Hangi insan vardır ki yavrusunu Allah yolunda kurban etmekle imtihan edilmiş olsun ve imtihanı kazansın? Hangi insan vardır ki anasız-babasız, en zor döneminde eşini ve kendisine kol-kanat geren amcasını kaybetsin ve hiç sarsılmadan yoluna devam etsin. Hangi insan vardır ki zalimin zulmünden firar etsin, fakat Allah emretti diye dönsün tekrar kendi eliyle zalimin karşısına çıksın… Bunun gibi ağır imtihanlara Allah’ın en seçkin kulları olan Peygamberler maruz kalmıştır. Onların hepsi bu imtihanları başarıyla geçmiş ve hakiki bir kul ve bir mü’min olduklarını ortaya koymuşlardır. Onların takip ettiği yoldan ayrılmayan büyük zatlar da aynı iradeyi göstermiş ve sadakatlerini ispatlamışlardır. Ahmed bin Hanbel, İmam Gazali, İmam Rabbani veya Bediüzzaman Hazretlerinin hayatına baktığımız zaman, bela ve imtihanlar karşısında nasıl durulması gerektiğini görürüz.

İmtihanları Doğru Okuma

Bir mü’min, bazen sırf hak yolunda olması, sadece Allah rızası için hizmette bulunması sebebiyle bir kısım kötü niyetli insanların saldırılarına maruz kalabilir. Böyle bir durumda takınılması gereken tavır, Hz. Ömer’in (radıyallâhu anh) yaklaşımıyla, hata ve kusuru kendinde aramak olmalıdır. Acaba hangi kusur ve günahı işledim, neleri eksik bıraktım da bunlar başıma geldi diye düşünmeli ve hemen Allah’tan af ve merhamet dilemelidir.

İnsan, yapılan hizmetleri farkına varmadan nefsinden bilmeye başlamış ve dolaylı olarak şirke bulaşmış olabilir. Hizmet edip insanlara faydalı olayım derken dünyevî bazı vesilelere takılmış olabilir. Vaaz ettiği şeyleri yaşama hususunda kendisinde eksiklikler olabilir. Bizim farkına varmadığımız birçok sebepten dolayı Cenab-ı Hak, bu belayı başımıza getirmiş olabilir. Eğer biz, maruz kaldığımız imtihanın sebebini kendimizde değil de dışarıda ararsak, o imtihandan murad edilen netice hâsıl olmayacaktır. Cenab-ı Hakk’ın bu muradını anlamadığımız müddetçe, imtihanın süresi uzayacak ve belki de (Allah korusun) imtihan kaybedilecektir. Bu sebeple insan, bir musibete maruz kaldığı zaman başkalarını suçlama yerine nefsinin ayıp ve kusurunu görmeye çalışmalı ve hemen tövbe ve istiğfar ile Allah’a yönelmelidir.

Kader Adalet Eder

Allah âdil-i mutlaktır. Hakiki ve tam adalette bulunur. Adaletini bazen doğrudan bazen de bir takım hikmetli hadiselerin perdesi altında gösterir. Yapılan bir hatanın cezasını bazen bir hâkimin eliyle bazen de bir zalimin eliyle verir. Bir zalim bir masuma musallat olduğu zaman, o masum düşünmeli ki belki geçmişte yaptığı bir hata bu zalimin tasallutuna sebep olmuştur. Zalim kişi, zulmünün cezasını elbette görecektir, ancak hadiselere kader açısından baktığımız zaman, başa gelen musibetlerin geçmişte yapılan hatalardan dolayı olabileceğini unutmamak gerekir. Bazen de bu musibetler insanın derecesini yükseltmek, Allah’ın o kul için takdir buyurduğu manevî makama ulaşmasını temin etmek için gelir.

