<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss version="2.0"
	xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
	xmlns:wfw="http://wellformedweb.org/CommentAPI/"
	xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
	xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom"
	xmlns:sy="http://purl.org/rss/1.0/modules/syndication/"
	xmlns:slash="http://purl.org/rss/1.0/modules/slash/"
	>

<channel>
	<title>Dr. Muammer Yörükoğlu &#8211; Çağlayan Dergisi</title>
	<atom:link href="https://caglayandergisi.com/yazar/dr-muammer-yorukoglu/feed/" rel="self" type="application/rss+xml" />
	<link>https://caglayandergisi.com</link>
	<description>Aylık İlim ve Kültür Dergisi</description>
	<lastBuildDate>Mon, 17 Mar 2025 06:23:11 +0000</lastBuildDate>
	<language>tr</language>
	<sy:updatePeriod>
	hourly	</sy:updatePeriod>
	<sy:updateFrequency>
	1	</sy:updateFrequency>
	<generator>https://wordpress.org/?v=7.1.4</generator>

<image>
	<url>https://caglayandergisi.com/wp-content/uploads/2017/03/16x16Mavi-1.png</url>
	<title>Dr. Muammer Yörükoğlu &#8211; Çağlayan Dergisi</title>
	<link>https://caglayandergisi.com</link>
	<width>32</width>
	<height>32</height>
</image> 
	<item>
		<title>Yerküremiz Isınırken</title>
		<link>https://caglayandergisi.com/2023/08/01/yerkuremiz-isinirken/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Çağlayan Dergisi]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 01 Aug 2023 06:25:04 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Bilim]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://caglayandergisi.com/?p=260772</guid>

					<description><![CDATA[Hayata beşiklik için hususî donanımla yaratılmış yerküre sistemimiz, dıştan içe doğru manyetosfer, atmosfer, hidrosfer, yer kabuğu, manto ve çekirdek olarak düzenlenmiştir. Küremiz uzayda yol alırken sert yer kabuğu, bal kıvamındaki manto ve çekirdek farklı hızlarda döner. Demirce zengin, binlerce kilometre kalınlıktaki bu kütlelerin birbirlerine uyguladıkları büyük sürtünme kuvvetleri, devasa elektrik akımlarının ve manyetik alanların yaratılmasına [&#8230;]]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p style="font-weight: 400;">Hayata beşiklik için hususî donanımla yaratılmış yerküre sistemimiz, dıştan içe doğru manyetosfer, atmosfer, hidrosfer, yer kabuğu, manto ve çekirdek olarak düzenlenmiştir. Küremiz uzayda yol alırken sert yer kabuğu, bal kıvamındaki manto ve çekirdek farklı hızlarda döner. Demirce zengin, binlerce kilometre kalınlıktaki bu kütlelerin birbirlerine uyguladıkları büyük sürtünme kuvvetleri, devasa elektrik akımlarının ve manyetik alanların yaratılmasına vesile olur. Dünya’nın gök taşlarından ve Güneş fırtınalarından korunmasında rol oynayan 50 bin km kalınlıktaki manyetik kalkan meydana getirilir.</p>
<p style="font-weight: 400;">Yeryüzünün yaklaşık %70’i su ve %30’u karadır. Azot, oksijen, karbondioksit, su buharı, metan ve eser gazlar; solunum, fotosentez ve yeryüzü sıcaklığı başta olmak üzere hayat için önemli fonksiyonlar görür. Sonuçta bu kompleks sistem; rüzgâr rejimlerini, yağışları, okyanus akıntılarını, buzulları, çölleri, ormanları, dağları ve bütün canlıları üzerinde barındırır. Mükemmel bir ekosistem olarak emrimize verilmiş yeryüzü yuvamız, bugün küresel ısınma sebebiyle büyük bir tehdit altındadır.</p>
<p style="font-weight: 400;"><strong>Karbondioksit ve Küresel Isınma                                                                                                            </strong></p>
<p style="font-weight: 400;">Dünyamızda tüketilen bütün enerjinin %80’inden fazlası petrol, doğal gaz ve kömür gibi fosil yakıtlardan üretilir. Denizlerdeki bir hücreli yeşil alg ve yosunların ve ormanların milyonlarca yıl zarfında yer altında uğradığı dönüşümle yaratılan fosil yakıtlar (hidrokarbonlar) yandığında yapılarındaki karbon, havadaki oksijenle birleşir ve yerküremizin üstünü battaniye gibi örten (en önemli sera gazı) CO<sub>2</sub> meydana gelir. Atmosferin %99’unu oluşturan azot ve oksijenden farklı olarak sera gazları (CO<sub>2</sub>, CH<sub>4</sub> [metan] ve H<sub>2</sub>O [su buharı]) Güneş ışığıyla ısınan yeryüzünden enerjisi azalmış şekilde yansıyan ışık ve ısıyı emer ve bunu yeryüzüne doğru tekrar yayar. Atmosferde bir seranın çatısı gibi rol oynayan CO<sub>2</sub> olmaksızın yerkürenin ortalama yüzey sıcaklığı donma noktası üstünde tutulamazdı. Buna karşılık, bugünkü gibi gerekenden fazla CO<sub>2</sub>’nin olması, dışarıda hava soğuk iken bir seranın içindeki havanın ısınması (sera etkisi) gibi, küresel yeryüzü sıcaklığının kalıcı olarak artmasına yol açar. Tavan ve pencereleri şeffaf cam veya naylondan olan ve her tarafı kapalı tutulan bir sera, Güneş ışığının girmesiyle ısınır, fakat ısının büyük kısmı içeride hapsolur, dışarı kaçamaz, böylece seraya kış ortasında yaz gelmiş olur. Sonuçta, canlıların da yaşadığı atmosferin ilk 10 kilometrelik kısmı (troposfer), artan CO<sub>2 </sub>oranı sebebiyle ısının uzaya kaçmasını önleyen bir battaniye vazifesi görür ve yeryüzünde küresel ısınma meydana gelir.</p>
<p style="font-weight: 400;">Yeryüzünü saran atmosferimiz sebebiyle dünyamızın sıcaklığı kutup-ekvator, yaz-kış ve gece-gündüz ortalaması 15–18°C aralığında, mucizevî bir şekilde ayarlanmaktadır. Sebepler açısından anahtar olarak bu hassas ayarda karbondioksit gazı kullanılmaktadır. Karbondioksit, bitki ve hayvan gibi canlıların solunumları ve öldükten sonra çürümeleri, kireç taşı gibi yaygın karbonatlı kayaçların hava ve su şartlarından etkilenmesi, orman yangınları ve volkanik faaliyetlerle meydana gelmektedir. Ancak Sanayi Devrimi ile birlikte insan faaliyetlerinden kaynaklanan fosil yakıt kullanımı, ormanların yakılması, ağaçların kesilmesi ve çimento üretimi ile zirveye çıkmıştır. Kısacası, “enerji üretimi ve tüketimi”, karbondioksit artışının üçte ikisinden sorumlu hâle gelmiştir.”<a href="applewebdata://1E8500CD-4766-4022-B351-8F99FB0BE7ED#_edn1" name="_ednref1">[1]</a></p>
<p style="font-weight: 400;">Yeryüzünde hayatın devamı açısından karalar ve denizler ile atmosfer arasında su, karbon, azot ve CO<sub>2</sub> gazının devr-i daimi, sebepler açısından çok önemlidir. “<em>Fakat bugün atmosferdeki CO<sub>2</sub>, son 400 bin yılın en yüksek oranını gösteriyor. Son yüzyıldaki ölçümler, 350’den 400 ppm’e düzenli yükseliş gösterdi. İlk defa 2013’te 400 ppm’i (on binde 4’ü) aştı. 2011–2020 arasında, insanlığın atmosfere saldığı CO<sub>2</sub>’nin ancak yarısının kara ve denizlerde emilebildiği hesaplandı. Yerkürenin sınırlarını çok aşan ve fıtrî süreçlerle ortadan kaldırılamayan miktarlarda yaydığımız karbondioksitin, son 60 yılda yıllık artış hızı, önceki artışların hızından yaklaşık 100 kat fazladır.</em></p>
<p style="font-weight: 400;"><em>Gözlem analizlerine göre, bu gaz 2021’de tek başına insanlığın ürettiği bütün sera gazlarının yol açtığı toplam ısınmanın üçte ikisinden sorumludur. Karbondioksitin tıpkı içtiğimiz sodada olduğu gibi denizlerde çözünerek karbonik asit (H<sub>2</sub>CO<sub>3</sub>) oluşturması, okyanusların (pH’ını düşürür) asitliğini artırır. Sanayi Devrimi’yle birlikte okyanus yüzey sularının pH’ı 8,21’den 8,10’a düşmüştür. Küçük gibi görünen bu değer, bilinen 200 bine yakın canlı türünün yaşadığı okyanuslardaki hassas hayat dengeleri ve besin zinciri açısından çok önemlidir.</em></p>
