hücrede yer alan “kaspaz” (caspase) denilen enzimler aktifleşir ve apoptoz olayı hassas ve dengeli bir şekilde gerçekleşir.[7]

            Yapılan ilmî çalışmalarla birçok fizyolojik veya patolojik hücre ölüm tipi daha tanımlanmıştır. Otofaji ilk olarak 1975’te Japon araştırıcı Yoshinori Ohsumi tarafından fark edilerek tarif edilmiştir. Bu buluşuyla Ohsumi, 2016 yılında Nobel Tıp Ödülü’nü kazanmıştır.[8] Otofajik hücre ölümünde, hücredeki organeller “otofagozom” denilen, ayrı bir zarın teşkil ettiği bir çeper içine alınır ve sindirim enzimlerini taşıyan “lizozom” isimli organelin faaliyetiyle, kusurlu ve yaşlı hücre burada parçalanarak yeniden kullanılabilir. Otofaji mekanizmasındaki bozukluklar, birçok hastalığın gelişiminde rol oynamakla birlikte, eğer bunların işleyişi tam öğrenilirse tedaviye de vesile olabileceği öne sürülmüştür. Bu konuda araştırmalar devam etmektedir.

Diğer Kontrollü Hücre Ölümleri

            Kanda en sık bulunan nötrofil isimli akyuvar türünün ölümü, “NETosis” olarak tarif edilen diğer bir programlanmış hücre ölümüdür. Bu akyuvarlar ölürken içindeki protein ve yoğun DNA biçimindeki yapılar; bakteri, virüs veya diğer zararlı organizmalara yapışıp tutunarak onları öldürürler. Kompleks ve birçok basamağı olan NETosis, immün sistemimizin mikroplara karşı ilk savunma mekanizmalarından birisi olup hücreler kendilerini âdeta feda ederek vücudumuzu savunurlar. Ancak bu olayın gerçekleşmesi için gereken bazı ara basamaklarda bir problem olursa, bazı hastalıklar da ortaya çıkabilir.[9]

            Mitoptoz, hücrenin enerji üreten organeli olan mitokondrilerin “intiharı” olarak tanımlanır. Mitofaji ise mitokondrilerin otofajisi. İlk olarak 1999’da tanımlanan mitoptozdaki problemlerin, birçok hastalığın gelişimine katkıda bulunduğu gösterilmiştir. Aslında mitoptoz, mitokondrilerdeki pek çok biyolojik olayın sürdürülmesi için gereklidir. Bunların en önemlilerinden biri, babadan gelen mitokondri DNA’sının elimine edilmesidir. Mekanizmanın bütün detayı bilinmemekle beraber, bütün insanların mitokondrilerindeki DNA’nın, genetik olarak sadece anneden geldiği bilinmektedir.

            Son yıllarda piroptoz, nekroptoz, kuproptoz, ferroptoz, paraptoz, methuoz, entoz, parthanatoz ve alkaliptoz diye adlandırılan hücre ölüm çeşitleri de tanımlanmıştır. Kısacası, vücudumuza kompleks bir ölüm ve yeniden hayat bulma süreci verilmiştir. Hücre ölümü konusu tıpta geniş bir araştırma alanı durumuna gelmiştir. Kanser, Alzheimer ve immün sistemin kendi hücrelerine saldırması şeklinde tezahür eden otoimmün hastalıklar, hücre ölümü çalışmalarının en çok yoğunlaştığı alanlardır.[10]

            Bunların dışında bir de immünojenik hücre ölümü de söz konusudur. Ölen hücrelerden salınan bazı özel maddeler, bağışıklık sisteminin hücrelerini o bölgeye savaşmaya davet eder. Mesela; kanser gibi bir hastalık veya başka bir sebeple ölen hücreler, son bir gayret içinde hemen immün sisteme sinyal gönderir. Bu ölmekte olan askerlerle ilk karşılaşan hücreler (dentritik hücreler), fagositoz ile bunları yutar ve hemen daha kompleks immün hücrelerini uyaracak sinyal göndermeye girişirler. Büyük bir ordunun tümen ve tugayları, taburları ve bölükleri gibi farklı birimleri arasında nasıl çok önemli haberleşme yolları varsa, immün sistemin farklı bileşenleri arasındaki sinyallerle haberleşme imkânı da vardır. Bu mükemmel haberleşme faaliyeti önce normal, anormal, kanserli ve arızalı her türlü hücreyi tanımanın, sonra da kanserli olanlarla mücadele edilmesinin yolunu açar. İmmün hücrelerin fonksiyonlarını değiştirme veya düzenlemeye yönelik girişimler, kanser tedavisinde kullanılabilmektedir.[11]

            Cenab-ı Hak; kâinatta, özellikle insan vücudunda, çok hassas bir denge mekanizması yerleştirmiştir. Yıpranan hücrelerin kontrollü bir şekilde ölümü ve atıkların yeniden kullanılması muhteşem bir denge içinde, kontrollü bir şekilde devam ettirilmektedir. En küçük bir sapmada mekanizma bozulur ve bazı hastalıklar ortaya çıkmaya başlayabilir. Ölüm, içinde yaşadığımız ekosistemde, kendi vücudumuzda ve kâinatta sürekli devam eden bir süreçtir.

Ölüm, bir son olmayıp bağrında yeni bir hayatın müjdesini barındırmaktadır. Cenab-ı Hak, her an moleküler seviyeden organizma ve ekosistem seviyelerine kadar bu süreci bize yaşatarak ölümün bir son olmadığını hissettirmektedir.

Dipnotlar

[1] “Blood Groups and Red Cell Antigens”, www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK2263/table/ch1.T1/

[2] Bediüzzaman Said Nursî, Lem’alar, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 379.

[3] Bediüzzaman Said Nursî, Mektubat, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 4.

[4] M. Fethullah Gülen, “Usûl, Üslup ve İmtihan”, herkul.org/bamteli/usul-uslup-ve-imtihan/

[5] W. Park ve ark. “Diversity and complexity of cell death: a historical review”, Experimental & Molecular Medicine, 2023.

[6] S. Shen ve ark. “Different types of cell death and their shift in shaping disease”, Cell Death Discovery, 2023.

[7] Park, a.g.e.

[8] “Yoshinori Ohsumi–Facts”, www.nobelprize.org/prizes/medicine/2016/ohsumi/facts/

[9] S. Shen ve ark. “Different types of cell death and their shift in shaping disease”, Cell Death Discovery, 2023.

[10] Park, a.g.e.

[11] G. Kroemer ve ark. “Immunogenic cell stress and death”, Nature Immunology, 2022.