Kadere İnanan Kederden Kurtulur

Bakış açısını doğru yakalamış bir mü’min için başına gelen her bir hadise, onu hedefine ulaştıran bir vasıtadır. İnsan imanı ölçüsünde hadiselerin altından kalkabilir. İmanı zayıf olan, başa gelen musibet ve belalar karşısında bazen ümitsizliğe düşer bazen suizanda bulunur bazen de yanlış kapılara müracaat eder. Hakiki bir mü’min bilir ki her şey Cenab-ı Hakk’ın takdirine göre cereyan etmektedir. O hakkımızda neyi takdir etmişse başımıza ancak o gelir. O’nun dilemesi olmadan hiç bir hadise gerçekleşmez. Allah’a ve kadere bu şekilde inanan bir insanın duyacağı elem ve kederin hafifleyeceğinde şüphe yoktur. İnsan olmanın gereği olarak belki bazı şeylere üzüleceğiz ancak bunların Allah’ın takdiri olduğunu bildiğimizden dolayı gönlümüz rahat olacaktır.

Allah’la İrtibatı Güçlendirme

Fırtınalar karşısında sarsılmadan durabilmesi için insanın imanının ve Allah’la irtibatının güçlü olması gerekir. İnsan; Allah’a, âhirete, Cennete, Cehenneme ve kadere imanı nispetinde imtihanlar karşısında ayakta kalabilir. Bela ve musibetin şiddeti arttıkça, insan Allah’la olan irtibatını güçlendirmelidir. Dualarına ayrı bir derinlik, namazlarına ayrı bir huşû, Kur’an okuyuşuna ayrı bir duygu katmalıdır. Fırtınanın şiddetine göre irtibatını artırmayan kişi, (Allah muhafaza) savrulup gidebilir. Suyun az bulunduğu yerlerdeki ağaçların, suya ulaşabilmek için köklerini derinlere salması gibi insan da köklerini derinlere salmalı ki yıkılmasın.

Darılma Yok, Dayanma Var

İmtihan dönemleri insanların gerçek karakterlerinin ortaya çıktığı zamanlardır. Nice şirin görünen insan, başına bir musibet gelince canavar kesilebilir. İnsanlar en iyi bu dönemlerde tanınırlar. Böyle zamanlarda nefis ve benliği geri plana itmek gerekir. Bu duygulardan sıyrılmanın göstergesi, başa gelen hadiselerden dolayı hiç kimseyi suçlamama ve onlara darılmamadır. Bilhassa zor dönemlerin atlatılması adına “Darılma yok, dayanma var” prensibi hayatî öneme sahiptir. Zira mü’minler topluluğunun en büyük dayanak noktalarından birisi birbirine dayanmasıdır. Herkes kendi durumuna göre, kendisinden daha muhtaç kimseleri görüp gözetmelidir.

Hadiselerin Güzel Yanı

Allah güzeldir, eserleri de güzeldir. Her şey ya bizzat güzeldir veya neticeleri itibariyle güzeldir. Zahiren çirkin görünen şeylerin içinde bile güzellikler saklıdır. İşte zor zamanlarda bu güzellikleri görebilmeye çalışmak gerekir. Her hadiseye güzel taraflarından bakan kimse, güzel bir ruh haleti içinde olur. Bela ve musibetler genelde neticesi itibariyle güzel olsalar da bazen bizzat yaşanırken de güzelliklere sebep olurlar. Yusuf aleyhisselâmın hapse girmesi bir bela ve musibetti, ancak hapishaneyi bir medreseye çevirmesine ve içindekileri irşad etmesine vesile olmuştu.

İhtiyat ve Soğukkanlılık

Zor zamanlarda herkes soğukkanlılığını muhafaza edemez. Bir toplulukta bir kişi soğukkanlılığını kaybedip paniklemeye başladı mı diğer insanlar da ondan etkilenir ve artık durum baş edilemez bir hale gelebilir. Böyle durumlarda soğukkanlılığını muhafaza edebilen kimselerin topluma yol göstermesi, insanların kuvve-i maneviyelerini sürekli takviye etmesi bir ihtiyaçtır. Hep ihtiyatlı davranmak, ani tavır ve tepkilerden kesinlikle uzak durmak gerekir.