<p style="font-weight: 400;"><em>Jeolojik ve meteorolojik kıstaslarla yapılan zaman tahminlerine ve karbondioksit ölçümlerine dayanarak, son birkaç milyon yıldaki uzun buz devirlerinde de karbondioksit artışına bağlı olarak, yeryüzü sıcaklığı belli zamanlarda yükselmiş, Dünya’nın ve Güneş’in  yörüngelerinde ve dönme eksenlerindeki değişimlere bağlı olarak kuzey yarım küreye gelen Güneş ışığındaki artış ile ılık ara dönemler yaşanmış, tıpkı sıcak yaz gününde gazoz kutusunun patlaması gibi ısınan okyanuslardan karbondioksit çıkışı ve ısınma da artmıştır. Buz tabakalarından sondajla alınan örneklerdeki hava kabarcıklarının analizi, havadaki karbondioksit seviyesinin son birkaç milyon yıl boyunca, yine de 300 ppm’i geçmediğini göstermiştir. Sanayi Devrimi öncesinde bu değer 280 ppm, Hawaii’deki Mauna Loa Volkanik Gözlemevi ölçümlere 1958’de başladığında ise 315 ppm’di. Bugün ise insanlık tarihinin en yüksek değerlerindedir. Tahminlere göre üç milyon yıl önce küresel yeryüzü sıcaklığı 2,5–4 °C iken karbondioksit nispeti bugünkü kadar ve ısınmaya bağlı buzul erimeleri sebebiyle o dönemdeki deniz seviyesi 5–25 metre daha yüksek görülmektedir. Fosil yakıtların yerine güneş, rüzgâr ve hidrojen gibi yenilenebilir temiz enerji kaynakları devreye sokulamaz ve atmosferik karbondioksit seviyesi 800 ppm’e ulaşırsa dünyamız ancak sınırlı sayıda canlının barınabileceği korkunç bir sona doğru ilerlemektedir</em>.”<a href="applewebdata://1E8500CD-4766-4022-B351-8F99FB0BE7ED#_edn2" name="_ednref2">[2]</a></p>
<p style="font-weight: 400;"><strong>Büyüme Ekonomisi = Karbondioksit                                                                                                      </strong></p>
<p style="font-weight: 400;">Eşitlik olarak verdiğimiz bu başlık, durumu gayet iyi özetlemektedir. “<em>Karbondioksit gazı 2000–2019 arasında Çin, Hindistan, Rusya ve Brezilya gibi ekonomisi hızla gelişen ülkeler ile ABD, AB ve Japonya gibi ekonomisi büyümeye devam eden ülkeler sebebiyle artış göstermiştir. COVID-19 pandemisinden dolayı 2020’de 2019’a göre %5,3 azalma gösterse de 2021’de tekrar 2019 seviyesine çıkmıştır. Dünya nüfusunun %49,2’sini teşkil eden bu ülkeler, küresel Gayrisafi Millî Hasıla’nın %62,4’ünü üretmektedir ve fosil yakıt tüketiminin %66,4’ü ile karbondioksitin %67,8’inden sorumludurlar. Uzun vadede ise, AB’nin 27 ülkesinin özellikle temiz enerji yatırımlarındaki planlı artışlara bağlı olarak karbondioksit üretmeleri giderek azalmış, 1990’da %16,8’den 2021’de %7,3’e düşmüştür</em>.”<a href="applewebdata://1E8500CD-4766-4022-B351-8F99FB0BE7ED#_edn3" name="_ednref3">[3]</a></p>
<p style="font-weight: 400;"><strong>Okyanus Akıntıları, Büyük Sahra, Amazonlar</strong></p>
<p style="font-weight: 400;">Küresel ısınmanın hemen görülen zararları sebebiyle Atlas Okyanusu’nda iklimin yumuşamasında, kuş hayatında ve balık sürülerinin taşınmasında rolü olan Gulf Stream ile Pasifik’te deniz yüzeyi sıcaklığında rol oynayan ve yağışlara yol açan El Nino gibi iklime tesir eden okyanus akıntıları da bozulma yoluna girmiştir.</p>
<p style="font-weight: 400;">Allah’ın kurduğu sisteme bilerek veya bilmeyerek yaptığımız müdahaleler, dünyamızı giderek bozmaktadır. “<em>Kuzey Kutbu ve Grönland’daki buzul kayıplarıyla bölgesel ısınma ve Atlantik’e gelen tatlı su miktarı artmış, sıcak Afrika kıtası ile Atlas Okyanusu arasındaki sıcaklık farklılığı düşük bir seviyeye ulaşınca Batı Afrika mevsim yağmurları azalmış, Sahra’da kuraklık ise artmıştır. Neticede ısı ve tuz hareketinde önemli rolü olan Güney Atlantik Sirkülasyonu, insan faaliyetine bağlı bozucu tesirler sebebiyle 20. yüzyılın ortalarından bu yana %15 nispetinde yavaşlamıştır. Okyanus suyu sıcaklığının artması sonucu bu yavaşlama, Büyük Sahra yoluyla Güney Amerika’daki Amazon yağmur ormanlarını tehdit etmektedir.</em></p>
<p style="font-weight: 400;"><em>Gezegenimiz üzerindeki en büyük toz mineral kaynağı, Büyük Sahra’nın güneyinde (Çad) yer alan Bodele Çöküntüsü’dür. Deniz seviyesinden 155 metre yükseklikte, 500 km uzunluğunda, 150 km genişliğinde ve 160 metre derinliğindeki çöküntüden bilhassa kurak mevsimde (ekim ile mart arası) büyük fırtınalarla, milyonlarca ton toz birikintisi (sediment), Atlas Okyanusu üzerinden Güney Amerika’ya taşınmaktadır. Günde 700 bin ton tozun meydana geldiği bu çöküntüden kalkan rüzgârlarla taşınan toz, Amazon yağmur ormanlarında su ve toprak veriminin artmasında rol oynamakta, bu şekilde yılda 50 milyon ton taşınma yapılmaktadır. ABD’nin doğu kıyılarına ulaşan Sahra tozunun büyük kısmı da Bodele Çöküntüsü’nden kaynaklanmaktadır. Sonuçta okyanus akıntılarının yavaşlaması, yağışların azalması, toz üreten rüzgâr ve aşınma sistemlerinin bozulmasıyla toz üretim hızı ve miktarı tek bir mevsimde bile düşmekte, bu da Amazon yağmur ormanları açısından alarmın çalması anlamına gelmektedir</em>.”<a href="applewebdata://1E8500CD-4766-4022-B351-8F99FB0BE7ED#_edn4" name="_ednref4">[4]</a></p>
<p style="font-weight: 400;"><strong>Kuzey Buz Denizi, Grönland ve Batı Antarktika Buzulları                                                                 </strong></p>
<p style="font-weight: 400;">Deniz suyu sıcaklığındaki artışa bağlı olarak Kuzey Buz Denizi’nde yüzen buz dağlarına giderek daha seyrek rastlanmaktadır. Avrupa ana karasındaki buzulların tamamen ortadan kalkma hızı ise daha yüksektir. Bu durum da deniz suyu seviyesinin yükselmesine sebep olacaktır. “<em>Batı Antarktika ve Grönland buz tabakalarının erimesiyle deniz seviyesi daha da yükselmeye başlamış, okyanus suyunun ısınmasıyla küresel çapta, özellikle Avustralya’nın Büyük Bariyer Resifi’nde, sığ su mercanlarının yarısı ortadan kalkmıştır. Küresel ortalama sıcaklık 2°C artarsa, okyanuslardaki ısınma, asitlenme ve kirlilik sebebiyle neredeyse bütün tropik mercanların kaybolacağı tahmin ediliyor. Bu, deniz biyoçeşitliliği ve insan geçim kaynaklarının büyük bir darbe alması demektir.</em></p>
<p style="font-weight: 400;"><em>Kuzey Kutbu’nun küresel ortalamadan iki kat daha hızlı ısınmasıyla, kuzey ormanlarında şimdiden büyük ölçekli böcek hastalıkları ve Kuzey Amerika’daki kuzey ormanlarının ölmesine yol açan yangınlar artmıştır. Daha tehlikeli olan ise Kuzey Kutbu’ndaki kalın buz toprak (permafrost) tabakaları geri dönüşümsüz bir şekilde çözüldükçe, karbondioksitten yaklaşık 30 kat daha güçlü sera etkisi olan metan gazının salınmasıdır</em>.”<a href="applewebdata://1E8500CD-4766-4022-B351-8F99FB0BE7ED#_edn5" name="_ednref5">[5]</a></p>
<p style="font-weight: 400;"><em>“Ayrıca toplu ölümlere bağlı olarak derin deniz tortullarında birikmiş canlı kalıntılarından oluşan metan hidrat tabakaları da bozulmuş ve su sıcaklığındaki artış sebebiyle suya ve oradan da atmosfere metan gazı çıkışları hızlanmıştır. Fosil yakıt kullanımından kaynaklanan her bin birimlik karbondioksit salınımı, 450 birimlik metan çıkışına karşılık gelmektedir</em>.”<a href="applewebdata://1E8500CD-4766-4022-B351-8F99FB0BE7ED#_edn6" name="_ednref6">[6]</a></p>
<p style="font-weight: 400;">İklim değişikliğine, mevsimlerin belirsizleşmesine, yağış anomalilerine, buzulların erimesiyle tatlı suların yok olmasına, deniz suyu seviyesinin yükselmesine, adaların, kıyılardaki yerleşim yerlerinin ve verimli tarım alanlarının su altında kalmasına ve karalarda ve sularda canlı türlerinin ortadan kalkmasına sebep olan küresel ısınmanın küçük bir faydası olarak, kutba yakın bölgelere rüzgârla taşınan bitki ve ağaç tohumlarının uyum sağlayıp gelişmesini söyleyebiliriz. Ancak zararları daha ağır olup birçok tür, binlerce yıldır yetiştikleri enlemdeki yeni sıcaklığa uyum sağlayamadığı için yok olmakta; deniz, göl ve nehirlerdeki bir derecelik sıcaklık artışı bile birçok su canlısının ortadan kalkmasına sebep olmaktadır.</p>
<p style="font-weight: 400;">Maalesef yazacağımız kötü senaryo henüz bitmedi: Fosil yakıtların yapısında bulunan kükürt ve azot, yanmayla birlikte havadaki oksijenle birleşip kükürtdioksit ve azot oksitleri meydana getirmekte, bunlar da havadaki su buharıyla birleşerek sülfürik (H<sub>2</sub>SO<sub>4</sub>) ve nitrik asitlere (HNO<sub>3</sub>), yani asit yağmurlarına sebep olmaktadır. Asit yağmurları; toprak kalitesini, ormanları, ziraat sahalarını ve bitki örtüsünü bozmakta ve besin zincirinin ortadan kalkmasına yol açmaktadır. Kireç taşı ve mermerle inşa edilmiş yapılar, asit yağmurları sebebiyle tahrip olmakta, asitliği artan nehir, göl ve denizlerdeki toleransı düşük canlı türleri ortadan kalkmakta, dayanıklı olanlar ise besin zincirinin bozulmasıyla gıdasız kaldığından toplu yok oluşa mârûz kalmaktadır.</p>