Milattan önceki tarihî kayıtlara göre, Nil civarında yaşayan halklar, kendilerine çok menfaati olan inek gibi bazı hayvanları ilahlaştırmış, astronomik hadiseleri sözde ilahlarla ilişkilendirerek Mısır mitolojisinin doğmasına sebep olmuşlardır.[2]

Sosyal çevrenin ve geleneklerin, liderlerini tanrılaştırmadaki etkisi nedir? Kur’ân ve Sünnet’te, sosyal çevrenin kişi üzerinde oluşturacağı ifsat etkisi anlatılmakta ve insan bu konuda uyarılmaktadır.[3] Her toplumda belli bir gelenek vardır ve bazı gelenekler zamanla insanlarda bir körlüğe yol açabilir. Toplumların kültleri, tabuları, efsaneleri ve bağlılıkları; mitolojik bir evren kurgulama kapasitesine sahiptir. Mısır halkı, Mısır’ın kuruluşunu kâinatın yaratılmasıyla özdeşleştirmiş ve devletlerine kutsallık atfetmişlerdir. Firavunların taç giyme törenleri, bu kutsallığın yenilenmesi görevi olarak kabul edilmiştir. Kendilerine böyle bir rol biçilen Firavunlar, devleti kaostan uzak tutacak kişiler olarak görülmüştür.[4]Bu anlayış, Antik Mısır’daki savaşların ve parçalanmışlıkların ardından gelen refah döneminin sağlanması ve devam ettirilmesiyle de alâkalıdır. Bu düzeni sağlayacak olan Firavunlara da ilahî bir kimlik verilmiştir! Hazreti Musa (aleyhisselâm) bu bâtıl anlayışta kaos ve kargaşayı temsil eden şahsiyet olarak kabul edildiği için İsrailoğulları onun getirdiği dine karşılık atalarının dinini öne sürmüşlerdir:[5]“Onlara: ‘Gelin Allah’ın indirdiği buyruklara tâbi olun!’ denildiğinde: ‘Hayır, biz babalarımızı ne durumda bulduysak ona uyarız.’ derler. Babaları bir şeye akıl erdirememiş ve doğruyu bulamamış olsalar da mı onlara uyacaklar?” (Bakara, 2/170).

Konunun bir başka yönü de “aşırı yüceltici” tutum ve atalar kültüdür. Yoldan çıkan bütün toplumların ileri sürdüğü “melek bir peygamber” isteği de bu tutumun sonucudur. Dinin özünü “kutsilik” oluşturur. Kutsî olanın, profan (din dışı) olana güç ve değer bakımından bir üstünlüğü vardır.[6]

İsrailoğullarının 430 yıllık kölelik dönemi olduğu kabul edilir.[7] Kâhinler ve sihirbazlar, dört koldan mevcut düzenin devam etmesi yönünde çalışmış, sürekli olarak insanlara Firavun’un çok güçlü olduğunu ve onu yenebilecek hiçbir gücün olmadığını, üstelik karınlarını Firavun’un doyurduğunu, o olmazsa aç kalacaklarını telkin etmişlerdir. Kasas sûresinde geçen, “Doğru söylüyorsun, ama biz sana tâbi olup o doğru yolu tutarsak, yerimizden yurdumuzdan olur, burada barınamayız.” (Kasas, 28/57) cümlesi, bu durumun özeti mahiyetindedir. Çeşitli psikolojik zaaflar taşıyan bu insanların bir kısmı, Mısır’dan ayrıldıktan sonra da bu ruh hâletinden kurtulamamış, Hazreti Musa (aleyhisselâm) Tur dağına çıktığı zaman atalarının inançlarına dönüvermişlerdir.

Kur’ân-ı Kerim’de “âbâ” kelimesiyle belirtilen “babalar/atalar silsilesi” ifadesi geçmektedir. Atalar geleneğini kutsal sayıp ona uymayı, en iyi davranış biçimi olarak kabul edenlere göre bilgi, atalarının tecrübe ettikleri ve kendilerine miras bıraktıkları bilgidir. Çünkü onlara göre asırlardır yapılagelen dinî ayinler ve inanışlar, eğer yanlış olsaydı ataları tarafından mutlaka terk edilir veya düzeltilirdi.[8]

Cenab-ı Hak, bu şekilde düşünenlere atalarının yanlış yolda olduğunu hatırlatmış ve “Bu hususta, ne kendilerinin ne de babalarının hiçbir bilgileri yoktur. Ağızlarından çıkan o söz ne dehşetli bir söz! Ama onların iddia ettikleri, sırf yalandan ibaret!” (Kehf, 18/5) buyurarak atalarından miras aldıkları bu düşüncenin yanlışlığını ortaya koymuştur. Fakat bu insanlar atalarının yolunun doğruluğunu sınayabilecekleri bir mihenk taşına sahip olmadıkları için düştükleri hatayı anlayamamışlardır. Mihenk taşı olan vahyi getiren peygamberleri ise şiddetle reddetmişlerdir.[9]

Önemli bir diğer konu da Firavunların içinde bulundukları psikolojik durum ve diktatörlüklerini devam ettirmede izledikleri yoldur. Diktatörlük; aşağılık duygusunun bir tür tezahüründen ve gaddarlık dürtüsünden kaynaklanan psikolojik bir rahatsızlık, hatta ruhî bir hastalıktır. Diktatör, öfke mekanizması ve gaddarlık cihetinden en uç sapma noktasında olan şahıstır ki böylesi bir ruh hâleti Firavunları ve Nemrutları ortaya çıkarır. Üstad Bediüzzaman’ın “Sıgar-ı nefistir tekebbürün menbaı. Za’f-ı kalbdir gururun madeni. Olmuş acz, muhalefet menşei.”[10] (Kibrin kaynağı aşağılık kompleksidir. Gururun madeni kalbî zayıflıktır. Tahripçi tenkit ve muhalefet, acizlikten doğmaktadır.) şeklindeki tespiti manidardır. Bir diktatör, aslında zayıf ve güçsüzdür. Kıskançlık ve aşağılık kompleksinden dolayı kin doludur ve kibirlidir. Çatışma ve şiddetten beslenir; kendisini halkın efendisi olarak görür. Adaletsiz olduğundan, hakikat ve doğruluğa tahammül edemez. Amerikalı felsefeci Buckminster Fuller (1895–1983), diktatörlere diktatörlük imkânını verenin, kendileri değil, etrafındaki dalkavuklar ve şuursuz kalabalıklar olduğuna şu vecizesiyle dikkat çeker: “Diktatörler kendi fırsatlarını asla kendi başlarına oluşturmazlar.”[11]