Canavarlara Şirinlik Yapılmaz

Sana saldıran aç bir canavarın saldırısından ona şirinlik yaparak, yumuşak davranarak kurtulamazsın. Zira o hayvan açtır ve tek düşüncesi seni parçalayıp yemektir. Bu durumu safça değerlendirip aldanan bir insanın akıbeti ona yem olmaktır. Bazen masum insanlara aç bir hayvan gibi saldıran zalimler olabilir. Onların bu karakterlerini bilmeden yapılacak mücadele başarısız olmaya mahkûmdur. Onlarla tabiatlarına uygun bir mücadele stratejisi belirlemek ve ona göre hareket etmek gerekir. Allah’a dayanıp güvenen, zalime şirin görüneceğim diye hiçbir zaman eğilip bükülmez, doğru bildiği yoldan ayrılmaz.

Mü’min İntikam Almaz

Hadiselerin bütün ağırlığıyla yaşandığı bir zamanda insan hislerine hâkim olamayabilir. Zalimler hakkında konuşurken ölçüyü kaçırıp Allah’ın sevmediği bir davranış içerisine girebilir. Unutmamalı ki Allah’ın rahmetinden fazla merhamet caiz olmadığı gibi O’nun gazabından fazla gazap da caiz değildir. Zalim elbette ki zulmünün cezasını görecektir. İnsan, adalet çerçevesinde hakkını sonuna kadar arayacaktır. Burada olmasa bile âhirette adalet-i ilahi onun yakasını bırakmayacaktır. Ne var ki bir mü’minin, zalim de olsa birine karşı intikam duygusuyla yaklaşması, Allah’ın sevmediği bir davranıştır. Zira intikam duygusuyla hareket eden bir kişi adaletten sapabilir. Allah için çektiği bir sıkıntının sevabını, Allah’ın sevmediği bir davranışta bulunarak heba edebilir. Zalim hakkında intikam hisleriyle hareket etmediği gibi onun da hidayete ermesini Allah’tan diler.

Az Zaman, Az Amel, Çok Sevap

Üstad Bediüzzaman’ın da dikkat çektiği gibi, bela ve musibet zamanlarında; sabır, şükür ve kadere teslimiyet olursa, İlahî yardım gelene kadar, az zamanda ve az amelle pek çok sevap ve hayırlar kazanmak mümkündür. Normal zamanlarda kazanılması çok zor olan hasenâtı ve manevî makamları, Cenab-ı Hak rahmetinin bir tezahürü olarak musibet zamanlarında lütfeder.

Manevî Destek

Cenab-ı Hak herkesi farklı özelliklerde yaratmıştır. Bir toplumda bela ve musibetler karşısında dirayetini rahatlıkla muhafaza eden kişiler olabileceği gibi yaratılış olarak daha hassas kimseler de olabilir. Hadiselerin etkisiyle kendisini kaybetme noktasına gelen veya günlük hayatını sürdüremeyecek durumda olan insanlara rastlanabilir. Bu gibi kimselerin profesyonel destek almaları gerekebilir. Allah hiç kimseye gücünün yetmeyeceği bir yükü yüklemez. İnsan eğer maruz kaldığı imtihanda zorluk çekiyorsa, tahammül sınırlarını genişletmeye çalışmalı, bunu yaparken de maddî ve manevî çarelere başvurmayı ihmal etmemelidir.

Hak Daima Galiptir

Hak daima galip gelir. Zalim ve haksız kimseler bugün olmasa da yakın bir zamanda mutlaka cezalarını çekerler. Yürüdüğü yolun doğruluğundan, Kur’an ve Sünnet’e uygunluğundan, Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) başta olmak üzere bütün Enbiyanın bu yolda yürüdüğünden emin olan bir kişinin endişe etmesine gerek yoktur. Kulluğunun gereği olarak, bela ve musibetler karşısında dişini sıkıp sabretmeli ve Allah’ın inayetinin gelmesi için yalvarmaya devam etmelidir.

Tevhidnameler muhteva bakımından genelde üç bölüme ayrılır. Birinci bölümde Allah’ın selbî ve sübûtî sıfatlarından bahsedilir. İkinci bölümde O’nun kudretinin kâinattaki tecellileri ortaya konur. Üçüncü bölümü teşkil eden münâcât kısmında ise Allah’ın yüceliği, kâinatı idare etmesi, bunun karşısında aczini anlayan insanın O’na sığınması, kendisinden yardım istemesi anlatılır.

