“Sen tecelli eylemezsin perdede ben var iken,

Şart-ı izhar-ı vücudundur adîm olmak bana.” (Gavsî)

Evet, istiğrak ve heymân halinde bile olsa, “ben” diyene bütün verâların kapıları kapanır; yukarıdan aşağıya şefkat tokatları inip kalkmaya başlar.. ve Sonsuz karşısında kendini sıfırlamaya gitmeyen böyle tali’sizler cebrî sıfırlanmaya tabi tutulurlar. Evet, “Nefy-i nefy ispattır.”, “Yok yok olsa var olur.” disiplinleri açısından, acz ü fakr sistemine göre hareket edilmediği takdirde, farkına varmadan insan bir yokluk çağlayanınakapılır gider de bir daha geriye dönemez.

Hakk’a kulluk mülahazasıyla, insanın konumu da işte bundan ibarettir. O, vicdanında hiçliğini duyup hissettiği ölçüde marifet, muhabbet ve zevk-i ruhânî ufkuna açılmış olur ve Hakk’ın mücellâ bir aynası haline gelir. Aksine, enaniyetle köpürüp, gurur ve kibirle gümleyedurunca da iç içe küsûflar yaşar ve şeytanın mel’abesi haline gelir. Böylesi kahredici bir duruma düşmemek için daha baştan geçilecek şeylerden geçilmeli ve seçilecek şeyler de Hak disiplinlerine göre isabetli seçilmelidir ki insan uzak yakın yarınlar itibarıyla âh u vâha düşmesin. İbrahim Hakkı hazretleri bu hususu şöyle noktalar:

“Az ye, az uyu, az iç!..

Ten mezbelesinden vazgeç!..

Dil gülşenine göç!..

Mevlâ görelim neyler,

Neylerse güzel eyler.”

Emir Buharî ise:

“Der tarîk-i Nakşibendî lâzım âmed çâr terk:

Terk-i dünya, terk-i ukbâ, terk-i hestî, terk-i terk.”

der; nefse bakan yönüyle dünyayı da, ukbâyı da, kendini de ve terk mülahazasını da kafadan silip atarak O’na teveccühü salıklar.

Onun bu oldukça çetin güzergâh disiplinlerine mukabil, yaşadığı çağa göre asrın sözcüsü, acz ü fakr, şevk u şükür, tefekkür ve şefkat düsturlarını nazara verir; “Der tarîk-i acz-mendî, lâzım âmed çâr çîz / Fakr-ı mutlak, acz-i mutlak, şükr-ü mutlak, şevk-i mutlak, ey aziz!” diyerek konuyu teshîl edici bir kısım esaslarla dillendirir.

“Kadd-i yâre kimisi ar’ar demiş, kimi elif,

Cümlenin maksûdu bir amma rivayet muhtelif.” (Muhibbî)

fehvasınca, kendimizi doğru okumaya, kendimizle yüzleşmeye ve Hak karşısında konumumuzu belirlemeye mâtuf söylenmiş her söz, lâl ü güher bir beyandır. Bu beyanlarladır ki, kalb, hayatını ihsan mülahazalarına bağlı sürdürür ve nurlanır.. insan, Hak karşısında konumuyla mütenasip durumunu korumuş olur.. bu yolda sık sık kendini analizlere tabi tutar.. kirli ve nurlu yanlarıyla kendini doğru okur.. isten-pastan arınma ameliyeleriyle oturur-kalkar.. üzerine yoğunlaştığı bu tür hamle ve aksiyonlarla başkalarının isini-pasını görmez, görse de onlarla meşgul olmaz. Yerinde Niyazî-i Mısrî gibi:

“Bir ticaret yapmadım, nakd-i ömrüm oldu heba,

Yola geldim, lâkin göçmüş cümle kervan bîhaber;

Ağlayıp, nâlân edip, düştüm yola tenhâ, garip,

Dîde giryan, sîne püryan, akıl hayran, bîhaber.”

der, inler. Yerinde Leyla Hanım içtenliğiyle,

“Hevâ-i nefsime uydum pek çok günah ettim,

Huzura hangi yüzle varayım ya Resûlallah!..”

sözleriyle kendini yerden yere vurur ve sızlar. Yerinde Alvar İmamı M. Lütfî Efendi derinliğiyle,

“Ne ilmim var ne a’mâlim / Ne hayr u tâate kaldı mecâlim,

Garîk-i isyanım, çoktur vebâlim / Acep rûz-i cezâda n’ola hâlim.”

inkisarıyla içini döker ve sızlanır.

Ve bu konuda “حَاسِبُوا أَنْفُسَكُمْ…” mülahazasıyla iç döküp sızlamış daha niceleri…

Biz şimdilik tevbeden inâbeye, inâbeden evbeye koşup duran bu âbide şahsiyetlerle konuyu noktalayarak, حَسَنَاتُ الْأَبْرَارِ سَيِّئَاتُ الْمُقَرَّبِينَ hâliyle hâllenmiş erbâb-ı kemâlin hâlini temaşaya yönelmek istiyoruz. Tevfîk Allah’tan!..

Sızlasa hasretle yüreğim durmadan,
Gönlümdeki çiçekleri soldurmadan;
Asla bir ağyâr kuruntusu kurmadan,
Gönlümdeki çiçekleri soldurmadan.

Aksın nurun gönlüme, sinem parlasın,
Aşkının ateşiyle ciğerim yansın;
Zerrât-ı vücudum her an Sen’i ansın,
Aşkının ateşiyle ciğerim yansın.

Efkârım Sana doğru uçan kuş olsun,
Şevkin bir kor kesilip içime dolsun;
İhsaslarım hep reca hissiyle coşsun,
Şevkin bir kor kesilip içime dolsun.

Şu gönül aşkının ateşine hasret,
Aşk ateşiyle teveccühünü lütfet!..
Bu kıtmîr bendene o biricik nimet,
Aşk ateşiyle teveccühünü lütfet!..
***

“Sığmam dedi Hak arz u semaya,

Kenzen bilindi dil madeninden.”

Cenâb-ı Zât-ı Bârî’i bu kıstaslar çerçevesinde bilmek ve bu bilme rasathanesiyle, görülüyor olma ihsasından görüyor olma ufkuna müteveccih bulunmak gaye-i insan-ı kâmil olagelmiştir. Bazıları, iradelerinin hakkını vererek azm u ikdamla bu ufka ermeyi sürekli heceler durur.. bazıları bir kısım ekstra vâridâtla o rüya ile oturur kalkar.. bazıları da gönüllerinde pırıl pırıl parıldayıp duran aşk u iştiyak eksenli marifet, muhabbet ve zevk-i ruhânî heyecanıyla hep dil döker;

“Ya Rab, belâ-yı aşkınla kıl mübtelâ beni,

Bir an belâ-yı aşktan eyleme cüdâ beni!..”

der, inler.

Sermest-i câm-ı aşk olan heymân ehlinin âh u efgânı daha bir derin ve müteşâbih beyanlara açık engin bir ufuktur. Bunlarda hal ve zevk önde, sübjektif mülahazalar vird-i zeban, ihtisâsât-ı hususiye mütemadi eksen; yürürler mest ü mahmur sermestler güzergâhında. Bunların halleri itibarıyla, arşiyelerinde tecelliyât-ı vücûdiye his ve zevki, ferşiyelerinde zuhûrât-ı şuhûdiye ihsas ve ihtisası söz konusudur ki onların zevk ufku nazara alınmadan haklarında kesilip biçilen hükümlerde çok defa yanılmalar olmuştur.

Ufkumuzu aşan bu tür engin konularda, sükût hikmetini intihapla, bir hak dostunun beyanı çerçevesinde “نَسْأَلُ اللهَ اَنْ يَجْعَلَنَا مِنْ أَهْلِ الْقَلْبِ السَّلِيمِ” deyip^[1], gaybî imanın ıtlakı derinliğine yönelerek, “عَلَيْكُمْ بِسُنَّتِي وَسُنَّةِ الخُلَفَاءِ الرَّاشِدِينَ الْمَهْدِيِّينَ” beyân-ı nebevîsi^[2]pusulasına göre hareket etmek tercihimiz olmalıdır.

Yeniden esas konuya dönecek olursak; hak erlerinden bazıları, sadece ism-i a’zam mazharı hususî bir kısım eşhâsa “latîfe-i rabbâniye erbabı” diyegelmişler.. diğer bir kısım müşahede erbabı, kasdî ve iradî dünya ve mâfîhâyı gözden çıkarıp “Dû cihandan el yudum, pes hânümânım kalmadı…” deyip mâsivâ adına her şeye bütün bütün kapanan, “fenâ fillâh-beka billâh-maallah” zirvelerinde kanat çırpan koç yiğitleri o paye ile serfiraz görmüşler.. diğer bir kısım kalb erbabı hak aşinaları ise, bütün bu ufukların da ötelerine himmetlerini tevcih ederek, peygamberler yolu sayılan îsâr ruhu alaşımlı “fenâ fi’l-vazife, fenâ fi’l-hizmet” felsefesiyle, yaşamayı yaşatmaya bağlamış; Hakk’ı duyurma aşk u heyecanıyla, O’nu tanıtıp sevdirmeyi gaye-i hayal edinerek, bütün dünyevîliklerin yanında, Cennet’i, huriyi, gılmânı, sarayı/sarayları ve çağlayıp duran şeker-şerbet ırmakları görmeyecek şekilde, “حَبِّبُوا اللَّهَ إِلَى عِبَادِهِ يُحْبِبْكُمُ اللَّهُ” “Tanıtın ve sevdirin Allah’ı kullarına ki sevsin O da sizi!..”^[3] vird-i zebanları, yürümüşler önlerindeki kandan-irinden deryalara rağmen bu mefkûre-i mübecceleye doğru. Ve işte hayvaniyetten sıyrılıp kalb ve ruh ufkunda bitmeyen bir maraton içinde bulunan Hak kapısının gerçek kalb ehli sâdık bendeleri de bunlardır.

Bu kategorilerdeki latîfe-i rabbâniye ve onun dilini anlayan erbâb-ı marifet, bir kısım duyuş, seziş, ihsas ve ihtisas farklılıklarına rağmen hepsi de vuslata koşan aşk u iştiyak soluklu cins insanlardır. Farklılık biraz kaderî donanım, kaynak belirleme firâseti ve iradelerin hakkını vermek ile alakalıdır.. ve hepsini de makul bir mahmile bina etmek mümkündür. Elverir ki insaf mülahazası göz ardı edilmesin. Ne var ki, kalbîhayatları itibarıyla hatm u tab’ yaşayan, sırtları güneşe dönük, gölgelerine takılan kimseler bunlardan hiçbir şey anlamazlar; anlama cehtleri de yoktur. Zira gözleri, görülecek şeylerde dağınık; kulakları hevâî ve nefsânî hırıltılarla mâlemâl; kalbleri şeytanî şerarelerle ritimsiz ve muhakemeleri de bu müsellesin tesirinde muvazenesiz ve mizansızdır. Bunlar bir yana, günümüzde, “kalb ve ruh” deyip tasavvuf mırıldananların çoğu da ruhsuzluk akıntısına kapılmış, düz yolda dökülüp yollarda kalmış, ad-unvan delisi tarîk-zedelerden ibarettir. Bu itibarla da bu hususları gaye-i hayal yapma bir yana, duyup işitmek bile istememektedirler. İstemezler de, zira onlar çoktan o mesele-i kudsiyeyi kendi iç boşlukları seviyesine indirmiş dûn himmet bedbahtlar durumuna düşmüşlerdir; düşmüşlerdir çünkü bunlar dinin temel kurallarını hiçbir zaman tam sindirememiş, ilimlerini marifetle taçlandıramamış, marifetlerini aşk u iştiyak-ı likaullahla derinleştirememiş taklitçi bir kısım tali’sizlerdir. Böylelerinden meâlîye müteallik meselelere alâka ve merak beklemek de beyhudedir.