Kur’ân’da Firavun’un halkına bakış açısı şöyle anlatılır: “O halkını küçümsedi, onlar da ona itaat ettiler. Doğrusu onlar yoldan iyice çıkmış bir toplum idi.” (Zuhruf, 43/54). “Bir dikta yönetimi hukuku çiğner, çevresindeki menfaatçi dalkavuklarla bir oligarşi kurar, dürüst ve erdemli insanları susturursa, açıkça söylemese bile halkını hiçe saymış demektir. Halk da fâsık ise; hak, bâtıl, erdem onlar için önemsiz olduğundan sürü gibi ona uyarlar. Zulme, şahsiyetsizliğe boyun eğer, ses çıkarmazken, hakkı tutan bir ses yükselirse, onu sustururken sesleri yüksek çıkar. İşte bunlar zilleti kabul ettiklerinden, hiç sayılmaya müstahak olmuşlardır.”[12]

İnancı, ideolojisi, fikri veya felsefesi ne olursa olsun tüm diktatörlerin ortak özelliği, imkân ve iktidarlarına güvenip kibirlenmeleri ve kendilerini halkın efendisi gibi görmeleridir. Firavun kavmine şöyle seslenerek bu kibrini yansıtır: “Ey benim halkım! Mısır’ın yönetimi benim elimde değil mi? Ayaklarımın altından akan şu nehirler, kanallar benim değil mi? Görmüyor musunuz? Yoksa ben, şu aşağılık, meramını bile neredeyse anlatamayan adamdan daha üstün değil miyim?” (Zuhruf, 43/51–52).

“Firavun, ilâhlık iddiasında bulunan bir şaşkın, kendisinden başka tanrı olup olmadığını anlamak için gayet yüksek kule yaptıracak kadar da marazî ruha sahip bir sapkındır… Firavun ve hanedanı, kendilerini mülkün tek hâkimi saymışlardır. Böylece küçük bir azınlık servet içinde yüzerken, halkın büyük çoğunluğu köleleştirilmiş, açlık ve sefalet içinde bırakılmışlardır.”[13]

“Âyet-i kerimelerin, Firavun’u fert olarak ele almaktan çok, Firavun ailesi (âl-i Fir’avn), avenesi (mele’), kavmi ve askerleri (cünûd) şeklinde erkânıyla birlikte zikretmesi, Firavun’u tek bir kişi olmaktan daha çok zalim bir zihniyet, karanlık bir odak ve dehşetli bir merkez olarak işaretlemektedir denilebilir.”[14]

Sonuç olarak, Firavun’a itaat eden halk, rahatlarının bozulması endişesiyle hakikatin yolundan giderek aziz olmayı değil, aciz bir insandan başka bir şey olmayan kibir ve zulüm abidesi Firavun’a tâbi olup zelil olmayı tercih etmiştir. Firavun ise kibir ve inadı sebebiyle helak olmuştur.

Dipnotlar

[1] Ömer Faruk Harman, “Firavun”, islamansiklopedisi.org.tr/firavun

[2] Amy Calvert, “Creation myths and form(s) of the gods in ancient Egypt”, smarthistory.org/creation-myths-and-forms-of-the-gods-in-ancient-egypt/

[3] Bkz.: Furkan, 25/28–29; Buharî, Kitabü’l-Edeb, 2101.

[4] İbrahim Yıldız, “Kur’ân-ı Kerîm’de Atalar Geleneği ve İnanca Etkisi”, KSÜ İlahiyat Fakültesi Dergisi,

26, 2015.

[5] Ertuğrul Döner, Savaş Menteş, Çukurova Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi, Eylül 2022, s. 173–200.

[6] Ahmet Güç, “Kur’ân’da Kutsallık Anlayışı”, T.C. Uludağ Üniversitesi İlâhiyat Fakültesi Dergisi, Sayı: 9, Cilt: 9, 2000.

[7] David Glatt-Gilad, “How Many Years Were the Israelites in Egypt?”, www.thetorah.com/article/how-many-years-were-the-israelites-in-egypt

[8] Yıldız, a.g.e.; Mazhar Dündar, “Kur’ân’da İnsanları Hak Yoldan Saptıran Âmiller”, Ekev Akademi Dergisi, Sayı: 83, Yaz 2020.

[9] Yıldız, a.g.e.

[10] Bediüzzaman Said Nursî, Sözler, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 793.

[11] R. Buckminster Fuller, Untitled Epic Poem on the History of Industrialization, New York: Simon and Schuster, 1962, s. 227.

[12] Suat Yıldırım, Kur’ân-ı Hakîm’in Açıklamalı Meali, İstanbul: Define Yayınları, 2007, s. 689.

[13] Musa Kâzım Gülçür, “Firavunun ve Genel Özellikleri”, Yeni Ümit, Sayı: 92, 2011.

[14] A.g.e.

Dâr-ı dünya deli gönlüm gibi vîrân olsa,
Ne cihân olsa ne can olsa ne hicrân olsa
Kâşki sevdiğimi sevse kamû halk-ı cihân
Sözümüz cümle heman kıssa-i cânân olsa
Bir demir dâğı delip boynuna almak gibidir
Her kişi âşık olurdu eğer âsân olsa
Şâdmânım gam-ı yâr ile sevinmez bu kadar
Bir gedâ cümle cihan mülküne sultân olsa
Can atar karşı çıkar izzet eder ey Yahya
Hançer-i dilber ile bir sakınan cân olsa

