Avustralya’nın orijinal endemik canlılarından biri olan Dikenli Kertenkele (Moloch horridus) birbirinden ilgi çekici özellikleri ile harikulade bir tefekkür tablosudur. Yayvan vücudu, koni şekilli ve sivri uçlu dikenlerle kaplı olan kertenkelenin boyu 10-15 cm kadardır. Başı oldukça büyük, gözleri ise küçüktür. Başının yanlarına yerleştirilen, diğer dikenlerden daha güçlü boynuz şeklindeki iki büyük diken, hem görünümünü daha ürkütücü hâle dönüştürür, hem de düşmanları tarafından başından yakalanıp ısırılmasına mâni olur. Başının arkasında ise, ikinci bir kafaya benzeyen ve üzerinde yine büyük bir diken bulunan ayrı bir yumru vardır. İşte bütün bu fizikî özellikleri, onun Dikenli Kertenkele olarak anılmasını sağlamıştır. Çöl ile uyumlu renkleri, ona yaşadığı ortamda kamuflaj imkânı sağlar. Ortalama ömrü 12-20 yıl olan bu sanat harikası, öyle muazzam özelliklerle yaratılmıştır ki keşfedildikçe hayranlık uyandırır.

Caydırıcı Taktikler Zinciri

Çölün zorlu şartlarında yaşayabilmesi için hiçbir ihtiyacı ihmal edilmeyen Dikenli Kertenkeleye, düşmanlarını uzaklaştırmak ve tehlikelere karşı korunmak için taktikler ve farklı savunma sistemleri lütfedilmiştir. Öncelikle korktuğunda veya üşüdüğünde rengi matlaşır ve bu renk değişimi, ortamla kamuflajını biraz daha arttırır. Sadece bununla kalmaz, düşmanla karşılaştığında hava yutarak, gövdesini bir balon gibi şişirip dikenleri ile zaten korkunç olan görünümünü daha da ürkütücü hale getirir. Bu strateji de düşmanı caydırmaya yetmezse, Hafîz-i Hakîm, başka bir stratejiyi devreye sokması için bu canlıyı sevk eder. Kendisinin öğrenme imkânı olmadığı halde sevk-i ilâhî ile başını iyice önüne eğer ve ense kısmındaki ikinci bir kafaya benzer dikenli büyük yumruyu ortaya çıkarır. Başının arkasındaki dikenli, iri bir yumru şeklindeki silahını göstererek düşmanına âdeta “Sakın yaklaşma!” mesajını verir.

Avustralya’da yaşayan Dikenli Kertenkele (Moloch horridus)

Suyu Tutucu Deri ve Ayaklar

Dikenli Kertenkelenin korkunç çöl şartlarında hayatta kalmasının en ilgi çekici sırrı ise, derisiyle hatta ayaklarıyla bile az miktardaki suyu çekip içebilme özelliğinde saklıdır. Moloch horridus, suyun çok kıt olduğu ortamda bile, keratin pullarla döşenmiş derisinin sahip olduğu mikro ölçülerdeki kılcal oluklar ve bunların bağlandığı bir kanal ağı sayesinde suyu toplayıp ağzına iletme imkânına sahiptir. Kertenkelenin böyle bir mekanizmayı icat etmesi muhaller ötesi muhaldir. Ancak sonsuz ilim, kudret, irade, hikmet ve rahmet sahibi bir Rezzak-ı Hakîm’in ihsan edebileceği derisindeki bu muhteşem mekanizmayla; okyanus rüzgârlarından gelen nemli havadaki rutubet, deride yoğunlaştırılıp çiğ damlaları şeklinde, derinin üzerindeki olukları takip ederek ağzının kenarına kadar gelir. Benzer şekilde, içinde çok az su bulunan çamurlu bir su birikintisinin kenarında durup ağzını suya hiç değdirmeden, ayakları yardımıyla, kılcal oluklara sahip pullarının üzerinden suyu sünger gibi çekerek ağzına kadar ulaştırabilir. Karınca ve termitlerle beslenen Dikenli Kertenkelenin dil ve çene yapısı, avını yakalamasını kolaylaştıracak şekilde yaratılmış olduğundan, su kaynaklarından doğrudan su içmesi zaten çok zordur.