<p style="font-weight: 400;">Bütün bu saydığımız olumsuzluklar, insan faaliyetine bağlı ısınma ve kirlilik sebebiyle canlı türlerinin yok oluş hızı, bugün binlerce kat artmış durumdadır. Biyoçeşitliliğinin hızla azalması, gezegenimiz üzerindeki hayatın beklenenden çok daha süratli bir şekilde ortadan kalkma riskini de beraberinde getirmektedir. İlmî araştırmaların ortaya koyduğu çözüm tedbirlerinin hemen hepsi bilinmektedir: Çevreyi sömürücü alışkanlıklardan kurtulmaktan, israfa girmemekten, yeryüzünü Allah’ın bize armağanı ve emaneti olarak görmekten, sade ve mütevazı bir hayat yaşamayı kabul etmekten başka çıkış yolu gözükmüyor.</p>
<p style="font-weight: 400;"><strong>Dipnotlar</strong></p>
<p><a href="applewebdata://1E8500CD-4766-4022-B351-8F99FB0BE7ED#_ednref1" name="_edn1">[1]</a> “Here&#8217;s how CO2 emissions have changed since 1900”, www.weforum.org/agenda/2022/11/visualizing-changes-carbon-dioxide-emissions-since-1900/</p>
<p><a href="applewebdata://1E8500CD-4766-4022-B351-8F99FB0BE7ED#_ednref2" name="_edn2">[2]</a> R. Lindsey, “Climate Change: Atmospheric Carbon Dioxide”, June 23, 2022, www.climate.gov/news-features/understanding-climate/climate-change-atmospheric-carbon-dioxide</p>
<p><a href="applewebdata://1E8500CD-4766-4022-B351-8F99FB0BE7ED#_ednref3" name="_edn3">[3]</a> “CO2 emissions of all world countries &#8211; 2022 Report”, Publications Office of the European Union, Luxembourg, 2022.</p>
<p><a href="applewebdata://1E8500CD-4766-4022-B351-8F99FB0BE7ED#_ednref4" name="_edn4">[4]</a> R. Washington ve ark. “Dust as a tipping element: The Bodele Depression”, <em>Chad. Proc Natl Acad Sci USA</em>, 2009, 106:20564 –20571.</p>
<p><a href="applewebdata://1E8500CD-4766-4022-B351-8F99FB0BE7ED#_ednref5" name="_edn5">[5]</a> D. I. A. McKay ve ark. “Exceeding 1.5°C global warming could trigger multiple climate tipping points”, <em>Science</em>, 9 Sep 2022, 377/ 6611.</p>
<p><a href="applewebdata://1E8500CD-4766-4022-B351-8F99FB0BE7ED#_ednref6" name="_edn6">[6]</a> D. Archer ve ark. “Ocean methane hydrates as a slow tipping point in the global carbon cycle”, <em>Proc Natl Acad Sci USA</em>, 2009, 106:20596 – 20601.</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Küresel Gıda Krizi</title>
		<link>https://caglayandergisi.com/2023/01/01/kuresel-gida-krizi/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Çağlayan Dergisi]]></dc:creator>
		<pubDate>Sun, 01 Jan 2023 22:45:12 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Araştırma]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://caglayandergisi.com/?p=235440</guid>

					<description><![CDATA[Rusya ve Ukrayna; küresel gayrisafi millî hâsılanın sadece %2’sini karşıladıkları hâlde “dünyanın ekmek sepeti”[1] deyimiyle tarif ediliyorlar. Bu iki büyük ziraat ülkesi arasındaki kronik savaş durumu, 2022 sonu itibarıyla küresel gıda teminini, özellikle Ortadoğu ve Afrika’da ağır şekilde etkilemektedir. 2014’ten sonraki ikinci Rusya-Ukrayna krizi, Şubat 2022’de başladığında, zaten Covid-19 salgın sürecinde gıda arz zincirinin bozulmuş [&#8230;]]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p style="font-weight: 400;">Rusya ve Ukrayna; küresel gayrisafi millî hâsılanın sadece %2’sini karşıladıkları hâlde “dünyanın ekmek sepeti”<a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_edn1" name="_ednref1">[1]</a> deyimiyle tarif ediliyorlar. Bu iki büyük ziraat ülkesi arasındaki kronik savaş durumu, 2022 sonu itibarıyla küresel gıda teminini, özellikle Ortadoğu ve Afrika’da ağır şekilde etkilemektedir. 2014’ten sonraki ikinci Rusya-Ukrayna krizi, Şubat 2022’de başladığında, zaten Covid-19 salgın sürecinde gıda arz zincirinin bozulmuş olması, buna karşılık talebin sürekli artması, bir önceki yıl yaşanan kuraklık ve özellikle Güney Amerika’da hasadın düşük olması sebebiyle gıda fiyatları ciddi nispette artmış durumdaydı. Küresel gıda temin sürecindeki sıkıntılar ve fiyat artışları, işgalle birlikte yeni bir ivme kazandı. Bugün Ukrayna’nın ciddi mânâda ihracat yapamaması, zorunlu askerlik ve göç hâlinin tarım iş gücünde azalmaya yol açması, tarım arazilerinin bir kısmının boş kalması, fiyatı artmış olan gübreye erişimin kısıtlı hâle gelmesi, tarla veriminin düşmesi, gelecek hasatların belirsizliği ve ekim, bakım ve hasadın ağır şartlarda yapılıyor olması, küresel gıda güvenliği için giderek artan bir tehdit oluşturuyor. Rakamlar ve oranlar durumun vahametini açıkça ortaya koyuyor:</p>
<p style="font-weight: 400;">“<em>Rusya, 2020 itibarıyla buğday ve gübre ihracatında dünyada birinci, ayçiçeği yağında ikinciydi. Ukrayna ise, ayçiçeği yağında birinci, mısırda dördüncü, buğdayda beşinciydi. Bu iki ülke dünyanın toplam mısır üretiminin beşte birini, ayçiçeği yağı üretiminin %60’ını, buğday ve arpa ticaretinin dörtte birini, mısır ticaretinin %15’ini ve dünya gıda ihtiyacının yaklaşık %25’ini karşılıyordu. Onlarca ülke, bu iki ülkeden yaptıkları ithalata güveniyordu. Kriz öncesinde Somali buğday ithalatının %100’ünü, Mısır %80’ini ve Sudan %75’ini Ukrayna ve Rusya’dan temin ediyordu.</em>”<a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_edn2" name="_ednref2"><em><strong>[2]</strong></em></a><em><sup>,<a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_edn3" name="_ednref3"><strong>[3]</strong></a></sup></em></p>
<p style="font-weight: 400;">Enerji kaynakları ve piyasası açısından problemin genişleme, derinleşme potansiyeli ve bunun sonuçlarının yol açabileceği etkiler de kendini göstermektedir: “<em>Rusya dünyada ikinci büyük doğalgaz üreticisi ve en büyük ihracatçısı (küresel ihracatın %20’si), üçüncü büyük ham petrol üreticisi ve ihracatçısı (küresel ihracatın %10’u), üçüncü büyük kömür ihracatçısı (küresel ihracatın %5’i) konumundaydı. Rusya 2020 itibarıyla Avrupa Birliği ile Birleşik Krallık’ın kömür, doğalgaz ve ham petrol ithalatının toplam olarak sırasıyla %45, 35 ve 25’ini karşılıyordu.</em>”<a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_edn4" name="_ednref4"><em><strong>[4]</strong></em></a><sup>,<a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_edn5" name="_ednref5">[5]</a></sup></p>
<p style="font-weight: 400;">Kriz öncesinde küresel biyoyakıt üretimi ise en yüksek seviyesindeydi ve “<em>dünyada üretilen tahılın yaklaşık %10’u biyoyakıt üretiminde kullanılıyordu</em>.”<a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_edn6" name="_ednref6">[6]</a> Bu, özellikle fosil yakıt kullanımında dışa bağımlılıklarını azaltmak isteyen Avrupa ülkeleri ve ABD başta olmak üzere birçok ülkenin giderek daha fazla başvurduğu bir yoldu ve özellikle bu iki bölgenin etanol ve biyodizel talebi, gıda güvenliği endişelerini artırdığı için tenkit ediliyordu. Çünkü bu %10’luk miktar, 2022 itibarıyla 1,9 milyar insanın bir yıllık gıda ihtiyacına karşılık geliyordu.”<a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_edn7" name="_ednref7">[7]</a> Sonuçta Ukrayna’da savaş patlayınca yıllardır süregelen “Gıda mı, yakıt mı?” tartışması tekrar alevlendi. “<em>Savaş sebebiyle gıda fiyatlarındaki artış biyoyakıt maliyetlerinin yükselmesine yol açınca, biyoyakıt üreten ülkelerden bazıları (İsveç, Hırvatistan, Finlandiya) bu tip üretimlerini askıya alma veya azaltma yoluna gitti.</em>”<sup>6</sup> “<em>Buğday ve mısırın fiyatı 2019–2022 arasında iki katına çıkıp Birleşmiş Milletler (BM) Gıda ve Tarım Teşkilatı’nın (FAO) Gıda Endeksi %58 artışla bütün zamanların zirvesini görünce, küresel gıda arzı açık vermeye başladı. Bunun üzerine BM yeni bir küresel açlık uyarısında bulundu: Buna göre 2022 ortası itibarıyla dünyada gıda güvenliği olmayan insan nüfusu iki kattan fazla artmış bulunmakta, 38 ülkede 47 milyon insan daha açlık tehlikesi yaşamaktaydı.</em>”<sup>7</sup></p>