Şiirin ilk beytinde dünyanın deli gönlüm gibi bir virane olmasını istiyorum. Zira bu dünya ayrılıklar yeridir. Can ve cânânın ayrıldığı ve hicranları tattığı bir acılar otağıdır. Bu sebepten dünyanın tarumar olmasını arzuluyorum. Yalnız bunu yüz yıllar sonra gelecek olan Ziya Paşa’nın “Âzâde kalırdım her derd ü gamdan / Ya dehre gelmesiydim, ya aklım olmasaydı” beytindeki gibi bir serzeniş zannetmeyin. Bu kadere sitem değil, ayrılık acısından kaynaklanan bir duygunun mısralar şeklinde tezahürüdür.
İkinci beyitte zaten derdim ortaya çıkıyor. Herkesin benim sevdiğimi sevmesini arzuluyorum. Onun bilinmesi, kalblerde yer etmesi, bütün gönüllere taht kurması için arzu ediyorum bunu.
Zira o Sevgili, bütün kalbler tarafından sevilecek kadar uludur. Yani bir gönül yetmez onu sevmeye. Onun güzelliği bütün yürekleri meftun edecek kadar parlak ve efsunkârdır…
Sözümüz her zaman böylece kıssa-i cânân olacak ve bu sevginin ışık şeklinde sözlerden ve gözlerden gönüllere nüfuz etmesi kolaylaşacaktır. Benim arzum da böylece gerçekleşecektir.
Evet, o öyle sevgilidir ki her an, her mevsim, her köşe ve bucakta anılmalı ve sözü sazı dilden dile dolaşmalıdır…
Burada kalbimdeki sevginin toplum içinde yayılmasını ve kalbimin içi gibi aşka âşina bir dünya istediğimin farkındasınız sanırım. Kalbimin dünya kadar büyümesini ve onun içindeki aşk tayflarının dünyaya yayılmasını bütün ruhumla temenni ediyorum.
Bunları bana söyleten duygu nedir? Elbette aşk… Mâşuğa olan sevdam ve yüreğimde onun için tutuşan vuslat ateşidir, hasretimdir.
Aşkın ne kadar zor bir duygu olduğunu herkes bilmez. Onu elde etmek kadar taşımak da zordur. Aşk öyle zorlu bir gönül kamaşması, yürek mayalanması, gönül kıvranışı ve kalb kavruluşudur ki bunu, “Bir demir dağı ortasından delip boyna geçirmek.” tasviriyle ancak anlatabildim. Bunu Zaloğlu Rüstem bile taşıyamaz.
Âşık çok zor bir işin altına girmiş bir babayiğit, bir gönül pehlivanıdır. Zaten beytin ikinci mısraında “Her kişi âşık olurdu eğer âsân (kolay) olsa.” diye bir haşiye düşüyorum. Bu dünyada bir kaidedir ki az olan şey kıymetli ve kıymetli olan şey de İlahî hikmet gereği azdır. Gerçek âşık da böyle az bulunan şeylerdendir işte.
İşte ben böyle yâr gamıyla sevinçliyim. Onun derdiyle mutluyum. Onun cihanlar çapında şöhret bulması ve her yerde isminin duyulması adına çektiğim çileler ile huzurluyum. Cihan mülkü verilen bir dilenci bile benim bu sevincim kadar bir mutluluk duyamaz.
Şiirin son beytinde kendime seslenerek şöyle diyorum: “Ey Yahya! Sevgilinin hançerinden, yani verdiği bu ızdıraptan sakınan bir can olsa karşı çıkar, namus meselesi yapar ve ölmeyi yeğ tutar. Çünkü sevgili için çekilen acılar, namus ve ar kadar değerli ve ulvîdir.
Bütün bu sözlerimi; kendimi tanıtmamdan, gazelimin açıklamasına kadar sizinle hoş sohbet olsun diye ele aldım, ama asıl meramım son devrin bülbülünün dilinde virdi olan,

“Kâşki sevdiğimi sevse kamû halk-ı cihân
Sözümüz cümle heman kıssa-i cânân olsa” beytimdir.

Kıssa-i cânân, bütün sohbetlerin can damarıdır. Onu yüreğinizin has köşesine bir söz sultanı gibi yerleştirin ve bir ömür her mev’izede yüreğiniz konuşsun, sohbet-i cânân etrafına nur yaysın.
Yoksa hak ve hakikatten uzak sohbetler nursuz olduğundan çevredekileri de gölgede bırakır, onların ruhlarına bir karabasan gibi çöker. Alvarlı Efe’nin münacatında söylediği gibi, bu incelikleri idrak edecek hüşyar gönüller, uyanık vicdanlar lazım. Bunu kavramak için düşüncede ter, yürekte fer gerek.
Elhasıl bunu anlayacak mızrabı kırık er gerek…

Globalleşmenin evrensellikten farklı olduğuna dikkat çeken uzmanlar, medeniyetlerin küresel mânâda etkinliğinin artmasının, evrenselleşmeyi getirmeyeceğini belirtmektedirler. Batı medeniyetinin son yüzyıllarda artan küresel etkinliğinin evrensel kabule dönüşmemesi buna örnek olarak verilmektedir. Bundan dolayı, toplumlardaki farklılıkları zenginlik olarak görme ve herkese açık ve kucaklayıcı bir tavır ile yaklaşmanın, toplumların kendi değer ve kültürlerine bir zararı olmayacaktır.

İnsanların ve farklı milletlerin arasında güçlü bağların kurulabilmesinin değerler üzerinden mümkün olabileceği, farklı düşünürler tarafından ortaya koyulmuştur. Fârâbî (872–950) bunun “insanlık” üzerinden olması gerektiğini düşünürken, İbn Haldun (1332–1406) “dayanışma”, Yahya ibn Adi (893–974) “muhakeme ve hikmet”, Kant (1724–1804) ise “olgunluk” ile olması gerektiği fikrindedir. Muhterem Hocaefendi ise özellikle “eğitim ve diyalog” faaliyetleriyle farklı kültürler ve medeniyetler arasında sağlam köprüler kurulabileceğini ifade etmektedir.

İslam’ın altın çağı olarak bilinen dönemlerinde, büyük mütefekkir ve bilim insanlarının, Çin ve Hindistan’dan Kuzey Afrika’ya, Endülüs üzerinden Avrupa’ya kültür, ilim ve medeniyet aktarımını çok hızlı ve etkili bir şekilde gerçekleştirdikleri bilinmektedir. Bu dönemlerde müminler, farklı hissiyat, mülahaza ve fikirleri saygıyla karşılamış, olabildiğince hoşgörüyle davranmışlardır. Bu yaklaşımın, İslam medeniyetinin herkesi kucaklayıcı bir anlayışla, dönemlerinin toplumları ve medeniyetleri ile girdikleri fıtrî diyaloglar ve etkileşimler sayesinde gerçekleştiği göze çarpmaktadır.

Toplumlar arasında farklılıklar olması kaçınılmazdır. Bununla birlikte, evrensel değerler ve hikmet eksenli dünya görüşü ortak noktalarında buluşularak diyaloğa geçebilecek yollar nazara alındığında bu farklılıkların bir sorun teşkil etmeyeceği aşikârdır. 19. yüzyılda yaşamış ve İslam hakkında eserler vermiş olan Sir John Glubb, “Hayatımın yarısından fazlasını Müslümanlarla geçirdim ve dinî mükellefiyetlerimizin onda dokuzunun aynı olduğunu keşfettim.”[1] demektedir. 20. yüzyıl aydınlarından ve yazarlarından Ruth Cranston ise, “Hristiyan Avrupa, bu karanlık ve kasvetli dönemde (Orta Çağ), unutulmuş bilgelik unsurlarını öğrenmek için Endülüs’e gelir ve Müslüman hocalardan ilim tahsil ederlerdi.”[2] tespitini paylaşmaktadır. Diyalog kanallarının açık ve güçlü tutulmasının dünya medeniyetlerine ve insanlığa çok pozitif katkıları olduğu, bazı düşünürler tarafından da dile getirilmektedir.[3]

Bu noktada medeniyetler arası köprüler kurabilmek adına ortaya konulan diyalog faaliyetleri, toplumsal ayrışma ve çatışmalara değil, barış ve huzura büyük katkı sağlayacaktır. Günümüzde yaşanan savaşların ve çatışmaların, diyalog eksikliği ve toplumların birbirlerine yabancılığından kaynaklandığını söylemek de mümkündür.