Hocaefendi, yazmış olduğu tevhidnamesinde, birinci ve ikinci bölümlerden ziyade üçüncü bölüm üzerinde durmuştur. Bir ve ikinci bölümlerde anlatılması gelenek haline gelmiş, Cenab-ı Hakk’ın sıfatlarını ve kudretinin enginliğini, yazmış olduğu münacatın içine dercetmiştir. Bu münacatı okurken insan aynı zamanda Allah’ın yüce sıfatlarına da muttali olur. Münacatı oluşturan duyguyu anlama bakımından tevhid inancının İslamiyette ne ifade ettiğini iyi bilmemiz gerekir.

Tevhid Hakikati

Tevhid, kâinattaki en büyük hakikattir… Zira öyle olmasaydı Allah Resulü (aleyhissalâtü vesselâm), tebliğini bunun üzerine bina etmezdi. O’nun ilk daveti: “Lailahe illallah (Allah’tan başka ilah yoktur)” kelimesine olmuştur. Cahiliye toplumunun, neredeyse kabile sayısınca uydurduğu putlara karşı, tek olan o Yüce Yaratıcı’ya bir davetti bu. Şeytan, en büyük oyununu bu en büyük hakikate karşı oynamış, yığınla insan, ‘bir olan Allah’a kulluğun hazzına erememiştir. Putperestlik denilince insanın aklına hemen, Efendimizin de içinde neşet ettiği cahiliye toplumu gelir. İnsan zanneder ki aradan geçen bin küsûr sene içinde insanlık gelişme kaydetmiş, artık taşa-ağaca tapmaktan vazgeçmiştir. Hakiki mabudunu bulmuş, cahiliye artıklarından kurtulmuştur. Nevar ki durum hiç de sanıldığı gibi değildir. Dünya üzerinde bugün, milyarla ifade edilen rakamlarda Allah’a şirk koşan insan vardır. Bilhassa uzakdoğu dinlerinde şirk oldukça fazla yer işgal etmektedir. Tek tanrılı dinler olarak bilinen ilahi dinlere bile şirk bulaşmıştır.

Evet, cahiliye dönemi putlarının yerini bugün başka başka putlar almış ve putperestlik hala yaygın bir inanış olarak devam etmektedir. Buna karşılık tevhid inancı, İslamiyet sayesinde hala kalp ve kafalarda yer bulabilmektedir.

Nur-u Tevhid İçinde Sırr-ı Ehadiyet

Hz. Âdem’le başlayıp Hz. İbrahim’le zirveleşen tevhid hakikati Efendimizle birlikte kıyamete kadar ölümsüz bir keyfiyet kazanmıştır. Zaman zaman inançlar sarsılsa, dünyevi hırs ve arzular kalpleri bulandırsa da artık tevhidi yeryüzünden silebilecek hiçbir güç yoktur. Nevar ki kalplerdeki bu bulanıklıkların bazen temizlenmesi gerekir. Cenabı Hak, peygamberlerine yaşattığı bazı hadiseleri bizlere örnek göstererek insanlığı tekrar tekrar hakiki tevhide yönlendirmiştir.

Kur’an’da, ‘bir olan Allah’ inancının nasıl söndürülemez bir nur olduğunu gösteren İbrahim aleyhisselamın kıssasına yer verilir. Meşhur hadisedir… O günün putperestlerine Allah’ı anlatmaya çalışan Hz. İbrahim, belli bir takdire binaen -belki az bir kısmı müstesna- onları inandıramamıştı. En son, kaba kuvvete başvurma yolunu seçen müşrikler, Hz. İbrahim’i ateşten bir çukurun içine atmak üzere hazırlıkta bulunmuşlardı. Yani sebepler bütünüyle tükenmiş, kurtuluş imkânı ortadan kalkmıştı. Cenabı Hakk’ın muradı, nur-u tevhid içinde sırr-ı ehadiyeti göstermekti. Yani hakiki failin, her türlü işi tedbir edenin kendisi olduğunu bir kere daha göstermek istemişti. Bunda da halili, İbrahim aleyhisselamı vasıta kılmıştı. Onu, hem bir imtihana tabi tutup insanlar nazarında değerini bir kere daha ortaya çıkaracak hem de onlara bir hakikati ders verecekti. Rivayet edildiğine göre ateşe atılacağı sırada Cebrail aleyhisselam yanına gelerek bir isteğinin olup olmadığını sormuş, Hz. İbrahim ise “senden bir isteğim yok” diyerek haliliyet makamının hakkını vermiştir. Sebepler üzerinde Cenabı Hakk’ın hâkimiyetine hakkal yakin şahit olan İbrahim peygamberi, yine sebepler üzeri olarak Allah bizzat kurtarmıştı. Bu onun, Allah’a teslim, tevekkül ve tevhidine bir ikram-ı ilahi idi.