<p style="font-weight: 400;">Yıllardan beri iklim ve ekolojilerinin olumsuzluğu, savaşlar ve bölgesel istikrarsızlıklar sebebiyle kronik gıda yokluğu ve açlık çeken büyük bir insan kitlesi yardım beklerken, etanol üretiminde kullanılan buğday ile biyodizel üretiminde kullanılan ayçiçeği yağı fiyatı, savaşın patlamasıyla birlikte büyük artış göstermesine rağmen kısa ve orta vadede yapılacaklar konusunda ciddi anlamda uygulanabilir bir küresel girişim en azından BM çatısı altında henüz görülmemektedir.</p>
<p style="font-weight: 400;">“<em>Temiz enerjiyi destekleyen bir sivil toplum hareketinin çalışmasına göre, sadece bir günde 15 milyon ekmeğe eş değer, yaklaşık 10 bin ton buğday AB’de etanol olarak otomobillerde yakılmaktadır. Bu durum devam ederse gıda fiyatlarının tamamen kontrolden çıkma riski mevcuttur. Biyodizel üretiminde kullanılan ayçiçeği yağının fiyatı da buğdayınkiyle birlikte krizden sonra önemli ölçüde artmıştır. Her ne kadar bazı biyoyakıt üreticileri biyoyakıt fiyat artışını gıda fiyatlarındaki artışa değil de petrol fiyatının yükselmesine bağlasa ve Rus petrolünün yerini biyoyakıt ile doldurmak için çalıştıklarını iddia etse de biyoyakıt için buğday ithaline son verilmesi durumunda Ukrayna buğdayının %20’sinin Mısır gibi (nüfusu 2022 sonu itibarıyla 110 milyona yaklaşmış) ülkelere satılabileceği anlaşılmaktadır. Ortadoğu ve Kuzey Afrika’daki bazı ülkeler, buğday ihtiyaçlarının %50’den fazlasını Ukrayna ve Rusya’dan ithalatla karşılıyorlardı. Avrupa Komisyonu raporu da savaşın tarım ürünleri pazarını altüst ettiğini, krizin bir süre daha devam etmesi durumunda gelecekte yağlı tohumların ve tahılların dünya çapında temini konusunda daha fazla belirsizlik ortaya çıkacağını kaydediyor</em>.”<a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_edn8" name="_ednref8">[8]</a><sup>,<a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_edn9" name="_ednref9">[9]</a></sup></p>
<p style="font-weight: 400;">Bununla beraber ekonomik yönden gelişmiş ülkelerdeki halkın petrol fiyatlarındaki artıştan, gıda fiyatlarındaki artışa göre daha fazla endişe duyması, biyoyakıt sektörüne hareket alanı açıyor. Kaldı ki ithal gıdaların nakliye maliyeti de yakıt fiyatlarındaki artışa bağlı olarak yükseldiği hâlde, fosil yakıt kaynakları yetersiz olan gelişmiş ülkelerde, özellikle motorlu araç ağırlıklı taşımacılık sektörünün ihtiyaçlarından dolayı petrol başta olmak üzere doğrudan fosil yakıt talebinin ve kullanımının sürekli yüksek olması, bu ekonomileri enerji temini açısından kırılgan hâle getiriyor. Bu ülkeler de petrolün yerine koyabilecekleri biyoyakıt, hibrid ve hidrojen gibi enerji kaynaklarını geliştirmeye çalışıyor.</p>
<p style="font-weight: 400;">“Uluslararası Enerji Ajansı verilerine göre, biyoyakıtlar küresel petrol talebinin %2’sine cevap veriyor. Kriz öncesinde, biyoyakıt üretiminde dünya birincisi durumundaki ABD’de yetiştirilen mısırın %36’sına karşılık gelen 90 milyon ton mısırdan etanol üretilip benzine karıştırılıyor, ABD ayrıca Ukrayna ve Rusya’dan toplam 50 milyon ton mısır ithal ediyordu. AB’de ise 12 milyon ton buğday ve mısır etanole dönüştürülüyordu ki bu miktar, bloğun toplam üretiminin %7’si demekti.”<a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_edn10" name="_ednref10">[10]</a></p>
<p style="font-weight: 400;">Biyoyakıt konusunda dünyanın beklentileri tersine çıktı. Hükûmetlerarası Biyoçeşitlilik ve Ekosistem Servisleri Platformu (IPBES) ile Hükûmetlerarası İklim Değişikliği Görüşmeler Kurulunun (IPCC) ortak çalışma raporuna göre, biyoenerji üretimine yönelik olarak çok geniş topraklar üzerinde tahıl, yağlı tohum, ağaç, tek veya birkaç yıllık ot ve bitkilerin yetiştirilmesi ekosistemlere zarar veriyor; bu durum, tabiattan daha fazla istifade etmenin önüne geçiyor ve sürdürülebilir kalkınma hedeflerine ulaşılmasını engelliyor.<a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_edn11" name="_ednref11">[11]</a> “<em>Dünyanın en büyük biyoyakıt programı olan ABD Yenilenebilir Yakıt Standardı tarafından yakın zamanda gerçekleştirilen bir araştırmaya göre, biyoyakıtlar insan kaynaklı sera gazını azaltmak ve küresel ısınmayı engellemek için birçok stratejiye dâhil edilmiş olsa da ABD’de mısıra dayalı etanol üretimi, sera gazı hedeflerini karşılamakta başarısız oldu; su kalitesini ve diğer ekosistem değerlerini negatif yönde etkiledi. Söz konusu rapor, ABD’de mısırdan etanol üretim sürecinin klasik petrol yakıtlarından daha fazla sera gazı yaydığını, biyoyakıt üretim ve kullanımıyla çevre üzerinde hedeflenen iyileşmelerin elde edilmesi için teknoloji ve politikalarda çok ciddi ve derinlikli ilerlemelere ihtiyaç duyulduğunu belirtiyor</em>.”<a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_edn12" name="_ednref12">[12]</a></p>
<p style="font-weight: 400;">2007–2008 gıda krizinde görüldüğü gibi, ihracat azalması ve spekülasyonlar sebebiyle uluslararası piyasada fiyatlar yükselmeye devam ediyor. Gelişmekte olan ülkeler tarafından benimsenmiş olan BM merkezli Sürdürülebilir Kalkınma Hedefleri, savaş ortamında geri planda kalıyor. Bu da ülke ve fert planında bilhassa “yoksulluğun azaltılması”, “sıfır açlık” ve “sorumlu tüketim ve üretim” hedeflerinin uygulanabilirliğini azaltıyor. Olağanüstü hâl kendini bir realite olarak kabul ettiriyor. Çünkü normal şartlara ait bir durumu tarif eden <em>gıda güvenliği</em> kavramı, “<em>bütün insanlar istikrarlı şartlarda, aktif ve sağlıklı bir hayat için beslenme ihtiyaçlarını ve gıda tercihlerini karşılamak üzere yeterli, güvenli ve besin değeri yüksek gıdalara fizikî ve ekonomik erişim imkânına sahip olduklarında</em>” söz konusu oluyor.<a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_edn13" name="_ednref13">[13]</a> Bugün bu kriter, giderek büyüyen insan nüfusu için anlamını yitirmiş durumdadır.</p>
<p style="font-weight: 400;"><em>“Dünya Gıda Programı’nın hesaplamalarına göre, savaş öncesinde zirve yapan açlıktan kıvranan 276 milyon insana 47 milyon daha eklenmiş durumdadır</em>.”<a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_edn14" name="_ednref14">[14]</a> Dünya Bankası verilerine göre, gıda fiyatlarındaki %1’lik artış, 10 milyon insanı daha ciddi yoksulluğa itmiş oluyor. Eğer kriz sonrası yükselen gıda fiyatları, 2023 ortalarına kadar bu şekilde kalırsa, 100 milyondan fazla insan daha küresel fakirlik kategorisine düşmüş olacak.<a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_edn15" name="_ednref15">[15]</a> Bu ise insanlık çapında bir felâket demektir!</p>
<p style="font-weight: 400;">Kriz sonrasında “<em>Birleşik Krallık’ta tüketicilerin %35 kadarının makarna ve yağ gibi kritik gıdaları stoklama eğilimi gösterdiği belirtiliyor. Bazı perakendeciler bu gibi ürünleri karneye bağlamış durumda</em>.”<a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_edn16" name="_ednref16">[16]</a> “<em>İtalya’da da tüketiciler büyük miktarlarda makarna stoklarken Finlandiya’da Rusya sınırında oturan nüfusun, bir saldırı ihtimalini dikkate alarak gıda depoladığı kaydediliyor.</em>”<a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_edn17" name="_ednref17">[17]</a> “<em>Çin hükûmeti de ithalatta açıkla karşılaşabileceği düşüncesiyle uzun zamandan beri ülke ölçeğinde gıda istifliyor</em>.”<a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_edn18" name="_ednref18">[18]</a> “<em>ABD Tarım Bakanlığı verilerine göre, dünya nüfusunun yaklaşık %20’sinin yaşadığı Çin, 2022 ortalarında küresel mısır rezervlerinin %69’una, pirincin %60’ına, ve buğdayın %51’ine sahipti. Bu, son 10 yılda stoklarının %20 kadar arttığını, Çin’in stok yapmaya devam ettiğini, bu durumun da fiyat artışında pay sahibi olduğunu ortaya koyuyor</em>.”<a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_edn19" name="_ednref19">[19]</a></p>