Göçmenlerin asimile olmadan entegre olmalarını, bunu da aktif diyalog yollarını kullanarak icra etmelerini tavsiye eden Hocaefendi’nin düşünceleri, bu minvalde büyük bir önem taşımaktadır: “… bizim diyalog vasıtasıyla yapmaya çalıştığımız şey de bir taraftan insanlık âlemindeki şiddet, düşmanlık, radikalizm, terör, savaş gibi olumsuzlukları gidererek dünyada sulh ve barışın hâkim olmasına katkıda bulunmak, diğer yandan da insanların farklı din ve kültürlere ait değerleri tanımaları ve istifade etmelerinin önündeki engelleri bertaraf etmektir. Biz, diyalog vasıtasıyla hem her yere gitmek, herkesle tanışmak ve bize ait evrensel insanî değerleri herkesle tanıştırmak, hem de başkalarının sahip olduğu güzelliklerden istifade etmek istiyoruz.”[4] Hizmet gönüllülerinin bulundukları ülkelerde bu mânâda ortaya koydukları gayretler ve projeler takdirle karşılanmaktadır.

İslam’ın altın çağında olduğu gibi, Müslümanların farklı kültürlerle diyalog hâlinde olması gerektiğinin önemine sürekli atıf yapan Hocaefendi hakkında, Çağdaş Bir Rönesans: Global Bir Medeniyet Dirilişi için Gülen’in Düşünceleri isimli kitabında bir dizi tespitlerde bulunan Süleyman Aşrati, “Hocaefendi’yi çağdaşlarından ayıran ve başarılı kılan özelliği, farklı fikirlere karşı açık olması ve her şeye rağmen diyalog çağrısı yapmasıdır.”[5]demektedir.

Medeniyetler Diyaloğu: Gülen’in İslamî Öğretisi ve Hümanist Söylem adlı eserin ön sözünde, Prof. Dr. Akbar Ahmed, “Gülen bize bütün dinlere mensup insanları ‘İlahî masaya’ davet eden ‘yeni bir ses’ sunmaktadır.”[6]demektedir. Kitabın müellifi Jill Carroll ise, Fethullah Gülen’in Medeniyetler Diyaloğu tezinin, insanî değerler, ahlakî onur, özgürlük, ideal insan ve toplum, eğitim ve sorumluluk anlayışı gibi hususların yaygınlaşması ve geniş kitleler tarafından kabul görmesi adına ne kadar önemli bir düşünce olduğunu ifade etmektedir.[7]

Diyalog yollarının hep açık tutulması ve güçlü bir entegrasyon yoluyla toplumlar arasındaki muhtemel çatışmalar azalacak ve daha sağlam ilişkiler ve köprülerin temelleri atılacaktır.

Dipnotlar

[1] “Hakperest Düşünürlerin Tasdikleri”, Çağlayan, Ekim 2023.

[2] “Hakperest Düşünürlerin Tasdikleri”, Çağlayan, Kasım 2023.

[3] Nur Kirabaev, Yuriy Pochta, Dialogue among Civilizations, Washington D.C.: The Council for Research in Values and Philosophy, 2010.

[4] M. Fethullah Gülen, “Hizmetin Başka Ekollerle Kıyaslanması”, Kırık Testi, 19 Aralık 2021, herkul.org/kirik-testi/hizmetin-baska-ekollerle-kiyaslanmasi/

[5] Sulayman Ashrati, A Contemporary Renaissance: Gulen’s Philisophy for a Global Revival of Civilization, New Jersey: Blue Dome Press, 2017, s. 94.

[6] B. Jill Carroll, Medeniyetler Diyalogu: Gülen’in İslamî Öğretisi ve Hümanist Söylem, İstanbul: Ufuk Yayınları, 2010, s. 15.

[7] A.g.e.

Bu mânâdaki firâsete işaret sadedinde, gayb ve şehadetin fasih lisanı Rûh-u Seyyidi’l-Enâm: اِتَّقُوا فِرَاسَةَ الْمُؤْمِنِ، فَإِنَّهُ يَنْظُرُ بنُورِ اللهِ “Mü’minin firâseti karşısında titreyin; zira o bakarken Allah’ın nûruyla bakar.”[1] Buyurur. Firâsetin, iman nûruyla yakından alâkasını gösterme bakımından يَا أَيُّهَا الَّذينَ آمَنُوا إِنْ تَتَّقُوا الله يَجْعَلْ لَكُمْ فُرْقَانًا “Ey iman edenler, eğer Allah’a karşı hep takvâ dairesi içinde bulunursanız, O size furkan (açık-kapalı, hakkı bâtıldan, doğruyu eğriden, iyiyi kötüden, güzeli çirkinden temyiz ve tefrik edecek bir kabîliyet, bir ışık) verir.” (Enfâl, 8/29) meâlindeki âyeti de burada zikretmek uygun olur zannederim.

َFirâset, ister yukarıdaki tarif ve izahlar çerçevesinde kalbin, Hazreti Allâmü’l-Guyûb’un ilim ve füyûzâtına açılması ve bu mazhariyete erenlerin, görüş, düşünce, karar ve hükümlerinde isabet kaydetmeleri şeklindeki yorumu ile; ister, bilgi birikimi, tecrübe, mümarese, sezi enginliği ve karakter bilgilerini değerlendirerek elde edilen neticeleriyle olsun, o tamamen bir mevhibe-i ilâhiyedir.. ve bu ilâhî mevhibeden en çok hissemend olanlar da, hiç şüphesiz -derecelerine göre- evliyâ, asfiyâ ve enbiyadır. Bunlar arasında ufuk firâset ise, heykel-i akl-ı evvel Hazreti Seyyidü’-Enbiyadır ki; Allah: إِنَّ في ذلِكَ لآيَاتٍ لِلْمُتَوَسِّمينَ “Keskin nazar firâset erbabı için elbette bunda ibretler vardır.” (Hicr, 15/75) beyanıyla, umum basiret, his ve idrak insanlarına işaret buyurmasına mukabil,

وَلَوْ نَشَاءُ لأرَيْنَاكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بسيمَاهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ في لَحْنِ الْقَوْلِ “Dileseydik onları sana (oldukları gibi) gösteriverirdik de simalarından hepsini tanır ve hepsini konuşma üsluplarından anlardın.” (Muhammed, 47/30) ferman-ı samedânisiyle o zirveler zirvesi firâset insanının açık farkına îmâda bulunmaktadır…

Firâset, imandaki iç derinlik, yakîndeki enginlik ölçüsünde daha bir kuvvetli ve keskin hâl alır. Hatta bazı hususî mazhariyetler sayesinde o, insan basîretinde Hak nazarının aynı tecellîsi olarak zuhûr eder ki; firâset etrafındaki müşahede ve söylenen sözler bunun çokça meydana geldiğini ve anlatılanların da mübalağa ve mücazefe olmadığını gösterir.

