Bu böyle ise –ki böyle olduğuna varlık bütün zerrâtıyla şahittir– ey boyunlarımızın tasmalarında hâlâ şe’n-i rubûbiyetinin izlerini görüp sezdiğimiz Sultanlar Sultanı! Bize, kulluğumuzu doyururcasına duyur, nimetlerini küstahlaşma, azgınlaşma vesilesi yapanlara da bir şeyler buyur!

Her zaman vicdanlarımızda sessiz sessiz duran ve daha Cennete girmeden gönüllerimize firdevsî zevkler hâlinde akıp gelen rahmet ve nimet dünyasının değişik dalga boyundaki bütün televvünleri, O’nun, her an, keyfiyetler üstü ve kemmiyetleri aşan değerdeki teveccüh ve iltifatlarındandır. Eğer O’nun insanlara karşı bu nazar ve teveccühü olmasaydı, bizlerin kasap dükkânındaki etlerden ne farkımız olurdu ki! Yeryüzünü köpüren denizlerle, kabaran buharlarla, damla damla arzın bağrına inen yağmurlarla ve çağıl çağıl akıp giden ırmaklarla hayata mazhar edip şenlendirdiği gibi, insanî melekelerimizi ve gönül dünyalarımızı da tecelli baharlarıyla rahmet elinden gelen vâridât ve esintilerle ihya eden ve sonsuza açık tutan yine O’dur.

Taşı toprakla, toprağı-suyu mini mini canlılarla buluşturan, buluşturup dört bir yanı Cennet bahçelerine çeviren O; etten-kemikten, kandan-irinden var ettiği bir cismi, meleklerle, melekûtla, ruhanîlerle buluşturup tanıştıran, yarıştıran O’dur. O’dur ki, mezbeleliklere açık dehlizlerden firdevslere, firdevslerden de Hak cemalini müşahedeye yollar açmış, demire ve kömüre elmas olma yollarını göstermiştir.

Ey taşı-toprağı hayata ulaştıran, ey şeytanlığa açık ruhları lütfedip meleklerle buluşturan Rahmet Sultanı! Bizlere, bizi aşan istidatlar ve o istidatlarda inkişaflar ver; Seni bilmez kömür ruhlara da ya elmas olma yolunu göster veya hadlerini bildir!

Eğer şu anda, inananların nabzı ümitle atıyor, gönülleri mutlu geleceğin heyecanını yaşıyor, başları da ukba güzellikleriyle tutkunsa, bu, vicdanlarımızda duyduğumuz O’na ait meltemlerden ve her menzilde O’nun kendisini bize hissettirmesindendir. Göklerin ve yerlerin nuru O’ndandır; dünya ve ukba hazinelerine açılan menfezler, O’nun sultanlık kapısının anahtar deliği bile olamaz. O’nun nezdindeki gerçek değerlere nispeten, heveslerimizin ağında sürekli mıncıklayıp durduğumuz dünyanın bir sinek kanadı kadar bile kıymeti yoktur. O’nun kıymet esaslarına göre belli bir değere ulaşmış ve aslında bütünüyle masal olan şu cihanın bir zerresi ise ebediyetleri peylemeye yetecek bir sermayedir.

Ey yokluğu varlığıyla süsleyen, damlaya deryaların vüs’atini bahşeden, zerreye güneş olma istidadını veren Ulu Sultan! Canlı-cansız, insan-hayvan, mü’min-kâfir, şuurlu-şuursuz, tâli’li-tâli’siz her şey ve herkes Senin bayrağının altında, varlığını soluklar –O bayrağın üzerimizde dalgalanması eksik olmasın!– ve Senin varlığından nebean eden nurların gölgesinde yaşar. Hususi tevcih ve meşîetin olmasaydı hiçbir şey var olamaz, insanlık meydana gelemez, iman idrak edilemez, varlığın sezilemez ve imanla düşüncelerine sonsuz derinlikler kazandırdığın tâli’li ruhlar kendilerini aşamazdı!

Yanıp sönen bütün nurların ışık kaynağı Sensin.. biz hepimiz, doğar, büyür ve ölürüz.. Sen ise kendi kendine varsın, varlığınla da zaman ve mekân üstüsün! Her an binleri, yüz binleri var eder.. onlarla varlığını gösterir.. onlarda gözettiğin hikmetlerde meşîet ve ilmini hatırlatır.. her şeyi değiştirerek değişmezliğini iş’âr eder.. hedef eksenli yürüyenlere eşya ve hâdiselerin sırrını ve yolların büyüsünü fısıldarsın! Senin adın vicdanlarımızın en aziz konuğu –O konuk gönüllerimizin sürekli mukîmi olsun!– Zât’ın da ruhlarımızın biricik ışık kaynağıdır. Sonsuzluk duygusuna programlanmış gibi her ufukta ebediyet arayan sinelerimiz, Senin rahmetinin sınırsızlığını haykırıyor. Dünya, Senin buyruğunla iki büklüm ve bir kutlu seyahat için yaratıldığı günden beri yollarda.. dağlar, tepeler emrine âmâde olduklarını gösteren bir haşyetle el pençe ve kıyamda.. ırmaklar başları yerde ve Senin sübuhât-ı vechinle sermest, hayatla çalkalanmakta ve “Hayy” ismini haykırmakta.. bağlar-bahçeler, kuşlar-kuşçuklar her yerde bir nevruz canlılığıyla Senin cemalinin temaşasına koşmakta.. karlar-buzlar, dolular-fırtınalar, Senin azamet ve celâlinin bestesine dem tutmakta.. gece-gündüz, yaz-kış hiç durmadan değişik lisanlarla hep Seni anmakta.. anıp anıp renk değiştirmekte; yeşermekte-solmakta, beyazlaşıp kararmakta.

Bütün bunları görüp Seni bilmemek bir körlük; her yerde ve her zaman Senin lütuflarına mazhar olup Sana kullukta bulunmamak da bir nankörlüktür. Her an Seni anmak bizim için bir kulluk borcu, her lahza ayrı bir buudda Sana koşmak ruhlarımızın ihtiyacı, Seni tanımayanlara, Sana baş kaldıranlara gönül koymak, hatta tavır almak insan olmanın gereğidir. Evet, Seni söylemeyenlerin sözünü etmemek, Seni anmayanları bütün bütün unutmak, vicdanlarımızın sesi ve kapı kulların olmamızın gereğidir.

Ey kapısının tozu-toprağı gözlerimize sürme Sultanımız! Bizler, Senin yolunda bulunmanın şuuruna erdiğimiz –öyle zannediyor da olabiliriz– günden beri hep yollardayız.. başımız kapının eşiğinde.. gönüllerimizi mihmandarlığınla coşturduk ve her şeye rağmen misafirlerin olmaya azmettik. Teveccühlerin, gelecekteki lütuflarının referansı olarak ümit ve recalarımıza öyle bir fer verdi ki, herkese ve her şeye sırtımızı dönerek hülyalara sığmayan beklentilerimizle Sana yöneldik.. ayaklarımızda, Efendimiz’e ait prangalar, boynumuzda meşîet tezgahından çıkmış tasmalar, saçımızın tek teline bile ağyârı dokundurmayacak kadar gayûr, kararlı ve ahd ü peymanlıyız.

Eğer bizler, Senin has bahçenin kumrularıysak, bize bitmeyen bir nefes, kesilmeyen bir ses lütfedip, bizi varlık ve mazhariyetlerimizin bedelini ödemeye muvaffak eyle! Sen coşturursan coşar, Sen duyurursan duyarız.. Senin semtinden kopup gelmeyenleri boş lakırdı sayar.. ve Seni anlatmayan dilden, Seni terennüm etmeyen nağmeden Sana sığınırız.

Bunlar, hâlimizi Sana hecelemekse, dillerimizdeki ukdeyi çöz; beyanlarımızı beyanın sayesine yükselt! Gönüllerimizi değişmezliğe ulaştır; nefeslerimizi kudsî nefehâtınla besle ve derinleştir! Sen vermezsen biz hiçbir şeye sahip olamayız.. söyletmezsen hiçbir şeyi söyleyemeyiz. Bu kol-kanat nerede, Senin hoşnutluk ufkuna ulaşmak nerede? Bu gönül nerede, kenz-i marifetine açılmak nerede? Bu dil nerede, vasfına tercüman olmak nerede? Utandıran davranışlarımızdan, kulakları tırmalayan beyanlarımızdan hicap içinde ve iki büklümüz.. iki büklümüz ama aynı zamanda Senin engin müsamaha ve rahmetine yönelmenin inşirahı içindeyiz. Evet günahlarımız, günahlarıyla yerin dibine batanların isyanlarına denk, uzaklığımız kahrının dolaşıp durduğu dairede.. ne var ki, affın bütün hataları aşıp eritecek enginlikte, yakınlığın da şah damarımızın berisinde.. isyanlarımız itibarıyla değil, bağışlayıcı hususiyetinle, uzaklığımız cihetiyle değil, yakınlığın letafet ve sıcaklığıyla bizleri okşa ve maiyetini vicdanlarımıza duyur; hasta gönüllerimizi teselli buyurup ruhlarımızı teveccühlerinle doyur.

Şimdi soruyu düzeltiyorum. “İnsan, hayatının hangi döneminde fizikî olarak en hızlı büyür?”

Cevapları duyar gibiyim; “Doğumdan sonraki ilk iki yıl ve ergenlik dönemi” diyorsunuz herhalde.

Evet, kısmen doğru cevap verdiniz; zamanında doğan bir çocuk yaklaşık 3000-3500 gram doğar. İlk iki yılda yaklaşık dört kat büyür ve daha hayatının hiçbir döneminde bu kadar büyümez. 40 yılda ağırlık olarak yaklaşık 20-25 kat, boy olarak da en fazla dört kat büyür. Boy büyümesinin yaklaşık yarısı iki-üç yaşına kadar bitmiştir.

Evet, bu cevap tamamen doğru mu? … Tamamen doğru değil, verdiğiniz cevap kısmen doğru.

Şimdi filmi biraz geriye saralım… Soruya dikkat ederseniz, “Hayatının hangi dönemi” demiştim, yani kastım sadece doğumdan sonraki dönem değildi. Peki ne zaman? Tabiî ki anne karnındaki dönem. Kaç kat büyürüz biliyor musunuz? Sıkı durun, şaşıracaksınız…

Döllenme olarak adlandırdığımız sperm ile yumurtanın buluşmasından sonra “zigot” oluşur. “Zigot” döneminden sonra art arda hücre bölünmeleriyle böğürtlen veya dut meyvesine benzeyen “morula”, ardından da “blastokist”aşamalarına geçilir. Blastokist aşamasında uterus (rahim) duvarına yapışma başlar; tam da bu dönemde duvara yapışan blastokistin ağırlığı 0,1-0,2 mg civarındadır. Kalbin çalışmaya başladığı dönemde (19-22. günlerde) embriyo yaklaşık 1-2 mg’a ulaşır yani blastokist aşamasına göre on kat büyür. Yaklaşık 1 gram ağırlığa ne zaman ulaşır biliyor musunuz: 8’inci haftada. 3’üncü ayda 15 gram, 6’ncı ayda yaklaşık 800 gram ve 9’uncu ayda ise yaklaşık 3000 gram olur.

Şimdi kısa bir matematik hesabı yapalım; hazır mısınız?

3000 gram, 0,1 mg’ın 30 milyon katıdır. Yani blastokist olarak anne rahmine yapıştıktan sonra tam 30 milyon kat büyürüz. Ölçü olarak kalbin çalışmaya başladığı dönemi alırsak, tam tamına 3 milyon kat büyürüz. 8’inci haftadan sonra ise tam 3 bin kat büyürüz. Demek ki doğumdan sonraki büyüme ile kıyasladığımızda en hızlı büyüme anne karnındaki dönemde imiş.

Anne karnında insanın büyümesi, Kur’ân’da anlatılan hikmetli ölçünün en çarpıcı misallerindendir. İlk hücrenin anne karnında yapışmasından hücrelerin bölünmesine, oradan organların şekillenmesine, kalbin atmaya başlamasından doğuma kadar her dönem, incelerden ince planlı bir denge içinde gerçekleşir. Akıllara durgunluk veren bu büyüme hızı, Allah’ın yaratmasındaki mükemmelliğin ve kudretin bir tecellisidir. Büyüme ile bir taraftan sayıca hücre artışı olurken, diğer taraftan hangi hücre ne zaman ve ne kadar bölünecek hiç şaşırmadan işletilir. Küçük bir gecikme veya geç bölünme ile organ ve dokularda arızalar meydana gelebilir. Anne rahmindeki bu hassas düzen, kâinatın her noktasında geçerli olan İlahi ölçünün aynasıdır. Yıldızların hareketinden yağmurun miktarına, bir yaprağın yaratılmasından bebeğin anne rahmindeki büyümesine kadar her şey, Allah’ın sonsuz ilmi ve hikmeti ile belirlenmiş bir kader ve ölçü içindedir. Bu İlahi ölçü, insanı hayran bırakan bir ahenk ve mükemmellik sergiler.

“İşte O Allah’tır ki her bir dişinin neye gebe olduğunu, karnında ne taşıdığını ve rahimlerin neleri eksik bıraktığını, neleri artırdığını bilir. Doğrusu O’nun katında her şey bir ölçü iledir.”[1]

Peki, nasıl oluyor da bu hızlı büyüme daracık anne karnında oluyor? Hayatımızın dönemlerinde en güvenli ortam anne karnı olduğundan en hızlı büyüme de anne karnında olur. Buna “Anne Karnı Huzuru” denir.

Annede ve Embriyoda Farklı Trafik

Anne karnındaki embriyoda dolaşım normal hayattaki dolaşımdan farklıdır. Yavru, amnion kesesi içindeki sıvıda yüzüp su yuttuğu için akciğerleri ile solunum yapmaz.  Dolayısıyla akciğerler aktif olmadığından kan akciğerleri atlayarak vücuda dağılır. Yenidoğan bebeğin ilk ağlaması, yani nefes alması ile akciğerler devreye girer. Anne karnında oksijenlenme göbek kordonu aracığıyla annenin kanından sağlanır. Kısaca embriyodaki dolaşım nasıl oluyor bakalım;

Üst ana toplardamardan gelen kan daha az oksijen taşır, sağ kulakçığa düşük hızla gelir ve çoğunluğu itibarıyla sağ karıncığa yönelir; buradan da akciğer atardamarı yolu ile daha az kan ile gelişebilen akciğerlere ulaşır. Plasentadananne vücudunda oksijenlenmiş kan ise karaciğeri atlayarak doğrudan alt ana toplardamara ulaşır, buradan yüksek hızla devam eder ve hidrodinamik olarak diğer kan akımından ayrılır, buradan hız ve yön avantajı ile oval delikten sağ kulakçıktan sol kulakçığa geçer.

Sağ kulakçıkta iki ayrı akım vardır: Birisi az oksijenli düşük hızlı akım bu akciğerlere ulaşır ve akciğerlerin gelişimi için bu kan yeterlidir. İkincisi ise yüksek hızla giden oksijenlenmiş kan oval delik yolu ile sol kulakçığa oradan sol karıncığa ve aorta geçip bütün vücudun gelişmesine vesile olur. Bu iki kan akımı, hızlarından dolayı hidrodinamik olarak birbirlerine karışmadan yollarına devam ederler.

Dünyada birbirine karışmayan denizlerin olduğu gibi anne karnındaki bebeğin kalbinde de karışmayan akıntılar varmış. (Merace’l-bahreyn[2]) Bebeğin kalbinde birbirine karışmayan akımlarla hayatî organlara gerektiği kadar oksijenlenmiş kan en verimli şekilde ulaşır ve organların gelişimine vesile olur.