Bu mekanizmanın ince sanatlarını ortaya çıkarmak için Batı Avustralya Üniversitesi laboratuvarlarında, Gibson dağlarından toplanan Moloch horridusörnekleri üzerinde incelemeler yapılmıştır. Bu çalışmalarda; yağmur suyu, su birikintileri, nemli kum, çiy taneciklerinin yoğunlaşmasından oluşan su damlacıkları ve termal destekli yoğunlaşma olmak üzere beş kaynağın su teminindeki verimliliği araştırılmıştır.

Bunlardan en dikkat çekici olanında, su birikintilerinden nasıl su topladığınıanlama ve verimliliği inceleme adına, kertenkeleler 3 mm derinliğinde su birikintisinde tutulmuş ve vücut ağırlıklarındaki değişim ölçülmüştür. Dikenli Kertenkeleler iki gruba ayrılmış, bir grup suyun bol olduğu ve çeneleriyle su içebilecekleri bir ortama, diğer grup ise sadece nemli kum ve çamur bulunan bir ortama konulmuştur. Bir saat boyunca gözlem yapılmış ve bol suyun bulunduğu birikinti kenarındaki kertenkelelerin çeneleriyle su içtikleri ve neticede ağırlıklarının %6-7 oranında arttığı görülmüştür. Su birikintisi olmayan ortamdaki kertenkelelerin çeneleri oynamamıştır. Fakat bunların da ağırlıklarının %3,5-4 oranında arttığı, ortamın nemini derilerindeki kılcal oluklarla alarak ağızlarına yönlendirdikleri anlaşılmıştır.

Kertenkelenin nemli kumdan su toplama miktarı ile ilgili araştırmaların devamında örnekler %3, 5, 10, 16, 18, 20, 22 gibi farklı nispetlerde su ihtiva eden topraklara konulmuştur. Kertenkelelerin ayak ve vücut derilerini kaplayan keratin pulları arasındaki oluklardan kılcal mekanizmayla çekilen su miktarları yine ağırlık farklılıkları kaydedilerek ölçülmüştür. Neticede kumdaki su miktarı arttıkça, deriden su alımının da arttığı tespit edilmiştir. %2 nispetinde su ihtiva eden toprakta bile aldığı sudan dolayı kertenkelenin ağırlığında % 0,2’lik bir artış olmuş, %22 oranında su ihtiva eden toprakta ise kertenkelenin su toplama miktarı %1,85 olarak gözlenmiştir. Bu artış küçük gözükse de suyun hayatî rolü açısından önemlidir.

Bunların dışında “nemli kum ile önceden ıslatma” ile ilgili deneyler, önceden ıslatmanın, derinin su çekebilmesini kolaylaştıran önemli bir faktör olduğunu göstermiş, ayrıca “sıcaklık ve nemlilik farkı ile desteklenen su yoğunlaşması” ile su emmenin de, %0,215 oranında ağırlık artışına sebepolduğu tespit edilmiştir.

“Bu kadar zor şartlarda acaba zavallı hayvan ne sıkıntı çekiyor” diye üzülmemize gerek yok. Rahmeti Sonsuz Rabbimiz bir canlıyı yaratırken, ihtiyacı olan her şeyi ona ihsan etmektedir.

Dikenli kertenkelenin keratin pullarla kaplı derisinin şematik şekli. Ayaklardan yukarı ve ağız kenarlarına doğru kılcal kanallardan suyun ilerleyişi.

Kaynaklar

animaldiversity.org/accounts/Moloch_horridus/
a-z-animals.com/animals/thorny-devil/
Comanns, Philipp ve ark., Cutaneous water collection by a moisture-harvesting lizard, the thorny devil (Moloch horridus), Journal of Experimental Biology, 2016 219: 3473-3479; doi: 10.1242/jeb.148791.
Moloch horridusThorny Devil, Encyclopedia of Life, s. 791432.
Olga Dağları, Avustralya, Dünya Harikalarını Keşfedin, Reader’s Digest Seçkisi, ss. 226-229.

Fotosenteze imkân sağlayan ışık, okyanus sathından sadece 200–300 metreye kadar ulaşabilir. Bu yüzden bu seviyeye kadar canlılık görülürken, ışık kuşağı olarak adlandırılan bu seviyenin altında, canlı sayısı birden düşer. Organik maddeler de, ışık kuşağında sentezlenir ve büyük oranda burada tüketilir. Sadece çok az bir kısmı derinlere doğru iner. Bu durum da, sebepler planında, derinlerde yiyecek bulmayı neredeyse imkânsız hale getirir.