Ebû Saîdi’l-Harrâz: “Firâset ziyâsıyla temâşâ eden, Hak nazarıyla bakmış sayılır.” der.

Vâsıtî: “Firâset kalbte şimşek gibi çakıp, mukayyet bütün gayb âlemlerini aydınlatan ve insanoğlunu, topyekün varlığı, olduğu gibi görüp değerlendirme seviyesine yükselten ledünnî bir şuâdır.” tesbitinde bulunur.

Dârânî: “Firâset, nefsin derinliklerinin keşfi ve gaybın ayân, pinhânın da nihân olmasıdır.” yorumuyla yaklaşır konuya.

Şah-ı Kirmânî: “İnsan, haramlara karşı gözünü kapar, şehevânî duygulardan elini-eteğini çeker; iç dünyasını murakabe ile, dış âlemini de Sünnet-i Seniyye’nin ihyasıyla onarır ve her zaman helâl dairesinde kalabilirse, böyle biri firâsetinde asla yanılmaz.” hatırlatmasını yapar.

Bunların hemen hepsi de, iman sayesinde inkişaf eden firâsetlerdir.. ve bunlarda yanılma payı da oldukça azdır. Gördüren O ve gören gözler de O’ndansa, niye yanılsınlar ki..!

Allah Rasûlü’nün, şahısları çok iyi tanıyıp, herkesi yerli yerinde istihdamında, Rabbinin O’na bu tür ihsanı söz konusu olduğu gibi, Hz. Ebû Bekir, Hz. Ömer, Hz. Osman ve Hz. Ali’nin kerâmetvârî pek çok tesbit, teşhis ve takdirlerinde de aynı ikram-ı ilâhî bahis mevzuudur.. ve o hususlarla alâkalı firâsetleri ifade etmek için kocaman mücelletler ister.

Ayrıca, aklın ve ruhun hikmet-i vücûduyla alâkalı ve bazı kimselerin ileride yapacakları iyiliklerden ötürü, avans nev’inden onların mazhar oldukları ve olacakları firâsetler de vardır ki, bunlara, sebeplerinden evvel “Müsebbibü’l-Esbab”ın hususî iltifatı nazarıyla bakılabilir.

Şimdi İbn Mes’ûd’un beyanı içinde bunlardan örnek olarak bir kaçını zikredelim:

1) Mısır Azizi ki, Hz. Yusuf için:

أَكْرِمي مَثْويهُ عَسى أَنْ يَنْفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا “Ona güzel bak ve hoş tut; ümit edilir ki, bize faydası dokunur veya evlat ediniriz.” (Yûsuf, 12/21) demişti.

2) Şuayb’ın (as) kızı ki, Hz. Mûsâ hakkında:

يَا أَبَتِ اسْتَأْجرْهُ إِنَّ خَيْرَ مَنِ اسْتَأْجَرْتَ الْقَوِيُّ الأمينُ “Babacığım!, bunu işçi olarak tut, zira senin çalıştıracağın en en iyi adam, böyle kuvvetli ve güvenli biri olmalıdır.” (Kasas, 28/26) tesbitinde bulunmuştu.

3) Firavun’un zevcesi ki, Hz. Mûsâ’yı ırmakta bulunca:

قُرَّتُ عَيْنٍ لي وَلَكَ لاَ تَقْتُلُوهُ عَسى أَنْ يَنْفَعَنَا أَوْ نَتَّخِذَهُ وَلَدًا “Sana ve bana göz aydınlığı.. öldürmeyin; bize faydalı olacağı ümit edilir. Ya da onu evlat ediniriz.” (Kasas, 28/9) firâsetini göstermişti.

Bir de, riyâzet; açlık, susuzluk, uykusuzluk ve çile çekmekle elde edilen firâset vardır ki, böyle bir firâsetin bilhassa iman ve amel-i salihe iktiran etmeyenine istidraç nazarıyla da bakılabilir. Bu kabîl sezi ve keşiflerde, mü’min-müşrik, Müslüman-Hristiyan, veli-rahip farketmez; heskes belli şeyler sezebilir.

Bundan başka bazıları, şekil ve kıyafetten hüküm istinbatını da firâset içinde mütalâa etmişlerdir ki, böyle bir sezi, hangi mânâya gelirse gelsin, tasavvuftaki firâsetle alâkasının olmadığı bedîhîdir.

اَللهُمَّ اتِ نَفْسي تَقْويهَا وَزَكِّهَا أَنْتَ خَيْرُ مَنْ زَكَّاهَا أَنْتَ وَلِيُّهَا وَمَوْليهَا.[2] وَصَلِّ وَسَلِّمْ عَلى رَسُولِكَ وَصَفِيِّكَ الْمُصْطَفى وَعَلى الِهِ وَأَصْحَابهِ.