“O iki denizi salıverdi, birbirine kavuşurlar. Fakat aralarında bir engel bulunduğundan, birbirinin sınırını aşmazlar.”[3]

Bu ayrım, embriyonal dolaşımın en önemli özelliği olup oksijenlenmiş kanın beyin ve kalp gibi hayatî organlara yönlenmesine sebep olur. Bu düzen, doğumdan sonra mucizevî şekilde göbek kordonu kesilip akciğerlerin devreye girmesiyle birlikte değişir. Oval delik ve venöz kanal gibi yapılar kapanır, embriyonal dolaşımdan normal dolaşıma geçiş sağlanır.

“Ey insan, nedir seni o kerim Rabbin hakkında aldatan? O değil mi seni yaratan, bütün vücud sistemini düzenleyen ve sana dengeli bir hilkat veren ve seni dilediği bir surette terkib eden? Hayır, yanlış yapıyorsunuz! Siz tutup dini, dirilip hesap vermeyi yalan sayıyorsunuz.”[4]

Hayatın her dönemi yaratılış mucizeleri ile dopdoludur, çoğu zaman gözümüzden kaçan karanlıklar içinde devam edegelen bebeğin anne karnındaki serencamı bu mucizenin her şeyi ile apaçık olduğu ibret levhalarındandır. Kur’ân’ın tarifi ile bize düşen akletme ve daha derin düşünebilme keyfiyetidir. Hayat ve canlılık kavramları, Rabbimizi tanıtan ayetlerden sadece birkaçıdır. Kur’ân’da “âyet” kavramı da sıklıkla Allah’ın kudretine, varlığına ve birliğine işaret eden deliller olarak kullanılır.

“Evet, Biz ileride onlara delillerimizi gerek dış dünyada gerek kendi öz varlıklarında göstereceğiz; ta ki Kur’ân’ın, Allah tarafından gelen gerçeğin ta kendisi olduğu onlar tarafından da iyice anlaşılacak. Rabbinin her şeye şahid olması yetmez mi?”[5]

Dipnotlar

[1] Ra’d Sûresi, 13/8.

[2] “Merace’l-bahreyn” ifadesi, Rahmân sûresinin, 19’uncu ayetinde geçer. “O (Allah), iki denizi salıverdi.” şeklinde mana verilebilir. Denizlerin hidrolojik döngüsü, akıntılar ve farklı tuz yoğunluklarına sahip su kütleleri arasındaki etkileşime işaret eden bir kavramdır. Örneğin, Akdeniz ve Atlas Okyanusu’nun Cebelitarık Boğazı’nda buluşması buna bir örnektir. Modern bilim, bu suların kimyasal ve fiziksel yapılarının birbirine karışmadığını doğrulamıştır.

[3] Rahman Sûresi, 55/19-20.

[4] İnfitâr Sûresi, 82/6-9.

[5] Fussilet Sûresi, 41/53.

Yersizlik: Kaybolan Köklerin Arayışı

Göç, bireylerin yalnızca fizikî bir yer değişikliği değil, aynı zamanda kimlik ve anlam arayışı içinde olduğu bir yolculuktur. Bu süreçte bireyler genellikle kaybettikleri bağları yeniden kurmaya çalışırken yeni bir aidiyet duygusu geliştirmekte zorlanabilirler. Göç eden bir bireyin geçmişle gelecek arasında sıkıştığı bu durumda, özellikle kültürel değerlerin kaybı ve toplumsal bağların yeniden inşası büyük önem taşır. Tarihte benzer olaylara bakıldığında göçmen toplulukların kültürlerini devam ettirme çabaları, travmayı aşma konusunda dikkate değerdir.
“Yersizlik” kelimesi, bir coğrafi aidiyetin ötesinde, insanın varoluşsal temelini kaybetmesini ifade eder. Fiziksel bir göç, mekân ve yurt değişikliğinde birey iç dünyasında derin sarsıntılar yaşar. Yersizlik, yalnızca bir evin ya da memleketin terk edilmesine değil; bireyin aidiyet duygusunun, sosyal bağlarının ve anlam dünyasının da altüst olmasına sebep olabilir. Türkçede “yersiz yurtsuz” ifadesi, bu durumun hem fiziksel hem de psikolojik yönünü kapsar. Göç eden birey, tıpkı köklerinden koparılmış bir ağaç gibi, yeni bir toprağa tutunma çabası içinde hem fizikî hem de ruhî bir mücadele verir.
Son yıllarda yapılan araştırmalara göre, göç eden bireylerde “kronik stres” ve “travma sonrası stres bozukluğu” (TSSB) belirtilerine sıklıkla rastlanıyor. Psikolog Mina Cikara ve ekibinin 2021’de yayımladığı bir çalışma , zorunlu göçün bireylerin psikolojik esnekliğini aşındırdığını ve yeni bir ülkede hayata başlama süreçlerinin onlar için yeniden bir “tehdit” olarak algılandığını gösteriyor. Ayrıca, Birleşmiş Milletler’in 2022 raporuna göre göçmenlerde depresyon, kaygı bozukluğu ve kendine yabancılaşma oranları oldukça yüksek. Bu da göç sürecinin, yalnızca sosyal değil, bireyin kimliğine yönelik bir yaralanma olduğunu ispatlıyor.
Psikiyatrist Boris Cyrulnik, yersizlik hissini “travmanın sessiz dili” olarak tanımlar. Ona göre, bireyin köklerinden koparılması, kimlik krizine ve derin bir aidiyetsizlik duygusuna yol açar (Cyrulnik, 2001). Bu durum, özellikle göçmen bireylerde sıkça görülen depresyon, anksiyete ve kimlik bunalımlarıyla kendini gösterir. Ancak Cyrulnik, bu travmanın dönüştürülebilir olduğunu ve anlam arayışıyla bireyin kendini yeniden inşa edebileceğini savunur. Bu tezin pratik bir yansımasına ashab-ı kiramın Medine’ye hicreti perspektifinden bakılabilir.
Peygamber Efendimiz’in Hicreti ve Medine’de Köklenme
Peygamber Efendimiz’in ve sahabenin hicreti, göçün travmaya sebebiyet vermesi realitesinin yanında hem bu durumdan kurtulma hem de bir misyon ve dayanışma hikâyesine dönüşebileceğinin en güçlü örneklerinden biridir. Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem), sahabeleriyle birlikte Mekke’den Medine’ye hicret ettiklerinde, sadece fiziksel bir yer değişikliği yapmamışlar; aynı zamanda yeni bir içtimai düzenin temellerini atmışlardır. Onlar kayıplarının yasını tutmak yerine, dayanışma ve aktif sabır örnekleriyle hizmetle yeni bir toplumun inşa edilmesine vesile olmuşlardır.
Peygamber Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Ensar ve Muhacirler arasında kurduğu kardeşlik bağı, bireylerin, topluma kendi yetenekleriyle hizmet ederek anlam bulmalarına vesile olmuştur. Bu kardeşlik modeli, modern göç politikalarına da ilham kaynağı olabilir. Ensar’ın, Medine’ye hicret eden sahabeleri evlerine kabul ederek onlarla tüm imkânlarını paylaşması, günümüzde göçmenlerin topluma entegrasyonu için güçlü bir model sunar. Bu dayanışma modeli, bireylerin yalnızca maddi değil, manevi olarak da güçlenmelerine imkân tanır. Peygamber Efendimiz’in, göç eden bireylere kendi yeteneklerini topluma katkı sunarak kullanmalarını öğütlemesi, anlamlı bir varoluşun temelini oluşturur.
Bu konuya misal teşkil edecek bir diğer husus da Peygamber Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) tacir sahabeleri ticarete yönlendirmesidir. Muhacir esnafın, Medine’ye gelir gelmez pazarın nerede olduğunu sorması ve yeni toplumla kaynaşma gayreti, bu zaviyeden değerlendirilebilir.
Benzer şekilde, İslamiyet’in Malezya ve Endonezya gibi bölgelere ulaşmasında da ticaretle uğraşan Müslümanların dürüstlükleri ve topluma uyum içinde yaşamaları etkili olmuştur. Bu örnekler, ticaretin sadece ekonomik değil, aynı zamanda kültürel ve inanç temelli bir etkileşim alanı olduğunu da göstermektedir.
Bir Tür Terapi: Sosyal Faaliyetler
Bireyin göçün yol açtığı şoktan çıkmasına yardımcı olacak diğer bir faktör ise gerek aynı sıkıntıyı yaşamış diğer göçmenlerle gerekse de geldiği toplumla sadece mekanik değil insan paydasında bir araya gelmeleri ve birlikte sosyal faaliyet yürütmeleri olduğu söylenebilir. Birçok sebebi olmakla birlikte Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine’ye ilk geldiği günlerde yaptığı şu tavsiye sahabenin ilk şoku atlatmasında onlara yol gösterici olmuştur: “Aranızda selâmı yayın. Birbirinize ikramda bulunun ve sıla-i rahimle irtibatınızı koparmayın…” Efendimiz’in burada “sosyalleşme tavsiyesi yaptığı; bireyin göçten dolayı yaşayacağı psikolojik problemleri bu şekilde aşabileceği” söylenebilir.
Başka bir yazının konusu olmakla birlikte Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) Medine’nin yerlileriyle yaptığı Medine Anlaşması, toplumun tüm kesimleriyle kaynaşmaya ve yeni beldenin yurt olarak kabul edilmesine olumlu etki sağlamıştır.
Psikoloji Perspektifinden Göç: Hizmetin İyileştirici Gücü
Göç, yalnızca bir kayıp değildir; aynı zamanda bireyin kendini ve varlığını yeniden tanımladığı bir süreçtir. Viktor Frankl’ın anlam terapisi kuramına göre insan en zor şartlarda bile hayatta kalmak için anlam arayışına ihtiyaç duyar. Hizmet, bu anlam arayışını güçlendiren en etkili yollardan biridir. Frankl’ın teorisine göre, bireyin kendi varlığını başkalarına katkıda bulunarak anlamlandırması, travmanın iyileşmesinde kritik bir rol oynar.
Frankl’ın yaklaşımı, anlam arayışını bireyin iyileşmesi için kritik bir mekanizma olarak görür. Göçmenlerin, yeni bir çevrede anlamlı bir rol üstlenmeleri, topluma aidiyet hissini güçlendirirken aynı zamanda travmalarını da dönüştürmelerine imkân tanır. Örneğin, yerel bir yardım kuruluşunda çalışarak topluma katkıda bulunan bir göçmenin, bu süreçte öz saygısını yeniden kazandığı ve ruhsal olarak güçlendiği gözlemlenmiştir. Hizmet projeleri aynı zamanda, göçmenlerin sosyal bağlar kurarak yalnızlık duygusunu aşmalarını sağlar.
Benzer şekilde, Martin Seligman’ın PERMA modeli, mutluluğun yalnızca ferdî değil, sosyal bağlarla güçlenen bir süreç olduğunu ifade eder ve bunu beş temel bileşenle açıklar.
1. Pozitif Duygular (Positive Emotions): Hizmet yoluyla bireyler, başkalarına yardım etmenin verdiği tatmin duygusunu deneyimler.
2. Bağlanma (Engagement): Göçmenler, hizmetle bir amaca bağlanarak kendi potansiyellerini gerçekleştirebilirler.
3. İlişkiler (Relationships): Hizmet projeleri, bireylerin toplumsal bağlar kurmasını ve yalnızlık hissini aşmasını sağlar.
4. Anlam (Meaning): Başkalarına hizmet, bireyin hayatında anlam bulmasına yardımcı olur.
5. Başarı (Accomplishment): Hizmet, bireylerin katkıda bulundukları projelerle kendilerini faydalı ve anlamlı hissetmelerini sağlar.
Fransız psikolog Isabelle Filliozat ise göçmenlerin yaşadığı yersizlik ve kimlik çatışmalarının çocuklar üzerindeki etkilerini şu sözlerle açıklar: “Bir çocuk, ebeveyninin kimlik krizini hisseder. Göçmen aileler, kökleriyle bağlarını yeniden kurmadıkça çocuklarına sağlam bir temel sunamaz.” Bu bağlamda hizmet, yalnızca bireysel iyileşme değil, aynı zamanda aile içi dayanışmanın ve çocukların sağlıklı gelişiminin de bir aracı hâline gelir.
Travmanın Epigenetik Yansımaları
Epigenetik araştırmalar, travmanın genetik düzeyde nesiller boyu aktarılabildiğini ortaya koymaktadır. Göç eden ebeveynlerin yaşadığı kaygı ve yersizlik, yalnızca bireyle sınırlı kalmayıp; çocuklarını ve hatta torunlarını da etkileyebilir. Harvard Üniversitesi’nin bir çalışması, göçmen çocukların genellikle iki kültür arasında sıkışmışlık hissettiklerini ve bu durumun kimlik krizlerine yol açtığını göstermiştir.
Örneğin, Dias ve Ressler tarafından 2013 yılında yapılan bir fare deneyinde, travmaya maruz bırakılan farelerin, stres yanıtlarını düzenleyen genetik işaretlerin değişime uğradığı ve bu değişimlerin sonraki nesillere aktarıldığı gözlemlenmiştir. Bu tür araştırmalar, travmanın yalnızca bireyi değil, onun torunlarını dahi etkileyebileceğini ortaya koymaktadır. Fransız psikanalist Marie Rose Moro, göçmen çocuklar üzerine yaptığı çalışmalarda, bu çocukların kimlik çatışmalarını aşmalarında ebeveynlerin kökleriyle bağlarını güçlendirmesinin önemini vurgular. Moro’ya göre, “Göç travmasının zincirlerini kırmak, ancak bireyin kendi geçmişiyle yüzleşmesiyle mümkündür”
Çarpıcı Bir Hikâye: Hizmetle İyileşmek
2016 yılında Türkiye’deki siyasi baskıların artmasıyla birlikte Merve, ailesinden ve alışık olduğu çevresinden ayrılarak Fransa’ya göç etmek zorunda kaldı. 31 yaşında bu bilinmezliğe adım atan Merve, kendisini yalnızlık ve çaresizlik içinde buldu. Sosyal çevresinden kopmuş, yeni bir toplumda kendine yer bulmaya çalışan biri olarak, bu dönemde ciddi anlamda umutsuzluk ve yabancılaşma yaşadı.
Ancak, Hizmet Hareketi ile olan bağlantısını sürdürmesi, Merve için bir dönüm noktası oldu. Hareketin Fransa’daki gönüllüleri, ona manevi ve sosyal destek sağladı. Bu dayanışma ortamı, Merve’nin hayata yeniden tutunmasını kolaylaştırdı. Arkadaşlarının tavsiyesi üzerine, her zaman ilgisini çeken ebru sanatını öğrenmeye karar verdi. Başlangıçta bir terapi yöntemi olarak gördüğü bu uğraş, kısa sürede hem iç huzuruna hem de sosyal bağlar kurmasına vesile oldu.
Merve, düzenli olarak bir ebru kursuna katıldı ve bu sanat dalında ustalaştı. Daha sonra, ebru sanatını paylaşmanın Fransız toplumuyla diyalog kurmanın bir aracı olabileceğini fark etti. Yerel derneklerle iş birliği yaparak atölyeler ve sergiler düzenlemeye başladı. Bu etkinlikler, Merve’nin hem kendi kültürünü tanıtmasını hem de Fransız toplumu ile güçlü bağlar kurmasını sağladı. Eserleri ve hikayesi, katılımcılar üzerinde derin etki bıraktı. İnsanlar onun sanatının yanı sıra hikayesine de hayranlık duydu.
Merve’nin bu dönüşüm yolculuğu, göçün yarattığı zorlukların hizmet yoluyla nasıl bir iyileşme sürecine dönüştürülebileceğini gösteriyor. Hizmet Hareketi’nin ortaya koyduğu “hizmet ederek iyileşmek” anlayışı, Merve’nin hayatında somut bir şekilde karşılık buldu. Sanat aracılığıyla hem bireysel hem de toplumsal düzeyde bir dönüşüm sağladı.
Yersizlikten ‘Anlam’a ve Köklülüğe: Çözüm Önerileri
Göçmenlerin yersizlik hissini aşabilmeleri için bir dizi strateji hayata geçirilebilir. Bunların başında, ferdî ya da grup terapileri ile sunulan psikolojik destek gelir; zira bu sayede travmalar paylaşılır, duygusal yük hafifler. Buna ek olarak, hizmet projeleri, göçmenlerin toplum içinde kendilerini değerli ve faydalı hissetmelerine imkân tanır. Öte yandan, kültürel farkındalık eğitimleri, uyum sürecini kolaylaştırırken bireylerin kendi kimliklerini korumalarına da yardımcı olur. Aynı şekilde, toplum temelli etkinlikler, yerel halkla anlamlı bağlar kurulmasını sağlayarak ön yargıları azaltır ve entegrasyonu güçlendirir. Son olarak, aile destek programları, ebeveynler ve çocukların bu süreci birlikte ve daha sağlıklı bir şekilde atlatmalarını destekler.
Sonuç: Göçten Güçlenmeye
Göç, bireyde derin travmalara yol açabilir; ancak anlam arayışı ve hizmet, bu travmayı köklülüğe dönüştürmenin güçlü araçlarıdır. Hizmet, bireyin başkalarına katkı sunmasının yanı sıra, kendi kimliğini yeniden inşa etmesine de imkân tanır. Peygamber Efendimiz’in (sallallâhu aleyhi ve sellem) hicreti, göçün dayanışma ve misyonla nasıl bir güç kaynağına dönüşebileceğini göstermektedir. Gerçek aidiyet, yalnızca fizikî bir yer edinmekle değil; anlam bulmak ve değer katmakla mümkündür. Bireyin kendi köklerine bağlı kalarak göç ettiği beldede çiçek açması “asimile olmadan entegre olmasıyla” mümkündür. Böylece hem göçün negatif etkilerini azaltacak hem de geldiği coğrafyadaki kültürel zenginliğe katkı sağlamış olacaktır.

