Namazın önemine dair ne kadar söz söylesek azdır. Ne var ki biz bu yazımızda namaza verilen ehemmiyetten ziyade onun insan ruhuna yaptığı olumlu telkinlerden bahsedeceğiz.

Telkin Nedir?

Sözlükte telkin, “açıkça veya üstü kapalı bir şekilde sözle etkileyerek bir düşünceyi benimsetme”, “birine bir şey anlatıp zihnine koyma, fikir aşılama, öğretip benimsetme” şeklinde tanımlanmıştır.

Kısaca telkin, kişinin ifade yoluyla etkilenmesini sağlamaya çalışmaktır. Kişi, bu etkileme gayretinin farkında olabileceği gibi bundan hiç haberi olmayabilir de. Telkinde bir kişinin hatalı davranışlarını düzeltme amaçlanabileceği gibi ona yeni bir fikir veya davranış tarzı kazandırma da hedeflenebilir.

Telkin, bir fikrin zihne sokulması ve bunun zihin tarafından kabullenilmesi şeklinde de tanımlanmaktadır. İkna olunup kabullenilen bu düşünceler zamanla davranışlara dönüşür. Özellikle inanç ve davranışla ilgili konularda kişiler ikna ve kabule daha yatkındır.

Telkinin birçok çeşidi olsa da özellikle ikisi üzerinde durulur:

Kendi Kendine Telkin: Kişinin şuurlu ya da şuursuz bir şekilde bizzat kendine yönelik yaptığı telkindir. Telkinde; bir fikri benimseme, bir davranışa özenme ve bir düşüncenin zihne yerleşmesi durumu vardır. Kendi kendine telkinde kişi, belli bir duygu, düşünce ya da fikri kendi zihnine yerleştirir. Bu sebeple her düşüncede bir gerçekleşme eğiliminin bulunduğu düşünülür.

Düşünce ve bilinçaltı, beraber hareket eden iki önemli dinamik olarak görülebilir. Önemli olan husus, yapılan telkinin bilinçaltı tarafından kabul edilmiş olmasıdır. Kabul edilmiş telkinler sayesinde zihnî, bedenî ve hissî değişimler sağlanabilir.

Başkası Tarafından Yapılan Telkin: Bu telkinde kişiye, bir başkası tarafından, bir düşünce veya inancı benimsemesi, bir tutumu değiştirmesi veya bir fiili yapması telkin edilir. O kişinin telkine açık olup olmamasına göre ilerleme kaydedilebilir. Buna, atasözlerimize kadar girmiş olan, “Bir adama kırk gün deli dersen deli, akıllı dersen akıllı olur.” sözünü örnek olarak verebiliriz.

Mârûz Kaldığımız Telkinler

İnsan, hayatının her anında sürekli bir kısım telkinlere mârûz kalmaktadır. Anne baba evde evladına, öğretmen okulda öğrenciye, imam camide cemaate, tezgâhtar malını satabilmek için müşteriye, komutan kışlada askere, hâsılı hemen herkes bir şeyleri gerçekleştirebilmek için birilerine telkinde bulunmaktadır. Bunlar çoğu zaman iyiye ve güzele yönlendiren pozitif telkinler olmasına karşın azımsanmayacak derecede de olumsuz telkinlere mârûz kalırız. Kimilerinin benliğinde yer etmiş vurdumduymazlık ve tembellik gibi özellikler, bu insanların ifadelerine de yansır. Dolayısıyla karşılaştığımız bu insanlardan, sık sık şu tür sözleri duyarız: “Dünyayı sen mi kurtaracaksın?”, “Gemisini kurtaran kaptan.”

İnsan, açıkça anlayabileceği telkinlerin yanında bazen şuuraltını hedef alan telkinlere de mârûz kalabilir. Beynimizin, dolayısıyla duyu organlarımızın algılama sınırları vardır. Duyu organlarımız yetersiz kalsa da beyin, henüz tam olarak keşfedemediğimiz bir şekilde, etrafımızda cereyan eden hâdiseleri algılamaya devam eder. Bunun yanında kalb, ruh, sır, hafi ve ahfa olarak isimlendirilen latifelerden de bahsedilir. Bu fakültelerin de insan uykudayken bile birtakım algılara açık oldukları ifade edilir. Nitekim Efendimizin (sallallâhu aleyhi ve sellem), “Gözlerim uyur, ama kalbim uyumaz.” sözünü bu mânâda anlayabiliriz.