<p style="font-weight: 400;"><em>“Pandemiden sonra ortaya çıkan savaş, dünya ekonomisi için yeni bir negatif etkiye yol açtı. Küresel büyüme için 2022 ve 2023 beklentisi %6,1’den %3,6’ya düştü</em>.”<a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_edn20" name="_ednref20">[20]</a> Buna karşılık gıda ve yakıt fiyatlarının 2022’de %3, 2023’te ise %2,3 yükselmesi tahmin ediliyor. “<em>Buna bağlı olarak orta sınıf nüfusun da fakirlik kategorisine gireceği, küresel çapta ciddi sosyal çalkantıların görülebileceği ifade ediliyor</em>.”<a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_edn21" name="_ednref21">[21]</a></p>
<p style="font-weight: 400;">Burada can alıcı soru, “gelişmiş” dünya için büyüme probleminin, açlık çeken insanların dünyasında en önemli gündem maddesi olan hayatta kalma problemi karşısında ne anlam ifade ettiğidir. Bu durum, şu şekilde ifade edilmektedir: “<em>Küresel gıda sistemimizin mevcut ekonomik ve sosyal organizasyon şekli ve işleyişi, insanlığın gıda ihtiyaçlarının temini konusunda uzun vâdeli sosyal, ekolojik ve ekonomik riskler arz ediyor.</em>”<a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_edn22" name="_ednref22">[22]</a></p>
<p style="font-weight: 400;">Unutmayalım ki bütün gıda üretimimiz, yaratılış kanunlarına bağlı olarak yeryüzündeki kaynakların (hava, su, toprak) kombinasyonuna bağlanmış durumdadır. Fakat özellikle fosil yakıt kullanımı bu kaynaklar için, daha doğrusu bütün yeryüzü açısından bir tehdit teşkil etmektedir. Aslında fosil yakıt satışından para kazananlar da dâhil olmak üzere hemen herkes problemin farkındadır. Belki henüz tam anlaşılmayan veya anlamazlıktan gelinen husus, yeryüzünün vadesinin ne zaman dolacağıdır.</p>
<p style="font-weight: 400;">Sulh adacıkları olarak açılan Hizmet okulları, hoşgörü ve diyalogla insanların kucaklaştığı, herkesin kendi konumunda kabul edilerek terör ve savaşlardan uzaklaşmış bir dünyanın ikamesi adına yürütülen faaliyetler, aslında bir mânâda bu kıyameti geciktirme adına yapılmaktadır. Yeryüzü ekolojisini Allah’ın emaneti olarak görüp israf ve sömürüden uzak duran, silahlara değil sağlık hizmetlerine ve sosyal insicama yatırım yapan nesiller için bütün dünyayı harekete geçirmeye çalışmak, bu derde önemli bir deva olabilir.</p>
<p style="font-weight: 400;">Bilim ve teknoloji üreten, tabiî kaynakları korumak ve çevre şuurunu artırmak için çalışan kuruluşların son yıllarda yayınladıkları raporlar, 2100 yılında yeryüzünde hava, su, toprak gibi kaynakların büyük oranda kirlenmiş ve tükenmiş olacağını, gezegenin insan kaynaklı kangrenleşmiş problemlerden dolayı hayatı taşıyamaz hâle geleceğini vurguluyor. Bugün bir yandan, büyük israf ve kirliliklerden doğan yedinci kıta büyümeye devam ederken, diğer yandan küresel ısınmaya bağlı iklim değişikliği sebebiyle hava, su ve toprak kaynakları bozuluyor, kirleniyor ve tükeniyor. Hava kirliliği birçok coğrafyada nefes almayı zorlaştırıyor. Sellere, taşkınlara ve deniz seviyesindeki yükselmelere bağlı olarak tarım alanları yok oluyor, bazı adalar su altında kalıyor, diğerleri açısından tehdit büyüyor. Fosil yakıt kullanımına bağlı karbondioksit salınımı sebebiyle yeryüzündeki sıcaklık artışını 2100’e kadar 1,5 °C’de tutma hedefinin tutturulması giderek zorlaşıyor. Kaldı ki bu hedef, yeryüzünün bugünkü duruma gelmesine yol açan, 1880–2010 arasındaki (130 yıl) 0,8 °C sıcaklık artışının iki katı demektir. Mevcut şartlarda bu gidişi durdurmak veya en azından yavaşlatmak için çok ciddi gayret sarf etmek gerekmektedir.</p>
<p style="font-weight: 400;">Ümit ve temenni edelim, Cenab-ı Hakk’ın sonsuz rahmet ve keremini şefaatçi yaparak dileyelim ki bu gidiş, yakın bir gelecekte büyük şok dalgalarını kapılarımıza getirecek yeni sarsıntılara yol açmasın!</p>
<p style="font-weight: 400;"><strong>Dipnotlar</strong></p>
<p><a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_ednref1" name="_edn1">[1]</a> OECD, “Economic and Social Impacts and Policy Implications of the War in Ukraine”, <em>OECD Economic Outlook, Interim Report, </em>March 2022, www.oecd-ilibrary.org/sites/4181d61b-en/index.html?itemId=/content/publication/41 81d61b-en</p>
<p><a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_ednref2" name="_edn2">[2]</a> Chatham House<strong>, “</strong>Resource Trade Earth Dashboard”<em>,</em> 2020, resourcetrade.earth.</p>
<p><a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_ednref3" name="_edn3">[3]</a> L. <a href="https://www.chathamhouse.org/about-us/our-people/laura-wellesley">Wellesley</a>, “Why Ukraine’s ports are vital for global food prices”, 26 May 2022, www.chathamhouse.org/2022/05/why-ukraines-ports-are-vital-global-food-prices</p>
<p><a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_ednref4" name="_edn4">[4]</a> BP, “Statistical Review of World Energy”, 2021, www.bp.com/en/global/corporate/energyeconomics/statistical-review-of-world-energy.html</p>
<p><a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_ednref5" name="_edn5">[5]</a> A. Ari, A., ve ark. “Surging Energy Prices in Europe in the Aftermath of the War: How to Support the Vulnerable and Speed up the Transition Away from Fossil Fuels”,<em> IMF Working Papers, </em>2022/152.</p>
<p><a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_ednref6" name="_edn6">[6]</a> Emiko Terazono ve Camilla Hodgson, “Biofuel alternative may be reconsidered after Ukrainian crisis”, www.ft.com/content/b424067e-f56b-4e49-ac34-5b3de07e7f08</p>
<p><a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_ednref7" name="_edn7">[7]</a> H. Boucher, “Guest view: Global hunger fight means no biofuel.” June 6, 2022, www.reuters.com/breakingviews/guest-view-global-hunger-fight-means-no-biofuel-2022-06-06/</p>
<p><a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_ednref8" name="_edn8">[8]</a> <a href="https://www.euractiv.com/authors/sean-goulding-carroll/">Sean Goulding Carroll</a>, “Biofuels’ impact on food security debate resurfaces amid Ukraine war”, <em>EURACTIV</em>, 8 April 2022, www.euractiv.com/section/biofuels/news/biofuels-impact-on-food-security-debate-resurfaces-amid-ukraine-war/</p>
<p><a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_ednref9" name="_edn9">[9]</a> FAO, “Impact of the Ukraine-Russia Conflict on Global Food Security and Related Matters under the Mandate of the Food and Agriculture Organization of the United Nations (FAO)”, www.fao.org/3/ni734en/ni734en.pdf</p>
<p><a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_ednref10" name="_edn10">[10]</a> “IEA warns against cutting biofuel mandates due to Ukraine war”, Apr 14, 2022, biofuels-news.com/news/iea-warns-against-cutting-biofuel-mandates-due-to-ukraine-war/</p>
<p><a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_ednref11" name="_edn11">[11]</a> H. O. Pörtner ve ark. “Scientific outcome of the IPBES-IPCC co-sponsored workshop on biodiversity and climate change”, 202, IPBES secretariat, Bonn, doi:10.5281/zenodo.4659158.</p>
<p><a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_ednref12" name="_edn12">[12]</a> T. J. Larka ve ark. “Environmental outcomes of the US Renewable Fuel Standard”, <em>PNAS</em>, 2022, 119/9, e2101084119, <a href="https://doi.org/10.1073/pnas.2101084119">https://doi.org/10.1073/pnas.2101084119</a></p>
<p><a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_ednref13" name="_edn13">[13]</a> FAO, “Rome Declaration on World Food Security and World Food Summit Plan of Action Rome Declaration on World Food Security”, 1996, Rome.</p>
<p><a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_ednref14" name="_edn14">[14]</a> WFP, “War in Ukraine Drives Global Food Crisis”, Rome, 18 May 2022, docs.wfp.org/api/documents/ WFP-0000138289/download</p>