Evet, nefis ve cismâniyet zulmetleri içinde ömür tüketen biri, ne iç dünyasında (enfüs) ne de âfâkta hiçbir şeyi olduğu gibi göremez.. doğru okuyamaz.. kalb ve ruh ufku nedir, onu asla bilemez.. hele sır zirvesine katiyen akıl erdiremez.. daha ötesini ise rüyasında bile göremez. Bunları görme, anlama, değerlendirme izâfî planda Hazreti Ruh-u Seyyidi’l-Enâm’a (s.a.s) ittiba-ı etemme ve nefsine tercih ölçüsünde O’na karşı duyulan alâkaya vabestedir; bunlar, kabiliyetlerin farklılığı nispetinde mütefâvit duyuş ve sezişlerle de olsa “kâb-ı kavseyni ev ednâ” gölgesinde duyulabilecek bir kısım ekstra mevâhib-i ledünniyedir. İç ihsas ve ihtisaslarıyla bu ufka müteveccih olanlar kalbleri itibarıyla dipdiri; her zaman ciddî bir metafizik gerilim içinde ve sürekli “Hû” kelimesiyle soluk alıp vermektedirler.

Böyle bir mazhariyeti ihraz edenlerin sineleri her zaman marifet ve muhabbetle çarpar.. ruh, eşya ve hadiselerin çehresinde esmâ-i ilâhiyenin tecellilerini müşahede ile sermest yaşar.. sır, sıfât-ı sübhâniyeyi teemmül ve tedebbürle daha ötelere açılma gerilimi içine girer.. ve bütün letâif, bulunduğu bunları temaşa rasathanesinde, “Zât-ı Baht” mülahazalarına dalarakلاَ تُدْرِكُهُ الْأَبْصَارُ وَهُوَ يُدْرِكُ الْأَبْصَارَ “Basar ve basiretler O’nu mahiyet-i nefsü’l-emriyesine muvafık şekilde ihâta edemez, ama O eder.” (En’âm sûresi, 6/103) hakikatiyle hayret ve heymân soluklamaya durur. Zaten Söz Sultanı, sözleri en âlî beyanların sultanı da “Tefekkür buraya kadar!..”demiyor mu?!.^[4]

Bunları iç dünyalarında duyup yaşayanlar, Ehl-i Sünnet ve Cemaat’in muhkem ve müsellem düsturlarıyla makul belli mahmillere bina ederek, hep tazimle nefes alıp vermiş, takdisle soluklanmış, temkinle مَا عَرَفْنَاكَ حَقَّ مَعْرِفَتِكَ demiş ve haşyetle iki büklüm yaşamışlardır.

[1]“Allah’ın bizi selim kalb sahiplerinden kılmasını dileriz.”

[2]“Benim sünnetimden (yolumdan) ve benden sonra hidayet üzere doğru yolda giden halifelerimin yolundan ayrılmayın.” (Ebû Davud, sünnet 6; Tirmizî, ilim 16).

[3]Taberânî, el-Mu’cemü’l-Vasît8/90-91.

[4]Bkz. Ebu’ş-Şeyh, el-Azame1/240.

Dünyamızı çepeçevre saran atmosferi düşünelim. Oksijen, Allah’ın ağaçları veya yeşil bitkileri vesile ederek devamlı yarattığı bir gazdır. Oksijen Allah’ın koyduğu difüzyon kanunuyla atmosferde, eşit yoğunlukta yayılır. Difüzyon kanunu olmasaydı, bazı yerlerde oksijen fazlalığı, bazı yerlerde de oksijen eksikliği sebebiyle problemler ortaya çıkacaktı. Bediüzzaman Hazretleri, havadaki bu difüzyon kanununa, “müteharrik havanın müteharrik zerresi” ifadesi ile dikkat çekmektedir.

Kan ve diğer vücut sıvılarındaki maddelerin difüzyonu da bilinen bir gerçektir. Bunun en önemli örneği, hayati beden sıvısı kanda gerçekleşir. Mesela nefes aldığımızda, akciğer keseciklerine doldurduğumuz hava içinde bulunan oksijen zerreleri, Allah’ın onlara verdiği difüzyon kabiliyeti sayesinde, hava ile kan arasındaki zarlara rağmen, kolaylıkla havadan kana geçebilir. Oksijen kana geçtikten sonra, kalp ve damarların kanı bedende dolaştırmasının da katkısıyla temiz kanın her tarafına eşit olarak yayılır. Temiz kandaki oksijen konsantrasyonu veya basıncı her yerde aynıdır. İster beyin damarlarından isterseniz bacak damarlarından kan alın, durum değişmez.  Sadece temiz kan ile kirli kan arasında fark vardır ki bu da zaten gerekli olan bir farklılıktır.

Oksijen de su gibi, ekmek gibi paralı olsaydı ne yapardık? Kendisine sonsuz şükürler olsun ki Allah (celle celaluhu), oksijeni difüzyon kanunuyla yeryüzünün her tarafına ulaştırıyor. Rahmetiyle, her canlının hayatının devam etmesi için gerekli şartları, her an yaratmaya devam ediyor.

Difüzyon o kadar mucizevi bir olaydır ki kanda şeker, aminoasit,  sodyum, kalsiyum, klor gibi maddeler hep eşit olarak dağılmışlardır. Yemek yedikten sonra gıdalar önce mide ve bağırsaklarımızda sindirilir, hemen hemen eşit parçalara ayrılır. Gıdalarda derç edilen gıda zerreleri, elementler ve diğer maddeler, difüzyon kanunuyla kanda eşit olarak dağıtılır.

Zerreler (atomaltı parçacıklar, atomlar, moleküller) havada veya suda hareketsiz durmaz. Devamlı olarak, hayal bile edemeyeceğimiz bir hızda, hareket halindedirler. Bu kadar çok zerreye, bu hızda, bu hareketleri yaptıran Allah’ın varlığı ve birliğini kabul etmeden bu hadiseleri izah etmek mümkün müdür?

Vücudumuzdaki zerrelerin hareket ederken ana kaynakları vücut sıcaklığıdır. Eğer beden sıcaklığı, mutlak sıfıra (−273.15°C) düşebilseydi, difüzyon için gerekli zerre hareketi duracaktı.

İnsan bedeninde üç farklı sıvı olduğu kabul edilir:

1- Hücre içi sıvı (bu sıvı, bütün hücrelerin içinde bulunan ve sitoplazmaları oluşturan sıvıdır).
2- Hücrelerin dışında bulunan sıvı.
3- Kan sıvısı.

Kan sıvısı ile hücrelerin dışında bulunan sıvı, protein muhteviyatı hariç, birbirine çok benzerdir. Proteinler büyük parçacıklar olduklarından kandan hücre dışı sıvıya kolayca geçemezler. Ancak diğer maddeler damar duvarından rahatlıkla geçebildiklerinden, onların konsantrasyonları, kan sıvısı ile hücrelerin dışında bulunan sıvıda aynıdır.

Hücrelerin içinde bulunan sıvı yaklaşık 28 litredir. Bu sıvının muhteviyatı kan ve hücre dışı sıvıdan çok farklıdır. Bunun sebebi hücre zarının seçici geçirgen olmasıdır. Mesela tuz zerreleri olan sodyum ve klor, hücre için adeta birer zehirdir. Eğer tuz atomları rahatça kandan hücrelere girebilseydi, hücrenin canlı kalması mümkün olmazdı. Hücre zarında bazı pompalar sodyum, klor, kalsiyum ve onlarla birlikte suyun da hücre dışına pompalanmasında görevlidirler. Bu pompalar yardımıyla, hücre dışında bazı zerreler fazla, diğerleri az; hücre içinde ise bu zerreler fazla, diğerleri az olacak şekilde tutulur.

Allah bazı maddelerin hücrenin zarlarından geçişini (difüzyon) farklı yaratmıştır. Mesela oksijen, hücrenin dışından içine ve karbondioksit de içinden dışına, sanki arada hiçbir zar yokmuş gibi geçebilirler. Yağda çözünebilecek şekilde yaratıldıklarından bu özelliktedirler.

Atmosferde en fazla yoğunlukta olan gaz, oksijen değil, azottur. Azot gazı bitkiler için önemli bir besin kaynağıdır. İnsan için ise zararlı bir element değildir. Allah, atmosferdeki oksijen oranını, azotla dengelemiştir. Azot yerinde zararlı bir gaz olsaydı hayat mümkün olmazdı. Burada her şeyin ne kadar ölçülü yaratıldığını bir daha görmekteyiz. Azot gazı da yağda eridiğinden kana ve hücrelere geçebilir ve nefes yoluyla kolayca dışarı çıkabilir. İnsan bedeninde herhangi bir etkisi yoktur.

İnsan bedeninde bulunan üç sıvının muhteviyatı farklıdır, ancak sıvıların her üçünde toplam zerre yoğunluğu (konsantrasyonu) aynıdır. Sıvılardaki zerre konsantrasyonu, bilim dilinde osmolarite olarak adlandırılır. Bahsi geçen üç sıvının ozmolariteleri aynıdır. Birisinde sodyum, diğerinde potasyum daha fazladır, ancak nihai olarak zerre konsantrasyonu bedenin bütün sıvılarında eşittir. Bu eşitliği sağlayan, Rabbimizin inayetidir. Bu eşitlikler bozulduğunda, hastalıklar ortaya çıkmaktadır.

Her zerreyi, her an hareket ettirerek, bir memur veya asker gibi, önemli vazifelerde istihdam eden Rabbimiz, bütün bu akıl almaz faaliyetle, İlahi İsim ve Sıfatlarının tezahür ve tecellileriyle, Zat-ı Akdesini bize tanıttırmakta ve sevdirmektedir.

Din ve inancın günümüz Batı toplumundaki yeri hakkında neler düşünüyorsunuz?

Paul Weller:Mevzuya Avrupa açısından bakacak olursak, hukuki konular ve kamu politikalarıyla ilgili olarak din ve inanç üzerine bir yoğunlaşmadan söz edilebilir. Bu meyanda “inanç”; umumi manada bir “din” olarak anlaşılan inançların yanı sıra, etik bir sistem veya kabullere dayanan din dışı inanışları da içine alır. Dolayısıyla, din ve inancın kesinlikle toplum, devlet ve hukuk seviyesinde açık bir tesiri görülür.

Var olan bu din ve inanç gerçeği bakımından, Batı dünyasının birçok toplumunda belirli bir dine mensup olduklarını söyleyenlerin sayısı, açıkçası on beş, yirmi yıl öncesiyle kıyaslandığında azalma eğilimindedir. Elbette bu durum, bu insanların bir dini geleneğe olan bağları hakkında bize her zaman sağlıklı bir bilgi sunmaz. Onlar dinle, ferdi alakadan ziyade çok geniş, kültürel bir bağ kurmuş olabilirler. Sanırım bu ifadelerle neyin kastedildiğini ve bunların ferdi hayatta nasıl bir fonksiyon eda ettiklerini anlamamız gerekiyor.

Bazı insanlar, kendilerini dindar olmaktan ziyade “ruhani” veya “yüksek ahlaki seciyelere bağlı” biri olarak tarif etmeye eğilimli. Bu durumu nasıl değerlendiriyorsunuz?