Bu konuda bir de Bediüzzaman Hazretlerine kulak verelim;

“Hazreti Yûnus ibni Mettâ Alâ Nebiyyinâ ve Aleyhissalâtü Vesselâm’ın münâcâtı en azîm bir münâcâttır ve en mühim bir vesîle-i icâbe-i duâdır. Hazreti Yûnus Aleyhisselâm’ın meşhur kıssasının hulâsası: Denize atılmış, büyük bir balık onu yutmuş. Deniz fırtınalı, gece dağdağalı ve karanlık ve her taraftan ümidi kesik bir vaziyette iken ‘Lâ ilahe illa ente Subhaneke, innî küntü mine’zzalimîn’münâcâtı, ona süratle kurtuluş vesilesi olmuştur.

Şu münâcâtın azim sırrı şudur ki: O vaz‘iyette iken sebepler bütünüyle sukût etmişti. Çünkü o halde ona necât verecek öyle bir zât lâzımdı ki; hükmü hem balığa hem denize hem geceye hem de gökyüzüne geçebilsin. Çünkü gece, deniz ve balık onun aleyhinde ittifâk etmişlerdi. Ancak bu üçünü birden emrine amade kılan bir zât onu sâhil-i selâmete çıkarabilirdi. Eğer bütün yaratıklar Yunus aleyhisselamın hizmetkârı olsa idiler, yine beş para faydaları olmazdı.

Demek sebeplerin tesiri yok. Müsebbibü’l esbâbdan (sebeplerin yaratıcısından) başka bir sığınak olmadığını ayne’l-yakîn gördüğünden, sırr-ı ehadiyet, nûr-u tevhîd içinde inkişâf etmişti. Bu esnada yaptığı münâcât ise birdenbire geceyi, denizi ve balığı kendisine hizmetkâr etmişti. O nûr-u tevhîd ile balığın karnını bir denizaltı gemisi hükmüne getirmiş, dağ gibi dalgalariçinde, denizi, o nuru tevhidile emniyetli bir sahrâ, bir gezinti meydanı kılmış ve yine o nur ile semâ yüzünü bulutlardan süpürüp, ayı bir lâmba gibi başı üstünde bulundurmuştu. Her taraftan onu tehditve tazyikeden o mahlûkat, her cihette ona dostluk yüzünü göstermişlerdi. O da sahil-i selâmete çıkmış ve yaktîn ağacı altında o lûtfu Rabbânîyimüşahedeetmişti. Evet, kader bir kere daha hükmünü icra etmiş ve Cenabı Hak, sebepleri yaratanın bizzat kendisi olduğunu göstermişti.

İnsanları yanıltan şey, aynı sebeplerin hep aynı sonuçları doğurması olmuştur. İnsan beyni, gördüğü bu sebep-sonuç ilişkisine zamanla kendisini o kadar kaptırır ki sebeplerin, sonuçlar üzerinde gerçekten etkisi var zanneder. Sebepler her zaman sonucu doğurmadığı veya farklı sonuçları doğurduğu zaman insan sebeple sonuç arasında hakiki manada bir bağ bulunmadığını anlar. Allah, Hz. İbrahim ve Hz. Yunus’la ilgili verilen örnekler vasıtasıyla, sahip olduğumuz bu şartlanmışlıkları kırarak tasarruflarını bize gösterir. Demek ki ateş her zaman yakmaz, su her zaman boğmazmış. Asıl sahibi olan Allah dilerse olurmuş bu şeyler. Ancak burada bir yanlış anlamaya da meydan vermek istemeyiz. Cenabı Hak bu alemi sebepler üzerine bina etmiştir, bu sebeple onlara sımsıkı sarılmamız gerekir. Sebeplere riayet etmeme, bir bakıma Cenabı Hakk’ın takdirine karşı da bir saygısızlık olur. Sebepleri sonuna kadar gözetmekle birlikte onların asıl sahibinin Allah olduğunu hatırdan çıkarmamalıyız.