Namazın Çağrıştırdıkları

Namaz, Allah’ın azamet ve kudreti karşısında acz ve fakrını anlayan kulun, bu hakikati O’nun huzurunda ilan etmesidir. Sahip olduğu her şey insana Allah tarafından verilmiştir. Bir insanın herhangi bir şey üzerinde hak iddia etme durumu yoktur. Zira her şeyin hakiki sahibi Allah’tır. Cenab-ı Hak istemese, insan kılını dahi kıpırdatamaz, sahiplendiği dünyalıklar bir anda elinden gider de hiçbir şey yapamaz. İşte bunun farkında olan kul, Allah’a şükür ve kulluğunu namazla ifade eder.

Namazı, yapılan hareketler ve namazda okunanlar olmak üzere başlıca iki kısımda ele alabiliriz.

1. Namazda Yapılan Hareketler

Kul, kıyamda el pençe divan dururken, izzet ve azamet sahibi bir Zat’ın karşısında olduğunu hisseder. Huşu içinde, korkuyla karışık bir hürmet hissi yaşar. Allah’ın huzurunda bulunmanın edebine muhalif her türlü hareketten uzak durur.

Rükû, insana belini büküp yüzünü yere çevirmek suretiyle benliğinden sıyrılmayı, Allah’ın mutlak hâkimiyetini kabul etmeyi çağrıştırır.

Secdede ise benlikten sıyrılma ve Cenab-ı Hakk’ı Rab olarak kabul etme duyguları zirvededir. Secdeye başını koyan bir insan, benliğini bütünüyle Allah’a teslim etmiş ve bundan sonra da başka kimseye kul olmayacak demektir.

Hâsılı, namazda yapılan her bir hareket insana, Allah karşısında kulluğunu bir kere daha hatırlatır. Kıldığı beş vakit namazla her gün 40 kere kıyam, 40 kere rükû ve 80 kere de secde yapan bir insanda bu duygu ve düşünceler iyice pekişir. 15 yaşında namaza başlayıp 60 yaşında vefat eden bir insan, ömrü boyunca yaklaşık olarak 650.000 kere kıyam ve rükû, 1.300.000 kere de secde yapmış demektir. Bu açıdan insanın bazen içinden gelmeyerek bile olsa kılacağı namazların, o insanın ruhuna yapacağı telkinler önemlidir. Zira bu telkinler o insanın ruhunda ve benliğinde kulluk şuurunun ve Allah’ın azamet ve hâkimiyetinin kabulünün oturaklaşmasını temin eder.

2. Okunan Âyet, Dua ve Zikirler

Beş vakit namazını kılıp ardından tesbihatını yapan bir insan her gün, asgarî olarak 380 âyet-i kerime okur. Bu da Kur’ân-ı Kerim’den yaklaşık 12 sayfa demektir.

“Subhaneke, Kunut, Allahümme Salli-Barik, Rabbena ve Tahiyyat” dualarını, her birini muhtelif sayılarda olmak üzere toplam 80 kere okur. Ömrü boyunca yaklaşık 1.300.000 kere dua etmiş olur. Yapılan bu kadar duanın hem dünya hem de âhiret adına ne büyük bir kazanç olacağını izaha gerek yoktur.

“Subhanallah, elhamdülillah, Allahu ekber, subhane rabbiyel a’lâ, subhane rabbiyel azim, Rabbenâ lekel hamd, esselamu aleyküm ve rahmetullah, semiallahu limen hamideh” gibi zikir ifade eden kelimeleri, her gün toplamda 1300 kere zikreder. Bu da ortalama bir ömürde yaklaşık 21 milyon kere Allah’ı zikretmek mânâsına gelir.

Günde en az 15 kere “euzu billahi mineşşeytanirracim” diyerek şeytanın şerrinden Allah’a sığınır; 40kere “bismillahirrahmanirrahim” demek suretiyle Allah’ın Rahman ve Rahîm isimlerine ilticada bulunur; 40 kere “âmin” demek suretiyle yapmış olduğu duaların kabulünü Allah’tan diler.

Üstad Bediüzzaman’ın ifadesiyle, “Zikrin şe’ni, tekrar ile tenvirdir. Duanın şe’ni, terdad ile takrirdir.”[1]Tekrar tekrar okunan âyet, dua ve zikirlerin; kalbimizdeki hakikatleri oturaklaştırması, ruhumuzu aydınlatması ve ulvî mânâları tekit etmesinin önemi büyüktür.