Evet, bu mevzunun ilk sorunuzla ilgili söylediklerimle bağlantısı olduğunu düşünüyorum. Çünkü kendilerini manevi veya ruhani biri olarak tarif eden, ancak “din” kelimesini kullanmak istemeyen pek çok kişi var. Yükseköğretimde eşitlik konuları üzerine çalışan “Eşit Muamele Birimi” için dört-beş yıl önce bir araştırma yaptık. Araştırmada, yükseköğretimde din ve inanç mevzuuna baktığımızda, çok enteresan bir şekilde gördük ki öğrencilerin önemli bir bölümünün kendilerini tarif ederken tercih ettikleri unsur, herhangi bir din yahut dinsizlik değil, “maneviyat” idi.

Halen yaşadığım İngiltere’de yapılan nüfus sayımlarında böyle bir tercih sunulmuyor. Mevcut tercihler şu şekilde: hiçbir din, Hristiyanlık, Yahudilik, İslamiyet, Hinduizm vb. Ancak çalışmamızda “maneviyat” tercihini sunduğumda, öğrencilerin önemli bir yüzdesi bu bunu tercih etti.

Bunun sebebi ne olabilir? Dinin örgütlenmiş formlarına karşı duyulan şüpheler sebebiyle ve bazen de ne yazık ki kötü temsiller yüzünden kişiler nezdinde bu tür yapılara karşı mesafeli bir duruş var. Dolayısıyla “Ben maneviyata inanan biriyim” diyebiliyor, ama dini bir organizasyona bağlanmak istemiyorlar.

Sizi dine ve dini ilimlere cezbeden unsurlar nelerdi?

Bir bakıma, dindar bir ortamda doğduğumu söyleyebilirim. Çünkü annem ve babam dindar Hristiyanlardı. Nitekim babam, Protestan bir vaizdi. Ondan manevi bir miras aldığımı söyleyebilirim, ama bu geçmiş beni tarif etmek için yeterli olamaz, çünkü kendi adıma bu müktesebatı tecrübe edip tasdik etmek zorundaydım. Kanaatimce, kimse başkaları istiyor diye dindar olamaz. Bu sebeple, din adına bana kazandırdıklarından ötürü aileme müteşekkir olsam da, bizzat teyit edene kadar, bu müktesebat hayatımın bir parçası değildi.

14 yaşımda, vaftiz olmaya karar verdim. Bebeklerin vaftiz edildiği gibi değil de, dini geleneğimize bağlılığımı göstermek için buna karar verdim. Aslında bu bir adanmışlık ve kişisel tercihti. Bu şuurlu bir karardı, ancak örgütlenmiş dinle ben de zaman zaman çelişkili bir ilişki içinde olmuşumdur. Tıpkı dini geleneklerin dışında duran insanların günümüzdeki hali gibi… Bunun da başlıca sebebi, din adına yapılan pek çok şeyin aslında İsevi ruha aykırı olmasıdır. Dolayısıyla, Hristiyanlığı bütünüyle sorunsuz bir şekilde benimsemediğimi kendim için bile itiraf edebilirim. Havarilerin Fiiliyatı eserinde kaydedildiği üzere Hristiyanlara verilen en eski ismin, “Peygamber yolunun takipçileri” olduğunu görebiliriz. Kendimi de en basit şekliyle öyle tanımlamayı arzu ediyorum; Hz. İsa’nın talebesi, yolunun takipçisiyim.

Hadiseye dini ilimler açısından bakacak olursak, evvela şu anda bu röportajı yaptığımız yerin, Oxford’da Baptist vakfı olan bir üniversite olduğunu belirtmek isterim. Akademik kariyer yapma amacı yanında, Oxford’a şahsi inancım ve dine bağlılığım sebebiyle ilahiyat okumak için geldim. O zamanlar 18 yaşındaydım; şimdi ise 61 yaşındayım. O günden bu yana, gerçekleştirdiğim dini çalışmalar çevresinde dini ilimlere farklı açılardan derin alaka duydum. Bu ilgi, bir taraftan ilahiyat alanında kendi Hristiyan geleneğimden kaynaklanırken öte taraftan bu geleneğin diğer dini geleneklerle nasıl bir ilişkisi olduğunu keşfetmeye matuftu. Yaptığım akademik çalışmaların diğer bir kısmı, sosyolojik bir nitelik taşıyor. Bu ilmi keyfiyet, dinin dünyada nasıl bir fonksiyon eda ettiğini anlamaya yönelik. Bunu yaparken de, maksadım ölçüp biçmek değil, anlamak ve anlatmaya çalışmak… Bununla bağlantılı olarak, yaşayan bir gelenek olan din ile benim şahsen bir bağ kurmam, dini araştırmalar sahasındaki veya siyaset dünyasındaki bazı insanlarca problemmiş gibi algılanıyor. Ancak benim için bunun olumlu bir tarafı var. Çünkü sosyal bilimler araştırmalarımda, sadece dışarıdan gözlemlenen bir tanımlamalar kümesi olarak değil de pratiğe dökülen bir hakikat olarak dinin, onu emirlerine göre yaşayan insanlar nazarında ne ifade ettiğinin bağlantısını kurabiliyorum.

Uzun yıllardır din müntesipleri arasında diyalog faaliyetleri düzenleyen bir topluluğun aktif bir üyesisiniz. Bu gayretlerin bir semere verdiğini düşünüyor musunuz?

Cevaplaması zor bir soru. Çok verimli neticeler alınan bazı diyalog girişimleri var. Öncelikle, böyle bir girişimin olması mühimdir. Çünkü yapılmadığı takdirde, farklı inanç ve görüşlere sahip insanlar arasındaki mesafeli duruştan kaynaklanan riskler, çatışmalara sebep olabilir. Bu yüzden, başkalarının kendilerini görüp anladıkları gibi onları duyabilmek ve algılayabilmek (bundan öte bir mesafe kat edilemese bile), eda edilmesi gereken önemli bir şeydir. Bu, aslında kat edilmesi gereken uzun bir yol; böylece bir Müslüman, bir Hristiyan’la, Müslümanların veya İslami geleneklerin onu tanımladığı haliyle değil, o Hristiyan’ın kendisini tanımladığı haliyle muhatap olabilir. Elbette aynı durum, bir Hristiyan için de geçerlidir. İnsanların bizzat kendi inançlarına şahitlik etmelerinin çok önemli olduğunu düşünüyorum. Kolay olmasa da bazen diğerleri de bu şehadet ile uyum içinde olabiliyor.

Hristiyan-Yahudi ilişkilerinde, bazı Hristiyan ve Yahudi örgütler, dinlerarası diyaloğu çok sathi buluyor, bir çeşit “beş çayı toplantısı” gibi görüyor. Ancak, özellikle Avrupa’da Holokost’la sonuçlanan Hristiyan-Yahudi ilişkilerinin tarihini göz önüne aldığımızda, bu faaliyetlerin ne kadar önemli olduğunu görebiliriz.

Din müntesipleri arasında, hasta ziyareti yapıp kendi dinine göre hastaya dua etme gibi, hayatın akışı içinde “önceden tertiplenmemiş” buluşmalar da olabiliyor. Sanırım akademik sahada koşturan birçoğumuz, akademik çalışmalara çok fazla odaklanıyoruz. Hâlbuki Amerikalı teolog Diana Eck’in birkaç yıl önce “hayatın diyaloğu” olarak adlandırdığı konu, hakikaten son derece mühim.

Kişisel anlamda din müntesipleri arası diyaloğun neticesi nedir? Başkalarıyla diyaloğa geçtikten sonra sizin için ne değişti?

Birçok şey aklıma geliyor. Bunları birkaç hikâyeyle ifade etmek isterim. Gençlik yıllarımda en yakın okul arkadaşım, Ortodoks bir Yahudi’ydi. Baptist bir din görevlisinin oğlu genç bir Hristiyan olarak Ortodoks bir Yahudi çocukla arkadaş olmuştum ki bu her iki taraf için de biraz garip bir durumdu. Arkadaşımın ailesi, Nazi döneminde Polonya’da çalışma kamplarında esir tutulmuştu. Annesinin, benim gibi Evanjelist bir Hristiyan’a iki soru sorduğunu hatırlıyorum.

Birincisi, “Hristiyanlar” neden arkadaşıma kaba davranıyordu? Öncelikle, Hristiyanlık adına yapılan her şeyin hakikatte Hristiyanlıkla alakası olmadığını ifade etmek isteyen bir Hristiyan olarak, başkaları için bir problem teşkil eden bu soru, bana bu yaftalayıcı ayrımı yapmak isteyip istemediğimi anlamamda yardımcı oldu. Tıpkı bugün pek çok Müslüman olmayan insanın kullandığı, “bütün Müslümanlar terörist” yaftası gibi Müslümanlar da bu ayrımcı yafta ile yaşamak zorunda kalıyor. İnsan kendisini bu karalamadan tamamen sıyıramıyor. Dolayısıyla da bu soru bana, şimdi inançlararası diyalogun “sosyopolitik” boyutları olarak adlandırabileceğim bir mevzuda, bir “fert” olarak benim neler yapabileceğimi ve bu arada başkalarının neleri farklı algıyabileceğini anlamamda yardımcı oldu.

Arkadaşımın annesinin bana yönelttiği ikinci soru ise, Hristiyanların İncil’i niçin “eski” olarak vasıflandırdıkları hakkındaydı. Zira Hristiyan popüler anlayış, Yeni Ahit’ten bahsederken, İbrani Kutsal Kitabı olan Eski Ahit ile bağlantılı olarak ele almaktadır. O zamanlar, böyle bir soruya gerçekten hiç kafa yormamıştım. Annesi bu sorusuyla, “eski”nin artık bir değer taşımadığı ve “yeni”nin “eski” olanı değiştirdiğini ima ediyor gibiydi. Böylece bu sualler beni, bir gelenek veya diğerinde, hakikat iddiaları ve vahiy arasındaki ilişkiyi, teolojik düzeyde düşünmeye sevk etti. Bir Hristiyan, Yahudi veya Müslüman olarak, bize vahiy yoluyla ulaştığına inandığımız şeyler hakkında konuşurken ne kadar dikkatli olunması gerektiği aşikâr.

Farklı geleneklerden gelen insanların, sizinle şahsen ilgilenmeleri, sizi derinden etkileyebiliyor. Eşim birkaç yıl önce vefat etti. Henüz hastanede ağır hasta iken Müslüman arkadaşlar geldiler, Kur’ân okudular ve bizimle birlikte dua ettiler; sonrasında gelip cenaze törenine de katıldılar. Bu tür tecrübeler, dinlerarası ilişkiler konusundaki uluslararası seminer ve konuşmalardan daha tesirli oluyor. Bu akademik çalışmaların önemsiz olduğunu elbette söylemiyorum, ancak kendi gözlemlerimden yola çıkarak, bu tür şahsi tecrübelerin kişiyi tefekküre sevk ettiğini görüyorum.

Mesela biliyorum ki Müslüman arkadaşlarımın pek çoğu, kendilerini benden daha fazla ibadete adamışlar; bu da kendimi sorgulamama sebep oluyor. Dolayısıyla, diyaloğa açık olmanız, kendinize karşı daha eleştirel yaklaşmanıza ve kendi dini geleneklerinizde başkalarına sunabileceğiniz bir şeyin olup olmadığını sorgulamanıza yardımcı oluyor.

Muhterem Fethullah Gülen Hocaefendi hakkında, “biyografik ilahiyat” tabiriyle ifade ettiğiniz bir araştırmanız olduğunu biliyoruz. Bu tabirle neyi kastediyorsunuz?