Bu yüzden araştırmada keşfedilen, 2.600 metre derinlikte yaşayan canlılar, zihinleri çok karıştırdı. Canlılarla karşılaşılan bu bölge, hidrotermal bacalar bölgesiydi. Ortamdaki sıcak su kaynaklarının varlığı, sıcaklıkla ilgili soruna bir çözümdü. Çünkü böyle bir derinlikteki ortam çok soğuk olmasına rağmen, volkanik bacaların çevresindeki sıcaklık, 10–20 °Carasındaydı. Bu da canlılar için uygun bir sıcaklık seviyesiydi. Fakat hidrotermal bacalarda yapılan araştırmalar; buraların, karadaki sıcak su kaynaklarındaki gibi, hidrojen sülfür açısından zengin olduğunu gösteriyordu. Bu çok zehirli bileşiğin, tabandaki çatlaklardan akan sularda yüksek konsantrasyonlarda olduğu keşfedildi. Yani bölge, aynı zamanda çok zehirliydi. Canlılar, bu kadar zehirli bir ortamda hayatlarını nasıl sürdürebiliyordu? Su altının derinliklerinde besin kıtlığının yanında, bir de zehir problemi ile karşılaşılmıştı. Bu şartlar ortaya çıktıkça, araştırmacılar canlılığın mümkün olamayacağını düşünmeye başladı. Artan soru işaretleri, merceklerin bölgeye odaklanmasına sebep oldu.

Öncelikle bölgedeki dev tüp solucanı Riftia pachyptila’nın, hayatta kalabilme sırrı keşfedilmeye çalışıldı. Karşılaşılan hakikatler, bilim insanlarının hayretini daha da arttırdı. Kükürt açısından zengin ortamların, bol bakteri barındırdığı biliniyordu. Bu bakteriler, kendi besinini üretebilecek donanımda yaratılmıştır, yani rızıkları ihsan edilirken, bu akıl almaz icraatta bizzat istihdam edilirler. Söz konusu bakteriler, karbondioksiti organik moleküllere dönüştürmek için gereken enerjiyi, güneş yerine hidrojen sülfürün oksitlenmesinden temin ediyordu. Bu yüzden kükürt bakterileri de, yeşil bitkiler gibiydi. Yeşil bitkiler besin üretimi için ışık kullanırken, bu bakteriler kimyevi madde (hidrojen sülfür) kullanıyor; yâni fotosentez yerine kemosentez yapıyordu. Böylece, hidrotermal bacaların yeşil bitkileri görevini icra ederek rızkın ihsanında istihdam ediliyordu.

Bölge canlılarının beslenmesinde kükürt bakterilerinin önemi anlaşılmışken, tüp solucanları ile ilgili yeni bir soru gündeme geldi. Tüp solucanı Riftia pachyptila, tıpkı kapalı bir kese gibi yaratılmıştı. Ne bir ağzı, ne sindirim sistemi, ne de besini yutabilecek her hangi bir mekanizması vardı. Bu canlının sadece, üst ucunda kırmızı bir sorguç yer alıyor ve burada oksijen, karbondioksit ve hidrojen sülfürün değişimi sağlanıyordu. Sorgucun altında da, tutunmayı sağlayan bir kas halkası vardı. Geri kalan kısmı, iç organları içeren bir keseydi. Canlının en büyük organı ise, beslenmede görevli olan “trofozom”du. Fakat tüp solucanının dış dünyadan besini vücudunun içine alabileceği hiçbir bir kanal yoktu. Öyleyse, solucan besini nasıl alabiliyordu?

Harvard Üniversitesi’nden Colleen M. Cavanaugh ve ekibinin de katılımı ile trofozomlar üzerindeki çalışmalar yoğunlaştı. Araştırmalar sonucunda, bu organın içinde besin üreten milyarlarca kükürt bakterisi bulunduğu ortaya çıktı. Bakteriler ile solucan arasında bir dayanışmanın var olduğu anlaşıldı. Tüp solucanı; bakterilerden, indirgenmiş karbon molekülleri alıp beslenirken, bakterilere de kemosentez için yakıt olan CO₂, O₂ ve H₂S hammaddelerini veriyordu. Bu maddeler sorguçta emilip dolaşım sistemi vasıtasıyla trofozomdaki bakterilere ulaştırılıyordu. Dev tüp solucanının trofozomu, aktif bir kemosentez fabrikası gibi çalışmaktaydı. Bu tespitler, beslenme ile ilgili önemli bir soruyu cevaplamış oldu.