Namaza bağlı yaptığımız dua ve zikirlerde genel olarak, Allah’tan yardımını, günahlarımızı bağışlamasını, razı olduğu ve Kendisine yaklaştıracak şeylere hidayet etmesini, Cehennem azabından kurtarıp Cennet’e almasını, dünya ve âhirette güzel bir hayat yaşamayı, günahlarımızın affını ve doğru yoldan ayrılmamayı dileriz.

Ayrıca Allah’a inanıp güvendiğimizi, O’na daima hamdettiğimizi, nimetlerin O’ndan geldiğinin farkında olduğumuzu, yalnız ve yalnız O’na kulluk edeceğimizi ve azabından korktuğumuzu ikrar ederiz.

Cenab-ı Hak, namaz vasıtasıyla bazı hakikatlerin ruhumuzda oturaklaşıp benliğimize mal olmasını dilemiştir. İnsan psikolojisi açısından bunun vesilesi, bu hakikatlerin insana muhtelif zamanlarda hatırlatılmasıdır. Zira Kur’ân-ı Kerim’e baktığımızda, belli hakikatlerin belirli aralıklarla sürekli işlendiğini ve bunların zihinlere ve kalblere kazındığını görmek mümkündür.

Tekrarların Önemi

Telkin edilecek düşüncelerin uygun zaman aralıklarıyla sık sık tekrar edilmesi önem taşır. Yapılan tekrarlar ilk başlarda fazladan gibi gözükse de şuuraltımızın çalışma prensiplerine uygundur. Şuuraltımız, duyduğu telkinleri zamanla kabullenmeye ve onları kendisine mal etmeye başlar. Kabullenilen bu düşünceler daha sonra insanın davranışlarına yansır.

Farklı zaman ve mekânlarda ancak özü itibarıyla aynı olan düşünceler, üslûp değiştirilerek sık sık ifade edilmelidir. Bu tekrarlar hem zihinleri uyanık ve canlı tutması hem de Kur’ânî bir metot olması bakımından önemlidir. Kur’ân-ı Kerim’de belli konular ve belli kıssalar bilhassa çokça zikredilmektedir. Bunlardaki ana fikir benzerdir, ancak ifade biçimi ve üslup her seferinde değişiklik arz eder. Mesela tasrif usulüyle Kur’ân-ı Kerim’de Allah’ın kudreti, isim ve sıfatları, âhiret günü, dünya hayatı, Cennet ve Cehennem, aklı kullanma, kâinatın yaratılışı, melekler, şeytan, kâfirler, münafıklar, müşrikler, namaz ve bazı peygamber kıssaları çokça tekrar edilen ve üzerinde durulan konulardır. Değişik yönleriyle ele alınan bu konularda ana fikir genellikle değişmemekle birlikte üslupta farklılıklar görülmektedir. Bazen de aynı ifadelerin hiçbir değişikliğe uğramadan tekrar edildiği görülür.

Telkinde en etkili yöntemlerden biri de telkinin bir grup içinde yapılmasıdır. Cemaate yönelik gerçekleştirilen telkin, kişinin tek başına olduğu zamankinden daha etkilidir. Kişi bir topluluğun içindeyken iradesi kuvvetlenir ve idrak gücü artar. Etrafındakilerin ortak duygu, düşünce ve hareketlerinden etkilenerek telkine daha açık hâle gelebilir. Dolayısıyla cemaatle namaz kılan bir insan, tek başına kılacağı namaza göre, duygu ve düşünce dünyası adına bu namazdan daha fazla istifade eder.

Netice

Namaz başta olmak üzere bütün ibadetler sırf Allah emrettiği için yapılır. Maddî veya manevî bir beklentiye bağlı olarak ibadet yapılmaz. Ne var ki yapılan ibadetlerin neticesi olarak gelen bazı faydaları da Allah’ın fazlına bağlayıp kabul etmek gerekir. İnsan, psikolojik olarak bir kısım düşüncelerin telkinine açık bir varlıktır. Namazda da uhrevî bazı duygu ve düşüncelerin, sürekli tekrar edilerek ruhlara telkin edildiği ve âdeta insanın şuuraltına işlendiği görülür. Âhiret âleminde insanların şuuraltı müktesebatıyla hareket edecekleri düşünüldüğünde namazın, insan için ne büyük bir kazanç vesilesi olduğu ortaya çıkar.ayet

Dipnot

[1] Bediüzzaman Said Nursî, Sözler, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 257.