Kaynaklar
1. United Nations. (2022). Global migration report. New York: United Nations Publications.
2. International Organization for Migration (IOM). (2024). World Migration Report 2024. Geneva: IOM Publications.
Dipnotlar

[1] Cikara, M., & Coauthors. (2021). “The psychological impact of forced migration: A study of resilience and adaptation.” Psychological Review, 128(3), 450–467.

[1] Cyrulnik, B. (2001). Un merveilleux malheur. Paris: Odile Jacob.

[1] Anthony Reid, Southeast Asia in the Age of Commerce, 1450–1680, Volume Two: Expansion and Crisis, Yale University Press, 1993.

[1] İbn-i Mâce, At’ıme 1.

[1] Frankl, V. E. (1985). Man’s Search for Meaning. New York: Washington Square Press.

[1] Seligman, M. E. P. (2011). Flourish: A Visionary New Understanding of Happiness and Well-being. New York: Free Press.

[1] Filliozat, I. (2014). Les chemins de la résilience. Paris: JC Lattès.

[1] Harvard University. (2023). “Identity crises in migrant children: A longitudinal study.” Journal of Child Psychology and Psychiatry, 64(2), 210–224.

[1] Dias, B. G., & Ressler, K. J. (2014). “Parental olfactory experience influences behavior and neural structure in subsequent generations.” Nature Neuroscience, 17(1), 89–96. https://doi.org/10.1038/nn.3594

[1] Moro, M. R. (2015). Traverser les frontières: Psychothérapie des enfants et des adolescents migrants. Paris: La Découverte.

Yolumuzun kaderidir çiğnenmeden yutulmak; kuyulara atılmaktan zordur kuyularda unutulmak. Yusuf olmak bir rüyanın hayra yorulmasıyla taçlanır. Kararmış gecelerde bir düş bekler o yüzden hep garipler. Hayra yormak bir çile ilmidir. O çile ki kuyudan da zindandan da kardeşçe çıkanlara nasiptir. Üç beş kardeşten gördüğün zulmü, kaderin binlerce kardeş vererek tesellisi vardır işin sonunda. Yeter ki bir zulümde de bin kardeşlikte de aynı sesi duyalım.

Hangi hicret bir serinlik saklamaz ki? Hangi zulüm bin Yusuf yetiştirmez ki? Kuyuya atılmak, Mısır’a kaderin bir Yusuf himmetidir. Bir talebe çorabı yıkamamışlara Bedir’i anlatmak kadar zordur ve ıstıraplıdır çilesiz başlara Yusuf’u söylemek. Kanadı kırık kuşların yarım şarkısını kuşbazların dilinden çalana, bir nesil bestesi okumaya çalışmak bin yüreği hicrana salar. Hangi ayrılığına ağlayalım ki şimdi biz; yolunu kaybetmiş insanlığa mı, yola çağıranlara edilen zulme mi? Biz yarınlara ağlayalım en iyisi. Hani bir zamanlar, çekilen çilenin göze görünmediği zamanlarda dua eden Barla yollarının yalınayak yolcusu gibi. Bugün yeşeren fidanlar dünün gözyaşıdır. Bugün çekilen çileler de inşallah yarınların gülistanına bir vesiledir. Hakikat ehli başa geleni hoş bir söyleşi sayar, başa gelmeyenden endişe duyar. Bela istenmez ama gelince bir duruş gerektirir.

Yusuf’un güzelliğine Züleyhalardan evvel kuyu karanlığı ilişince onda sabrın güzelliğini gördü. Yusuf rüyasından sonra ilk kez kendi yoruluyordu bir Yakup hasretinde bir kuyu dibinde. İlk gördüğü rüyadan sonra rüyaları yormayla kurtuldu kendine ilişen zindan zulmetinden. Züleyha onu görmeden daha nice dertler kalbine uğramıştı da onun güzelliğinden zerre bir şey koparamamıştı. Hakkın açmaya izin verdiği güllere anlaşılıyordu ki kimse dokunamıyor.

Her dert kendi cinsinden güzellikler ile dermanı bulurmuş. Rüyasından dolayı kuyulara düşen rüya ile zindandan çıkıyor; bir nesil derdinden sürgünlere düşenler hicretlere gidenler, zindanlarda unutulanlar bir nesil bestesiyle yarınlara yürüyecek, ölümün dahi öldüğü o gün, “İyi ki Yusuf kalmışız, Sana şükürler olsun.” diyecekler. Şairin de dediği gibi;

Biz kaderi Yusuf’tan kalma adamlarız,
O yüzden Mısır’ı Yusuf gibi adımlarız.

Vefalı Bünyaminler saklayan kader gönle hoş gelen kardeşlikler nasip edecektir. Mısır’dan sadece erzak almaya gelmemişti artık kardeşleri; farkına varmadan gönlü doyurmaya, ahiret açlığını gidermeye bir helallik yürüyüşünde gelmişlerdi. Gidilen diyarlarda ne açlıklar yatışacak ne bahçeler gülüne kavuşacaktı Allah’ın izni ile. Bir kaderî rüzgâr savurdu tohumları ve aşıladı nice kalpleri birbirine. Şimdi kuyuyu da unutmuştu Yusuf zindanı da. Allah kardeşlerimize bir Cemal serinliğinde unutturacak bu dünyanın çilesini de dünyanın kendisini de.

Kuyuyu kimler unutmadı? Ölene kadar Yusuf’un kardeşleri. Her yola düşerken akıllarında kaldı. Ama Yusuf kalbinde nefreti yaşatmadı. Asrın garipleri de yaşatmayacak o nefreti ve vicdanıyla herkesi baş başa bırakacaklar. Kimisini kader affetmeyecek ve onlar bir ateşte yandıkça hatırlayacaklar Meriç’i, hatırlayacaklar küçücük bebekleri, hatırlayacaklar Allah dediği için dövülen Gökhan öğretmenleri.

Dillerde bir beste kalacak yarınlara. Bize Yusuf’u anlatan Rabbimiz garipleri de nesil nesil anlatacak yarınlara efvâcen sırrı zuhur edecek. Sıkıntılar gidecek yerine Allah’ın izniyle mükâfatı kalacak.

Fani bir dünyada Allah bize baki sofraları işaret ediyor. Unutmayalım ki herkes acıktığı kadar oturur o sofraya. Allah bu imtihanımızda her zaman yardımcımız ama biz onu görmek için gayret sarf etmeliyiz. Vesile makamında hangi kervana uğrar yolumuz bilemeyiz ama bildiğimiz bir şey var bir anda bütün karanlıklar aydınlığa kavuşmuştur ve kavuşacaktır da inşallah.

Asrın dertlisi muhterem Hocamıza, “Bizim için ağır konuşan insanlara nasıl karşılık verelim?” diye sorduğumuzda: “Siz onların torunlarıyla evlatlarıyla da ilgileneceksiniz.” demişti. Ondan sonra bir arkadaşımız akrabalarından kendisi için ağır konuşan bir tanesinin torununu içki masasında buluvermişti. Kendisi için söylenenlere aldırış etmeden o gençle arkadaş olmuş, tam üç yıl boyunca onun derdini dinlemiş, onun için ciddi zaman ayırmıştı. Allah’a hamdolsun ki kalbinde nefret tutmayan arkadaşımız o genci kazanmış, Rabbimin izniyle onun namaza başlamasına vesile olmuştu. Şimdi o güzel genç eski günlerini unuttu ve yepyeni bir insan oldu. O gençle ilgilenen arkadaşımız için o gencin dedesinin söylediği bir cümle vardı: “Benim ölmeden evvel helallik almam gereken insanlar var.” O arkadaş da ilham aldığı Hocasının sözünü dinlediği için bir dedenin günahından dolayı torununu sorumlu tutmamış ve yapması gerekeni Allah’ın izniyle yerine getirmiş ve bir genci daha Rabbiyle buluşturmuştu.

Demek ki yormamız gereken çilelerimiz var. Bu dert israf edilmeden, bu mazlumiyet Allah’ın izniyle çok büyük bir duanın âmini olarak kabul edilirse gösterilen sabır gelecekteki insanların şükrüne vesile olacaktır Allah’ın izniyle. Zindandan çıkan sadece Yusuf değildi; koskoca bir Mısır’ın kaderi, koskoca bir ümmetin kaderi o zindandan o kuyudan çıkmıştı. Demek ki Cenabı Allah hiçbir şeyi israf etmiyor; Cenabı Allah bir hikmet ile her yerde kendini gösteriyor. İşte kalplerdeki neşe ve neşve ile o hikmeti okumak anlamak adına birbirimizin yardımcısı olursak zorlar kolaylaşacaktır.

Kader karşımıza rahat ve rehavet imtihanını sununca inşallah onu da kazanırız. Ve gömleğimizi kimse yırtamaz.

Zindanın evvelinde yırtılsa da gömleğim,
Benim arzum bellidir, bellidir hep dileğim,
Ayağında bukağı prangalı köleyim,
Kimsesiz pazarlarda satma beni Allah’ım,

diyen şair gibi deriz ve yine kaderin yüzüne güleriz inşallah.

Diyanet İşleri Başkanlığı, Diyanet Kur’ân Yolu Tefsiri, Elmalılı, H. B. Çantay, Ö. N. Bilmen, Süleyman Ateş … ben Suat Yıldırım ve diğerleri. Sadece mealler değil; Maturidî, Beyzavî, İbn Kesir, Nesefî, Ebu’s-Suûd, Ebû Zehre, Haseneyn Mahlûf gibi bazı tefsirler de böyledir.

Bahsi geçen bu kaynaklarda onun henüz çocuk denecek yaşta kuyuya atılmış olduğu anlatılmaktadır. Şayet kaynakların dediği gibi ise, kuyuya atılan bu küçük çocuğun boğulmaktan kurtulamayacağı herkesçe malumdur. Ancak onun boğulmadan kuyunun bir yerine tutunmuş veya suyun olmadığı bir alana düşmüş olması muhtemeldir ki kervancıların sakası (sucu) kovayı kuyuya salınca onunla dışarı çıkmayı başarmıştı. O zaman burada önemli olan mesele, kuyunun yapılış şekli olmalı. Ayrıca önemli olan bir diğer husus da kuyuya atma teklifinde bulunan en büyük ağabeyin kuyunun bu yapı tarzını biliyor olması. Zira, Hz. Yusuf’un (aleyhisselâm) diğer kardeşleri hep birlikte onu öldürmek isteyince o: “Yusuf’u öldürmeyin, غَيَابَتِ الْجُبِّ ‘ğeyâbetu’l-cubb’e bırakın. Kervancı kafilelerinden biri onu alıp yapacağını yapsın.”demişti.[1] Onun bu teklifi sayesinde hem onlar kıskandıkları rakiplerinden hem de kardeş katili olmaktan kurtulup Hz. Yakub (aleyhisselâm) ailesinin şerefini korumuş olacaklardı. Onlar da büyük ağabeylerinin bu önerisini makul buldular.

Burada konunun önemli bir yanı şudur ki söz konusu atılması teklif edilen kuyu, Kur’ân’da بِئْرٍ “bi’r” kelimesiyle ifade edilen kuyu değildir. Zira, “bi’r” ismiyle ifade edilen kuyu, Kur’ân’ın bir başka sûresinde وَبِئْرٍ مُعَطَّلَةٍ “ve bi’rin muattalatin” şeklinde geçer.[2] Anlamı ise “suyu çekilmiş, körelmiş kuyular” demektir. Arapça “bi’r” şeklinde ifade edilen bu kuyu, yaklaşık bir metre çapında olup silindir şeklinde, etrafı taşla örülmüş kuyu demektir.

Ancak Hz. Yusuf’un (aleyhisselâm), büyük ağabey tarafından atılması teklif edilen kuyu ise: غَيَابَتِ الْجُبِّ “ğeyâbetu’l-cubb”dür. “Cubb” ise “bi’r” şeklinde ifade edilen kuyunun tam tersi olup etrafı taşla örülmemiş, alanı su havuzu gibi geniş olanına denir.[3] Sem’ânî, Herevî ve Âlûsî gibi tefsirciler de “ğeyâbe”, kelimesini “cubb” içindeki mağara şeklinde yorumlamışlardır.