Bu, yeni başladığım bir çalışma. Bu yüzden de bu tabirle ne kastettiğime dair açıklamalarımı henüz tamamlayabilmiş değilim. Ancak temelde, kendi geleneği içinde disiplinli bir şekilde eserler üreten şahısların çalışmaları, bu geleneğin sadece bir hülasası değildir. Kanaatimce bu tür çalışmalar, kişinin o geleneği kendine mal etme biçimi ile içinden geçtiği süreç ve şartları da yansıtır. Bu durumda, Fethullah Gülen’in ilahiyat anlayışını kavramaya çalışırken, geniş dairedeki İslam geleneği mirası yanında, bu geleneğin kaynağından böylesine derinden beslenen bir zatın, içinde bulunduğu şartlarda nasıl hareket ettiğine de dikkat etmek gerekiyor. Kendisi bunu, diğer pek çok unsur yanında, askeri darbe dönemlerinden geçmiş ve hapis hayatı yaşamış bir kişi olarak, her şeyden önce dini ve laik olan arasında belirli bir ilişki şeklinin olduğu, İslami nitelemelerin mevcut kültürden etkilendiği bir yer olan Türkiye’nin kendine has milli şartlarında gerçekleştirdi. Bana göre bütün bunlar, bir insanın ilahiyat anlayışıyla alâkasız değildir. Dolayısıyla, bu ilahiyatı anlamaya çalışırken, bunu sırf tarihten tevarüs edilen bir miras yahut soyut bir mantıki sonuç olarak görmek yerine şahsi durum ve şartları da göz önünde tutmak gerekir. Bir şahsın eserleri ve öğretisinin genel olarak anlaşılabilmesi için, bunların nereden kaynaklanıp geldiğini, hayatını nasıl etkilendiğini ve o şahsın bunları nasıl yaşadığını bilmek gereklidir. Zira bütün bunlar, kişinin düşüncelerini ifade edip geliştirdiği şartlarla etkileşim içindedir.

İki dünya savaşı ve soğuk savaşın ardından nispi barışın olduğu bir dönem geçirmiş olduk. Ancak son zamanlarda bir kutuplaşma eğilimi görülüyor. Sizce nereye doğru gidiyoruz?

Ömrüm boyunca, dünyanın temelde iki güç bloğuna bölündüğünü gördüm. 80’li yıllarda, Berlin Duvarı’nın yıkılması öncesinde, Doğu-Batı ilişkileriyle çok yakından ilgiliydim. Duvarın yıkılması sonrasında, her şeyin yoluna gireceğini söyleyen pek çok kişi vardı. Ancak günümüze bakıldığında, otoriter liderlerin sayısında artış var ve yeni kutuplaşmalar gün yüzüne çıkıyor. Pek çok kişinin gözünde, önceki kapitalizm ile komünizm veya Doğu ile Batı bloğu çatışmasının yerini, İslam ile Batı dünyası veya İslam ile Hristiyanlık arasındaki çatışma aldı.

Popülizm,  dinler açısından tehlikelidir. Çünkü popülist liderler, dini çoğunlukla kültürel bir kimlik olarak görürler. Sathi olarak bakıldığında bu durum, dinin sosyal hayattan dışlandığını düşünen bazı dindar insanlara cazip gelebilir. Bunlar, böyle güçlü bir popülist liderin gelip dinlerini, hayatlarının merkezinde, hak ettiği konuma geri getireceğine inanırlar. Oysaki bu, çok tehlikeli bir din istismarıdır. Yazar Achin Vanaik’in bir zamanlar ifade ettiği üzere, dini alet olarak kullanan politikacılar var; siyaseti ve siyasetçileri alet olarak kullanan dindar insanlar da var. Bunların bir faydası olmadığı gibi her ikisi de çok tehlikelidir.

Şayet siyasetle kastedilen, “kamu hayatı” yani daha geniş anlamda toplum ise, o zaman din ve siyaset arasında fevkalade bir ilişki vardır. Bunun sebebi, dinin sadece şahsi hayatla değil sosyal hayatla da yakından alakalı olmasıdır. Ancak din, sivil toplum ve devlet açısından tehlikeli olabilecek şey, siyasetle dinin birbirine hizmet eden birer araç olarak kullanılması veya bir din ile belirli bir siyasi parti arasında kurulan bir denklem veya birebir bağdır.

Zihnimden bu düşünceler geçerken elim kapısının koluna gitti, yavaşça açıp selam verdim. Tam beklediğim gibiydi; dirseği masada, eli çenesinde, dalıp gitmişti bir kitaba.

Sessizce aldı selamımı. “Rahatsız etmeyeyim” diyecektim; ancak hem kendisini özlemiştim hem de masada duran porselen demliği işaret edip beni içeri buyur etti. Yanı başındaki tabureye geçip hatırını sordum.

“Hayırdır hocam, bu saatte ne yapıyorsunuz? Yine dalıp gitmişsiniz kitaplara!” dedim. “Yol hazırlığı…” diye cevap verdi ve tebessüm etti. Sezai Hoca’nın “yol hazırlığı” deyince neyi kast ettiğini hepimiz bilirdik. Demek ki yeni bir kitap yazacaktı.

Ne yazacağını merak ettim; fakat sormadım. Çayımı doldururken gözlüklerinin üzerinden bana bakıp sordu: “Sen tarihe meraklıydın değil mi? Şîrkûh’u bilir misin?”

Bu ismi duymuş gibiydim; ancak kim olduğunu bilmiyordum. Hocamın bu zat hakkında bir şeyler okuduğunu veya ona dair bir şeyler kaleme alacağını düşündüm ansızın. Bakışlarımı yakalamış ve sanki ne düşündüğümü anlamıştı. Göz göze geldiğimizde “Evet, bugünlerde onunla hem-hal oldum. Hakkında araştırma yapayım, onu tanıtayım dedim. Lakin hakkında fazla bir şey bulamadım. Bulduklarımın bir kısmı da Haçlı Seferleri vesilesiyle kaleme alınan hatıralardan ibaret.”

Hocam böyle deyince ben iyice meraklandım. Hocam anlatmaya başladı:

“Şîrkûh, şarkın Şevketli Sultanı Selahaddin’in amcası. Onun yetişmesinde önemli yeri olan insan. Babasının adı Şâdî, dedesininki Mervan. İsmi Esedüddin, yani dinin aslanı. Lakâbı Şîrkûh: Dağların Aslanı demek…

Aslen Kafkasya taraflarından bir Kürt köyünden. Erivan’daki Devin Kasabası’nın Hazbânî Kabilesi’ne mensup.

Bunlar 1130’da Şeddâdîler devrilince Bağdat’a, sonra Tikrit’e geçmişler. Orada devlet idaresinde yer almışlar. Necmeddin Eyub daha sonra babasının yerine Tikrit’in başına geçmiş. Gün gelmiş, o ve kardeşi Şîrkûh 1138’de Tikrit’ten ayrılmış.

O dönemde Zengi Atabeyliği var. Biliyorsun, Zengîler Oğuzlar’ın Afşar Boyu’ndan. Bunlar II. Haçlı Seferi’ni püskürtmüşler ve İslam dünyasını Haçlı istilasından korumuşlar. İşte Şîrkûh, ileride Necmeddin Eyub ile bu devletin en meşhur sultanı Nureddin Zengi’nin kumandanlarından olmuş. Necmeddin, Selahaddin Eyyubî’nin babası.”

Hocanın anlattıklarına göre zihnimde atılgan, kuvvetli bir cengâver silueti belirdi. Bunu ifade ettiğimde, o da başını sallayarak beni tasdik etti. Hâlâ anlatacakları vardı herhalde:

“1167’de Mısır’da iktidar kavgaları almış yürümüş. Bazı Mısırlılar Vezir Şâver’e karşı Nureddin Zengi’den yardım istemişler. Nureddin, bu yardım kuvvetinin başına Şîrkûh’u geçirmiş ve onu Mısır’a göndermiş.

Fatımîlerin ashab-ı kiram aleyhtarlığını kabullenemeyen Nureddin Zengi daha sonra, onlara karşı harp ilan etmeye karar vermiş; işte Şîrkûh bu harpte, Kahire üzerine yollanan ordunun komutanı.

Şîrkûh’u tehlike olarak gören Şâver, destek umarak Haçlılar’ın Mısır’da belli sayıda asker bulundurmalarına razı olmuş. Ancak Haçlılar, bu vesileyle Fâtımîler’in ne denli zayıf olduklarını öğrenmiş ve Mısır’a saldırmış.

Bu sefer iş tersine dönmüş, Şâver Nûreddin Zengî’den yardım istemiş. Nûreddin; Şîrkûh’un kumandasında bir ordu göndermiş. Şîrkûh’un kuvvetleri, önlerine çıkan birlikleri perişan edip Kahire’ye varmışlar. Şîrkûh, bu topraklara ikinci gelişinde yeğeni Selahaddin’i de yanına almış.

Bu durumda idari zaafa düşen Şâver, Şîrkûh ve Selahaddin’e tuzak kurup onları öldürmek istemiş. Selahaddin bu suikast hazırlıkları hakkında Fâtımî sultanını bilgilendirmiş, durumun ciddiyeti anlaşılınca Şâver idam edilmiş ve yerine Şîrkûh vezir olarak tayin edilmiş. Selahaddin de amcasına idarede yardımcı oluyormuş.

Lakin Şîrkûh’un Mısır günleri uzun sürmemiş. Şaibeli bir ölümle ötelere yürümüş (22 Şubat 1169). Bir sürek avı esnasında Fatımîler tarafından zehirlendiği iddia edilmişse de olayın üstü kapanmış.

O vefat edince yerine Selahaddin getirilmiş ve onun bu topraklarda vezirlikten sultanlığa uzanan yolculuğu başlamış.

Fikirlerine değer verdiğim bir insan, günün birinde ‘Sahabenin isimsizlerini çok severim’ demişti. Onların her biri velayet semasının yıldızlarıyken; gül devrini görmeden yitip giden isimsizler de ayrı bir ufku temsil etmekteydiler. Onların sancağını yerde bırakmayan nice isimsiz kahraman da İslam tarihi boyunca gittikleri yerlerde aşk u şevk ve temsille kanatlanmışlardı yeni ufuklara. Şîrkûh da bunlardan biriydi.“Siraconus”namıyla adını anıp hakkında üç-beş satır malumat veren Latince kitaplar tozlu raflarda beklesin dursun; onun umduğu Latin methiyeleri değil, amel defterindeki sadaka-i cariyelerdir.”

Hocam bir süre düşüncelere dalıp devam etti:

“Edebiyatta bir eser ya da şahsın ehemmiyetini vurgulamak için kullanılan bir üslup vardır. ‘Şunu yapsa yeter, şu olsa başkasına ihtiyaç yok’ gibi ifadelerle meselelerin ehemmiyetine vurgu yapılır. İbn-i Meşîş Hazretleri hakkında, ‘Hasan Şâzelî gibi bir insanı yetiştirmesi yeter;’ Bediüzzaman hakkında ‘Sadece Yirmi Beşinci Söz’ü yazması yeterdi’ denilmiştir.

İşte tarihte sadece nam bırakıp sessiz sedasız beka yurduna göçen Şîrkûh’un da belki en büyük fazileti; Mısır’ı yeniden Sünni yörüngeye oturtan çalışmaların başlamasına vesile olması ve İslam âleminin yüz akı Selahaddin’i vâris olarak bırakmasıdır.