Evet, bir yaratıcıya şöyle-böyle inanan insan, O’nun nasıl olduğunu hep merak etmiş, bu merakını bazen peygamberlerin beyanları bazen ilahî kitaplardan ayetler bazen de yaşadıkları tecrübelerle gidermeye çalışmıştır. Vahyin gölgesinde yapılan anlama çabalarını hariç tutarsak insanların Cenâb-ı Hak hakkında edindikleri bilgiler, kendi dönemlerinin gelenek, kültür, anlayış ve bilgi düzeyini aşamamıştır. Çünkü her insan, yaşadığı çağın çocuğudur. Tarihte, kendi asırlarını aşan nadir insanlar çıkmış ve bunlar da kendi dönemlerinde yeterince anlaşılamamış ancak çok sonraki dönemlerde anlaşılmıştır. “Dünya dönüyor” dediği için yargılanan Galileo; tesiri günümüze kadar devam etmesine rağmen o gün ölüm cezasına çarptırılan Sokrates; bugün “hüccetü’l-İslam” diyerek hayırla yâd ettiğimiz ancak kendi döneminde nice acımasız eleştirilere maruz kalan İmam-ı Gazali; görüşlerinden dolayı türlü türlü hakaretlere uğrayan, ikinci bin yılın müceddidi İmam-ı Rabbani bu zâtlardan sadece bir kaçıdır.

Cahiliye’de Kâinat Anlayışı 

Toplumlar bir peygamber vasıtasıyla uyarılırken, peygamberin gönderildiği o toplumun kültürel değerleri göz ardı edilmemiş, insanların bilgi ve anlayışları hangi seviyede ise ona göre muhatap alınmıştır. Zira toplumun seviyesini aşacak bir tebliğin fayda sağlamayacağı muhakkaktır. Kur’ân’da yer alan ayetleri bu açıdan değerlendirmek gerekir. Bir örnekle meseleyi açıklamaya çalışalım.

Efendimizin gönderilmiş olduğu zaman dilimine baktığımızda insanlığın dünya ve kâinat hakkındaki bilgisi şu düzeydeydi: Kâinatın merkezi, düz bir zeminden ibaret olan Dünya idi. Güneş ve Ay, dünyanın bir tarafından doğan diğer tarafından batan, fakat batarken nereye gittikleri ve orada ne yaptıkları bilinmeyen varlıklardı. Güneş’in, bir alev topu olmasının dışında yapısına dair herhangi bir bilgi yoktu. Bırakın yapısını bilmeyi, insanların bir kısmı tarafından -hâşâ!- ilâh ilan edilmiş ve kendisine tapılmaktaydı. Kâinat veya evren olarak düşünülen şey, Dünya, Güneş, Ay ve gökyüzüne çıplak gözle bakıldığında görülebilen 3000 kadar yıldızdan ibaretti.

Yunan filozofu Ptolemy (M.S. 100-170) gibi bir kısım insanlar evreni bir soğana benzetiyorlardı. Buna göre Dünya merkezde, yıldızlar ise katmanlar hâlinde onun çevresinde yer alıyordu. En dıştaki katman, üzerinde yıldızların sabitlendiği bir kristal gibi düşünülüyordu. İnsanların yıldızlarla ilişkisi, fal bakarak gelecekle ilgili tahminlerde bulunmaktan ibaretti. Bu işte o kadar ileriye gitmişlerdi ki çıkacakları bir seferin veya yapacakları bir ticaretin öncesinde bile falcılara gider, yıldızlara baktırır ve yapacakları işe ona göre karar verirlerdi. Dönemin bu anlayışına işaret etmesi açısından şu ayet-i kerime bize ışık tutmaktadır: “Bunun üzerine İbrahim, yıldızlara şöyle bir baktı! Ben hastayım dedi” (Sâffât, 37/88-89) İbrahim Aleyhisselam -hâşâ!- yıldızlara bakarak karar veren biri değildi. O, Allah’ın gönderdiği ayetlere göre hareket ediyordu. Ancak bu sözüyle o, zamanındaki insanların anlayışlarını seslendirmiş ve onlara anlayacakları dilden, yanlış yolda olduklarını mecaz yoluyla anlatmak istemiştir.

Allah Gökte mi?!