Dolayısıyla “Ğeyâbetu’l-cubb”, sahradaki kuyuların kenarında, kişinin, su alıp çıkarken oturabileceği, su kabını bırakabileceği veya oturmaksızın su doldurup ayrılabileceği yer demektir. Bu yüzden kuyunun dar ağzından bakan kimse, kenarındaki bu noktayı göremeyeceğinden, “belirli belirsiz” anlamında “ğeyâbe” denilmesi normaldir. İşte, büyük ağabeyin kuyunun kenarına bırakalım teklifinden maksadı, onu kuyuya atıp öldürmek olmayıp, kenarına bırakarak muhtemelen su almaya gelen kervancıların görüp onu alıp gitmeleri idi.[4]

Bu, “Ğeyâbetu’l-cubb” tamlaması hakkında, yakında aramızdan ayrılıp Rabbimizin davetine icabet eden bir diğer müfessir, M. Fethullah Gülen Hocaefendi şöyle diyor: “Bu kuyu, bildiğimiz kuyular gibi olsaydı, Yusuf (aleyhisselâm) suda boğulurdu. Bu kuyu, sarnıç gibi bir şeydi (…) Kenarlarında kuru kısımlar da bulunuyordu. Bu yüzden, içine giren yaşı büyük insanlar sularını alıp çıkabiliyorlardı. Nitekim hadis-i şerifte de buyurulduğu üzere, bir kadın çölde kuyuya iniyor, su çıkarıyor ve köpeğe içiriyordu.[5] Ayrıca orası Ashab-ı Kehf’in mağarası gibi güneşi görebilen bir yerdi. Güneşin doğuş, yükseliş ve batışını takip edebiliyor, dolayısıyla vakitleri belirleyebiliyordu.”[6]

Muasır müfessirlerden Abdullah Şehate (ö. 1423) ve Seyyid Tantavî (ö. 1431) de bu görüştedirler. Şe’ravî (ö. 1419) ise bu konuda şöyle diyor: Hz. Yusuf’un diğer kardeşlerinin, “Onu öldürün!” sözündeki şiddeti bir nebze hafifletmek gayesiyle büyük ağabeyleri bu sözü kullanmıştır. Bu şekilde açıkça onların teklifine karşı çıkmayıp; şöyle yaparsanız, kervancılar onu bulup gereğini yapar, siz de ellerinizi kana bulamaksızın arzunuza ulaşırsınız, demek istemiştir. Böyle demekle, onların bu teklifi kabul edeceklerini umdu. Kur’ân-ı Kerim, hadiseyi böyle anlatarak bu krizin nasıl bir mutabakatla sonuçlandığını bize bildiriyor.

Evet, bu teklifi yapan büyük ağabey, öldürme isteğinde olan kardeşlere açıkça karşı çıkmaksızın, onların gazabını hafifletmeye çalışmıştır. Sözüne başlarken “Onu öldürmeyin!” yerine; “Yusuf’u öldürmeyin!” diyor. İsmini hatırlatarak o küçücük masum kardeşlerine karşı onları insafa yöneltmek istiyor ve ricasını şöyle bitiriyor: “Kuyunun bir tarafına bırakın, eşkıya onu bulup icabına bakar, siz de ellerinizi kardeş kanına bulaştırmamış olursunuz!” Bunun üzerine onlar öldürmekten vazgeçerek, böyle bir planla ondan kurtulmaya razı olup: “Biz onu da gezmeye götürüp sevindirmek isteriz, ne olur, sen onu bize emanet et sevgili babamız!” derler.[7]

Gülen Hocaefendi’nin yorumunda geçen sarnıç kelimesinin ne olduğunu günümüz nesilleri belki de bilmeyebilir. Hâlbuki, yirminci asrın başına kadar, hemen her yerleşim merkezinde, dinlenmiş temiz su saklamak için, binlerce sene boyunca, sarnıçlara ihtiyaç vardı. Yüksek yerlerde yapılan yerleşim merkezlerinde ve kurak yerlerden geçen kervan yollarında su depolamanın hayatî önemi bulunmaktaydı ki, eski Ortadoğu şehirlerinin bu sarnıçlar sayesinde varlıklarını sürdürdükleri söylenebilir.[8] Çocuk yaştaki Yusuf’u işte böyle bir kervan yolunun üzerindeki sarnıçta kervancılar bulmuştu. Demek ki su şebekelerinin belediyelerce yapılmaya başlandığı 20. asırdan önceki metinlerde kuyu kelimesi ile sarnıç kelimesi aynı olmayıp aralarında ayrım yapmanın son derece önemli olduğu hatırdan çıkarılmamalı.

Bu konunun daha iyi anlaşılması için Ra’d sûresinin 14. ayetinin mealine bakalım: “Geçerli dua O’na (Allah’a) yapılan duadır. Müşriklerin O’ndan başka yöneldikleri putlar ise, kendilerine hiçbir surette icabet edemezler. Onların durumu tıpkı, ağzına su ulaşsın diye iki elini suya (önündeki kuyuya) doğru uzatan adamın hâline benzer. Oysa bu durumda su, hiçbir zaman onun ağzına ulaşamaz. İşte kâfirlerin duası öyle boşa gider.” Değişik zaman dilimlerinde Kur’ân’ın tefsirini yapan Mukatil (ö. 150), Mücahid (ö. 103), İbn Kesir (ö. 774), Fahruddin Râzî (ö. 606) gibi tefsirciler, bu ayette kuyu lafzı geçmediği hâlde kuyunun zımnen var olduğu şeklinde ayeti yorumlamışlar ve “Kuyudaki su, kuyu başında avucunu açmış canı yanan adamın eline, ağzına yükselmez.” demişlerdir.

Çünkü, Kur’ân’ın geldiği asırda ve ondan sonraki bin üç yüz kadar yıldan önce (yani yaklaşık 19. hatta 20. yüzyıla kadar), belediyelerce döşenen şehir su şebekeleri yoktu. İnsanlar suyu kuyulardan çıkartıyorlardı. Asrımızda olduğu gibi lavaboyu açar açmaz suya ulaşma diye bir şey yoktu. Dolayısıyla şimdiki muhataplara gerçeği anlatmak için, kuyudan su içmeye muhtaç insanın, ellerini kuyunun üstünde tutmasının suya ulaştırmayacağını vurgulamak gerekir. Yoksa insanların musluğu çevirir çevirmez lavabodaki suya her an ulaşabildiği bir çağda, ayetin vurguladığı imkânsızlık kolay anlaşılmaz. Ama ayetin verdiği şu fotoğraf, meseleyi bir çırpıda çocuklara bile kolayca anlatıyor: Kuyu başında avuç açmakla, beş metre aşağıdaki su içilemez! Öyleyse insanları ve bütün kâinatı yaratıp onlara hizmet ettiren Allah’a değil de âciz, fani yaratıklara kul olmak insana yakışmaz. İnsanların yetmiş kelime ile anlatmaya çalıştığını, Kur’ân saniyelik fotoğrafla bir çocuğa bile gösteriyor (Fakat çağdaş ortam çok değiştiğinden, elliden fazla Mealde Ali Fikri Yavuz, Süleyman Tevfik, Emrah Demiryurt ve Suat Yıldırım’dan başka bu fotoğrafa dikkat çeken olmuyor).

Tekrar konumuza dönecek olursak; çocuk Yusuf, atıldığı yer altı sarnıcının karanlığında ve korkunç yalnızlığında müthiş saatler geçirdi. Belki iki veya üç gün. Fakat Allah’a imanından aldığı güvenle, kalbindeki ümit ışığı silinmedi. Derken, kervan kafilesi gelip sarnıca yakın bir yerde mola verdi. Hatırlarına gelen ilk ihtiyaç su olduğundan gönderdikleri sakanın ayak seslerini yer altından işiten Yusuf’un gönlünde ümit ışığı parıldadı. Derken… sarkıtılan kovayı görür görmez hemen kovaya yerleşti. Saka ipi çekerken, normalden biraz fazla ağırlığa anlam veremese de daha bir kuvvetle çıkarır çıkarmaz ay parçası gibi bir çocukla karşılaşınca: “Müjde! Müjde!” çığlığını attı. Haber kafileye yayılınca, hemen kendilerini toparlayıp “Etrafa duyurmayalım. Mısır’a vardığımızda, satıp kazancımıza bakalım!” dediler.[9] Derken, Allah Teâlâ’nın takdiri ile o, devrin Mısır’ında hem Maliye Bakanı hem aynı zamanda Peygamber oldu.

Sonuç olarak, Hz. Yusuf (aleyhisselâm) halk arasında bilinen normal bir kuyuya değil, içe doğru geniş bir alana sahip sarnıca benzer bir yere bırakıldığı için boğulmamıştır.

Dipnotlar

[1] Yusuf, 12/10.

[2] Hac, 22/45.

[3] Beğavî, Süddî, İbn Ebî Hâtim, Seâlibî, Mâverdî.

[4] Nâsır Mekârim Şîrâzî, et-Tefsîru’l-Emsel fî Tefsîri Kitabillâhi’l-Munzel.

[5] Sahîh-i Müslim, Tevbe 155.

[6]  M. Fethullah Gülen, Kur’ân’ın Sihirli Ufku-Yusuf Sûresi, 12/15, s. 94, Süreyya Yay., Clifton, New Jersey, Haziran 2024.

[7] Şa’ravî, Yusuf 12/11 tefsirinde.

[8] Nebi Bozkurt, TDV İslam Ansiklopedisi, “Sarnıç” md.

[9] Nâsır Mekârim, a.g.e. (ve diğerleri), Yusuf sûresi, 12/ 10 ve 19 tefsirinde.

Kâinat çapında kurulmuş mucizevî bir sistemde; Güneş Sistemi, gezegenler ve Dünya, mikrokozmostan makrokozmosa kadar hayatın sürekliliğini temin eden ilâhî bir nizama perde olan kuvvetlerle daima etkileşim hâlindedir. Bu güçler, hayranlık uyandıran bir denge ve uyum içinde varlığını sürdürür.[1] İç içe geçmiş, karşılıklı ve son derece sofistike etkiler vesilesiyle; içinde sayısız gök cismi barındıran milyarlarca galaksi, birbirine çarpmadan ve bir kıyamete sebebiyet vermeden hareketine devam eder.

Şu An Hizmetinizde Kaç Tane Kuvvet Olduğunu Biliyor musunuz?

Uzun süredir görmediğiniz bir dostunuzu ziyaret için başka bir ülkeye uçuyorsunuz ve uçağınızın inişe geçtiğini belirten anonsu duyuyorsunuz. Önünüzdeki fincandan kahvenizin son yudumlarını alıyor ve için için arkadaşınıza kavuşmak için sabırsızlanıyorsunuz. Gelin, sadece bir dakika, size bu sevinci yaşatmak için hizmetinize koşan kuvvetleri inceleyelim:

Uçağınız, dört temel fizikî kuvvetin dengede olması sayesinde uçar. Uçağın kanatlarının üstündeki düşük basınç sayesinde, uçağı yukarı yönlendiren kaldırma kuvveti (lift)[2], uçağı yere doğru çeken yer çekimi kuvvetini (gravity)[3], dolayısıyla uçağın ağırlığını dengeler. Motorlar tarafından sağlanan ileri itme kuvveti (thrust), sürtünmeyi yenerek uçağı hızlandırır. Hava direnci (drag), havanın uçağa uyguladığı geriye yönlü kuvvet olup, itme kuvveti ile dengelenir.

Şimdi de kahvenize etki eden kuvvetlere bakalım: Kahve ve fincanın kütlesine bağlı olarak, Dünya’nın yer çekimiher ikisini de aşağıya doğru çeker. Fincanı uçak tepsisinin üzerine koyduğunuzda, tepsi kahve fincanına ve içindeki kahveye yukarı doğru normal bir kuvvet uygular. Bu kuvvet, yer çekimi kuvvetini dengeler ve fincanın tepside sabit kalmasını sağlar. Uçağın hızlanması veya yavaşlaması durumunda kahvenin ileriye veya geriye savrulmasını engellemek için kahve ve fincan, atalet sebebiyle hareket etmeye çalışır. Fincanın kenarlarından gelen kuvvetler (sürtünme ve temas), bu hareketi sınırlar. Uçak türbülansa girdiğinde ise kahve yüzeyi dalgalanır. Bu, kahvenin bir ivmelenme tesiri altında sürekli hareket etmesine sebep olur. Fincan, kahvenin taşmasına engel olacak şekilde içindeki kahve sıvısının hareketini dengeler.

Bütün bu kuvvetler birbirleri ile koordineli bir şekilde sizin hizmetinizdeyken, siz ise arkadaşınızla neler yapabileceğinizi planlarsınız. Ancak bu kuvvetlerden herhangi birinin gücünü kaybetmesi veya aşırı artması ise ciddi sonuçlara yol açabilir. Meselâ; kaldırma kuvvetinin yer çekimi karşısında sadece birkaç saniye azalması, uçağın hızla irtifa kaybetmesine sebep olabilir. Peki, elinizdeki kahveyi hangi kuvvetlerin dengelenmesi sayesinde tutabiliyor, yavaşça ağzınızı yakmayacak şekilde içebiliyorsunuz. Ayrıca hem kendinizin hem de yanınızda oturanların üzerine dökmeden yavaşça yine yerine koyabiliyorsunuz? Bunun da ötesinde, kahvenin nefis kokusunu alabiliyorsunuz…

Şimdi de içtiğiniz kahvenin vücudunuzda sindirilmesi ve zararlı olan bölümün vücuttan dışarı atılması sürecine bir bakalım mı? İnsan bedeni, pek çok fizikî kuvvetin karşılıklı tesirleriyle belli bir mutabakat içinde çalıştırılan karmaşık bir sistemdir. Bu kuvvetler, bedenimizin statik konumuyla birlikte, gıdasını temin etmek için hareketlenmesinde, iç veya dış ihtiyaçlarının temini için çevreye uyum sağlama fonksiyonlarının ve sağlığının korunmasında hayatî önem taşırlar. Başıboş ve sınırsız olmayan bu kuvvetlerin birbirlerini engellemeden ve destekleyerek ortak bir gayeye matuf olarak işletilmesi ancak sonsuz bir ilim ve kudretin icraatıyla olabilir. Şimdi bu kuvvetlerden sadece bazılarını sıralayalım:

• Kas kuvvetleri: Vücudumuzdaki her türlü hareket (kol, bacak, kalb, bağırsak, kan damarı vb.) kasların faaliyeti ile gerçekleştirilir.
• Kan basıncı: Kanın damarlar içinde dolaşımı için üretilen tansiyon, kalbin çalıştırılmasıyla düzenlenir.
• Akciğerlerdeki yüzey gerilimi: Solunumun sağlıklı bir şekilde gerçekleşmesine yardımcı olur.
• Eklemlerdeki sıkışma ve kaymayı sağlayan basınç kuvvetleri: Hareket kabiliyetini destekler.
• Difüzyon ve ozmoz kuvvetleri: Hücreler ve organlar arasında gıdaların, sıvıların ve gazların taşınmasında iş görürler.
• Moleküler seviyedeki elektromanyetik kuvvetler: Hayatî moleküllerin sentezinde veya parçalanmasında atomlar arasındaki kimyevî bağların teşekkülü mümkün kılınır.

“Sadece bir kahve içecektik.” diyebilirsiniz. Ama yalnızca bir kahve içmeniz için bile emrinize bu kadar kuvveti gönderen yaratıcının nazarındaki değerinize bir bakın!

Kâinattaki Dört Temel Kuvvet[4]

Tefekkürümüze atomun çekirdeğindeki kuvvetler dengesi ile yeni bir derinlik kazandıralım. Atomun çekirdeğindeki kuvvetlerdeki mükemmel dengeyi anlamak için madde ve enerjinin davranışını etkileyen dört temel kuvveti ve bunların bazı görevlerini kısaca özetleyelim:

• Yer çekimi (Gravitasyon): İki kütle arasındaki çekim kuvvetini ifade eder. Yer çekimi, gezegenlerin ve Ay’ın yıldızların etrafındaki yörüngelerinde kalmasını sağlar.
• Elektromanyetik Kuvvet: Elektrik yüklü parçacıklar arasında hem çekici hem de itici etkiler gösterir. Atomlar ve moleküller arasındaki kimyevî bağlar bu kuvvetle kurulur. Işığın yayılmasına ve fotonlarla madde arasındaki münasebetlere tesir eder.
• Güçlü Etkileşim: Atom çekirdeğindeki proton ve nötronları bir arada tutar. Atom çekirdeklerinin stabilitesini sağlar. Güneş’teki ve nükleer reaktörlerdeki enerji salınımının kaynağıdır.
• Zayıf Etkileşim: Bazı radyoaktif bozulma ürünlerinin salınmasına ve yıldızlardaki nükleer füzyona vesile olur. Nükleer fizik ve parçacık fiziğinde önemli bir rol verilmiştir.