Aslında bu vesileyle Selahaddin Eyyubi’ye ‘Şarkın şevketli sultanı’ olma kapısını aralayan da sebepler dairesinde, amcası Şîrkûh’tu. Onu sefere davet edip ‘Sana ihtiyacım var’ dediğinde genç Selahaddin tahsile devam etmek üzere mazeret bildirmiş, bunun üzerine Şîrkûh ağabeyi Eyub’a başvurup onu ikna etmesini istemişti. Babası Eyub ona, ‘Bu kadar okuduğun yeter, şimdi amel zamanı!’ deyip onu cepheye göndermişti.

Selahaddin; Şîrkûh’un Nureddin adına fethettiği Mısır’da, amcasının temsilcisi olarak hüküm sürmüştü. Selahaddin’i tanıdıkça daha çok seven ahali nezdinde o, Fatımî sultanından daha fazla sevilir olmuştu. Karargâhını kuvvetlendirirken ahaliye ihsanda bulundu, zamanla halkın Şafiî mezhebi doğrultusunda ibadet etmesine zemin hazırladı. Eğitim ve îmâr çalışmalarına başladı, medreseler açtırdı ve hastaneler yaptırdı. Âlimleri, ehl-i sünnet itikadının halka anlatılması için teşvik etti, hapishaneleri medreseye çevirdi, Mâverâünnehir ve Horasan’dan ehl-i sünnet âlimleri getirtti. Talebelerin iskân ve iaşeleriyle meşgul oldu. Ezher’deki Şiî tahakkümünü kaldırdı. Sonra Mısır’a dönerek yeni medreseler açtırdı ve talebelerin ehl-i sünnet itikadı üzere yetişmesine büyük gayret gösterdi. Bunları yaparken de Kudüs’ün Haçlılar’dan geri alınmasına zemin hazırladı.”

“Bu kadar önemli mi gerçekten?” diye sordum. Hocamın kürsüden hitap eder gibi heyecanla konuşması beni etkilemişti.

“Ezher’in ıslahı deyip geçme,” dedi. “Bugün İslami ilimlere ait önemli kaynakların pek çoğu Şîrkûh’un müstakim insanlara kazandırdığı bu kadim şehirde telif edilmiştir. Yavuz Selim’in etrafından dolanarak şehre girdiği Mukattam Dağı’nın lakabı bir zamanlar Cebel-i Evliya ve Cebel-i Sâlihîn’di. Şehirdeki ilmî faaliyetlerin haddi hesabı yoktu.

Bugün kimileri Mısır’a gider. Bunların bir kısmı dînî ilimlerle iştigal eder, ama Nil Civarında konakladıkları yüksek otel odalarının Karâfe’ye, Mukattam’a baktığını bilmezler. O mevkilerde İmam Şâfii’nin, İbn-i Hacer Askalânî’nin, İzz bin Abdiselam’ın, Celâleddin Süyûtî’nin, İbrahim Gülşenî’nin yattığından habersizdirler.

Şîrkûh ve halefi Selahaddin vesilesiyle Kahire, Hazreti Hüseyin’in makamı başında ağlamayı din telakki etmek yerine 1000 senelik kadim Sünni geleneğin kalesi haline gelmiştir.

Bu hakikati akademik âlemin kuru idraki açısından değil, İslam ruhunun selameti açısından temaşa edersen bu zâtın nasıl bir sadaka-i câriye bırakıp öteye yürüdüğünü göreceksin.”

Hocam konuşurken gözüm masanın üzerindeki ansiklopedinin açık sayfasına ilişti: Şîrkûh Dağları, diyordu. Hocama bunu sorunca, “İran’ın Yezd şehri civarındaki Şîrkûh Dağları” dedi ve devam etti : “Bu zat ile alakası var mı bilmem; fakat o dağ gibi adam devrilip giderken tarihe adını altın harflerle yazdırmış.

Büyük ihtimalle Haçlı Seferleri münasebetiyle bu topraklara gelen Surlu Vilyam, 1163’te kaleme aldığı hatıralarında Şîrkûh’tan bahseder. Onu maharetli, enerjik, savaşçı, hırslı ve tecrübeli bir asker olarak tanıtır. Onun zengin ve cömert, tâbîleri tarafından sevilen biri olduğunu anlatır. Şîrkûh heybetli değildi ancak cesur ve atılgandı. Meşhur olduğunda yaşı ilerlemişti. Orta sınıf bir ailedendi. Mütevazı idi. Yükselmek onu şımartmadı. Zorluklara dayanıklı bir adamdı…

Hâsıl-ı kelam, Şîrkûh’un şehadet abdesti, Mısır’daki istikâmet namazının mukaddimesi olmuştu.”

Hoca, sözlerini bitirince iç geçirdi: “Allah rahmet etsin. Bizim dünyamızda ne insanlar yetişmiş. Cenâb-ı Hak, bazılarına bir günde bir senelik işler gördürmüş.”

Çaylar da sözler de bitmişti. Müsaade isteyip ayrılırken onu başı dumanlı bir dağ gibi geride bıraktığımı hissettim. Bana insanları sadece yaptıklarıyla değil, vesile olduklarıyla da değerlendirmek gerektiğini öğretmişti.

Şîrkûh… Rabbim, vesile olduğu güzellikleri kabrinde ve ötede karşısına çıkarsın.

Nefes almak için kasılan diyafram ve diğer nefes kaslarımızı çalıştıran emirler (elektrik sinyalleri) beynimizin altında bulunan omurilik soğanı ve onun üstündeki bölgede (medulla oblongata ve pons) bulunan solunum merkezinden gelmektedir. El, kol ve bacak kaslarımız beyinden emir gelmeden kasılmaz. Kaslarımız isteyerek yaptığımız hareketlere sebep olur. Ancak nefes kaslarına, irademiz dışında (uykuda ve komada bile) ritmik emirler iletilir. Bu emirlerin solunum merkezinde nasıl kaynaklandığı tam olarak anlaşılamamıştır.

Beyinde doğumla birlikte başlayan nefesle ilgili elektrik sinyalinin, ömür boyu söndürülmeden Allah’ın izniyle devam ettirildiği aşikârdır. Bunu şöyle bir misalle anlatabiliriz: Diyelim ki ıssız bir adadasınız ve yanınızda kibritiniz yok. Bir şekilde yaktığınız ateşi söndürmemek için arka arkaya yenisini yakıyorsunuz. Benzer şekilde, solunum merkezinde nörondan nörona dolaştırılan elektrik sinyali, belli aralıklarla solunum kaslarına iletilmekte ve ölünceye kadar, irademiz dışında, nefes almaya ve vermeye devam etmekteyiz.

Solunum merkezinde üç farklı alt merkez bulunur:

1- Arka (dorsal) solunum alanı: Bu alandan kaynaklanan ritmik sinyallerle istirahat solunumu gerçekleştirilir. Ritmik sinyallerin irade dışı nasıl doğduğu bilinmemektedir. İstirahatte sadece diyafram kasının kasılması yeterlidir.

Akciğerlerimizde alveol denilen, nefes aldığımızda hava ile dolan, yaklaşık 300 milyon hava keseciği vardır. Bunların duvarları çok incedir ve hava kesecikleri, aşırı şişen bir balonun patladığı gibi kolayca patlayabilir. Bu yüzden, dorsal solunum alanından kaynaklanan sinyaller, diğer kaslarımıza giden sinyallerden farklıdır. Normalde beyinden kaslara gelen sinyal keskindir ve kas, bir kerede kasılır. Hâlbuki akciğerlerde genişleme yavaş ve aşamalıdır. Yırtılmaları önlemek için akciğerler yavaş yavaş şişirilir. Buna rampa sinyali denilmektedir. Eğer rampa sinyali olmasaydı, alveoller bir kasılma ile havayla birden doldurulurdu ki bu da onların yırtılmalarına sebep olurdu. Akciğer alveollerinin duvarları aşırı derecede incedir. Bu incelik kandan havaya karbondioksitin ve havadan kana oksijenin kolayca geçmesini sağlamak içindir. Allah (celle celaluhu) her şeyi ölçülü ve hesaplı yaratır. Hiçbir mahlûk, asla kendi kendine meydana gelmez veya şuursuz sebepler ve tabiatın eseri olamaz. Bu mekanizmaların vücuda yerleştirilmesi için mutlaka sonsuz ve kusursuz ilim, kudret ve irade lazımdır.

2- Ön (ventral) solunum alanı: Bu alan, istirahat halindeki solunumunda aktif değildir. Uyurken veya bir iş yapmadan otururken sadece arka solunum alanı ve kas olarak da diyafram çalışır. Ön solunum alanı sadece derin nefes almada devreye girer. Koşarken, spor yaparken, merdiven çıkarken veya ağır bir iş yaparken ekstradan nefes almamız gerekir. Bu durumda sadece diyafram hareketi yeterli olmaz ve göğüs ön yüzünde bulunan bazı nefes alma kaslarının da devreye sokulması gerekir.

3- Solunumun hızını ayarlamakla görevli merkez (pnömotaksik merkez): Pnömotaksik merkez, arka solunum alanının bir faaliyeti olan nefes alma işini sonlandırır. Yani, nefes alma süresini kısaltır. Eğer pnömotaksik merkez olmasaydı, rampa sinyali sürekli devam eder ve kişi nefes almayı sonlandırıp nefes vermeye geçemezdi. Yüce Rabbimizin bize ihsan ettiği sayısız nimetlerin bir misali olarak pnömotaksik merkez, nefes alma süresini kısaltarak birim zamandaki nefes sayısını (solunum frekansını) artırır. Pnömotaksik merkez aşırı çalışırsa, bir dakikadaki solunum sayısı 200’e kadar yükselebilir. Öte yandan, pnömotaksik merkez çalışmazsa, nefes sayısı dakikada 4-5’e kadar azalabilir. Bir anlamda pnömotaksik merkez, “apne” durumunun ortaya çıkmasını engellemektedir. Apne, kişinin nefes almasını durduramayıp nefes vermeye geçememesi sonucunda ortaya çıkan bir solunum durması durumudur ki ölüme yol açabilen, tedavi edilmesi gerekli bir durumdur.

Pnömotaksik merkez ayrıca kişinin uzun süreli nefes almasını engelleyerek çok ince yaratılmış alveol keselerinin yırtılmasını da engelleyerek çok hayati bir görevi de yerine getirmektedir. Her nefeste birçok mucize ile karşı karşıya kalıyoruz, fakat çoğu zaman bunu fark edemiyoruz. Ancak apne veya akciğer delinmesi (pnömotoraks) gibi problemler ortaya çıkınca, nimetin kadri bilinmeye başlıyor.

Hareket ve Uyku

Hareket, iş ve spor yapma; nefes alırken hem derinlik, hem de sıklıkta artışa sebep olur. Peki, egzersizle birlikte niçin daha derin ve sık nefes almaya başlıyoruz? Bunun için solunum mekanizmasına iki önemli mekanizma yerleştirilmiş. Birincisi: Kişi iş yapmaya başlayınca, kaslara emirler giderken aynı zamanda beynimizden emirler solunum merkezine gönderilmektedir. Yani kişi farkına varmadan sadece koşmaya karar verdiğinde nefesinin derinliği ve sıklığı artırılmaktadır.

İkincisi: Kişi hareket etmeye başladığı zaman, eklemlerinden solunum merkezine uygun sinyaller gidiyor. Yani siz ne kadar ağır iş yapıyorsanız, oksijen ihtiyacınız o oranda daha çok olduğundan, yaptığınız işe uygun sinyaller beyindeki solunum merkezine gidiyor. Bu sinyaller sonucunda solunumun hızı ve derinliği artırılmış oluyor. Bu iki mekanizma sonucunda, kandaki oksijen ve karbondioksit seviyeleri ve kanın pH’si, kişi çalışsa da, spor yapsa da aynı oranda kalıyor.