Günah batağına saplanmış ve ilahî nurdan oldukça uzaklaşmış insanlar, Cenâb-ı Hakk’a da birtakım insani özellikler yakıştırmışlardı. Elle tutulup gözle görülebilen bir ilah anlayışı daha çok hoşlarına gitmiş, bu amaçla taştan, ağaçtan oyarak şekil verdikleri birtakım putlar edinmişlerdi. Bunlara her ne kadar ilah deseler de yeri geldiğinde bu putların, Allah ile aralarında şefaatçi olduklarını iddia etmekteydiler. Allah’ın mekândan münezzeh olmasını anlayamamış, sanki gökte bir yerlerde kâinatı idare ediyor gibi düşünmüşlerdi. Bu cümleden olarak şu hadiseyi aktarabiliriz:

Muaviye ibnü’l-Hakem es-Sülemî anlatıyor: Efendimize gelip: “Bir cariyem var, çoban olarak çalıştırıyor, koyunlarımı otlatıyordum. Yakınlarda bir koyunumu yitirdi. ‘Ne oldu?’ diye sorunca, ‘Kurt kaptı’ dedi. Koyunun kaybolmasına üzüldüm. Fıtratım gereği cariyenin suratına bir tokat vurdum. Bu davranışımın kefareti olarak (mümin) bir köle azat etmeyi adadım. Onu azat edebilir miyim?” diye sordum. Efendimiz (aleyhissalâtu vesselâm) cariyeye: ‘Allah nerede?’ diye sordu. O, ‘Göktedir’ dedi. ‘Pekâlâ, ben kimim?’ dedi. Cariye: ‘Sen Allah’ın Resûlüsün’ cevabını verdi. Bunun üzerine Hz. Peygamber (aleyhissalâtu vesselâm) bana yönelerek: ‘Bunu azat et, zira mümindir’ buyurdu.” (Müslim)

Bu hadis, bir taraftan cahiliye insanının Allah anlayışını yansıtmakla birlikte diğer taraftan dinin tebliğ metodunu bizlere göstermektedir. Cariye, Allah’ın gökte olduğunu söylemesine rağmen Efendimiz onun mümin olduğunu açıklamıştı. Evet, mümindi zira Allah’a ortak koşulan yüzlerce puta inanmak yerine sadece bir olan Allah’a inanıyordu. Avam halktan birinden, Allah’ın mekândan münezzeh olduğunu bilip “Ne yerdedir ne gökte” demesini beklememiştir Efendimiz. Zaten sorduğu soru, onun putlara mı yoksa Allah’a mı inandığını öğrenme amaçlıdır.

Kur’ân-ı Kerim’e baktığımızda kâinatla ilgili ayetlerin bu minvalde geldiğini söyleyebiliriz. Yani dönemin kültür ve anlayışı hangi seviyede ise ayetler genelde o seviyeye uygun gelmiştir. Cenab-ı Hak, dünyayı bir eve benzetmiş, semayı ise o evi çeşitli belalardan koruyan bir tavan gibi tarif etmiştir. “Biz, gökyüzünü, korunmuş bir tavan yaptık” (Enbiya Sûresi, 21/32) Müşriklerin, gökyüzünü sabit bir tavan gibi zannetmelerini ise şu ayet-i kerime bize gösterir: “Eğer doğru söylüyorsan, üzerimize gökten bir parça düşür.” (Şuara Sûresi, 26/187). Tekvîr Sûresi’nde ise yıldızların, gökyüzünde sabit olup, her an dünyaya düşebilecekleri anlayışına vurguda bulunulur: “Güneş dürülüp söndürüldüğü zaman, yıldızlar kararıp düştüğü zaman” (Tekvîr, 81/1,2). Yine Sâffât Sûresi’nde şöyle buyrulur: “Gerçekten biz dünya göğünü (o yakın göğü) bir zinetle, yıldızlarla süsledik.” (Sâffât, 37/6).

Kur’ân-ı Kerim, bir astronomi kitabı değildir. Bu sebeple, insanların o zamana kadar inanageldikleri, eşya ve kâinata dair birtakım yanlış bilgileri düzeltme gibi bir gaye gözetmez. O dönem insanlarına, “Ey insanlar! Dünya yuvarlaktır, yıldızlar sandığınız gibi değildir, dünya güneşin etrafında dönmektedir” gibi birtakım bilgiler vermiş olsaydı insanlar, asıl mesaja odaklanmadan ziyade bu tür bilgilere takılacaklardı. Zira insanlığın, bu bilgileri öğrenip özümsemesi için daha 1000 yıla ihtiyaç vardı. Ayrıca Kur’ân-ı Kerim’deki ifadeler çok geniş anlamlar ihtiva eder. Bu açıdan onun hiçbir ifadesinde, bugünkü anlayışla taban tabana zıt bir şey bulunamaz.