Bu kuvvetlerden birinin yaratılmadığını ve fonksiyonunu kaybettiğini düşünürsek ne olur? Bu durumda hem ferdî hayatı hem de insanlığın tamamını etkileyebilecek çok geniş ölçekli felaketler hayatın yaşanmaz hâle gelmesine sebep olurdu. Bazı senaryolarla örneklendirirsek, bu kuvvetlerin ne kadar kritik önemde oldukları daha net görülecektir:

• Yer çekiminin kaybolması durumunda gezegenler yörüngelerinden sapacak, kıyı bölgeleri sular altında kalacak ve deniz ekosistemlerinin bozulmasına sebep olacak, neticede kaotik bir kâinatta tahmin edemeyeceğimiz kıyâmetvâri felâketler görecektik.
• Çoğunlukla varlığını bile fark etmediğimiz Dünya’nın manyetik alanı zarar görseydi, bu durum insanlık için ciddi sonuçlar doğururdu. Kozmik radyasyon ve güneş rüzgârları doğrudan Dünya’ya ulaşarak yüzeydeki radyasyon seviyesini artırırdı. Bu kadar yüksek radyasyon da özellikle kanser gibi sağlık problemlerinin patlamasına sebep olacaktı.[5]
• Elektromanyetik kuvvetin kaybı, kimyevî bağların bozulmasına ve dolayısıyla bütün organik (yağ, protein, vitamin, karbonhidrat) moleküllerin yapısının çözülmesine, dolayısıyla hayatın ortadan kalkmasına sebep olabilirdi.[6]
• Güçlü etkileşimin yokluğu, atom çekirdeklerini kararsız hâle getirirken, zayıf etkileşimdeki bir aksaklık, güneşimiz gibi milyonlarca yıldızların enerji üretimini durdurabilir.[7]

Görüldüğü gibi bütün bu durumlar, hayatın ve kâinatın üzerine oturtulduğu temel düzenin bozulmasına sebep olur. Bunun unutulmaz örneklerinden biri de Tacoma Köprüsü’nün yıkılmasıdır. Yapımından sadece dört ay sonra, aerodinamik kuvvetlerin dengesinin bozulması sonucu rüzgâr ile rezonansa giren köprü yıkılmıştır. Bu olay, fizikî kuvvetlerin dengesinin ne kadar kritik olduğunu müşahhas bir şekilde göstermektedir.

Her yönüyle farklı bir donanım ve imkânlarla dünyaya gönderilmiş olan insanda, bu fizikî kuvvetlerden farklı mahiyette olan, elle tutulamayan fakat bütün hayatımıza tesir eden farklı kuvvetler de mevcuttur. Bu kuvvetlerin yerli yerince kullanılması neticesinde insan sırat-ı müstakim üzere bir hayat sürer. Bunlar, İslam düşünce sisteminde tarif edilirken, kuvve-i şeheviye (istek ve arzuların gücü), kuvve-i gadabiye (öfke ve savunma gücü) ve kuvve-i akliye (akıl ve muhakeme gücü) olarak ele alınmış ve bunların itidal hâlleri sırat-ı müstakim olarak ifade edilmiştir. Bu kuvvelerin her iki yöndeki aşırılıkları (ifrat ve tefrit) insanın kemâlât yolundaki en büyük engelleri ve nefsin silahlarıdır.

Sonuç olarak, Cenâb-ı Hak ezelî kelâmında; “O Yaratıcıdır ki yeryüzünü sizin için beşik gibi yapmış ve yol bulmanız için yerde yollar ve geçitler var etmiştir.” (Zuhruf, 43/10) buyurmaktadır. Âyetteki beşik kelimesi bir bebeğin sıcacık beşiğinde rahat etmesi gibi, kâinatın insanlar için çok muhteşem kuvvetlerin hikmetli bir şekilde dengelenerek tecelli ettirildiğini anlatmaktadır.

Evet, kâinatın bütün parçalarının, farklı unsurlarının ve çeşitliliğinin bir arada düzenli bir şekilde var olması, aslında O’nun (celle celâluhu) yaratıcı gücünü gösterir. Dolayısıyla insanı, hayatının her anında görünmeyen sayısız kuvvetlerle destekleyen Allah (celle celâluhu), ona çok önemli bir mesuliyet de yüklemiştir. İnsanoğlunun bu vazifeyi yerine getirmesi ise, dini literatürde “salih amel” olarak ifade edilen, Kur’ân’daki teşriî âyetler ile kâinattaki tekvinî âyetleri birlikte okuması ve hayatını bu âyetler doğrultusunda dengede sürdürmesine bağlıdır.

Kaynaklar

[1] Dingle, E. (2010): The Balance of Physics. Nabu Press. Berlin, New York.

[2] Messnarz, Bernd (2022): Physik des Fliegens. Wie erkläre ich den aerodynamischen Auftrieb? Studiengagsleiter Luftfahrt. FH Joanneum, University of Applied Science.

[3] NASA Space Place. “What is Gravity” NASA Science for Kids.

[4] CERN, The Standard Model, https://home.cern/science/physics/standard-model

[5] Welt der Physik: „Das Magnetfeld der Erde“ https://www.weltderphysik.de/gebiet/erde/erde/erdmagnetfeld/

[6] Gravitation und elektromagnetische Kraft. Physik. https://www.schubu.org

[7] Wechselwirkungen. Loesungen.pdf, LEIFIphysik.

Çöllere atıp da yan deme n’olur
Kendimi kendimden süzsem kaybolur
Sola tövbe etsem sağda kaydolur
Dolandım virdine bin hayâ ettim

Avuçları öper titrek dualar
Gün yüzü görmemiş leylde şualar
En mahrem sevinçte sır beddualar
Ulandım ipine bin hayâ ettim

Okuyamam seni kâinat yetmez
Savm etsem aç susuz bir menzil etmez
Bin aylık müjdene bu can meyletmez
Sızlandım emrine bin hayâ ettim

Haşr denen bu yolda sen tek durağım
Gufran sürmesiyle gözde çerağım
Şu köhne dünyada y’âdın burağım
Uzandım sidrine bin hayâ ettim

Lisanlar çaresiz ebcedi yokken
Kameri yay ettin müjdeli okken
Yârlığım olmanda katbekat çokken
Uyandım ilmine bin hayâ ettim

Tuba-yı cennette olayım bir dal
Küllerdan canlanan o kuşa emsâl
Adı Reyyan olan bâb’a bir misal
Kuşandım ecrine bin hayâ ettim

Gurbet için de aynı mülâhazalar söz konusu olabilir; iğtirab ya sırf cismanî ya hâlî ve kalbî ya da her ikisinin birden duyulup hissedildiği muzaaf bir yalnızlıktır.

Cismanî iğtirab, tıpkı gurbette olduğu gibi, yurttan-yuvadan, dosttan-ahbaptan uzak kalmaya denir ki, bilhassa, ulaşma yolları bütünüyle bozulup köprüler de harap olunca, çaresizlikten dolayı ruhları tam bir iğtirab istila eder. Beden insanları için çok defa ölümle neticelenen iğtirab, Allah ve ahirete imanla tadil edilmezse, her zaman tahammülfersâ bir hâdise sayılabilir. İmanla bu müterakim gurbetleri göğüsleyip, sonra da şöyle veya böyle vefat edenlere مَوْتُ الْغَريبِ شَهَادَةٌ “Bu kabîl yalnızların vefatı şehadettir.”^[2] fehvâsınca o bir nimettir. Evet o, küfür, ilhad ve dalâletten kaynaklanmıyorsa, “Her ızdırabın bir mükâfatı vardır.” esasına binaen, insanı Cenâb-ı Hakk’a yönlendirdiği ölçüde çok yararlı bir ihsan-ı ilâhîdir. Hatta bazılarınca, imanla yumuşatılmış böyle bir gurbet, ızdırabı çok, mükâfatı sabır ve tahammülünkine denk iç içe öyle tatlı bir belâdır ki, insan onu, zâhirindeki hicrandan ötürü bulanık bir âh u efgânla karşılamasına mukabil, vicdan ona hep: “Gel, gel” der. Bir şairin:

غَرِيبَانِي كِـه حَـالِ مَن بِبِينَند     زَمَانِي بَـرسَـرِ خَاكَم نَشِينَند

غَرِيبَـانـرَا غَرِيبَان يَـاد دَارَند    كِه إِيشَان يَكديِگَررَا يَادگَارَند

خُـدَايَـا چَارَهء بِيچَارَه گَانِي مَـرَا وَجُزمَرَا چَـارَه تُودَانِي

چُنَان كَز شَبتَر آرِي رُوزِ رُوشَن اَز اين اَندُه تَر آرِي شَادِيُ مَن

“Benim bu hâlimi gören garipler, bir gün (gelip) benim mezar toprağıma otursunlar; (otursunlar) zira garipleri ancak garipler anlar. (Evet) garipler birbirlerine yâdigâr (ve emanet)tirler. Ey Rabbim, Sen çaresizlerin çaresisin; benim de başkasının da çaresini (ancak) Sen bilirsin. Geceden apaydın gündüzü çıkardığın gibi, bu kederden de benim neş’e ve sürûrumu çıkarabilirsin…” sözleri bu duyguyu ifade etmesi bakımından gayet nefistir.

İğtirabın hâl televvünlüsü طُوبٰى لِلْغُرَبَاءِ^[3] beyan-ı Nebevîsi’yle tebcil edilmiştir. Fesat istilasına uğramış bir zaman diliminde, çağın getirdikleriyle boğuşan çaresiz bir salih insan; cehalet girdabına kapılmış bir toplum içinde hakikatâşina bir âlim; nifakın kol gezdiği bir dünyada sadakate kilitlenmiş bir vefa insanı iç içe böyle bir gurbet yaşamaktadır ve fesadın azgın köpürüşlerini, cahil yığınların zebil olup gidişlerini, nifak ve nifakçıların her zaman prim alışlarını gördükçe iliklerine kadar kendini yalnızlık içinde hissederek “Keşke bu insanlara bir şeyler anlatabilseydik!” der inler.

Kalb buudlu iğtiraba gelince o, ârifin, Hak katındakileri duyuş, seziş ve bekleyişleri açısından öyle bir gurbetidir ki; duyar, hisseder; duyup hissettikleriyle ruhanî zevklere açılır; açılır ama, vuslat-ı hakikiyeye kadar çevresinde Hakk’a kapalı insanların gurbetlerini ruhunda duyduğu gibi, seyr-i ruhanînin getirdiği gurbetlerden de bir türlü kurtulamaz; sürekli kalbinde, “kurbet”, “üns billâh” ve “likâ” şevk u iştiyakını duyar; duyar ama, hakikî olmasa bile ya endişe, korku ve hassasiyetinin örgüleyip yürüdüğü yollarda karşısına çıkardığı berzahların tesirinde kaldığından ya da bir kısım şuuraltı mülâhazaların resmettiği şekil ve suretler, kalb gözü hadekasını birer perde gibi sardıklarından, derecesine göre muğteribin yakînî, zannî, tahmînî veya vehmî bir gurbeti söz konusudur ki, değişik dalga boyundaki bu şerareler, vefa, sadakat ve kurb hususiyetlerine çarparak onların ruhî şekillerine dokunur.. ve şekil değişmelerinden meydana gelen boşluklarda gurbet esintileri duyulmaya başlar ki, işte bu, mütemadî bir iğtirabdır. Zira sâlik, yukarıdaki mülâhazalarla arz etmeye çalıştığımız hususları, kazanma kuşağında kaybetme gördüğünden kendini çaresizlik içinde hisseder.. ve bu yalnızlık endişesi, yalnızlık vehmi ve yalnızlık düşüncesiyle يَا لَيْتَني لَمْ تَلِدْني أُمّي “Keşke anam beni doğurmasaydı!”^[4] der ki, bu bildiğimiz gurbetlerin en ağırı, en idrak edilmezi ve en değerlisidir.

Dünyevî gariplerin, uhrevîlikle teselli olmalarına; hâl gurebâsının, mârifet ve muhabbet soluklayarak nefes almalarına karşılık, bütün ölçüleri alt üst eden âriflerin gurbeti, Kafdağı’ndan daha ağır olsa gerek; zira onlar, dünyanın da garibi, ahiretin de garibidirler. Ehl-i dünya onları anlamaz; çünkü onların ufku dünyadır ve onun ötesinde bir şey görüp bilmeleri de mümkün değildir. Âbid ve zâhidler diyeceğimiz ahiret ehli de onları anlamaz; zira onların himmetleri de ibadet ve zühdleri ölçüsündedir.. âriflerin himmeti ise, Mâbudlarıyla irtibatları nisbetindedir…

اَللّٰهُمَّ أَرِنَا الْحَقَّ حَقًّا وَارْزُقْنَا اتِّبَاعَهُ وَأَرِنَا الْبَاطِلَ بَاطِلًا وَارْزُقْنَا اجْتِنَابَهُ

وَصَلَّى اللهُ عَلٰى سَيِّدِنَا وَسَنَدِنَا مُحَمَّدٍ وَعَلٰى اٰلِه وَصَحْبِه وَسَلِّمْ

اٰمينَ يَا مُعينُ

Sızıntı, Mayıs 1996

^[1]    “Gariplere müjdeler olsun!” Bkz.: Ahmed İbn Hanbel, el-Müsned 2/177, 222; İbn Ebî Şeybe, el-Musannef 7/83.

^[2]     Bkz.: İbn Mâce, cenâiz 61; Ebû Ya’lâ, el-Müsned 4/269.

^[3]     Bkz.: Ahmed İbn Hanbel, el-Müsned 2/177, 222; İbn Ebî Şeybe, el-Musannef 7/83.

^[4]     Bkz.: İbn Sa’d, et-Tabakâtü’l-kübrâ 3/360; İbn Ebî Şeybe, el-Musannef 7/98, 152.

]]> https://caglayandergisi.com/2025/06/01/kritik-dusunme-metodu-ve-temellerine-dair/ Sun, 01 Jun 2025 13:27:32 +0000 https://caglayandergisi.com/?p=317469 Düşünmek, insanların en değerli yetilerinden biridir. Sadece insana has olan bu kabiliyet, hayat boyunca süren zihinsel bir maratondur. Böylesi önemli soyut bir koşunun, yakıtlarından biri ise meraktır.

Düşünmeyi düşünmek daha özel bir gayret ister. Zira bu, insanın kendi düşünme süreçleri üzerine düşünmesini de gerektirir. Kısaca düşünme hakkında düşünme gücü, bir üstbiliş, bir şuurlu düşünme tekniğidir. Metabiliş veya bilişsel farkındalık olarak da tanımlanabilir.

Bu yetilerin mevcudiyeti konusunda bilim camiasının ekseriyetinde bir ittifak vardır. Fakat bu düşünme istidatlarının, insandaki adresi veya adresleri meselesinde, henüz bir konsensüs yoktur.

Düşünme merkezinin tespitinde ise; felsefi ekoller, tıp sektörü ve ilahiyat alanının uzmanları tarafından yapılan, birbirleri ile örtüşen ve/veya örtüşmeyen çeşitli açıklamalar; bugün hâlâ devam etmektedir.