<p><a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_ednref15" name="_edn15">[15]</a> World Bank, “Remarks by World Bank Group President David Malpass to the U.S. Treasury’s Event on ‘Tackling Food Insecurity: The Challenge and Call to Action’”, 2022.</p>
<p><a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_ednref16" name="_edn16">[16]</a> Emily Atkinson, “Ukraine War Fears Saw Surge in British Shoppers Panic Buying Essentials from Toilet Roll to Dried Pasta”, <em>The Independent</em>, www.independent.co.uk/news/uk/home-news/uk-stockpiling-food-panic-buying-ukraine-b2056297.html</p>
<p><a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_ednref17" name="_edn17">[17]</a> “Europeans Hoard Food in Panic Amid Conflict in Ukraine”, <em>The Economic Times</em>, economictimes.indiatimes.com/news/international/world-news/europeans-hoard-food-in-panic-amid-conflict-in-ukraine</p>
<p><a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_ednref18" name="_edn18">[18]</a> Isabel van Brugen, “Finns Stock Up on Food, Check Bomb Shelters After NATO Move”, <em>Newsweek</em>, www.newsweek.com/finland-panic-buying-bomb-shelters-bunkers-nato-russia-1706346</p>
<p><a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_ednref19" name="_edn19">[19]</a> Adam Minter, “One Reason for Rising Food Prices? Chinese Hoarding”, <em>Bloomberg</em>, www.bloomberg.com/opinion/articles/2022-01-05/one-reason-for-rising-food-prices-chinese-hoardin</p>
<p><a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_ednref20" name="_edn20">[20]</a> “War Sets Back the Global Recovery”, IMF, World Economic Outlook, April 2022, www.imf.org/en/Publications/WEO/Issues/2022/04/19/world-economic-outlook-april-2022</p>
<p><a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_ednref21" name="_edn21">[21]</a> ESCWA; FAO; UNEP; WFP, “Impacts of the War in Ukraine on the Arab Region”, 2022, www.unescwa.org/ news/war-ukraine-will-lead-record-about-126-million-poor-arab-region</p>
<p><a href="applewebdata://E81A0308-49B4-4690-BB46-247BBE3AE502#_ednref22" name="_edn22">[22]</a> M. K. Hendrickson, “Resilience in a concentrated and consolidated food system”, <em>J. Environ. Stud. Sci.,</em> 2015, 5, 418–431.</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>James Webb Uzay Teleskobu</title>
		<link>https://caglayandergisi.com/2022/10/01/james-webb-uzay-teleskobu/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Çağlayan Dergisi]]></dc:creator>
		<pubDate>Sat, 01 Oct 2022 22:03:43 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Astronomi]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://34.207.235.27/?p=221280</guid>

					<description><![CDATA[Bulutsuz gecelerde uzay, Allah’ın sanatından yansıyan manzaraları bizlere gösterir. Aslında bu parıl parıl gökyüzünde çıplak gözle gördüğümüz sadece Samanyolu galaksimizdir. Dünya’ya yakın beş gezegen (Merkür, Venüs, Mars, Jüpiter ve Satürn) teleskopsuz görülebilir. Bir derin uzay teleskobuyla alınan görüntüde, karanlık fon üstündeki parlak bir nokta ise, çok uzaklardaki tek bir galaksiye (yüz milyarlarca yıldız barındıran bir [&#8230;]]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p style="font-weight: 400;">Bulutsuz gecelerde uzay, Allah’ın sanatından yansıyan manzaraları bizlere gösterir. Aslında bu parıl parıl gökyüzünde çıplak gözle gördüğümüz sadece Samanyolu galaksimizdir. Dünya’ya yakın beş gezegen (Merkür, Venüs, Mars, Jüpiter ve Satürn) teleskopsuz görülebilir. Bir derin uzay teleskobuyla alınan görüntüde, karanlık fon üstündeki parlak bir nokta ise, çok uzaklardaki tek bir galaksiye (yüz milyarlarca yıldız barındıran bir gök adasına) karşılık gelir. Spiral, eliptik veya düzensiz şekilli olabilen bir galaksinin gözümüze küçük spiral bir nohut veya mercimek tanesi gibi gözükmesi için aradaki mesafenin akıl almayacak kadar büyük olması gerekir.</p>
<p style="font-weight: 400;">Dünya, Güneş’in etrafında saniyede 30 km; Güneş Sistemi, Samanyolu Galaksi merkezindeki süper ağır ve yoğun (dört milyon Güneş kütlesindeki) kara delik etrafında saniyede 200 km; Samanyolu Galaksisi de içinde bulunduğu galaksi kümesi (Lokal Grup) merkezinin etrafında saniyede 583 km hızla hareket etmektedir. Lokal Grup ise, Virgo Kümesi içindeki yörüngesinde daha yüksek bir hızla döner. Mesafeler çok uzun, kütleler çok büyük, hızlar çok yüksek… Sürekli genişleyen kâinatın ne kadar büyük olduğu, tahmin edilenden daha fazla galaksi kümesi barındırdığı ancak derin uzay teleskoplarıyla anlaşılabilmektedir.</p>
<p style="font-weight: 400;">Yakın geçmişte Hubble Uzay Teleskobu kendinden çok söz ettirdi. Alçak Dünya yörüngesine 1990’da fırlatılan, tamirat, sistem değiştirme ve kapasite artırmaya yönelik uzay mekiği işlemleriyle beş defa müdahale edilen ABD projesi Hubble’ın 2040’a kadar hizmet vermesi planlanıyor.</p>
<p style="font-weight: 400;">Aralık 2021’de gönderilen ve hâlen uzaydaki en büyük optik teleskop olan James Webb Uzay Teleskobu (JWST) ise, Hubble’dan daha büyük, daha masraflı bir proje olarak bütün dünyanın gündemine girmiştir. Hubble görünür ve morötesi ışık bandında ölçüm yaparken bu yeni James Webb teleskobunun hedefi, gök cisimlerini yaydıkları kızılötesi (infared) ışınlarla belirlemek ve tanımaktır. Atmosferdeki su buharı, kızılötesi ışınların büyük kısmını soğurması sebebiyle, yeryüzündeki kızılötesi teleskoplar sağlıklı bilgi sağlayamadığı için, bu tip teleskopların Dünya atmosferi dışında çalışması gerekmektedir.</p>
<p style="font-weight: 400;"><strong>Uzay Teleskopları</strong></p>
<p style="font-weight: 400;"><strong>İlk uzay teleskobu</strong> 1983’de gönderilen ve 10 ay çalışan Kızılötesi Astronomik Uydu Teleskobu’ydu<em> (IRAS, Infrared Astronomical Satellite)</em>. ABD, Hollanda ve Birleşik Krallık ortak projesi olan bu teleskop 12, 25, 60 ve 100 mikron<a href="applewebdata://F7490B7C-8ECB-4DD3-B7F3-78C4122BA780#_edn1" name="_ednref1">[1]</a>dalga boylu kızılötesi ışın yayan 250 binden fazla gök cismi gözlemledi.</p>
<p style="font-weight: 400;"><strong>İkincisi</strong>, Avrupa Uzay Ajansı (ESA) tarafından tasarlanan, Japonya–ABD ortaklı Kızılötesi Uzay Gözlemevi’ydi (<em>ISO, Infrared Space Observatory</em>). 1995–1998 arasında hizmet veren bu teleskop, 2,5–240 mikron dalga boylu kızılötesinde, uzak gezegenleri gözlemledi.</p>
<p style="font-weight: 400;">“Uzay teleskobu” kavramını 1940’larda ortaya atan Lyman Spitzer onuruna isimlendirilen ve 2003–2020 arası faaliyet gösteren Spitzer Uzay Teleskobu <strong>üçüncü önemli proje</strong>ydi. Bu teleskobun görev süresi iki buçuk yıl olarak planlanmıştı. Bütün cihazlarının mutlak sıfıra (0 Kelvin = –273,15°C) yakın derecelerde tutulması için kullanılan sıvı helyum<a href="applewebdata://F7490B7C-8ECB-4DD3-B7F3-78C4122BA780#_edn2" name="_ednref2">[2]</a>2009’da tükense de teleskop çok kısa dalga boylu kızılötesi kamerasının çalışmaya devam etmesiyle 2020’ye kadar faaliyette kaldı.</p>
<p style="font-weight: 400;"><strong>Dördüncü önemli proje</strong> 2009’da gönderilen ve 2018’de emekliye ayrılan Kepler Uzay Teleskobu’ydu. Hedefi Samanyolu’ndaki yaklaşık 100 milyar yıldızdan kaçının etrafında Dünya gibi yaşanabilir gezegenlerin olabileceğini tespit etmekti. Alman astronom, matematikçi ve müzik yazarı Johannes Kepler (1571–1630) dört asır önce keşfettiği üç evrensel kanunla hatırlanır. Allah inancından taviz vermeden yaşamış, mahrumiyetleri göze almış, hayatı sürgün ve hastalıklarla geçmiş Kepler’in ismiyle anılan teleskop, 530 binden fazla yıldız gözlemledi ve 2600’den fazla gezegen tespit etti.</p>