[1] Tirmîzî, Tefsiru’l-kur’ân (15) 6; et-Taberânî, el-Mu’cemü’l-kebîr 8/12

[2] Müslim, zikr 73; Nesâî, istiâze 13, 65; Müsned 4/371, 6/209

            Bu teori, 1965’te Arno Penzias ve Robert Wilson isimli radyo astronomların Kozmik Arka Plan Radyasyonunu keşfetmeleriyle[2] miadını doldurdu ve bilim insanları tarafından halının altına süpürüldü. Günümüzde Büyük Patlama Teorisi’ni sorgulayan bilim insanlarına rastlamak zor, fakat Büyük Patlama’nın nasıl olduğu konusunda ciddi tartışmalara şahit oluyoruz. Aslında “Büyük Patlama” ifadesi astrofizikçilerin hoşlanmadığı bir tabir, çünkü bu ifade akıllarda âdeta bir fişeğin veya dinamit lokumunun patlaması gibi bir senaryoyu çağrıştırıyor. Hâlbuki, Büyük Patlama olarak tanımlanan olay, uzay-zamanın bir anda meydana gelmesi ve korkunç bir hızla genişlemesidir. Fizikçilerin en çok kafasını karıştıran husus şudur: Yapılan modellerde, geriye doğru gidildiğinde, uzay-zaman, Planck sınırı denilen bir limitin altına düşmektedir. Planck sınırı, boyutlara matematiksel bir limit belirler ve bir şeyin hacminin bu limitten daha küçük olamayacağını söyler. Planck uzunluğu (ℓP) 1.616255 (18) × 10−35 m denklemiyle belirlenmiştir.[3] Bu ne anlama gelmektedir? İçinde bulunduğumuz 92 milyar ışık yılı çapında ve iki trilyon galaksi barındırdığı tahmin edilen kâinatımızın, 13,8 milyar yıl önce, Planck sınırından daha küçük bir mekânın içine sıkıştırılmış olduğu anlamına gelir. İşin daha enteresan tarafı, bu noktada hacim yoktur, sıcaklık ve yoğunluk sonsuz olarak tarif edilir. Büyük Patlama anındaki bu noktaya “tekillik” (singularity) adı verilir. İşte, fizikçilerin işin içinden çıkamadığı nokta budur. Çünkü tekillik kavramının bilinen fizik kanunlarıyla açıklanması mümkün değildir.

            Kâinatın yaratılışındaki bilimsel muamma bununla da sınırlı değildir. Nasıl ki mekân geçmişte bir tekillik içine sıkışmaktadır, zaman da aynı tekilliğin içinde yok olmaktadır. Yine Max Planck’ın zamanla ilgili öne sürdüğü matematiksel bir denkleme göre, en kısa zaman birimi 10⁻⁴³ saniyedir. Dolayısıyla zamanın bu limitin altına düşmesi, bildiğimiz kanunlar çerçevesinde mümkün değildir. Bütün bunlar bize kâinatın, yani uzay-zamanın bir başlangıcı olduğunu, yani yaratıldığını gösterir. Bu sebeple, modern fizikçilerin çoğu, uzayın sonsuz bir boşluk olmadığını, kapalı bir sistem olduğunu ve kâinatta belirli bir miktarda madde olduğunu söylerler. Hatta kâinatta 10⁸² atom olduğu tahmin edilmektedir.[4] Dolayısıyla güncel veriler ışığında, kâinatın belirli bir büyüklükte olduğunu, sürekli artan bir hızla genişlediğini, maddenin sınırlı bir miktarda olduğunu ve kâinatın zamanda bir başlangıcı olduğunu söyleyebiliriz.

            Bu durumda, özelikle son zamanlarda, Büyük Patlama’nın nasıl olduğu konusunda ortaya çıkan tartışmaların kaynağı nedir? Bilim, Yaradan’ın varlığını deneysel yöntemlerle ispatlamaktan acizdir, çünkü fizik ötesi bir varlığı fizik kanunlarıyla test etmemiz mümkün değildir. Bununla birlikte bilim, meydana gelen her hadiseyi illiyet prensibine göre araştırır. Dolayısıyla, günümüzde bu sebebin ne olduğu araştırılmaya devam edilmektedir. Tabiî, bu araştırmalar bazı insanların bilim kurgu tadında diyebileceğimiz tezler öne sürmelerine de sebep olmaktadır. Bunlardan bir tanesi, uzayın sonsuz bir mekân olduğunu ve Büyük Patlama’nın bu boşluk içinde bir kuantum dalgalanmasıyla meydana geldiğini iddia etmektedir.[5] Aslında bu iddiayı bilimsel verilerle desteklemek imkânsızdır. Sonsuz bir boşlukta meydana gelen kuantum dalgalanmalarıyla genişlemeye başlayan bir kâinat modelinin, güncel bilimsel verilere göre temelsiz olduğu gösterilebilir:

1. Uzay-zamanın sonsuz olması mümkün değildir, çünkü uzayı bir küre veya daire olarak düşünürsek, boyutlarını ne kadar büyütürsek büyütelim, her zaman bir yarı çapı olacaktır. Yarı çapı olan nesneler sonsuz olamaz.
2. Zaman sonsuz olsaydı, yani bir başlangıcı olmasaydı, ezelden günümüze gelmemiz mümkün olmazdı, çünkü hayalen zamanda geriye doğru bir yolculuk yaparsak, hiçbir zaman bir başlangıca ulaşamayacağımız için, oradan da bugüne gelmemiz mümkün olmayacaktır.
3. Kuantum dalgalanmaları, uzay-zaman dediğimiz maddî âlemin içinde ortaya çıkmaktadır, yani uzay-zamanın olmadığı bir ortamda, kuantum dalgalanmalarından söz edilemez. İlaveten, bu dalgalanmalarda Einstein’ın E=mc²denklemine göre, enerji maddeye dönüşmekte, fakat ortaya çıkan paracıklar, antiparçacıklarıyla beraber yaratıldıkları için anında birbirini iptal etmektedirler. Yani çift yaratılan bu parçacıklar varlıklarını sürdürememekte, tekrar enerjiye dönüşmektedirler.
4. Büyük Patlama modelleri, uzay-zamanın bu hadiseden sonra yaratıldığını, dolayısıyla, bundan önce bir uzay boşluğundan bahsetmenin mümkün olmadığını gösteriyor. Dolayısıyla, kâinatın sonsuz bir boşluktan ibaret olduğu tezini fizik bilimi, felsefe veya teolojik prensipler açısından teyit etmek mümkün değildir.

            Sonsuz boşluk tezinin dışında, son zamanlarda insanların fantastik senaryolardan hoşlanmaları sebebiyle popüler hâle getirilen Çoklu Kâinat (Multiverse) ve Paralel Evrenler teorileri de zaman zaman gündeme gelmektedir. Bu teorileri bilimsel verilerle desteklememiz mümkün değildir. Bizim kâinatımızın dışında milyarlarca kâinat olsa da kozalitenin getirdiği, “her sonucun bir sebebi olmalı” prensibi, bilim insanlarının işini kolaylaştırmak yerine zorlaştıracaktır. Çünkü felsefî düşünce prensipleri, gerçek sonsuzluğun mümkün olmadığını, yani set hâlindeki nesnelerin sonsuz sayıda olmayacağını söylüyor. Sonsuzluk, matematiksel bir kavramdır; rakamları sonsuza kadar sıralayabiliriz, fakat rakamlar soyut şeylerdir, yani haricî vücutları yoktur. Dolayısıyla maddî âlemde gerçek anlamda düzgün ve çizgisel (lineer) bir sonsuzluktan bahsetmemiz mümkün değildir. Neticede belirli bir sayıda kâinat olacaktır ve bu kâinatlara da bir başlangıç, yani bir sebep gerekecektir. İşte o sebep, bütün sebepleri var eden, fakat kendi varlığına sebep gerekmeyen, ezelî ve ebedî bir varlık olmalıdır. Bu varlık madde gibi mümkün değil, vacip olmalı, yani varlığı gerekli olmalıdır.