Kritisizm, Bilim Yöntemidir

Kant’ın büyük etki bırakan meşhur “Aydınlanma” makalesinde vurguladığı gibi, insanın “aklını kullanmaya cesaret etmesi” o kişinin özgür iradesi ile alakalı bir meselesidir.

Bilimsel anlamda fiziksel bilgiye ulaşmada, duyuları önceleyen “ampirizm” ile, aklı esas alan “rasyonalizm” arasında bir mücadele vardır. Bunlar arasındaki ortak bir noktayı yakalayıp, onları adeta uzlaştırdığından dolayı, “Birinci Kritik”namıyla anılan şöhretli kitabı, onun başyapıtıdır.

“Saf Aklın Eleştirisi” yayımlandıktan sonra o, eleştirel düşüncenin ya da “kritisizm” yönteminin mimarı olarak adını tarihe yazdırır. Aydınlanma filozofunun Kant kabul edilmesinin arka planında, büyük oranda bu husus yatmaktadır.

Eleştiri Kümesinin Elemanları

Eleştiri kümesi, düşünme âleminin adeta bir parçasıdır. Dahası çağımızda o, üst düzey düşünme metotları arasında, en yaygın biçimde kullanılan yöntemlerden biridir.

Bu kümenin öne çıkan başlıca elemanları; tenkit, kritik, sorgulama, irdeleme, muhasebe, murakabe, geri bildirim, ölçme ve değerlendirme olarak sayılabilir.

Eleştirinin İlkeleri ve Kuralları

Oyun; oyunun tarafları ve/veya taraftarlarınca, baştan belirlenen, kabullenilen ilke ve kurallar zemininde yürütülen bir etkinliğin adıdır.

Bu ilkelere göre yürütülen oyun faaliyetinin, düzenli işleyişinin temsilcisi hakemler olsa bile, esasında müsabaka, oynayan ve izleyen bütün taraftarların, maddi/manevi garantörlüğünde sürdürülür.

Tanımı belirli kuralların ihlali, oyun etkinliğinin geçici veya kalıcı durması demektir. Bu anlık durdurma kararları, kaosa meydan vermemek ve düzeni devam ettirme adına, oyunun ilkelerine sadık kalınması konusunda, ilgililere yapılan tenkit ve eleştiri cümlesindendir. Zira ilkesiz bir oyun(!) değil bir faaliyet, olsa olsa bir felaketin tohumudur. İşte bu temel ilkeler ve kurallar, oyunun arka planında yatan adeta metafizik kolonlardır.

Eleştirel bakış, her insanda -kullanır ya da kullanmaz ayrı bir mesele- bir potansiyel olarak saklıdır. Kişiler, yaptığı bu irdeleme ve sorgulamalara paralel olarak; iyi veya kötü, güzel veya çirkin, doğru veya yanlış sonuçlara, teorik/pratik yargılara ulaşır.

Tenkit, hikmet pırıltılarının peşine düşerken, sağlam ile çürük arasında bir filtre rolüne sahiptir. Esas olan haklı çıkmak değil, hakkın ortaya çıkmasıdır. Saldırganlık, tarafgirlik ve insafsızlık, ancak tenkidin sahtesi olabilir. Kısaca kritik, insani/medeni, kavga ise nefsani/bedevi bir usuldür. Kibarlık varken kabalık etmek, insani düşünceye yakışan bir şey değildir.

Kritik yapmak, özetle odaklanılan mevzu üzerine düşünüyor olmaktır. İnsan fıtratının bir gereği de zamanın yönlerine ve mekânın boyutlarına tabi bir şekilde, sanki silsile halinde, bir ömür boyu kritik etmek, düşünmek ve düşünce üretmektir.

Hasılı, tenkidi yapılan şey, temel ilkelerine uygun, ölçü ve kriterleri belli olmalı ki, objektif bir değerlendirme yapılabilsin. Aksi halde, her şeyin gidip kendisine dayandığı bir temel ilke/ilkeler yoksa, o tenkitlerin altı çürüktür, subjektif kalmaya mahkûm olurlar.

Eleştirinin Sınırları Olur mu?

Kritiği sadece; bilimsel bağlamda yanlıştan doğruya, ahlaki düzlemde kötüden iyiye ve sanatsal zeminde çirkinden güzele bir yolculuk şeklinde tanımlamak, onun anlamını daraltmak olur. Zira, doğrudan gerçeğe, iyiden en iyiye, güzelden daha güzele katedilmesi gereken nice mertebeler de vardır.

Beşer, düşünme yetisinin bir türü olan eleştirel yaklaşım ile bu mesafeleri, zaman içerisinde kapatmaya çalışır. Esasen bu çaba, eşya ve hadiseleri doğru yorumlamak için, zihinsel fiili bir dua ve fikri bir mücahede olarak da değerlendirilebilir.

İnsanların değişebileceği, değiştirebileceği, dönüşebileceği, dönüştürebileceği konular hakkında bir eleştiri olabilir. Yoksa ırk, cinsiyet, dil, soy gibi insanların iradesini aşan vasıflarının tenkidi, bir anlamda haddi aşmak ve sınır ihlalidir.

İnsanın kişiliğine değil, fikir ve eylemlerine veyahut bedenine değil, onun bizzat tercih ettiği güzel-çirkin seçimleri hakkında tenkitler yürütülebilir.

Islah etmek için “onarıcı ve yapıcı” yönde düşünmek esastır. Diğer türlüsü ise “kırıcı ve yıkıcı” bir vektöre dönüşür. Kritiklerin değerli olanı; insanı, insanlığı ve insani değerleri yaşatmasıdır, asla öldürmesi değildir!

Kritiğin Metafizik Temelleri

Kritik düşünme, Kur’ânî bir üslup ve erdemdir. Çünkü hakkı batıldan ayıran Furkan’ın en ulvi bir ilkesi olan tevhid, insanı her türlü sahtelikten uzaklaştıran, kesin gerçekliğin en yüce adı ve unvanıdır.

Nebilere (aleyhimüsselâm) zelleler karşısında yapılan ilahi ikazlar, onları karar ve aksiyonları üzerinde bir kritiğe davettir; güzelden daha güzele, iyiden daha iyiye bir semavi yönlendirmedir. Dolayısıyla zelleler, Nebilerin hayatlarında hem onlara hem de ümmetlerine ışık tutan, ilahi dokunuşlardır. Bu dokunuşların, ahsen murat edilirken, hasen noktasında konaklayan Nebilere, adeta “semavi kritikler” olarak da kavramsallaştırılması pekâlâ düşünülebilir.

İnen vahye -haşa- itiraz manasında değil ama onun hikmetini içselleştirmeye ve öğrenmeye bir vesile olmasına matuf, sahabenin Nebi’nin (aleyhisselâm) huzurundaki suallerinin bütünü, bir tür ayetleri anlama kritiği sayılamaz mı?

Vahyin dışında kalan konularda da onların alternatif olarak sunduğu fikirler, bu kapsamda değerlendirilemez mi? Kısaca bu noktalara, siyer felsefesi açısından, onların huzurunda ve rehberliğinde yapılan “eleştirel düşüncenin Nebevi örnekleri”olarak bakılamaz mı?

Ayrıca İslami ve insani evrensel değerlere bağlı bir çerçeve içerisinde, “şura/meşveret” ortamında yapılanlar, “bir kritik düşünce faaliyetinden” ibaret değil midir?

İlahi mesaj ve vahyin metni değil de o mesajı doğru anlamaya yönelik, müfessirlerin yaptığı farklı tefsir, tevil ve yorumların bütünü, “bir kritik düşünme semeresidir” denemez mi?

Dahası muhaddislerin hadislerle ilgili gerek metni hakkında gerekse manası konusunda ortaya koydukları tenkitlerin, ilim camiasındaki değeri, gelenekteki yeri ve konumu malumdur. Bu tenkitler ve emekler; sözün sahibine nispeti, aktaran kişi veya kişilerin güvenilirliği, doğru manasını bulma gibi, farklı başlık ve usullerle hakikati aramak olduğundan hareketle, esasında bütün bunlar “kritik düşünme gayretinden ibaret bir ilmî faaliyet” şeklinde anlaşılamaz mı?

Sonuç: Kritik Kişinin İmzasıdır

Ebu Eyyûb el-Ensarî’nin (radıyallâhu anh) nice imrenilen hizmetleri vardır. Konumuzla ilgili referans ve model bir davranışını hatırlamakta fayda var.

Onun, cenk meydanı ve hengâmında, “… kendi ellerinizle kendinizi tehlikeye atmayın …” (Bakara sûresi, 2/195) ilahi kelamının doğru okunmasına rağmen, birilerinin yanlış anlamlandırması karşısındaki eleştirel tavrı ve kritik çıkışı, İstanbul semalarına yazılmış, nidası ile çizilen en önemli imzalarından biridir. Zira bunun gibi tam yerinde ve zamanında atılan kritik imzalar, kişinin tarihe bıraktığı silinmez izlerdir.

Bediüzzaman’ın, uzunca bir süre kangren olan, kalp ile kafa arasındaki gereksiz açıklığı ve kavgayı teşhis ederek, bunların vuruşması yerine buluşması gerektiğini savunması, dahası kucaklaşıp kaynaşmalarının zaruretini ilan etmesi, bunun için zamanın liderlerini ikna etme adına çırpınışları, devrin şartlarında çok değerli bir kritiktir.

Risale-i Nurların tamamlanmasını müteakip, buradan hareketle, tüm yazılanları bir müfredat gibi yorumlayarak, özgün bir “Hizmet Hareketi”ne öncülük yapabilmek, esasında bu kıymetli eserler üzerine yapılan, aksiyona dönüştürülmüş kritik bir düşüncedir. Bu fikrin çilesi de Gülen’e aittir.

O, “Örnekleri Kendinden Bir Hareket” makalesinde, “Kalb-kafa bir kere daha sarmaş-dolaş olacak; vicdan-mantık birbirinin farklı derinlikleri hâline gelecek; fizik-metafizik kavgadan vazgeçerek kendi alanlarına çekilecek ve her şey kendi tabiatındaki güzellikleri kendi diliyle ifade etme fırsatını bulacak; teşriî emirlerle tekvînî esasların iç içeliği bir kere daha yeniden keşfedilecek.” diyerek devam eder ve bitirir, o özgün kritiklerini.

Hatta kendisinin, bu hareketi, temel değerler ve ilkeler çerçevesinde, ortak bir akla emanet etmesi, kritik düşünmenin sürdürülmesi gerektiğinin işaretidir.

Onun önemli baş yazılarından biri, “Ruhumuzun Heykelini İkame Ederken” makalesidir. Yeryüzüne mirasçı olabilmenin koşullarını toplam sekiz ilkede özetler. “Mirasçının dördüncü vasfı; onun, kâinât, insan ve hayat mülâhazalarını bir kere daha gözden geçirip yanlış ve doğrularını kritik etmesidir.” ifadesi, eleştirel düşünmeye biçtiği konumun kıymetini gösterir.

Onun “Bir Sorgulama” adlı makalesi de insanın kendisini kritik etmesine dair bir davettir. Sanki bir muhasebe manifestosudur. Orada, “Ey nefis! Her zaman yiğitçe davran ve hep babayiğitlik arkasında ol! Kendini kritik etmede vicdanını bir mihenk taşı gibi kullan; pota görmüş bir altın gibi o sapsarı çehrenle gül herkesin yüzüne!” diye yazar ve devam eder.

Özetle, bu duruşlar, esasında, iradeli varlık söz konusu olduğunda, tenkit çemberinin merkezinde veya eleştirel düşünmenin öznesinde, bizzat kişinin kendisinin olması gerektiğinin hem kritiği hem de ilanıdır.

Kaynaklar

1. Immanuel Kant, “Aydınlanma Nedir?” (Beantwortung der Frage: Was ist Aufklärung?), terc. Nejat Bozkurt, Toplumbilim Aydınlanma Özel Sayısı, Bağlam Yayınları, Temmuz 2000, s. 18.​
2. —, Saf Aklın Eleştirisi (Kritik der reinen Vernunft), terc. Aziz Yardımlı, İdea Yayınevi, İstanbul, 2003.​
3. Dr. Suat Yıldırım, Kur’ân-ı Hakîm ve Açıklamalı Meali, Define Yayınları, İstanbul, 2013.
4. F. Gülen, Ruhumuzun Heykelini Dikerken 2: Kendi Dünyamıza Doğru. Nil Yayınları, 2005.
5. —, “Bir Sorgulama”, Kırık Testi yazıları, herkul.org, https://herkul.org/kirik-testi/kirik-testi-bir-sorgulama/
6. —, “Örnekleri Kendinden Bir Hareket”, Sızıntı Dergisi, Ağustos 2001, Ayrıca bkz. Çağ ve Nesil 8, Nil Yayınları.
7. S. Nursi, Risale-i Nur Külliyatı, Şahdamar Yayınları, İstanbul, 2013.
8. Ebû Dâvûd, Cihâd 22 ve Tirmizî, Tefsîru Sûre (2)19.

Uzun bir aradan sonra sayması kolay ancak yaşaması çok ama çok zor olan koca beş yıl geçmiş ve küçük kız da artık beş yaşını doldurmuştu. Bu beş yılı hep hapishanede geçirdiği için hiç kendi yaşıtlarıyla oynayamamıştı. Evi bildiği hapishanede sadece yetişkinler vardı. Bebekliğinden beri -günde verilen birkaç saatlik bahçe izni haricinde- havasız ve küf kokulu koğuşlarda, temiz havaya ve güneş ışığına muhtaç olarak yaşadığı için bünyesi oldukça zayıf ve dirençsizdi. Dolayısıyla genelde hastaydı. İyileşiyordu ama kısa bir süre sonra tekrar hastalanıyordu.

Güneşe hasret, bembeyaz bir tene sahip olan bu dünyalar tatlısı küçük kız, bir sabah yine kendisini çok kötü hissetmişti. O kadar kötüydü ki gözlerini açmaya bile mecali yoktu. Ateşi çok yükselmiş, âdeta alevler içinde yanıyordu. Annesi, kızının durumunu müdüre haber vermeleri ve kendilerini revire götürmeleri için kapıdaki gardiyanlara, sözleri hıçkırıklar arasında boğumlanarak yalvardı. Gardiyanlar, kadıncağızın saatlerce yalvarması üzerine dayanamayıp durumu hapishane müdürüne ilettiler. Yarım saat sonra bir şekilde revire gitmelerine izin verildi.

Gardiyanlar, sanki yüz yıl önce kilitlenmiş gibi duran metal kapının kilidini ağır ağır açtılar ve küçük kızla annesini revire götürdüler. Revirdeki doktor, hapishanede görev yapmaktan iyice bunalmış vaziyette kendi kendine düşünüp söyleniyordu: “Onların bir vukuatı olmasa buraya gelmezlerdi ama ben tıp fakültesini bitirdim. Aksi gibi hapishaneye tayin edildim. Sanki başka bir yer mi yok? Benim ne eksiğim var? Ne işim var bu lanet olası yerde?”

O sırada küçük kız ve annesinin içeri girmesiyle birlikte daldığı düşüncelerden sıyrıldı. Küçük kızın annesine, hiç konuşmadan muayene yatağını gösterdi. Anne, baygın düşmüş biricik kızını yatağa yatırınca umursamaz tavırlar içinde hastanın yanına yaklaştı ve muayene etmeye başladı. Sonra endişeli bir şekilde başını anneye doğru çevirdi ve ufaklığın durumunun çok kötü olduğunu, acilen hastaneye kaldırılması gerektiğini söyledi. Ardından masasına dönerek hastaneye sevk için gerekli olan belgeleri doldurdu.