<p style="font-weight: 400;">2009 yılına kadar uzaya gönderilmiş olan teleskopların en büyüğü olarak yörüngeye yerleştirilen <strong>Herschel Uzay Teleskobu</strong> ise üç buçuk metre çapında aynasıyla, uzak kızılötesi ve milimetre altı dalga bandında (55–672 mikron) gözlem yapıyordu. Teleskoba, kızılötesi spektrumun ve Uranüs gezegeninin kâşifi İngiliz astronom ve besteci Frederick William Herschel (1738–1822) ile astronom kızkardeşi Caroline Herschel’in (1750–1848) ismi verilmişti. Soğutucu malzemenin tükenmesi sebebiyle 2013’te faaliyeti sona eren Herschel, uzaydaki en soğuk ve tozumsu cisimleri, yıldızların yaratıldığı soğuk kozaları ve yeni yıldızlarla şekillenen galaksileri görebiliyor, su moleküllerinin yaratılma sürecini araştırıyordu.</p>
<p style="font-weight: 400;"><strong>James Webb Uzay Teleskobu</strong></p>
<p style="font-weight: 400;">Yapımı 2016’da tamamlanan ve 10 milyar dolara mal olan James Webb Teleskobu’nun ağırlığı 6,200 kg, teleskobu taşıyan uzay aracı ise 350 kg’dır. Grafit kompozitten yapılı taşıyıcı sayesinde, teleskop hassas dokunmalarla yönlendirilmekte ve en küçük titreşimler bile sıfırlanabilmektedir. Araç, kendisini uzaya taşıyan Ariane 5 roketinden ayrılıp yörüngeye oturduktan sonra vazife sırasında kullanmak üzere, sahip olduğu bir çifti yedek olmak üzere iki çift roket motoruyla yol alıp konumunu koruyabilmektedir. Ayrıca gerektiğinde konumunu kontrol ve düzeltme için sekiz küçük itici motor eklenmiş olup bunlar da yakıt olarak inorganik bileşik olan hidrazin (N<sub>2</sub>H<sub>4</sub>, 159 litre), oksijen kaynağı olarak dinitrojen tetroksit kullanmaktadır (79,5 litre).</p>
<p style="font-weight: 400;">Teleskobun altına monte edilen Entegre Bilim Cihazları Modülü’nde, teleskobun elektriğini, bilgisayar işletimini, soğutmayı ve ana yapının gücünü sağlayan dört cihaz ve kamera bulundurmasının yanında, aynaları ayarlama ve 10 nanometre hassasiyetle düzeltmek için 132 küçük motor da eklenmiştir. Güneş’ten doğrudan, Dünya ve Ay’dan yansıyarak gelen ışıkla teleskobun ısınmaması için, her biri insan saçı kalınlığında beş tabakadan yapılmış bir ısı kalkanı vardır ve –269°C’den + 400°C sıcaklığa kadar dayanıklıdır.</p>
<p style="font-weight: 400;">Dünya’dan 1,5 milyon kilometre uzaklıkta Güneş etrafındaki bir yörüngede Güneş–Dünya L2 Lagrange noktası<a href="applewebdata://F7490B7C-8ECB-4DD3-B7F3-78C4122BA780#_edn3" name="_ednref3"><sup>[3]</sup></a>yakınına yerleştirilen araç, bu nokta etrafında periyodik olarak dönmektedir. L2 Güneş ve Dünya’nın çekimlerinin birbirini dengelediği, ikisinin arasındaki bir sıfır çekim noktası olduğundan, uzay aracı aslında Güneş etrafında Dünya ile aynı sürede dönmekte ve böylece Dünya’ya yakın kalarak hızlı bir veri alışverişi sağlanmaktadır.<a href="applewebdata://F7490B7C-8ECB-4DD3-B7F3-78C4122BA780#_edn4" name="_ednref4"><sup>[4]</sup></a></p>
<p style="font-weight: 400;">Bu yeni teleskop çok yüksek hassasiyet ve çözünürlüğüyle, Hubble için çok uzak, dolayısıyla çok yaşlı, ışığı 100 kat zayıf ve sönük kalan galaksileri bile net görebilmektedir. James Webb Teleskobu’nun altı buçuk metre çapındaki ana aynası (Hubble’ınki 2,4 metre), altın kaplı berilyumdan yapılı 18 altıgen aynadan teşkil edilmiştir. Bu şekilde teleskobun ışık toplayıcı alan kapasitesi, Hubble’ın altı katı olarak 25 m<sup>2</sup>’yi bulmaktadır. Hubble Teleskobu yakın morötesi, görünür ve yakın kızılötesi spektrumda gözlem yaparken, James Webb Teleskobu görünür ışığın kırmızı bandında ve orta kızılötesinde (0,6–28,3 mikron) çalışmakta, aşırı soğuk şartlarda (–223°C) tutularak, kendisinden kızılötesi ışık yayılması ve bunun uzaydan gelen kızılötesi ışıkla karışıp parazit yapması önlenmiş olmaktadır.</p>
<p style="font-weight: 400;">En az 10 yıl çalışması planlanan, 20 yıla kadar faaliyet göstermesi beklenen JWST’nin ana hedefleri şunlardır:</p>
<ol>
<li style="font-weight: 400;">Büyük Patlama sonrasında yaratılan ilk yıldızları ve galaksileri araştırmak.</li>
<li style="font-weight: 400;">Galaksilerin nasıl değiştiğini belirlemek.</li>
<li style="font-weight: 400;">Yıldız sistemlerini, merkezde yıldızın oluşumundan, etrafında gezegenlerin şekillenme safhasına kadar gözlemlemek.</li>
<li style="font-weight: 400;">Güneş Sistemi dâhil, yıldız sistemlerinin fizikokimyasını, Güneş Sistemi’nin dışındaki gezegenlerin atmosferlerinde hayat için gerekli kimyayı araştırmak.</li>
</ol>
<p style="font-weight: 400;">Bu hedeflere ancak kızılötesi ölçümlerle ulaşılabilmektedir. Teleskobun yakın ve orta kızılötesi gözlem için tasarlanması şu sebeplerden dolayı önemlidir:</p>
<p style="font-weight: 400;">&#8211; Kâinatın tahmini yaratılış dönemlerine ait bilgiler gönderen çok uzak ve yaşlı gök cisimleri, aslında görünür ışık da yayar, fakat bu ışık <em>kırmızıya kaydığı</em><a href="applewebdata://F7490B7C-8ECB-4DD3-B7F3-78C4122BA780#_edn5" name="_ednref5">[5]</a> için ancak kızılötesi astronomiyle gözlemlenebilir.</p>
<p style="font-weight: 400;">&#8211; Kızılötesi ışık, nebulalardan görünür ışığa göre daha kolay geçer.</p>
<p style="font-weight: 400;">&#8211; Bazı yıldızların etrafında dolanan toz kırıntı halkaları<a href="applewebdata://F7490B7C-8ECB-4DD3-B7F3-78C4122BA780#_edn6" name="_ednref6">[6]</a> ile gezegenler kızılötesi ışık yayar.</p>
<p style="font-weight: 400;">&#8211; Kızılötesi ışığın yeryüzünden incelenmesi zordur. Çünkü atmosferdeki su buharı, karbondioksit ve metan, bunu engeller. Aynası ancak 15°C’de tutulabilen ve James Webb Teleskobu gibi yeterince soğutulamayan Hubble gibi bir uzay teleskobu ise, bizzat kendisi radyasyon yaydığı için bu kızılötesi bantları incelemekte yetersizdir.</p>
<p style="font-weight: 400;">Kâinatta en uzak yerleri, Güneş Sistemi’ndeki gezegenleri, uyduları, kuyruklu yıldızları, asteroidleri, Kuiper kuşağındaki cisimleri gözlemleyen bu yeni teleskop, süpernova ve gama ışını patlaması gibi planlanmamış, ani gelişen hedefleri de verilecek bir kararla 48 saat içinde inceleyebilecektir.</p>
<p style="font-weight: 400;">Teleskobun C3 ayna bölümüne mayıs sonunda büyükçe bir toz zerresi olan bir mikro meteorit çarptı. Fırlatıldıktan sonra beşinci ve en büyük olan bu çarpmanın verdiği hasar, 10 Temmuz’da tamir edilerek çalışmalara hazır hâle getirildi.</p>
<p style="font-weight: 400;">Hubble’dan farklı olarak, gerektiğinde uzay aracı ve astronot gönderip müdahale etmek mümkün olmayan James Webb Teleskobu için NASA sadece uzaktan kumanda ile yakıt depolarına, çıkarılabilir ısı koruyucularına ve kenetlenme noktalarına müdahale edebilmektedir.</p>
<p style="font-weight: 400;"><strong>İlk Görüntüler</strong></p>
<p style="font-weight: 400;">NASA, teleskobun tespit ettiği ilk kızılötesi görüntüleri 12 Temmuz 2022’de kamuoyuna açtı. Bir gün önce Başkan Joe Biden en heyecan verici kızılötesi görüntüyü yayımladı. Webb’in bu ilk derin alan görüntüsünde, Dünya’nın Güney Yarımküresi’nden görülebilen 4,6 milyar ışık yılı uzaklıkta binlerce galaksinin oluşturduğu bir galaksi kümesi ile bu kümenin çekim kuvvetinin etkisiyle yol açtığı mercekleme (büyütme) sonucunda arka fonda 13,1 milyar ışık yılı uzaklıkta kırmızıya kayan dalga boylu ışık yayan galaksiler görülmektedir. 12 Temmuz’da yayımlanan bazı görüntüler şunlardır:</p>
<ul>
<li>Karina Bulutsusu’nda yıldızların doğduğu NGC 3324 bölgesinde, Dünya’dan 8500 ışık yılı uzakta, parıldayan yıldızlar, “kozmik uçurumlar”, “dağ” ve “vadi” benzeri yapılarla dolu renkli bir manzara.</li>
<li>Dünya’dan 1120 ışık yılı uzaktaki bir yıldızın etrafında dönen dev bir gaz gezegenin su ihtiva eden atmosferinin analizi (WASP-96b).</li>
<li>Dünya’dan 2500 ışık yılı uzaklıkta ölen bir yıldızın dışarı attığı gaz ve toz bulutları (Güney Halka Bulutsusu).</li>
<li>Dünya’dan 290 milyon ışık yılı uzaklıkta, gaz ve toz bulutlarının çarpışmasıyla yeni yıldızların yaratıldığı beş galaksinin fotoğrafı (Stephan Beşlisi).</li>
</ul>