Münâcâtı Okurken…

Tevhidname ismi verilen münâcâtın ruhunu işte bu duygu oluşturur. Felaketlerin felaketleri kovaladığı bir ortamda şairin ifadesiyle;

“İslâm’ı elinden tutacak, kaldıracak yok…
Nâhak yere feryâd ediyor: Âcize hak yok!
Yetmez mi musâb olduğumuz bunca devâhi?
Ağzım kurusun… Yok musun ey adli İlâhî!”

demek yerine Allah’a sığınma, güvenme ve dayanma. Bunca devâhi (bela ve musibetler) içerisinde onun hikmetlerini görebilme. Sebeplerin bütünüyle sustuğu, dünyevi hiçbir kurtuluş imkânının kalmadığı bir ortamda tıpkı İbrahim Peygamber gibi, tıpkı Yunus aleyhisselam gibi sebeplerin yaratıcısını bulma. Nur-u tevhid içinde sırr-ı ehadiyete ulaşma ve bu duyguyla elleri Allah’a açma. Bu şekilde yapılan duaların reddedilmediğini biz Kur’an’dan biliyoruz. Zira insan bu durumda ayne’l-yakin olarak Cenabı Hakk’ın kudretini müşahede eder. Adeta onun karşısında dileklerini arzediyor gibi olur. Münacat okunurken bir taraftan da manası üzerinde tefekkür edilecek olursa, satır aralarından İbrahimvari bir tevhid anlayışının sızdığı görülür.

Tevhidname, bize duada üslûbu öğretir. Allah’a gönülden nasıl yakarışta bulunulacağı, ondan nelerin isteneceğini talim eder. Duada geçen ifadeleri her insan her zaman hissedemez. Ancak kendisini zorlayarak zamanla hissetmeye başlayabilir. Baştan sona Allah’ın birliği, kudreti ve sadece o ulu dergâhtan isteme üzerine tanzim edilen böyle bir dua, yapıldıkça nice kapılar açılacaktır. Bel bağladığımız sebeplerin birer birer elimizden kayıp gitmesi bizim şevkimizi kırmaktan ziyade Allah’a olan güvenimizi daha da artıracaktır. Bizler de tıpkı ashabın dediği gibi diyeceğiz: “Mü’minler (düşman) birliklerini gördükleri zaman (korkuya kapılmadan) dediler ki: ‘Bu, Allah ve Resûlü’nün bize (karşılaşacağımızı) vadettiği şeydir; Allah ve Resûlü doğru söylemiştir.’ Bu durum onların sadece iman ve teslimiyetlerini arttırdı.”

Evet, biz de ellerimizi açıp her gün bu duaları yapalım…

Allah’ım! Nezdi Ulûhiyetinden bizlere öyle merhamet eyle ki, bizi Sen’den başka hiç kimsenin merhametine muhtaç bırakmasın!

Allah’ım! Yüce Dergâhından bizlere öyle ihsan ve teveccühte bulun ki, bizi Sen’den başka hiç kimsenin ihsan ve teveccühüne muhtaç bırakmasın!

Allah’ım! Yüce Katından bizlere öyle kamil bir iman nasip et ki, bizi Sen’den başkasına muhtaç bırakmasın!

Allah’ım! Dergâhı izzetinden bizlere öyle bir müjde ver ki, bizi Sen’den başkasından gelebilecek hiçbir müjdeye muhtaç bırakmasın!

Allah’ım! Yüce Dergâhından bizlere öyle bir yardımda bulun ki, Sen’den başka hiç kimsenin yardımına muhtaç bırakmasın!