Peki, hiçbir ağız açıklığı olmayan tüp solucanının trofozomuna bakteriler nasıl girmişti? Bu sorunun cevabı da aydınlatılmalıydı. Tüp solucanının larva safhasından yetişkinlik safhasına kadarki dört dönem üzerinde incelemeler yapıldı. Larva halindeki hayvanın vücudunda ağız ve anüs boşluğunun var olduğu, fakat bu dönemde trofozomun olmadığı tespit edildi. Bu durum bakterilerin, canlının gövdesine larva döneminde girdiğine işaret ediyordu. Genç evrelerinde ise, ağız ve anüs boşluğu küçülmüş, trofozom yapısı gittikçe gelişmişti. Yetişkin döneminde de, canlının tamamen kapalı bir kese hâlini almış olduğu tespit edildi. Hatta larva mikrografileri çekildiğinde, ilk bakterilerin ağızdan vücuda girişi ve aynı zamanda trofozom organının yaratılışı gözlendi.

Geriye zehirle ilgili soru kalmıştı. Hidrojen sülfür, hayvanlarda siyanür gibi, solunumu engelleyen, son derece zehirli bir bileşikti. Sülfür, hemoglobin molekülündeki bağlanma bölgelerini kapatarak ve solunum enzimi olan “sitokrom c oksidaz”ı olumsuz etkileyerek solunumu engeller. Fakat araştırmalarda harikulade bir şekilde, tüp solucanının solunum hızının gayet yüksek olduğu tespit edildi. Hayvanın bu kadar yüksek sülfür konsantrasyonlarında, nasıl oksijenli solunum yapabildiği merak konusu oldu. Bunun sırrına ulaşabilmek için de birçok üniversiteden araştırmacıların katıldığı ekipler, uzun süreli incelemelerde bulundu. Yapılan deneylerde hayvanın kanındaki bir madde vasıtasıyla; sitokrom c oksidazın, sülfürün zehirleyici etkisinden korunduğu ortaya çıktı. Bu koruma görevlisi ne olabilirdi?

1982’de Doğu Pasifik Yükseltisi hidrotermal bacaları bölgesi keşif gezisinde yapılan hemoglobin araştırmaları, hemoglobin ile ilgili harikulade yaratılış sırlarını ortaya çıkardı. Dev tüp solucanının sorgucunun kırmızılığının sebebi kanındaki yüksek hemoglobin seviyesiydi. Ayrıca hemoglobini büyüktü ve kırmızı kan hücrelerinde değil, serumda serbest dolaşır hâldeydi. Oksijene bağlanma ve oksijen taşıma kapasitesi de çok yüksek yaratılmıştı. Dev tüp solucanı hemoglobini ile diğerleri arasındaki en önemli fark ise, bu hemoglobinin hem oksijene, hem de hidrojen sülfüre aynı anda bağlanabilmesiydi. Sonuç olarak tüp solucanının hemoglobini iki hayati görev yapıyordu. Hem solunum zehirlenmesini engelliyor, hem de sülfürü koruyarak oksitlenmeden trofozoma taşınabilmesine sebep oluyordu. Kısacası bu hususi hemoglobin, volkanik bacalar bölgesi sakini olan dev tüp solucanının ihtiyaçlarına cevap verecek şekilde yaratılmıştı.

İşte Kerim Rabbimizin, gözlerimizden ırakta, okyanus karanlıklarında bir solucanın kanında sergilediği göz kamaştırıcı, hayretengîz tefekkür sahneleri: “O, yaratan, var eden, varlıklara şekil veren Allah’tır (celle celaluhu). En güzel isimler O’nun’dur. Göklerde ve yerde olanlar, O’nu tesbih ederler. O, öyle üstündür, öyle hikmet sahibidir” (Haşir Sûresi, 59/24).

Kaynaklar

Childress, James ve ark., Denizin Derinliklerinde Ortak Yaşam, Olağandışı Yaşamlar, Derleyenler: James L. Gould, Carol Grant Gould, TÜBİTAK Popüler Bilim Kitapları-39, Korza Yayıncılık, Ekim 2011, ss. 61–74 .

eol.org/pages/393274/details

naturalhistory.si.edu/onehundredyears/featured_objects/riftia.html

Nussbaumer, Andrea D. ve ark., “Horizontal endosymbiont transmission in hydrothermal vent tubeworms”,Nature, cilt 441, 18 Mayıs 2006.