<p style="font-weight: 400;">NASA 14 Temmuz’da, yüksek çözünürlük ve hızda alınmış yeni görüntüler yayımladı. Bunlar arasında Güneş Sistemi’nin içindeki ve dışındaki bazı gezegenler ve diğer gök cisimleri de bulunmaktadır. Ayrıca galaksi merkezi yönünde kara delik çekim tesiri sebebiyle, kütlece daha yoğun bir alanda yüzlerce yıldızın spektrumu eş zamanlı olarak elde edildi. Bu konuda çalışan bilim insanlarının kaleme aldığı, teleskobun performansının beklenenden daha iyi olduğunu anlatan bir makalede, ulaşılan diğer hedefler şöyle sıralanmaktadır:</p>
<ul>
<li>Arka arkaya çok kısa süreli poz alarak gök cisimlerinin hareketini dondurmaya dayanan tekniğin uzayda ilk defa uygulanmasıyla net görüntülenen çok küçük kütleli AB Doradus C yıldızı.</li>
<li>Jüpiter ve uyduları Europa, Thebe ve Metis ile isim verilen sekiz asteroid.</li>
<li>Jüpiter büyüklüğünde bir gezegen: HAT-P-14b.</li>
<li>Parlak bir M-cüce yıldız etrafında dönen, Dünya’dan büyük, çok sıcak bir dev gezegen (L168-9b).</li>
</ul>
<p style="font-weight: 400;">Webb teleskobunun ilk görüntülerini takip eden iki hafta içinde, birçok taslak makalede, Büyük Patlama’dan 235–280 milyon yıl sonra yaratıldığı düşünülen ilk galaksiler tanımlanmıştır.</p>
<p style="font-weight: 400;"><strong>Bitirirken</strong></p>
<p style="font-weight: 400;">Belli sıcaklıkta her cisim bir ısı enerjisine (atom hareketi) sahiptir. Dolayısıyla kızılötesi ışık yayar. Bu, o cismin âdeta parmak izidir. Böylece ilk yaratılış sonrasında uzayın genişlemesine ve sıcaklığın düşmesine bağlı ilk cisimler (ki bunlar en yaşlı, en uzak olanlardır), ayrıca yeni yıldız ve gezegenlerin yaratılma safhaları veya yaşlı yıldızların ölümü takip edilebilir.</p>
<p style="font-weight: 400;">Bugün astrofiziğin vardığı sonuç şudur: Uzayda ne kadar uzağa gidersek gidelim, her nokta merkez gibi davranmakta olduğundan, kâinata sınır biçmek bugün için imkânsız görünmektedir. Gelecekte daha gelişmiş bir teleskop belki 20 milyar ışık yılı uzaktan kızılötesi ışık alabilirse, kâinatın yaşı daha geriye çekilebilir ve büyüklüğünün ölçülemeyeceği bir kere daha gösterilebilir. Ancak uzay ne kadar derin gözlemlere konu olsa da değişmeyen tek kanun “<em>yıldız ve galaksi sistemlerinin iç içe dairelerden yapılı ve parçaları birbirine bağlı tek bir sistem olduğudur</em>.”</p>
<p style="font-weight: 400;"><span style="font-weight: 400;"> </span></p>
<p style="font-weight: 400;"><strong>Kızılötesi Astronomi</strong></p>
<p style="font-weight: 400;">İngiliz astronom Frederick William Herschel 1800 yılında yıldız ışıklarının dalga boyu dağılımlarını ölçmek için geliştirdiği uzay spektrofotometri metoduyla yaptığı deneyde, Güneş ışığını optik prizmadan geçirip farklı renklerine ayırdı ve bunların altına termometre koydu. Termometrede en yüksek sıcaklık artışı, görünür ışığın dışında, kırmızı rengin hemen ötesindeydi. Herschel, Güneş’ten görünür ışığın yanı sıra, gözle görülemeyen bir ışığın daha geldiği sonucunu çıkardı. Bu, 0,7–1 milimetre dalga boylu kızılötesi radyasyonu “ısıl ışımalar” olarak adlandırdı (<em>gece görüş</em> veya <em>termal kamera</em> sistemi). Herschel ayrıca, Mars’ın kendi ekseni etrafındaki dönme süresini daha yüksek hassasiyetle ölçtü ve kutup bölgelerindeki buzul örtülerinin mevsimlere bağlı olarak değiştiğini belirledi (Mars’ın kuzey ve güney kutuplarında kışın buzul hâlde %70 oranında su ve %25–30 oranında CO<sub>2</sub> bulunduğu ve bu oranların yazın azaldığı bugün biliniyor ve takip ediliyor). Uranüs’ün bugün bilinen 27 uydusundan en büyük olan Titan ve Oberon’u, Satürn’ün Enceladus ve Mimas uydularını keşfetti.</p>
<p style="font-weight: 400;"><strong>James Webb</strong></p>
<p style="font-weight: 400;">2002 yılında NASA, Hubble’dan sonra gönderilecek uzay teleskobuna, <em>Apollo</em> programındaki başarılarından dolayı James Webb adını verdiğini açıkladı. James Edwin Webb (1906–1992) NASA’nın 1961–1968 arasındaki ikinci başkanı olarak kritik bir rol almıştı. Webb, Başkan Truman hükümetinde 1949–1953 yılları arasında müsteşarlık görevinde bulunmuştu. Bürokrasiyi iyi biliyordu, Washington’da çarkların nasıl döndüğünü bizzat tecrübe etmişti ve organizasyon konusunda kabiliyetliydi. Bundan dolayı, Başkan John F. Kennedy’nin yardımcısı (ve daha sonra ABD Başkanı olacak olan) Lyndon B. Johnson, 1961’de Webb’i NASA’ya Başkan Yardımcısı olarak atadı. Ruslar’ın 1957’de uzay çağının başlangıcını simgeleyen ilk uyduyu (Sputnik) göndermesi üzerine ABD 1958’de NASA’yı kurdu. Nisan 1961’de Rus kozmonot Yuri Gagarin uzaya çıkan ilk insan oldu. Bunun üzerine Mayıs 1961’de bizzat Başkan Kennedy ABD’nin uzay hedefini açıkladı: 10 yıl içinde Ay’a insan indirmek. NASA’nın Apollo programının (1961–1972) başarısında Webb’in büyük rolü oldu. Ocak 1967’de ilk insanlı uzay uçuşunu gerçekleştirmesi planlanan, fakat üç astronotun yanarak can verdiği Apollo 1 faciasına rağmen Webb kurum içinden ve Amerikan yönetiminden gelen tepkileri yumuşatmayı becerdi. Fakat 1968’de, insanlı ilk Apollo uçuş misyonu (Apollo 7) öncesinde, Başkan Johnson’ın seçimlerde tekrar aday olmayacağını açıklaması üzerine emekliye ayrıldı.</p>
<p style="font-weight: 400;"><strong>Dipnotlar</strong></p>
<p><a href="applewebdata://F7490B7C-8ECB-4DD3-B7F3-78C4122BA780#_ednref1" name="_edn1">[1]</a> Mikron, metrenin milyonda biridir.</p>
<p><a href="applewebdata://F7490B7C-8ECB-4DD3-B7F3-78C4122BA780#_ednref2" name="_edn2">[2]</a> Süperakışkan helyum, sıfır viskoziteye sahiptir, bu yüzden herhangi bir kinetik enerji kaybı olmaksızın akış göstermesi için soğutularak sıvılaştırılır ve sistemin soğutulmasında kullanılır.</p>
<p><a href="applewebdata://F7490B7C-8ECB-4DD3-B7F3-78C4122BA780#_ednref3" name="_edn3">[3]</a> Gök mekaniğinde Lagrange noktaları, iki büyük gök cisminin (Güneş ve Dünya) çekim kuvveti altındaki küçük nesneler (teleskop) için denge noktalarıdır. Normalde bu iki kütle, belli bir noktaya eşit olmayan kütle çekim kuvveti uygular. Bu durum, o noktada eğer bir cisim varsa onu yörüngesinden saptırır. Beş Lagrange noktasında ise iki büyük kütlenin kütle çekim kuvvetleriyle o noktalardaki cisimlerin yörünge merkezkaç kuvvetleri birbirini dengeler. Bu yüzden uzay araçlarının ideal lokasyonlar olan Lagrange noktalarından birine yerleştirilip yörüngesinde sapma yapmadan veya sapsa da küçük düzeltmelerle dönmesi sağlanır. Bu noktalarda yörüngeye yerleştirilen JWST gibi küçük kütleli bir cisim, büyük kütlelerin kütle merkeziyle en az iki yönde dengelenir.</p>
<p><a href="applewebdata://F7490B7C-8ECB-4DD3-B7F3-78C4122BA780#_ednref4" name="_edn4">[4]</a> L<sub>2</sub> etrafındaki yörüngede aracın konumunu korumak için itici sistemle yılda 2,5 m/s gibi bir düzeltme gerekir ki bu, kontrollü bir sürüklenmedir. İticiler aracın Güneş’e bakan tarafında bulunduğundan, konum koruma operasyonları, JWST&#8217;yi aşırı değil, gerekli itme kuvvetinin biraz altında itecek şekilde tasarlanmıştır (aksi takdirde teleskop L<sub>2</sub> noktasının ötesine, Güneş Sistemi dışına doğru itilmiş olur).</p>
<p><a href="applewebdata://F7490B7C-8ECB-4DD3-B7F3-78C4122BA780#_ednref5" name="_edn5">[5]</a> <em>Kırmızıya kayma</em>, gözlemciye göre çok uzakta olan ve giderek uzaklaşan bir gök cisminin yaydığı ışığın foton enerjisi ve frekansındaki azalmaya bağlı olarak dalga boyundaki artışı ifade eder.</p>
<p><a href="applewebdata://F7490B7C-8ECB-4DD3-B7F3-78C4122BA780#_ednref6" name="_edn6">[6]</a> Bu halkalar asteroid ve kuyruklu yıldızların çarpışma kalıntılarıdır; Güneş Sistemi’nde Neptün’ün etrafındaki Kuiper Kuşağı gibi… 2001 itibariyle, 900’den fazla yıldızın enkaz halkası olduğu biliniyordu. Yıldız sistemi kızılötesi ışıkta incelenir ve yıldızın yaydığı radyasyonun ötesinde bir radyasyon fazlası aranır. Bu fazlalık, halkadaki toz tarafından emilen ve ardından kızılötesi enerji olarak yeniden yayılan yıldız radyasyonudur.</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
	</channel>
</rss>