Uykuda ise bütün organ ve sistemler, dolayısıyla solunum da yavaşlar. Egzersizde solunumun derinleşmesi veya uykuda yavaşlaması, beyinde bulunan solunum merkezi vesilesiyle olur. Ancak bu mekanizma tam olarak bilinmemektedir. Kalpte ritmik sinyallerin doğmasına benzer şekilde, fakat tamamen farklı bir mekanizmayla, ritmik emirler solunum kaslarına gönderilmekte ve solunumun hızı ve derinliği ayarlanmaktadır.

Solunumun Kimyevi Kontrolü

Yukarıda kişi uyusa da ağır bir işte çalışsa da oksijen ihtiyacına göre solunumun ayarladığından ve oksijen ve karbondioksit konsantrasyonlarının hep sabit kaldığından bahsettik. Eğer hastalık veya başka bir sebeple oksijen miktarında azalma veya karbondioksit miktarında artma ortaya çıkarsa, o zaman kimyevi reseptörler devreye girer. Kimyevi reseptörler vücutta iki yerde bulunur.

Birincisi, beyindeki solunum merkezinin hemen altında, “kimosensitif alan” denilen yerde bulunur ki burası daha çok aşırı karbondioksit ve buna bağlı kanın pH’sındaki bozukluğun giderilmesinden sorumludur. Kanda aşırı karbondioksit olursa, beyin dokusuna geçer. Beyinde karbondioksit su ile birleşir ve karbonik asit oluşur. Karbonik asit beyin dokusunda bikarbonat ve hidrojen iyonlarına parçalanır. Kimosensitif alan hidrojen iyon fazlalığını algılamak ve bu anormal durumu solunum merkezine bildirmekten sorumludur. Dolayısıyla kanda karbondioksit artarsa veya beyin dokusunda pH azalırsa (hidrojen artarsa), solunumun hem derinliği ve hem de hızı artırılarak karbondioksitin vücuttan atılması sağlanır. Kanda, karbondioksitin artması önce komaya ardından ölüme yol açar.

İkincisi, kalın atardamarlarımızın (aorta ve karotis) duvarında bulunur. Atardamarlarda bulunan kimyevi reseptörler oksijenin kanda azalmasına karşı duyarlıdır. Kanda oksijen azalınca, bu bilgiyi hemen solunum merkezine iletirler. Bu sayede solunumun derinliği ve hızı artırılır ki sonuçta azalan oksijen miktarı telafi edilir.

Bütün bu hassas mekanizmalar ile kişi oksijen sıkıntısı çekmeden veya karbondioksiti kolayca atarak hayatını devam ettirebilmektedir. Bunların hepsini bilmek ve ona göre şükrümüzü artırmak da bizim vazifemizdir.

Zorlanarak çıktım merdivenleri. Sanki 65 yılın yaşanmışlıklarını taşıyordum sırtımda. İçerisi hayli kalabalık ve havasızdı fakat yapacak bir şey yoktu, sıra numarası almalıydım. Makine 89. numarayı verdi, ama sıra daha 52’deydi. Oturacak bir yer için göz gezdirirken, “Gel amca, buraya otur” deyiverdi köşede oturan bir genç.

Biraz soluklandıktan sonra etraftaki insanlar dikkatimi çekti. İkili, üçlü gruplar halinde konuşuyor, birbirlerine meselelerini anlatıyorlardı. Kiminin vekâlet verme, kiminin miras paylaştırma, kiminin de kiralama ya da satın alma işleri vardı.

Birilerine gözüm takıldı. Üç kişiydiler. Evli olduklarını tahmin ettiğim orta yaşlarda iki kişi ve yaşlı bir hanım. Anneleri olmalıydı. Konuştuklarına bakılırsa bir ev meselesi vardı. Tapu devir işlemleri için gelmişlerdi. Yaşlı hanımın mutsuzluğu yüzünden okunuyordu, belli ki çok istekli gelmemişti. Muhtemelen eşi dar-ı bekaya göç etmişti. Belki de “Onun yokluğunda tek sığınağı olan evi de verirsem” diye endişeleniyordu.

Çocuklarının sözleri hiç yabancı gelmedi bana: “Anne biz sana bakarız. Hem eski ev. Satarız yeni bir yer alırız.” deseler de o bir noktaya doğru bakıyor, sadece kafa sallıyordu. Okuması yazması da yoktu, bir kâğıda parmak bastırıp götürdüler.

Sıcağın da etkisiyle içim geçmiş bir köşede. Gördüklerimin, duyduklarımın etkisiyle olacak; çocukluğumda babamın dedemle olan küskünlükleri hayalimde canlandı. Arsa davasıydı onlarınkisi. Dedem mirasını paylaştırırken babama verdiği arsa amcalarımınkine göre suya en yakın kısımdaymış. Fakat bundan dolayı da para mirasından babama vermemiş. Amcalarım babama verilen tarla daha değerli diye, babam da paradan hissesine düşeni alamadığından razı olmamış mirasa. Neticede dargın gitmişti dedem. Ama cenazesine katılmış, helallik vermişti babam. Dedem verdi mi bilmiyoruz tabi…

Bu mesele amcamlarla da aramızı soğutmuştu. Eskisi gibi candan davranmıyor, sık gelip gitmiyorlardı artık. Amcalarım her fırsatta şaka yollu da olsa “Aldınız tabi sulak araziyi” diye başlayan cümlelerle iğnelerdi babamı. Bu meseleye çok canı sıkılan babam bir gün, “Tamam, kim istiyorsa değişelim tarlaları yeter” dedi amcamlara.

İlk başta olmaz falan deseler de kura çekmeye karar verildi. Kura çekilecek, kimin tarlası çıkarsa onunkiyle değiştirecekti babam tarlayı.

Kura çekilmiş ve suya en uzak yerdeki Mehmet amcamın tarlası çıkmıştı. Değiştiler tarlaları. Babamın; “Rızık Allah’tandır Ahmet oğlum, Rızık Allah’tan” diyerek hadiseyi kabullenişi hala kulaklarımda çınlar. Diğer amcalarım bu sefer de Mehmet amcama tavır alsalar da yapacak bir şey yoktu. Kura çekilmiş, iş bitmişti.

Gel zaman, git zaman ilçede istimlak olacağı, yol yapılacağı söylentileri başladı. Tarlası olan herkesi bir heyecan sarmıştı. “Bizim tarladan geçse, dönümüne şu kadar veriyorlarmış” gibi konuşmalar sık duyulur olmuştu. Sonunda açıklanan rapora göre, kardeşler arasından sadece bizim arazi istimlak edilmiş ve yüklüce para almıştı babam. İki abim, annem, babam bütün aile çok sevindik.

O parayla babam üç katlı bir apartman yaptırdı. Abilerim ikinci ve üçüncü kata yerleşti. Ben daha bekâr olduğum için birinci katta, babamlarla kaldım. Yengelerim arasında da kat paylaşımı sıkıntısı yaşadık. Üçüncü kattaki, soğuktan ve asansör olmamasından, ikinci kattaki ise güneş göremediğinden şikâyetçiydi. Aradaki soğukluk abilerimi de etkiliyordu.

Daha sonra ben de evlendim, iki çocuğumuz oldu. Vefat edene kadar annem ve babamla birlikte yaşadık. O ev de bana kaldı.

Çocuklar büyüdü. Büyük oğlan okumadı, askerden geldi, iş kurmayı düşünüyordu. Küçük ise yüksek lisans eğitimi için yurt dışına gitmek istiyordu. Yani ikisine de para lazımdı. Buldukları tek çözüm ise evi satmaktı. Anneleri de benim gibi razı değildi fakat başka da çözüm bulamıyor, “Zaten eski, biz size daha yenisini, büyüğünü alırız” diyerek bizi ikna etmeye çalışıyorlardı. Bin bir zorlukla büyüttüğümüz, gözümüzden sakındığımız evlatlarımızla ters düştük, birbirimizin kalbini kırdık. Her gün aynı tartışmayı yaşamaktan da bıktık.

İstemesek de artık kararımı verdim; bütün çocukluk hatıralarının yaşandığı yuvayı satmak, gerisini sonra düşünmek gerekiyordu…

Sonra birden “89, 89” diye bir sesle irkildim. Yanımda oturan bey de elimdeki fiş numarasını görmüş, bana sesleniyordu: “Bey amca, bey amca, sıra sende.”

Görevliye doğru yaklaşırken hatıralar kafamı iyice karıştırmıştı. İmzaladım belgeyi ve çıkıverdim. Dünya hayatı bir rüya gibiydi..

İlme adanmış bir hayat hikâyesinin yaşandığı yerdi burası. Marie Curie’nin (1867–1934) “ikinci evim” diye adlandırdığı, radyoaktiviteyle ilgili çalışmalarının temelini attığı laboratuvardır tarif edilen yer. Burası bir nevi radyoaktivitenin doğumhanesiydi. Gelecekte radyoaktiviteyle ilgili dört Nobel Ödülü kazandıracak olan ilk deneylerin, ailece yapıldığı laboratuvar…

Nobel Ödülü kazanan ilk kadın, iki Nobel Ödülü alan ilk kişi ve eşi, kızı ve damadı da aynı ödülü almış olan bilim insanı unvanlarının sahibi Madam Curie; bu iptidaî laboratuvardaki çalışmaları ve başarısıyla asıl olanın gayret ve azim olduğunu ispatlamıştır. Curie’nin hayatı kan kanseriyle son bulmuştur. İlim aşığı bu kadın o kadar çok radyasyona maruz kalmıştır ki; bugün Paris’in Millî Kütüphanesinde saklanan çalışma defterlerinin hâlâ radyasyon yaymaya devam ettiği belirlenmiştir.

Radyoaktiflik

Bazı atomlar; çekirdeklerindeki proton–nötron sayılarının dengesizliğinden dolayı kararsız veya radyoaktif olarak adlandırılır. Kararlı yapıya gelebilmek için dışardan herhangi bir etki olmadan atom çekirdeği parçalanır, yani bozunarak bazı ışımalar yapar. Bu özelliğe radyoaktiflik, buna sebep olan maddelere de radyoaktif madde denir. Radyoaktif olmayan bir atom çekirdeğinin alfa ve nötron gibi taneciklerle bombardıman edilerek kararsız çekirdek haline dönüştürülmesi olayına da suni radyoaktiflik denir.

Bilim tarihinde, şimdiki ismiyle olmasa da radyoaktiviteden yani atomun parçalanabileceğinden ilk defa bahseden Cabir bin Hayyan’dır. Bundan yaklaşık 13 asır önce zamanın en büyük üniversitelerinden olan Harran Üniversitesi rektörü (medrese baş müderrisi) olarak herkesi hayrette bırakan ve gerçek mahiyeti ancak asırlar sonra anlaşılabilecek şu açıklamayı yapıyordu: “Maddenin en küçük parçasında (atom) öyle yoğun bir enerji vardır ki; parçalanınca çok büyük bir güç meydana gelir. Bu enerji Bağdat’ın altını üstüne getirebilir…” O zamana kadar bilinen, Yunan bilginlerinin atomun parçalanamayacağı yönündeki iddiasının aksine söylediği bu sözlerle çok dikkat çekmiştir.

Modern bilim tarihinde radyoaktiflik; 24 Şubat 1896 tarihinde Henry Becquerel’in uranyumdan yayılan ışınların fotoğraf plaklarına etki ettiklerini gözlemlemesiyle keşfedilmiştir. Marie Curie ise bu ışınları yayan elementlere radyoelement, ışınlara da radyasyon adını vermiştir. Radyoaktif elementlerle çalışmak hem tehlikeli hem de çok zordu. Mesela “pekblend” mineralinden yarım gram radyum elde edebilmek için bir ton bu mineralden, elli ton su ve yaklaşık altı ton da diğer kimyevi maddelerden gerekiyordu. Fransa’da çalışmalarını yapan ve ülkesine hasret olan Curie; keşfettiği radyoaktif iki elementten birine “Polonyum” adını vermiştir.