Hastane müdürü, önce kabul etmek istemese de ufaklığın başına bir şey geldiği takdirde sosyal medyada haber olabileceğini ve görevinden alınabileceğini düşünerek mecburen hastaneye sevk için gereken belgeleri imzaladı. Fakat kızcağızın annesinin de refakatçi olarak hastaneye gitmesine onay vermedi.

Küçük kız hastaneye kaldırıldığında baygın durumdaydı. Annesinden ayrılmış ve yalnız başına kalmıştı. Minik bedenine hemen damar yolu açılmış ve solunum ünitesine bağlanmıştı. Bu zayıf bünyenin hemen her yerinde kablolar, hortumlar göze çarpıyordu.

Hastane yönetimi ve avukatlar devreye girerek anne ve babanın, yaşaması imkânsız gibi görünen yavrularını -son bir kez olsun- görmeleri için seferber olmuşlardı. Ancak taş kesilen vicdanlar süreci uzattıkça uzatmışlar, anne ve babasını -bırakın tahliye etmeyi- hastaneye gitmelerine bile izin vermemişlerdi. Olay, sosyal medyada gündem olunca binlerce mesaj atılmış; Asya’dan Avrupa’ya, Afrika’dan Amerika’ya kadar birçok yerden destek açıklamaları gelmişti. Ne var ki savcıların ve hâkimlerin taşlaşmış kalpleri nedense bir türlü yumuşamamıştı.

Bu arada minik kızın durumu iyice ağırlaştı. Hastane yönetimi, bir heyet raporu ile savcılığı bilgilendirip hastayı her an kaybedebileceklerini duyurdular. Nihayet savcılık tarafından, genç anne ve baba için beşer saatlik bir ziyaret izni verildi. Genç çift, bileklerinde kelepçelerle birlikte hastaneye getirildi. Minik kız, yoğun bakım ünitesinde olduğundan oraya götürüldüler.

Kızcağızın anne ve babası, yıllar sonra polislerin arasında birbirlerini görmüşlerdi. Âdeta gözleriyle buluşmuşlar ve büyük bir hasretle birbirlerine bakışlarıyla sarılmışlardı. Önce baba, bir şeyler söylemek istedi ancak gözlerini eşinden kaçırarak yutkundu ve duvara doğru dönerek sessizce ağlamaya başladı. Aynı anda anne de ağlamaya başladı. Bu duygusal ortamı polisin sert sesi bozdu ve “Kızınızın yanına girebilirsiniz!” dedi. Bu arada kendine göre bir jest de yapmış, polislere kelepçelerin çözülmesini işaret etmişti. Eşler, kelepçeleri çözüldükten sonra birlikte kızlarının odasına gittiler.

Anne ve baba, zavallı kızlarını tahmin ettiklerinden daha kötü bir hâlde buldular. Genç kadının sözleri boğazında düğümlendi ve ağlar vaziyette, “Biricik kızım, bu dünyada yaşamaya kötü başladı ve kötü bitirecek.” dedi. Eşi, onun elini tutarak “Can çıkmadan ümit kesilmez. Allah istediğine şifa verir. O’na hiçbir şey ama hiçbir şey zor gelmez. Biricik yavrumuz, belki bu dünyada mutlu olamamış olabilir. Belki çocukluğunu yaşayamamış olabilir ama şunu bilmeli ki eğer Rabb’imiz dilerse şifa verir, dilerse de bu dünyadan binlerce kez daha hayırlı bir makama kavuşturur. Gideceği yerde de daha çok mutlu olur.” dedi. Yavrularını son kez ağlaya ağlaya seyrettiler, saçlarını okşadılar, ona son defa dokundular ve doktorların izniyle son defa yanağından öptüler.

Ne yazık ki sayılı saatler çabuk bitmiş, her ikisinin de beş saatlik izin süreleri dolmuştu. Bedenlerinden başka âdeta her şeylerini hastanede, biricik yavrularının yanında bırakmışlar ve bileklerine kelepçe vurularak hapishaneye tekrar götürülmüşlerdi. Artık onlar için olanı biteni Allah’a havale etmekten ve sabretmekten başka bir yol kalmamıştı.

Küçük kız ise bilinçsizce yatağında yatıyordu. Ancak o gün yani uzun günlerden sonra ilk defa kendini iyi hissetmişti. Yattığı yatağın yanında bir pencere görünce ayağa kalkıp oraya doğru bakmaya başlamış ve gördüğü manzara karşısında büyülenmişti. Çünkü aşağıda görünen bahçe, hayatında hiç görmediği sadece hapishanedeki ablalarından ve teyzelerinden duyduğu çiçeklerle doluydu. Onlara hayran hayran bakıyor ve içini tarif edilmez bir sevinç ve heyecan dolduruyordu.

Tam bu sırada odaya inanılmaz derecede güzel, yüzü ışıl ışıl parlayan ve her hâliyle güven veren genç bir adam girmişti. Genç adam, küçük kızın yanına giderek “Dışarıdaki çiçekler ne kadar güzeller değil mi? Onları daha önce hiç görmemiş olmalısın.” demişti. Küçük kız da başını sallayarak onayladıktan sonra genç adama, “Ben, onları yakından göremez miyim? Beni onların yanına götürür müsünüz?” diye sormuştu.

Genç adam, yavrucağıza elini uzatarak “Eğer elimi tutarsan seni onların yanına götürürüm.” deyince kızcağızın gözleri kocaman parlamış ve genç adama, “Gerçekten mi?” diye sormuştu. Genç adam, “Evet!” anlamında başını sallayınca o da minik elleriyle adamın elini tutmuştu. İşte o anda içini tarifsiz bir sevinç ve huzur kaplamıştı. Ayakları âdeta yerden kesilmiş, uçuyor gibiydi. Sonra odadan çıkmışlar ve birlikte aşağıya inmişlerdi.

Çiçeklerin olduğu yere geldiklerinde küçük kız genç adama, “Amca, biliyor musun? Sen, gerçekten çok iyi bir insansın. Keşke anne ve babam da burada olsalardı. Onlar da seninle tanışıp burayı görselerdi.” demişti. Genç adam ise “Merak etme! Vakti geldiğinde senin için onlarla tanışmaya gideceğim. İnşallah onlar da bu güzel bahçeye ve seni görmeye gelecekler. Bu bahçenin sahibi öyle merhametlidir ki seni tekrar hapishaneye göndermez. Onları senin yanına getirir ve burada hiç ayrılmadan yaşarsınız.” demiş ve ardından sadece tebessüm etmişti.

Küçük kız, o kadar saf ve temiz kalpliydi ki dünyadan uçup gittiğinden bile haberi olmamıştı.

]]> https://caglayandergisi.com/2025/06/01/sembollerin-tevhid-boyutu/ Sun, 01 Jun 2025 13:20:39 +0000 https://caglayandergisi.com/?p=317465 Çamaşır makinem bir süre çalışmadı. O sırada ekranda kırmızı bir ışık yanıp sönüyordu ve yanında anlamadığım küçük bir sembol vardı. Ne yapacağımı bilemedim, tamirci mi çağırmalıyım diye düşündüm. Sonra aklıma makinenin kullanım kılavuzunu internetten indirmek geldi. Kılavuzu okuyunca, ekranda gördüğüm sembolün bir çocuk yüzü simgesi olduğunu ve kırmızı ışığın da “çocuk kilidi” özelliğini gösterdiğini öğrendim. Bu özellik, makine çalışırken çocukların düğmelere basarak onu durdurmasını önlemek için yapılmış. Ekrandaki iki sembole aynı anda basıldığında bu özellik devreye giriyormuş. Bu bilgiyi öğrenmek hem çocukların güvenliği hem de makinenin doğru çalışması açısından çok işe yaradı. Aynı zamanda o sembollerin ne anlama geldiğini de anlamış oldum.

Semboller, hayatımızın birçok alanına dal budak salmış gerçeklerdir. Yeri gelir bir kimyevî, coğrafî, tıbbî vb. sembolle birçok mana ifade ederiz. Akıllı telefon ve bilgisayarlarımız aracılığıyla gönderdiğimiz e-postalar ve mesajlarda, “emoji”denilen sembolleri kullanırız. Barışı güvercinle, vatanı bayrakla, hürriyeti ise gökyüzüyle sembolize ederiz. Yunanca bir kelime olan ve daha çok, “işaret”, “delil”^[1] anlamlarına gelen semboller için Fransız aydını Jean Chevalier’in dediği gibi, “Onlar bizim, biz de onların dünyasında yaşarız.”^[2]

Semboller, anlamın belirli bir form kazanmış hâlidir. Görsel bir simgenin, ifade ettiği soyut hakikatlerle derin ve güçlü bir ilişkisi bulunmaktadır. Semboller, doğaları gereği dinamiktir; içlerinde barındırdıkları anlamları dış dünyaya yansıtma eğilimindedirler. Fransız filozof Gaston Bachelard, sembollerin özünde kendiliğinden bir yankı gücüne sahip olduğunu ve bu yankının insanı kendi varlığının derinliklerine doğru çağırdığını ifade eder.^[3] Öte yandan, analitik psikolojinin kurucusu Carl Gustav Jung ise sembolleri “konuşan bir dünya” olarak tanımlar.^[4] Bu yaklaşım, sembollerin yalnızca estetik veya kültürel göstergeler olmanın ötesinde, ferdin iç dünyasına temas eden ve onu anlamlandıran araçlar olduğunu ortaya koyar.

“Sembol” kelimesi; remiz, alem, işaret, misal, temsil; kelime ve cümleye yüklenmiş gizli mana, şifre^[5] gibi manalara gelir. Bu bağlamda, sembolün hem görülen hem de görünmeyen yönleri vardır. Kavramın ve işaretlerin ifade ettiği işte bu gizli mana ve gerçeği, Renouvier’un belirttiği gibi bir sembolle izah ederiz.^[6]

Öte yandan sembollerin göstergebilimde de (semiyotik) önemli bir yeri olduğunu belirtmek gerekir. Semiyotik yaklaşıma göre sembol, yalnızca bir işaret ya da nesne olmanın ötesinde, daha derin ve çoğu zaman soyut bir anlamı temsil eden çok katmanlı bir yapı taşır. Bir sembol; bir nesne, bir eylem ya da belirli bir olgunun kendisi olabilir. Ayrıca sembol kendisinden başka bir şeye atıfta bulunur veya onu temsil eder.[7] Bu temsil, genellikle somut ve maddi bir biçimde gerçekleşse de taşıdığı anlam, çoğu zaman soyut ve bağlama bağlıdır.

Semboller, kültürel ve aynı zamanda dinî, geleneksel kodlarla yüklü oldukları için her toplumda farklı biçimlerde yorumlanabilirler. Bu nedenle, semiyotik bağlamda bir sembolü analiz ederken yalnızca onun fizikî varlığına değil, aynı zamanda içinde bulunduğu kültürel, tarihî, dinî ve sosyolojik bağlama da dikkat etmek gerekir. Bu çok katmanlı yapı, sembollerin iletişimde yalnızca basit göstergeler değil, aynı zamanda onları manalandıranlar olarak da değerlendirilmesini zorunlu kılar.

Gelenekselci ekole mensup sanat tarihi ve kültür antropolojisi uzmanı Titus Burckhardt, sembol-mana ilişkisini metafizik bir düzleme taşır. Ona göre semboller ve taşıdıkları anlamlar, doğrudan İlahi Sanatkâr’a bağlanır. Remiz niteliğindeki bir nesnenin güzelliğinin onun varlık zarfının şeffaflığından ibaret olduğunu düşünür. Burckhardt’a göre, sanatsal benzetmelerde İlahi Sanat’a dayanmak ve onu kullanmak suretiyle, kutsal sanat, alemin sembolik tabiatını gösterir. Bu süreçte insan ruhu, maddi, geçici ve kaba olgulara olan bağlılığından kurtulur ve hakikate yönelerek özgürleşir.^[8]

Fethullah Gülen Hocaefendi, söz konusu semboller dünyasının görünen yönünü Allah’ın (celle celâluhu) Zâhir ismiyle; onun derin anlam, hakikat ve nurani boyutunu ise Bâtın ismiyle ilişkilendirir. Hocaefendi’ye göre, Bâtın olan “Kenz-i Mahfî” (Gizli Hazine) tecellî ederek ortaya çıkmasaydı, bu mukaddes kaynak bilinemez; kâinatta sergilenen göz alıcı güzellikler seyredilemez ve ism-i Bâtın’a işaret eden derin manalar, hakikatler de anlaşılamazdı. Gizli olan bu bâtınî hazine, zâhir ile görünür hâle gelmiş; böylece zâhir, bâtın için süslü ve anlam yüklü bir zarf konumuna ulaşmıştır. Hocaefendi, İmam Gazzâlî’nin “Mevcut durumdan daha bedîi, daha güzeli ve daha çarpıcısı olamaz.” sözünün, görünen âlemin bu derin, nurani ve ihtişamlı sembolik yönüne işaret ettiğini ifade eder.^[9]

Bediüzzaman Said Nursî Hazretleri, eserlerin birçok yerinde sembolün Arapça manası olan “remiz” mefhumunu kullanır, hakikatlerin remiz ve imâlarla^[10] ifade edilmesi gerektiğini belirtir. Ayetlerde geçen kelime ve eşyanın cisimleşmiş bir sembol, remiz olduğunu hatırlatır ve meseleyi asıl sahibine bağlar: “Hem o meyveler, tohumlar; vahdetin âyineleri oldukları gibi kaderin meşhud (görülen) işârâtı ve kudretin mücessem rumuzâtıdır ki kader onlar ile işaret eder ve kudret o kelimeler ile remzen der: Nasıl ki şu ağacın kesretli dal ve budakları, bir tek çekirdekten gelmiş ve şu ağacın sanatkârının icad ve tasvirde vahdetini gösteriyor. Sonra şu ağaç, dal budak salıp tekessür ve intişar ettikten sonra, bütün hakikatini bir meyvede toplar. Bütün manasını bir çekirdekte derceder. Onunla Hâlık-ı Zülcelâl’inin halk ve tedbirindeki hikmetini gösterir.”^[11]

Kur’ân harflerinin, dinî vecibelerin, rüyaların, ilahi beyan Furkan’da yer alan hâdiselerin de sembolik manaları vardır. Elifharfinin hakikat ilminde Allah’ı (celle celâluhu),^[12] be harfinin altındaki noktanın Hz. Muhammed’i (sallallâhu aleyhi ve sellem) sembolize etmesi gibi^[13] Ye’cüc-Me’cüc hâdisesi, çok geniş alanlı bir herc ü merci^[14]; senede bir kere ifa edilen hac vazifesi dünya çapındaki cemaatleşmeyi sembolize eder.^[15]

Öte yandan mücerret, soyut hakikat ve manalar, rüyalarda birtakım sembollerle gösterilir. Ancak, rüyalarda sembollerle yansıtılan şeylerin tevile ihtiyaçları olduğu bir gerçektir. Bu tevil ve yorumlar, ayetler ve sahih hadislerdeki anahtar kelimeleri bilmeye veya keşfe bağlıdır. Aksi hâlde yanlış tevile girip, Allah’ın hadsiz ilmine hürmetsizlik edilmiş olunur. Hadislerde, rüyalarda ilmin süt,^[16] İslâm’ın muhteşem bir kap mahiyetinde,^[17] Kur’ân’ın bal ve turunç keyfiyetinde,^[18] düşmanlık duygusunun yılan-çıyan suretinde görüldüğü buyrulur.