Hakkını Vererek Anlamak

Tebliğde, insanların kültür seviyeleri göz önünde bulundurulmuştur ancak bir ayet-i kerime vardır ki, kültür ve medeniyet ne kadar gelişirse gelişsin, insanların yine de Allah’ı hakkıyla bilemeyeceklerini ifade eder: Cenâb-ı Hak şöyle buyurur: “Ama onlar, Allah’ın kudret ve azametini hakkıyla takdir edemediler, O’na lâyık tazimi göstermediler. Hâlbuki bütün bir dünya kıyamet günü O’nun avucunda, gökler âlemi de bükülmüş olarak elinin içindedir. Böyle bir azamet ve hâkimiyet sahibi olan Allah, onların uydurdukları ortaklardan yücedir, münezzehtir.” (Zümer Sûresi, 39/67).

Evet, bu ayet, kâinat hakkında edindiğimiz mevcut bilgiler ışığında ne kadar da anlamlı gelmektedir. Cahiliye Dönemi’nin, daracık ve belli bir alana sıkıştırılmış varlık ve kâinat anlayışıyla günümüzün anlayışı arasında korkunç bir fark vardır. Onlar, Cenâb-ı Hakk’ın, yıldızları tespih taneleri gibi evirip çevirdiğini düşünürken belki de sadece 3000 yıldızı hayal edebilirlerdi. Günümüzde kâinatın, aklının alamayacağı kadar büyük olduğunu bilen bir insanın, Allah hakkındaki marifeti de ona göre olacaktır/olmalıdır.

Bugün Neler Biliyoruz?

Genelgeçer diyebileceğimiz bilimsel verilere göre içinde yaşadığımız kâinat, sıfır hacme ama sonsuz denebilecek bir enerjiye sahip bir noktanın, saniyenin milyonda biri kadar bir zamanda patlamasıyla yaklaşık 13 milyar yıl evvel oluşuverdi. Yani Allah kâinata “Ol!” dedi, o da oluverdi… Kâinat o kadar geniştir ki burada uzaklıklar artık metrelerle değil ışık hızıyla ölçülür. Işığın bir saniyede katettiği mesafe 300.000 km’dir. Aslında hemen yanı başımızda gibi duran Güneş’in ışınları bize, bu hızla ancak 8 dakikada ulaşabilir. Peki, bu hızla en yakınımızdaki Alpha Centauri isimli yıldıza ne kadar sürede ulaşabiliriz biliyor musunuz? Hiç hız kesmezsek tam dört yılda. İçinde bulunduğumuz Samanyolu galaksisinin bir ucundan diğer ucuna 100.000 senede ancak varabiliriz. Samanyolu galaksimizin içinde ortalama 200 milyar yıldız yer almaktadır. Evrenimizde ise Samanyolu gibi en az 300 milyar galaksi olduğu sanılmaktadır. Ancak bu rakam, büyük galaksiler için ifade edilmiştir. Cüce galaksi olarak nitelenen küçük boyutlu galaksilerin sayısının ise 7-8 trilyon civarında olduğu tahmin ediliyor. Bütün bu galaksilerde yaklaşık olarak 30 milyar trilyon (3×1022) yıldız olduğu varsayılmaktadır. Bu bilgiler ışığında, Efendimizin (sallallahu aleyhi ve sellem) şu beyanı ne kadar da anlamlı geliyor: “Ey Ebâ Zer! Yedi kat gök ile yedi kat yerin Kürsî yanında büyüklükleri ancak çöle atılmış bir halka gibidir. Kürsî de Arş karsısında yine ancak çöle atılmış bir halka büyüklüğündedir.”

Bütün bu bilgilerden sonra son ve önemli bir noktaya daha değinmek istiyoruz. Yukarıda saymış olduğumuz varlıklar, kâinatın, insan gözünün algılayabildiği sadece yüzde 4’lük kısmını oluşturmaktadır. Dolayısıyla, hakkında henüz hiçbir bilgiye sahip olmadığımız yüzde 96’lık kısım durmaktadır. Burada, şu ayet-i kerimeyi bir kere daha hatırlamakta fayda var sanırım:

“Allah’ı lâyık olduğu tarzda bilemediler. Muhakkak ki Allah pek kuvvetlidir, mutlak galiptir.” (Hac Sûresi, 22/74).