Radyoaktif Tepkimelerin Farkı!

Radyoaktif tepkimeler neticesinde açığa çıkan enerji normal kimyasal reaksiyonlardakilerle karşılaştırılamayacak kadar çoktur. Mesela 10 gram uranyumdan elde edilen enerji ancak 56 ton doğal gazın yakılmasıyla ortaya çıkmaktadır.

Ayrıca kimyasal reaksiyonlarda kütlenin korunumu kanunu geçerliyken radyoaktif tepkimelerde bir kısım kütle enerjiye dönüşür. Mesela Güneş’teki radyoaktif tepkimelerle hidrojen helyuma dönüşmektedir. Bu tepkime sırasında her saniyede 3,4 x 10³⁸ helyum çekirdeği yaratılırken yaklaşık 5 milyon ton madde kaybı meydana gelmektedir.

Radyoaktif tepkimelerin en önemli özelliği, hadisenin çekirdekte gerçekleşmesi, yani birtakım ışınımlarla proton ve nötron sayılarının değişmesidir. Kimyasal tepkimelerde ise elektronlar aktif rol oynar. Atomlar veya moleküller arası bağların kopması ya da bağ oluşumu, elektron alışverişi veya ortak kullanımıyla gerçekleşir.

Radyoaktif Elementler

Periyodik tablodaki 118 elementin 37’si radyoaktiftir. Bu elementlerin 11 tanesi tabiatta bulunurken diğerleri sentetiktir. Laboratuvarda yapılmış olan 26 radyoaktif element gözlemlenememiş sadece teorik olarak ispat edilmiş ve ilmî olarak varlığı kabul edilmiştir. Radyoaktif olmayan bazı elementlerin radyoaktif izotop atomları¹ da vardır. Bu atomlar çok az miktarlarda da olsa tabiatta bulunmaktadır.  Mesela hidrojen (H) elementi radyoaktif değildir, fakat onun bir izotopu olan trityum atomu (³₁T) radyoaktiftir. Oksijeni (¹⁶₈O) düşünecek olursak, altı radyoaktif izotopu (¹⁴₈O, ¹⁵₈O, ¹⁹₈O,²⁰₈O,²¹₈O,²²₈O) vardır. Su, hidrojen ve oksijenden yaratıldığı için suda, çok az miktarlarda da olsa, bu atomlardan vardır.

Güçlü Çekirdek Kuvveti

Güçlü çekirdek kuvveti; kâinattaki dört temel kuvvetten en büyük olanıdır. İlmi olarak bu kuvvetin kaynağı açıklanamamış, sadece bazı teoriler ortaya atılmıştır. Fakat böyle bir kuvvetin varlığı bilim dünyasının ortak kanaatidir. Normalde, atom çekirdeğindeki pozitif yüklü protonların bir arada tutulabilmesi imkânsızdır. Çünkü Coulomb yasasına göre; elektrik yüklü iki parçacık arasındaki kuvvetin büyüklüğü yüklerin çarpımı ile doğru, yüklerin arasındaki uzaklığın karesiyle ters orantılıdır. Atomların çapı 10^-12’lerle ifade edildiğine göre; bu çok küçük alanda protonların bir arada duramaması gereklidir. Durduğuna göre bunu tutan bir kuvvet vardır, ona da “Güçlü Çekirdek Kuvveti” denmiş ve yapıştırıcı manasına gelen “gluon” adı verilen, teorik bazı parçacıkların, proton ve nötronları bir arada tuttuğu düşünülmüştür. Başka bir ifadeyle bu kuvvet, atom çekirdeklerini oluşturan parçacıklar olan protonları ve nötronları birbirine bağlayan, bir arada tutan kuvvettir.

Rabbimizin atomların çekirdeğine koyduğu başka bir prensip olan “nötron sayısının proton sayısına oranının 1,5’ten büyük olamaması prensibi” ise pek bilinmeyen, fakat bütün varlık âlemini ilgilendiren bir durumdur. Çünkü canlı-cansız gördüğümüz veya hava gibi hissettiğimiz her şey, atomlardan meydana gelmektedir. Ayrıca tabiatta ancak 92 elementin bulunabilmesi de bu prensiple ilgilidir. Cenab-ı Hak, tabiatta bulunan element sayısını bu düsturuyla sınırlandırmıştır.

Gizemli Sayılar

Radyoaktif kararlılık bakımından, yani proton-nötron sayıları oranına göre, en kararlı yapıya sahip element, 26 protonu olan demirdir (₂₆Fe). Bazı tefsircilere göre; ayet-i kerimede²geçen “demirin mahiyetindeki büyük kuvvet” ifadesi, demirin çekirdek yapısı olarak en kararlı yapıya sahip olmasına işaret etmektedir. Bütün atomlar, demir atomu kararlılığına ulaşmaya çalışır.

Periyodik tabloda bizmuttan (Bi) sonra gelen, proton sayısı 83’ten büyük olan elementler oldukça kararsız, yani radyoaktiftir. Burada sadece iki element istisnadır. Bunların proton sayısı 83’ten küçük olmasına rağmen tabiatta bulunmaz ve radyoaktiftirler. Bu elementler 43 ve 61 protona sahip olan teknesyum (₄₃Te) ve prometyum’dur (₆₁Pm). Bu elementlerin radyoaktiflik bakımından, diğerlerinden neden farklı oldukları halen araştırılmaktadır.

Radyoaktivitede başka gizemli sayılar da vardır. Sebebi henüz bilinmese de proton sayıları 2, 8, 20, 28, 50, 82 ve 114 ile nötron sayıları 2, 8, 20, 28, 50, 82, 126, 184 ve 196 olan çekirdekler yani atomlar kararlıdır. Bu rakamlar birçok kaynakta sihirli sayılar olarak da adlandırılır. Bugün için başka bir esrarengiz hadise ise hem proton hem de nötron sayıları çift olan çekirdeklerin son derece kararlı olmasıdır. ¹⁶₈O ve ²⁰⁸₈₂Pb elementleri buna örnektir.

Bilim ve teknoloji geliştikçe kâinatın sırları çözülmeye ve harikulade yaratılış daha iyi anlaşılmaya devam edecektir. İlmi gelişmeleri doğru yorumlayanlar, Rabbimizin ilim, kudret, hikmet gibi sıfatlarını ve Alîm, Kadîr, Hakîm gibi isimlerini daha iyi anlayacak, eşya ve hadiselere müdahaleleri daha yerinde ve insanlığın yararına olacaktır.

Dipnotlar

1. İzotop atom: Atom numarası (proton sayısı) aynı, kütle numarası farklı olan atomlara izotop atom denir.
2. “… Mahiyetinde büyük bir kuvvet ve insanlara birçok fayda bulunan demiri de kullanmaları ve Allah’ı görmedikleri halde O’nun dinini ve peygamberlerini, kimlerin bu kuvvet ile destekleyeceğini bilip ortaya çıkarmak için, büyük bir nimet olarak indirdik. Unutmayın ki Allah çok kuvvetlidir, mutlak galiptiri” (Hadid, 57:25).

Kaynaklar

Apillioğlu, Orhan, “Polonyum ve Vatan Sevgisi,” Kimya O’nu Anlatıyor, İstanbul: Muştu Yayınları, 2013.

Pasachoff, Naomi, Marie Curie: Radyoaktivitenin Keşfi, TÜBİTAK Yayınları, 2002.

Evrendeki Temel Kuvvetler, Bilim ve Teknik Dergisi, TÜBİTAK,  Haziran, 2008.

en.wikipedia.org/wiki/Marie_Curie

www.webelements.com

Garipler bir leyl-i yeldâ yaşıyor,
Bu, ümit sınırlarını aşıyor;
Şeytanlar da raks ediyor, coşuyor,
Derbederler hevâya dolaşıyor…

Ne olur gelip gönüllere girsen!..
Arkandakileri terk etmedin Sen;
Lütfedip gel Allah’ını seversen,
Ey dırahşan çehre, ahsenden ahsen!..

Yıllar geçiyor, ömürler bitiyor,
Yolunu gözleyenler “Âh!..” ediyor;
Yolcuların ümitleri eriyor,
Bendelerin “Bırakma bizi” diyor!

Hemen olmazsa gayrı geç olacak,
Ruhlar hep hicran içinde kalacak;
Şeytan nevmitlere kement salacak,
Kardeşlerin firkat yudumlayacak…
***

İslam öncesi devletlerin/toplumların savaş esirlerine karşı muamelesine baktığımızda gördüğümüz ilk şey, keyfiliğin hâkim olmasıdır. Ortada ne yazılı ne de sözlü bir kural vardır. Savaşta galip olan taraf, mağlup ettiği düşmanının sadece savaşan erkeklerini değil, kadın-erkek, çoluk-çocuk, genç-yaşlı ayrımı yapmadan herkesi öldürme hakkına sahip olduğuna inanıyor ve bunu gerçekleştiriyordu. Hatta bazı dönemlerde bunun dini bir görev olduğunu düşünen toplumlar da ortaya çıkmıştı. Öldürme tarzları ise farklılık gösteriyordu. Tek tek kılıçla esirlerin kafalarını kesme ve topluca yakmak gibi farklı usuller vardı. Savaş esirlerine yapılan işkence ikinci bir muamele tarzıydı. İster düşman güçler adına bilgi alma, isterse intikam hislerini tatmin etme amacına yönelik en vahşi işkence tarzlarını esirler üzerinde uygulama, galip tarafın kendi hakkı gibi gördüğü haklar kategorisindeydi. Kadın ve çocuk ayrımı yapmadan savaş esirlerini köleleştirme, bu insanları ister şahsi işleri için hizmetçi olarak kullanma, isterse bir mal gibi pazarlarda satma, bir başka muamele biçimiydi. Son olarak, esir değişimi ile esirlerden bir daha savaşmamak üzere söz alıp fidye karşılığı serbest bırakma da zaman zaman uygulanan bir yoldu. Esirin sosyal konumuna göre fidye miktarları artabileceği gibi, bazen onu bir kez daha mağlup etme ve küçük düşürme adına çok küçük bir meblağ karşılığında serbest bırakma da olabiliyordu.

İşte savaş esirleri denildiğinde ilk akla gelen bu metotların hepsi İslam önceci Arap toplumlarında bilinen ve uygulanan metotlardı. Peki, İslam, bu bağlamda söz konusu uygulamaların hangilerini kabul, hangilerini reddetti? Hangilerini özleri itibariyle alıp şekillerinde değişiklikler yaparak hayata taşıdı?

Müslümanların ilk defa savaş esirleri konusunda karşılaştıkları vak’a, Bedir öncesi Batn-i Nahle seriyyesidir. Bu hadisede Müslümanlar, Mekkelilerden iki kişiyi esir almıştır. O gün itibariyle hisleriyle hareket eden Sahabe’nin, söz konusu esirleri öldürmek istemesi üzerine Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem), buna müsaade etmemiş ve onların, fidye karşılığı salıverilmelerini emretmiştir. Bu arada, esirlerden Hakem ibn-i Keysân, nebevî daveti kabul edip Müslüman olunca, Allah Resûlü (sallallahu aleyhi ve sellem), ashabına dönmüş ve “Şayet az önce onu öldürmüş olsaydınız, şimdi o Cehennem’de idi” ikazında bulunmuştur. Esirler hakkında nasıl davranılacağına dair henüz hiçbir ayetin nazil olmadığı dönemde gerçekleşen bu uygulama, bize gösteriyor ki Allah Resûlü yukarıda anlattığımız ve Hicaz coğrafyasında bilinen cari uygulamalardan birini (fidye karşılığı salma) tercihen yapmıştır.