            Bizler içinde bulunduğumuz kâinatı “gözlemlenebilen evren” olarak tanımlıyoruz, yani kendi kâinatımızın bile ne kadar büyük olduğunu bilmiyoruz. Bildiğimiz şu ki, kâinat sonsuz değil, fakat sınırı da yok. Bu durumda ışık hızına yakın bir hızla seyahat edebilen bir teknoloji geliştirirseniz ve kâinatın sınırını bulmaya karar verirseniz, dünyayı terk eden uzay aracınızın, düz bir çizgide milyarlarca yıl seyahat ettikten sonra, bir gün yine dünyaya döndüğünü görebilirsiniz. Bu bakış açısıyla, bir kürenin yüzeyinde dolaştıktan sonra aynı noktaya dönmek muhtemeldir.

            Peki, Büyük Patlama’dan önce madde veya enerjiden oluşmuş bir şeyin varlığından söz edilebilir mi? Kur’ân-ı Kerim, Hud sûresinin 7. âyetinde, kâinatın altı safhada yaratıldığını, bu yaratılıştan önce, Allah’ın (celle celâluhu) Arş’ının akıcı bir maddenin üzerinde olduğunu bildiriyor. Bu maddenin ne olduğunu bilemiyoruz. Bediüzzaman Hazretlerinin “esir” dediği bu madde, Büyük Patlama modelleri temel alındığında, bir nevi enerji plazması olabilir.          Dolayısıyla, Büyük Patlama ile kâinatın yaratılmasına vesile olan ve mahiyetini bilemediğimiz bu madde, Arş’ın altında yaratılan akıcı bir enerji plazması olabilir. Modern bilim, uzay-zamanın varlık âlemine gelmesine sebep olan bu enerjinin ne olduğunu henüz keşfedebilmiş değildir. Ancak herkesin bileceği gibi, patlama olarak tarif edilen (kontrolsüz, dengesiz bir güç) bir hadiseyle sadece kaos, düzensizlik ve enkaz ortaya çıkar. Kâinatın Büyük Patlama ile başlayan yaratılmasında ise her şey yerli yerine oturmakta, bütün fizikî sabiteler ve olması gereken parametreler çok hassas ayarlar şeklinde, belli bir hedefe doğru, her an Rabbimizin iradesi ve kudretiyle tecelli etmesiyle varlık sahnesinde görülmektedir. Atomaltı parçacıklarının yaratılmasından, atom, molekül ve kompleks organik moleküllere, yıldızlardan galaksilere kadar hassas şekilde ayarlanan böyle bir patlamaya tesadüfen oluşmuştur demek makul değildir.

Dipnotlar

[1] “Big bang theory is introduced – 1927”, www.pbs.org/wgbh/aso/databank/entries/dp27bi.html

[2] “Cosmic Background Microwave Radiation”, www.esa.int/Science_Exploration/Space_Science/Herschel/Cosmic_Microwave_Background_CMB_radiation

[3] Frank Wilczek, “On Absolute Units, I: Choices”, Physics Today, 2005, 58 (10): 12–13.

[4] “How many atoms are there in the Universe?”, www.universetoday.com/36302/atoms-in-the-universe/

[5] Mohammad Reza Pahlavani, Selected Topics in Applications of Quantum Mechanics, 2015.

Usul adımlarda körpe yolculuğum
Ummandan habersiz arkımda
Güneşimin tutulduğu çatlak çatlak ufuklar
İpi kopuk tespih gibi dizilince ardımda
Derdim kadar âmîn biriktirdim avucumda
Geçtiğim yollar aklıma Mekke’ni getirdiler

Hicrete niyet gönlümde ne var ise
Suskun sahiller gibi intizar eyleyip durdu
Köpürdü dalga dalga içimdeki duygular
Vardı gözlerime seddini kurdu
Dağlara zimmetli kışlarım
Bahar özleminde neden dua olurdu
Efendim suallerim kurudu cevap dolu nurunda
Ellerimden tutarak yolunu gözlediler

Vuslatın kıskandığı özlem
Çehrende güneşleri kuşanmış nazarın
Değseydi ah ne olur bir kere garipnameme
Kim bilir ne kadar da şenlenirdi mahşerim
Semtime taşınırdı yeniden bir bir
Bir mecnun gibi kovulmuş hayallerim
Yokluğunda yaşlarım hep Seni düşlediler

Kilitli kapıların yüzümdeki azarı
Kırık kalbimde topladı gül kokusunu
Bahçıvanın elindeki nasırdan anladım
Çilenin efkârın göklerdeki süsünü
Yalnız akşamların ikna olmadığı zamanlar
Köşelerden topladığım en temiz hâlimle
Oturunca bir rahle-i tedrise
İnşirahın mülkünde adını söylediler

Her yüzde çizgi çizgi aydınlık
Günleri mevsimlere taşıyıp durur
Hangi yüzde bir ümit meşalesi varsa
Orada senden bir iz bulunur
Sabra sorulan şükür gibi ayansın
Nakış nakış yüzlerde perdesiz beyansın
Çileye de derde de adın değsin yeter
Selamete kavuşur ufuk serpmesi gözler
Hasretinle çöllere dönen bütün ummanlar
Yaşlarını bir gönle ısmarlayıp gittiler

Hayatlar deruhte olmuş yaşadığın hayatta
Zıllindedir Hak dostları miracında Efendim
Hazreti Cebrail kalınca geride
Ayağının altında zamanlar yitik
Mekânların adı suya yazılmış
Suyun yemini gözlerinden bir damla
Ümmetin adına tek hayat olmuş
Mekândan adın ile sıyrılan canlar
Çocuklara adını çığlık çığlık verdiler

Zübeyr gibi sokakları adımlarken fırtına
Satır satır rüzgârla iç çektiler
Adına kınalanan bu âlemde günlerim
Kumların ezberinde çöllerimde gezdiler
Boğazımda düğümlenince Zeynebî hasretler
Fatıma soluklarıyla sokaklara düştüler
Hangi Mekkeliye sorsam çileni
Sokak sokak seni gösterdiler

Azığımın çilesi bohçamdaki yırtıktan
Yürüdüğüm yollar kadar zahirdir
Endişemden nedamete yol bulan sular
Yâr diyen sözlerimden gözlere kadar
Ağlayışın Muaz’daki resmidir