Yazır, Elmalılı Muhammed Hamdi,Kur’ân-ı Kerîm, Türkçe Meâli

Denizlerin dibinde çoğumuzun farkında bile olmadığı denizhıyarları, derisi dikenlilerin Holothuroideasınıfından, yumuşak vücutlu omurgasız hayvanlardır. Genellikle uzun silindirik bir yapıda olsalar da, küresel şekillileri de mevcuttur. İki uçta bulunan ağız ile anüs arasında uzayan gövdeleri, salatalık veya patlıcanı hatırlatır. Deniz ekosistemi için büyük önem taşıyan bu canlılar, deniz tabanındaki ölmüş canlıların kalıntısı olan organik yapıdaki biyolojik kütlenin önemli kısmını dönüştürür. Dünyanın hemen hemen bütün denizlerinde yaygın olan denizhıyarlarının henüz 1717 türü tespit edilmiştir. Fakat gelecekte başka türlerinin de keşfedilmesi muhtemeldir.

Deniz hıyarları denizlerin dibinde, karadaki toprak içinde yaşayan solucanların ekolojik vazifesini yapmaktadırlar. Bu çok önemli bir vazifedir. Çürümüş canlıların çok küçük parçalarını sindirim sistemlerine alarak sindirmekte, organik kısmı sindirilmiş inorganik toprağı da tabiata geri kazandırmaktadırlar.

En uzun türün (Synapta maculata) boyu üç metreyi bulurken, en küçük türlerde uzunluk bir santimetreye bile ulaşmaz. Fakat genel olarak, 3 ile 27 cm arasında bir boya sahiptir.

Vücut sıvısı, iç organlar ve vücut duvarı olmak üzere üç ana kısımdan oluşan denizhıyarının, her bir bölümünde ayrı biyolojik önem taşıyan bileşikler bulunmaktadır. Bu canlının ekolojik bir dönüştürücü olmasının yanında, ekonomik değeri de yüksektir. Bunun en önemli iki sebebi vardır. Bunlardan birisi farmakolojik özellikleridir. Meselâ, Amerika ve Asya’da hayvanın vücut duvarından elde edilen tabletler, çeşitli tedavilerde kullanılmaktadır. Avustralya’da, iltihap önleyici ilaç üretiminde bu hayvandan elde edilen bileşiklerden faydalanılmaktadır. İkincisi ise, bazı ülkelerde gıda maddesi olarak sevilmesinden dolayı büyük bir endüstri oluşmuştur. Bu yüzden dalgıçlar ve deniz bilimcileri dışında çoğu insanın tanımadığı, hatta bazılarının bitki zannettiği bu hayvanın avcılığı ile beraber beş katı kadar da yetiştiriciliği ve ticareti yapılmaktadır.

Denizhıyarının en önemli ayırt edici özelliği, yutak veya boğazı çevreleyen kalkerli (CaCO₃) halkadır. Bu halka, ağız olarak iş gören açıklığın etrafına dizilmiş dokunaçları hareket ettiren kasların ve vücut boyunca uzanan diğer kasların ön uçları için bir bağlantı ve destek noktasıdır. Canlının, kendisini denizkestanesi, denizyıldızı ve yılanyıldızı gibi diğer derisidikenlilerden ayıran bir özelliği de ağız çevresindeki 10-30 kadar uzun yakalayıcı dokunaçtan oluşan tâcıdır. Bu uzantılar parmaklara, tüylere, şemsiye veya kalkana benzer şekillerde olabilir. Bu yapılar; duyu, dokunma ve hayvanın beslenmesinde gıdaları tanıyıp tutmakla görevlidir. Yavaş yavaş hareket eder ve çevrede yakaladıkları planktonları, çamurdaki organik maddeleri ve özellikle de diatomları ağza taşırlar.

Bu canlının türlerinin % 90’ında bulunan diğer bir önemli özelliği ise, derisinin hemen altında bulunan kalsiyum karbonat plakalarından oluşan iç iskelettir. Bu yapı, küçük kalkerli mikroskobik parçacıklar ve bunları bir arada tutan bağ dokusundan oluşur. Bazı türlerde, bu kireçtaşı parçacıkları genişleyerek düzleştirilmiş plaka benzeri bir yapı teşkil ederler.

Bazı denizhıyarlarında, diğer omurgasızlarda olmayan bir takım organlar yaratılmıştır. Bunlar, vücut boşluğunda uzanan solunum ağacı olarak isimlendirilen organlardır. Solunum organlarının hidrostatik özelliği sayesinde, vücut içerisine su alınıp boşaltılabilir. Suyun içinde erimiş oksijen, bu solunum ağaçlarıyla vücuda alınır ve oksijenin dokulara iletilmesiyle solunum yapılmış olur.