Esirlere davranış modeliyle alakalı ilk ayet, Bedir savaşı esnasında veya sonrasında nazil olmuştur. Esnasında veya sonrasında dememizin sebebi, aşağıda aktaracağımız ayet ile alakalı olarak iki rivayetin varlığıdır. Ayet şu şekildedir: “Yeryüzünde düşmanı tamamıyla sindirip hâkim duruma gelmedikçe, hiçbir Peygambere esir almak yakışmaz. Siz geçici dünya menfaatini istiyorsanız, hâlbuki Allah ahireti (kazanmanızı) istiyor. Allah, mutlak güç sahibidir, hüküm ve hikmet sahibidir” (8/67). Bu ayet kimilerine göre, Bedir savaşı esnasında galibiyet rüzgârı Müslümanlar tarafına estiğinde, bazılarının savaşı bırakıp ganimet peşinde koşması üzerine nazil olmuştur. Kimilerine göre ise savaş sonrası esirlere nasıl muamele edileceği hakkında Efendimizin ashabı ile yaptığı istişarede, savaş esirlerinin fidye karşılığı veya karşılıksız salıverilme teklifini kabulü üzerine nazil olmuştur. İkinci görüşü tercih eden müfessir ve fukahaya göre, ayet; Murad-ı İlahinin Müslümanların kendilerine karşı savaşan muharip güçleri azaltmasının o günkü şartlarda fidye ile salıverilmesinden daha önemli olduğunu bildirir. Kaldı ki bu, o günkü toplumda savaş esirlerine yönelik muamele tarzı itibariyle herkesin bildiği ve hiç kimsenin yadırgamayacağı bir uygulamadır. Zaten esirlere nasıl davranılacağı konusundaki istişarede, Hz. Ömer başta olmak üzere birçok sahabinin onları öldürelim teklifinin altında bu vardır.

Bununla beraber ayetin savaş esnasında nazil olduğu görüşü yabana atılmamalıdır. Bu rivayeti esas alacak olursak, yapacağımız açıklama şu olabilir: İhtimal ki Allah (celle celaluhu), çile ve ıstırapla geçen toplam 15 yıldan sonra kâfirlerle ilk defa ciddi hesaplaşmanın olduğu zeminde, Müslümanların savaş esnasında gönüllerinin mal ve mülk sevdasına kapılmasını uygun bulmamıştır. Bu safhada gösterilecek bir zafiyetin ilerleyen yıllarda, Müslümanları bekleyen çok daha ciddi imtihanlarda büyük sapmalara yol açabileceği vurgulanmış olabilir. Aynı surenin devam eden ayetinde, “Eğer (içtihat neticesi verilen hükümlerden ötürü azap etmeyeceğine veya ganimetleri helâl kılacağına dair) Allah’ın yazdığı daha önceki bir hüküm olmasaydı, aldığınız fidyeden dolayı size büyük bir azap dokunurdu” denilmesi, bu yoruma destek veren bir muhtevaya sahiptir.

İkinci ayet ise Hayber sonrası nazil olmuştur ki Bedir ile Hayber arasında yaklaşık beş yıllık süre vardır ve bu zaman sürecinde Uhud ve Hendek savaşları gerçekleşmiş; özellikle Hendek sonrası Müslümanlar kendi varlıkları adına daha sağlam bir zemine oturmuşlardır. Muhammed suresinde geçen ayet şu şekildedir: “Nihayet onları çökertip etkisiz hale getirdiğinizde sağ kalan esirleri bağlayın. Sonra ya karşılıksız ya da fidye karşılığı salın; ta ki savaşın ağır yüklerini hafifletsin”(47/4). Burada açıkça görüldüğü gibi, Allah esirlerin öldürülmesi uygulamasını ortadan kaldırmış, “esirleri bağlama” ile mevcut örfte var olan köleleştirmeye veya esirlerin Müslümanlara dağıtılmasına yasaklama getirmemiş, son olarak da fidye karşılığı veya karşılıksız salıverme konusunda Müslümanları muhayyer bırakmıştır.

Gerek bu iki ayet gerekse Efendimizin hayatı boyunca savaş esirleri bağlamında karşılaştığı hadiselerdeki tavrına bağlı olarak fukaha, yaptıkları içtihatlarla bazı hukuki düzenlemelerde bulunmuştur.

Bunları şu şekilde sıralayabiliriz:

1. Muhammed suresindeki ayet, Bedir sonrası nazil olan Enfal suresindeki ayeti nesh mi etmiştir sorusu, ilk müzakere edilen konudur. Şahsen katıldığım fukahanın genel yaklaşımına göre, bir ayetin diğerini nesh etmesi söz konusu değildir ve her iki ayet de geçerliliğini korumaktadır. Kamu otoritesi, içinde bulunduğu şartlara göre, esirlerin öldürülmesi haricindeki muamele tarzlarından birini seçebilir.
2. Esirlerin öldürülmesi yasaklanmıştır. Fukaha bu bağlamda, savaş esnasındaki düşman güçleriyle, savaş bittiğinde esir alınan düşman güçleri arasındaki farka dikkat çekmiştir. Fukaha bu içtihadında tabii ki Efendimiz başta olmak üzere sahabe ve tabiinin içtihat ve tatbikatlarını delil olarak ele almıştır. Öldürme ile diğer seçenekler arasında devlet başkanının tercih hakkının olduğunu söyleyen bazı içtihatlar olsa da genel kanaat, bu istikamette değildir. Bu içtihatların, devrin uluslararası siyasi şartları ile düşman güçlerin Müslüman esirlere yaptığı muameleden etkilenmesi muhtemeldir.
3. Esirlerin Müslüman esirlerle mübadeleye konu edilmesi veya fidye karşılığı ya da karşılıksız olarak salıverilmesi.
4. Köleleştirme: Kur’an’da köleleştirmeyi emir veya tavsiye eden bir ayet yoktur. Bununla beraber Kur’an’ın nüzulü döneminde savaş esirlerinin köleleştirilmesi, esir pazarlarında satılması, hayatın tabii akışı içinde inkârı kabil olmayan bir realitedir. Efendimiz de toplumun dem ve damarlarına işlemiş bu realiteyi olduğu gibi kabullenmiş, ama insanların kölelerine yaptıkları kötü muamelelere son veren yasaklar ve onlara insan gibi davranılması gerektiği konusunda emirlerle ayrı bir düzenlemeye kapı açmıştır. Kölelerin hürriyete kavuşturulması konusundaki gerek Kur’an’ın bazı ayetleri gerekse Efendimizin beyan ve uygulamaları da kölelerin durumunu iyileştirme, hatta kölelik kurumunu bütünüyle ortadan kaldırmaya yönelik devasa adımlar olarak ele alınmalıdır.
5. Savaşan erkekler dışında kadın, çocuk, din adamı gibi savaşta düşman güçlere yararı bulunmayan kişilerin esir alınması konusunda cari olan örfe uyulmuştur. Bu uygulamada, mukabele-i bi’l misil kaidesinin yanında, düşman güçleri zaafa uğratmak ve bir daha Müslümanlarla savaşacak güce kavuşmalarını engellemek düşüncesi hâkim olmuştur.
6. Esirlerin esaretleri sürecinde onların insan olduğu gerçeği unutulmayarak muamelelerin insani seviyede yapılması, buna bağlı olarak da yiyecek ve barınma ihtiyaçlarının karşılanması, Müslümanların üzerine düşen bir görevdir. Aynı istikamette, esir düşen ailelerde karıyı kocadan, anneyi çocuğundan ayırma yasağı da getirilmiştir. Ana başlıklar halinde sunduğumuz muamele tarzının belki de en sonuncusu işkence yasağının getirilmesidir.

Görüldüğü gibi, Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem), şartların zorlaması ve diplomasi adına attığı adımların karşılık bulmaması sebebiyle savaşmak zorunda kaldığında bile, genel teamüllerin aksine, esirlere asla kötü davranmamış, onurlarıyla oynamamış, zarar vermemiş ve bu konuda da hep kendisine yakışanı yapmıştır. Esirleri hürriyete kavuşturmak için vesileler aramış, hiç ummadıkları cemilelerde bulunmuş, gönüllerini alacak ifadelerle onlara hitap etmiş ve ashabını da aynı istikamette duyarlılığa davet etmiştir.

Peki, Efendimizin (sallallahu aleyhi ve sellem) vefatını takip eden yıllarda sahabe, tabiin başta olmak üzere günümüze kadar gelen süreçte Müslümanlar bu kaidelere harfi harfine uymuş mudur? Günümüz de dâhil olmak üzere, çeşitli dönemlerde söz konusu prensip, kaide ve kurallardan maalesef sapmalar olmuştur. Bununla beraber, nispetler perspektifinde başka medeniyetler veya devletlerin esirlere muamele tarzıyla mukayese ettiğimizde, Müslümanların daha iyi bir noktada olduğu söylemek mümkündür.

Savaş esirlerine muamele tarzının, devletlerarası ilişkilerde önemli bir yeri vardır. Nitekim 1800’lü yılların ikinci yarısında başlayıp devam eden ve Paris, Cenevre, Saint-Petersburg, Washington, Lahey anlaşmaları diye tarihe mal olan sözleşmelerde devletler savaş esnası ve sonrasında uyacakları kurallar adına birçok hüküm belirlemişlerdir. Savaş esirleri konusunda en detaylı anlaşma, 1949 yılında, III. Cenevre Savaş Esirleri Sözleşmesidir. Bu sözleşme hala yürürlükte olup genel hükümlerin yanı sıra, esirlerin himayesi, onur ve şereflerine saygı duyulması, yeme, içme ve sağlık gibi ihtiyaçlarının karşılanması, dini ibadetleri yerine getirebilmeleri, dış dünya ile ilişkileri ve cezai işlemleri gibi meseleleri muhtevidir.

Acıların bir değil, binlercesi üşüştü

Ömrünün gerisinden, ölü ve dirisinden

Bildiğin yalnızca O; bekleme birisinden

Eylül olsa da mevsim kaybolmuş olsa ismin

Hayatın tortusundan, yalnızlık korkusundan

Beratına vesile bir aşk kalır elinde

Mırıl mırıl dilinde, semalar ötesinden

Sökün edecek güneş, o vuslat gecesinden

İnşirah yüreğinde, kıvılcımlar kalbinde

Sararmışsa güllerin, o zümrüt hayallerin

İhtimal her zaman var, ümit sonuna kadar

Bu çile kaderindi, hep içten hep derindi

Yollarına serpilen kor, bir aşktı ateşten

Dert bildiğin yârindi, dövülen kederindi

Bir tutkuydu yaşatmak, yaşamanın yanında

Sığmadın yere, göğe çiçek açtı ah’ında

Susadın sonsuzluğa sağdıkça acıları

Yaşanmamış yılları, çekilen sancıları

Bir secdeye topladın, bazen avuçlarına

Akıp akıp çoğaldın yanağın uçlarına

Attın da kaygıları, yıktın da ağrıları

Yokladın kana kana duru berrak suları

Yıldızlar saklanalı ve ay göçüp gideli

Yaşadın mı öldün mü yoksa oldun mu deli

Sükût belli belirsiz bitmeyen ayrılıktan

Takvimler de yıprandı artık görün ufuktan