Bir beşerin eliyle ortaya konan herhangi bir sembol ve onun taşıdığı anlam, o sembolün sahibinin varlığına bir işaret ve ispat niteliğindedir. Aynı şekilde, gözlerimizin önünde sistemli, düzenli ve sanatlı bir şekilde var edilen her sembol niteliğindeki varlık da Zâhir isminin bir tecellisi olarak Allah’ın (celle celâluhu) varlığına açık bir delildir. Bu varlıkların ifade ettiği mana, arka planlarındaki ilahi düzen ve kanunlar ise Bâtın isminin tezahürüdür. Dolayısıyla, bir tekvînî sembol olan eşya, tıpkı Kur’ân ayetleri gibi insanlar için ilahî bir tenezzül ve mesajdır. Bundan dolayı Jean Chevalier, sembolsüz bir dünyanın teneffüs edilemeyeceğine ve böyle bir dünyanın daha ziyade insanın ve insanlığın manen ölümüne davet çıkaracağına atıf yapar.^[19]

Sonuç olarak, semboller yalnızca görsel ya da kültürel ifadeler değil, aynı zamanda varlığın derin hakikatlerini işaret eden ilahî nişanelerdir. Bu yönüyle her sembol, marifetullah yolculuğunda bir durak, Allah’ın (celle celâluhu) Cemil, Ehad, Musavvir gibi Esmâihüsnâ’sına ve İlim, İrade ve Kudret gibi sıfat-ı sübhaniyesine açılan birer pencere hükmündedir. Gerek Kur’ânî remizlerde gerek rüya ve tabiat sembollerinde gerekse gündelik hayatın işaretlerinde, tevhid hakikati gizlenmiş bir hazinedir. Semboller doğru okunabildiğinde, fert için kesretin karmaşasında boğulmadan, bir olan Allah’a yönelmenin bir vesilesi olacaktır. Bu idrak ve şuur, Üstad Bedüzzaman Said Nursî gibi varlığı mânâ-yı harfiyle, yani Allah’a bağlayarak okuma becerisiyle mümkün olur ki; bu da tevhid yolcusuna marifetullahın kapılarını aralayacaktır. Bu bağlamda her bir sembol, Zâhir ve Bâtın isimlerinin bir cilvesi olarak, hakikati temaşa eden basiret sahiplerine, onları Kudret-i Sonsuz’a yönlendiren sınırsız manalar sunacaktır.

Dipnotlar

^[1] Prof. Dr. Lars Fredrik Händler, “Symbol”, Store norske leksikon. (Daha detaylı bilgi için bkz.: https://snl.no/symbol)

^[2] Jean Chevalier, Dictionnaire des symboles, Seghers, Belçika,1973. (Kaynağın alıntılandığı eser: Prof. Dr. İsmail Yakıt, Yunus Emre’de Sembolizm: Çıktım Erik Dalına, Ankara: T.C. Kültür Bakanlığı, 2002, s. 2.)

^[3] Krş, Chevalier, a.g.e., s. 17.

^[4] Bkz. Jung (C.G.), Psychologie und Alchemie, s. 67 (Zurich, 1944), Jean Chevalier’den naklen, bkz. a.g.e., s.XLII.: akt., Yakıt, a.e.g.,s., 4-5.

^[5] Orhan Hançerlioğlu, Felsefe Ansiklopedisi, Kavram ve Akımlar, cilt 6, Remzi Kitabevi, s. 93; D. Mehmet Doğan, Büyük Türkçe Sözlük, İstanbul: Pınar Yayınları, s. 1088.

^[6] Charles Renouvier, Manuel de philosophie ancienne, 1/66, André Lalande’dan naklen, bkz. a.g.e., s. 1081; akt. Yakıt, a.g.e., s. 5)

[7] Sveinung Sandberg (2010). “Utbredt men annerledes”, Tidsskrift for samfunnsforskning, 51(4), ss. 495–521.

^[8] Titus Burckhardt, Doğu’da ve Batı’da Kutsal Sanat, çev. Tahir Uluç, İstanbul: İnsan Yayınları, s. 3-4.

^[9] M. Fethullah Gülen, Kalbin Zümrüt Tepeleri-3, İstanbul: Nil Yayınları, 2011, s. 91.

^[10] Bediüzzaman Said Nursî, Muhâkemât, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 119.

^[11] —, Sözler, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 667.

^[12] M. Fethullah Gülen, Fatiha Üzerine Mülahazalar, İstanbul: Nil Yayınları, 2010, s. 93.

^[13] —, a.g.e., s. 93.

^[14] —, Zihin Harmanı – Prizma-5 İstanbul: Nil Yayınları, 2011, s. 125.

^[15] —, Fasıldan Fasıla-2, s. 118.

^[16] Bkz.: Buhârî, ilim, 22, ta’bîr 15, 16, 34, 37, Müslim, fezâilü’s-sahâbe 16.

^[17] Bkz.: Buhârî, fezâilü’l-ashâb 5, 6, ta’bîr 28, 29, tevhîd 31; Müslim, fezâilü’s-sahâbe 19.

^[18] Bkz.: Buhârî, fezâilü’l-Kur’ân 17, 36, tevhid 57, et’ime 30; Müslim, salâtü’l-müsâfirîn 243.

^[19] Krş. Chevalier, a.g.e., s. 31; akt. Yakıt, a.g.e., s. 5)

Kendi kendime sorardım: “Acaba güneş bana dokunup, beni eritip yok ederse?”, “Ya bir dalga beni parçalarsa?”, “Yahut hava ısınır ve ben şıp diye yok olursam?” Bu içimi kemiren düşünceler, endişeler, korkular bir türlü peşimi bırakmadı; oysaki dışarıdan ne kadar da güçlü gözüküyordum. Sonra bir gün bu korkuları, endişeleri taşıyamaz oldum ve sonunda tevekkül etmeye karar verdim. Acaba kendimi Güneş’e teslim etsem neler gelecekti başıma. Bir taraftan merak duygum ağır basıyordu, diğer taraftan da “Ya yok olursam!” endişemi engelleyemiyordum. Sonunda Güneş’e itimat edip teslim olmaya karar verdim.

Güneş’e teslim olur olmaz, ondaki enerji beni sarmaya başladı. Önce kocaman bir buz dağından minik bir parça olarak koptum. Bu benim için en zor olanıydı; yıllarca hareketsiz, sabit bir hâlde iken, birden kendimi bir okyanusta hareket ederken buldum. Bilinmezliğe doğru yol alıyordum. Ne yalan söyleyeyim, önce çok korktum. İçime dönüp moleküllerime bakınca ödüm koptu. Kendimi bildim bileli altıgen şekilde birbirine sıkı sıkıya bağlı duran H₂O moleküllerim birden hareketlenmeye başlamıştı. Bu inanılır gibi değildi; sürekli, bir H₂O molekülümdeki oksijen öbür H₂O molekülümdeki hidrojene bağlanıyor, birazdan ondan kopuyor öbürüne bağlanıyordu. İçim kıpır kıpır olmuştu, bir anda canlanmış, hayat bulmuştum sanki; içimdeki fetâ* ruhunu hissetmeye başladım.

Ben hem içimdeki hem de dışımdaki bu tebeddül ile meşgulken, birden suyun üzerinde yüzdüğümün farkına vardım. Bu bana özel bir durumdu, çünkü öğrendiğime göre diğer maddelerin katı hâli, sıvı hâlinden daha yoğundu ve o yüzden de katı hâllerinde, sıvı ortamların içinde dibe batıyordu. Bense harika bir şekilde yüzebiliyordum. Bu farkındalık bir anda beni heyecanlandırdı. Etrafıma dikkatlice bakınca ne kadar da büyük bir su kütlesinin üzerinde olduğumu, okyanusta yol aldığımı fark ettim. Birden yine korkularım, endişelerim tekrarladı: “Eyvah ben ne yaptım böyle, buralarda fena bulup, yok olup gideceğim!” derken, yeniden teslim beni kucakladı ve Güneş’in tecellilerine kendimi bıraktım. İçimdeki moleküller giderek hızla hareket etmeye başladılar. Yavaş yavaş yok oluyordum sanki. Oysaki eridiğimin; bu erimenin beni bambaşka bir varlığa çıkaracağının hiç farkında değildim. Kendimi bırakıp, tagayyür etmenin zevkine vardığımda, suya dönüştüm. Buz olarak fena bulup, su olarak var olmuştum. Su olmak beni inanılmaz bir dünyaya açtı. Artık hareket edebiliyordum. Oradan oraya akıp duruyordum. Hiç hayal edemediğim muhteşem güzelliklerle tanıştım. Rüzgârların tetiklediği akıntılar hâlinde okyanusun derinliklerine yol aldım önce; bin bir türlü canlı, mercan, balık… Hepsine merhaba dedim, “Ben önceden buz kütlesi idim, sonra aczimi, fakrımı anlayıp Güneş’e teslim olduğumda sizlerle tanıştım. Ne kadar da güzelsiniz.” diye bağırmak istedim onlara.

Sonra yolum, dağlara düştü. İçindeki madenleri, üstündeki ormanları müşahede ettim. Bazen zorlu yollar da çıktı önüme; kayalıkların arasından incecik yollar buldum kendime. Şelale oldum, gürül gürül çağladım, ırmak oldum ovalarda yol aldım. Bu uzun yolculuğumda, kâinattaki kıymetimi öğrendim; ağacın da bitkinin de hayvanın da insanın da bana ihtiyacı vardı. Canlılık suya bağlıydı. Sonra kâinatın fihristi olan Kur’ân-ı Kerim’de “Canlı olan her şeyi de ‘su’dan meydana getirdik.” âyetini görünce ne kadar mühim bir konumda yaratıldığımı anladım (Enbiyâ, 21/30).

Ağaçlara yolum düştüğünde, yanımdaki su katresi arkadaşlarıma sordum: “Nasıl o kadar yükseğe çıkacağız, biz küçücük katreleriz ama ağaçlar çok yüksek?” diye. Arkadaşım bana gülerek baktı ve “Uhuvvet sırrıyla.” dedi. Bunu önce hiç anlamadım. Sonra ağacın köklerine ulaştık. İçerisi oldukça karanlıktı ama bendeki uhuvveti tecrübe etmenin merakı, karanlığı bile fark ettirmedi. Köklerin içinde H₂O moleküllerimiz köklerin kenarlarına tutunarak yol alıyordu. Buna adhesion deniyormuş; bunu aslında daha önce de tecrübe etmiştim, o yüzden şaşırmadım. Ama sonra kılcal damarlardan yukarılara çıkıp en yüksekteki yaprakları beslememiz gerekti. İşte o zaman inanılmaz bir şey oldu: İçimdeki her bir molekülüm sanki birbirlerinin elinden tutup öbürlerini çekiyor gibi, muhteşem bir kardeşlikle hareket ediyorlardı. Önce biri adhesion kuvveti ile kılcala tutunuyordu, sonra da arkadaki arkadaşını yukarı doğru elinden tutup çekiyordu. Buna da cohesion deniyormuş. Böylece 120 metrelik Sequoia ağaçlarının tepelerine kadar tırmandık. Önce biraz yükseklikten korktum gibi oldu ama sonra ne kadar da muhteşem olduğunu fark ettim. İlk defa rüzgârı tam olarak hissettim. Gökyüzüne yakın olmanın keyfine vardım.

Ben küçük bir su damlası olarak yaprağın üzerinde durup manzaramdan zevk alırken, birden rüzgâr beni aşağıya itti ve pütür pütür bir meyvenin üzerine düşüverdim. Kırmızıydı, yere yakın yaprakları vardı; çilekti galiba. Orada da çok duramadım, küçük bir kız çocuğu gelip bu çileği kopardı ve ağzına attı. “Aman ya Rabbi!” dedim önce, “Eyvah, artık yok oluyorum!” Önce kapkaranlık bir yerdeydim ama muazzam döngüler vardı burada. Bir şeyler birbiri ile karışıyor, değişiyor, başkalaşıyordu ve sanki sahnenin sahibi biz su katreleriydik. Damarların içlerini gördüm; hayranlığım öyle bir arttı ki hayret ve heyman** yaşadım. Hücrelerin içlerine girdim. Hücre içi sistemlerin nasıl işlediğini tecrübe ettim; DNA’nın yazılımına, proteinlerin oluşumuna şahitlik ettim. Kendimin ne kadar da süper bir çözücü olduğumu tefekkür ettim. Tuzları, enzimleri, aminoasitleri hepsini çözebiliyordum. Sanki “Gel, ne olursan ol yine gel!” diyor; her şeyi kucaklıyor, içime alıyor ama kendi kokumu, rengimi değiştirmiyordum. İşte böyle, o minik kızın vücudundaki yolculuğum bana bambaşka dünyalar açtı ve şükürle doldum.

Ben tam bunları tecrübe ederken, yeni bir dünyanın daha bana açılacağının hiç farkında değildim. Minik kızın vücudunda bir miktar tuzu çözmüş şekilde tuz molekülleriyle birlikte yol alırken, birden bambaşka bir yere uğradı yolum: Küçük kızın gözyaşı kanallarına. Annesini bulamamış, korku ile dolmuştu. Daha küçücük bir çocuktu ve çaresiz bir şekilde ağlamaya başladı. Tabiî ben bunları, onun gözlerinden süzülen iki damla yaş olarak, vücudunun dışına çıktığımda idrak ettim. İnsanların duyguları ile tanıştırdı bu tecrübe beni ve onların duygularının bir parçası olmak da inanılmaz bir tecrübeydi. Sonra minik kız annesini bulduğunda, annesinin sevinç gözyaşlarına şahit oldum. Şefkatin ne kadar güçlü bir duygu olduğunu en derinden tefekkür ettim.

Küçük kızın gözyaşlarından sonraki yolculuğum yerde, minik bir su birikintisi olarak devam etti. “Artık yok oluyorum galiba.” diye düşündüm, “Evet, yolun sonuna geldik.” dedim kendi kendime. O sırada küçücük bir böcek gelip üzerimde yürümeye başladı. Yüzey gerilimimin bu kadar yüksek olması da bana ait bir özellikmiş. Mesela balın yüzey gerilimi çok yüksekmiş ama akışkanlığı çok azmış; dolayısıyla böcek bal üzerine yapışır ve yürüyemezken, ben hem akışkan hem de çok yüksek yüzey gerilimli olduğum için böceği kaldırabiliyordum. İnsanlar gerilim deyince biraz ürker, ama benim için bu özelliğimin ne kadar önemli olduğunu o minik böceğin üzerimde yürüyüp su içmesinden anladım.

Yolculuğum böyle devam ederken daha başka var olmaların da mümkün olduğunu duydum. Daha yolum varmış; önce su buharı olup göğe yükselmek, yepyeni dünyalara gitmek, oraları keşfetmek… Ama sonra yeniden kar tanesi veya yağmur damlası olarak yere dönmek… Seyr-i sulûkumda hürriyetin ilk safhasını tatmıştım, ama hürriyetin daha derinlikleri olduğunu bilmek beni heyecanlandırdı. Bakalım beni daha ne maceralar bekliyor.

___

* Fetâ; genç, yiğit, mert, cömert, açık kalpli, fütüvvet sahibi manalarına gelir. Tasavvufî anlamda ise, nefsinin hevâ ve hevesine karşı koyabilen, içindeki putları kırabilen kişidir.

** Heyman, içtikçe daha çok yanan, suya doymayan; aşk yüzünden deli ve kara sevdalı manalarına gelir. Tasavvuf erbabına göre heyman, âşık u sâlikin, ilâhî tecellîler karşısında hayret ve hayranlık içinde kendinden geçmesi hâlidir.