Denizhıyarlarının belirgin bir organ şeklinde beyin ve duyu organları yoktur. Ancak ihtiyaçları olan her şeyden haberdar olacak ölçüde, mükemmel işleyen duyu alma mekanizmaları vardır. Derilerinin içine yayılmış durumdaki sinir uçları yardımıyla, dokunma duyusunu alacak mekanoreseptörler, ışığın varlığını hissedecek fotoreseptörler gibi alıcı duyu hücreleri ihtiyaçlarını görür. Zaten derin ve karanlık yerlerde, görerek, hızlı şekilde avlanma mekanizmaları olmadığından, yüzmeye de gerek duymazlar ve ihtiyaçları olan hareketleri kasları vasıtasıyla yapabilirler. Bazı türlerinde, denizkestanesi ve denizyıldızlarında olduğu gibi, çok sayıda vantuzlu tüp ayak bulunur. Yavaş yavaş hareket etmelerini sağlayan bu ayaklarını duyu organı olarak da kullanırlar.

Bizim bildiğimiz yapıda bir göz, kulak ve beyinden mahrum olmalarını hiçbir zaman bir eksiklik olarak görmemiz söz konusu değildir. Aksi durumda böyle kompleks organlar deniz dibindeki temizlik memuru olan bir hayvan için israf olurdu. Bütün mahlûkatının sonsuz ihtiyacını karşılayan Kerîm-i Mutlak, yarattığı her varlığa korunmasına yönelik bazı sistemler de vermiştir. Denizhıyarlarının en dikkat çekici özelliği de, tehlikeye karşı kullandıkları birbirinden orijinal stratejilerde saklıdır. Hızlı hareket edemeyen bu canlılara verilmiş olan savunma sistemleri, onlar için hususi bir ikramken bizlere de engin bir tefekkür ufku açar.

Savunma Sistemleri

Meselâ, mercan resiflerinde yaşayan bazı denizhıyarı türleri, korunmak için kaslarını sıkarak bazı iç organlarını anüslerinden dışarı, saldırganın üstüne fışkırtırlar. Başta solunum ağaçları veya bağırsakları olmak üzere, önce fırlatacakları organları esneterek uzatırlar. Yapışkan hâle getirdikten sonra da, anüsten dışarı atarlar. Bu sırada her tarafı denizhıyarının yapışkan organlarıyla kaplanan yırtıcı hayvan şaşkınlığa düşer, hatta bir süre kör kalabilir. Denizhıyarının kaybettiği iç organlar ise, birkaç hafta içinde yeniden (rejenerasyon)yaratılır. Hayatı kurtulan hayvan, kaybettiği organları yenilenene kadar geçen sürede, gövde boşluğuna aldığı deniz suyu ile solunuma devam eder.

Holothuria sanctoritürü denizhıyarlarının savunma mekanizması da, oldukça sıra dışıdır. Bu mekanizmanın temel aktörü, canlının “Cuvier organı”dır. Bu organ, âdeta bir cephanelik gibi donatılmıştır. Hayvan kendisini tehlikede hissettiğinde, Cuvier organındaki tüpçükleri ortama ağ şeklinde bırakır. Savunmada cephane gibi kullanılan bu tüpçükler, yüksek yapışma gücüne sahip olarak yaratılmıştır. Denizhıyarı kendisine verilen bu mekanizma sayesinde, bir balık veya yengeci kolaylıkla tesirsiz hâle getirebilir.

Bunun dışında denizhıyarına verilen diğer bir tesirli korunma metodu, birçok canlıda olduğu gibi kimyevî savunmadır. Bazı türlerin salgıladığı toksik kimyevî çorba, diğer canlılar için büyük tehlike oluşturur. Bazılarının derisinde bulunan toksik (zehirli) maddeler de, onları avlamak isteyen canlılar için caydırıcı bir faktör olarak yaratılmıştır.

Deniz ve okyanus tabanlarının bu donanımlı sakinlerinde karşılaşılan en orijinal özellik ise, vücudunu âdeta sıvılaştırarak derecede yumuşatarak daracık geçitlerden geçebilme hususiyetidir. Canlı; kendisine sunulan muhteşem nörolojik kontrol mekanizması sayesinde, katı olan doku yapısını peltemsi-akışkan bir yapıya dönüştürüp daha sonra tekrar katı hâle getirebilir. Bu olayın gerçekleşmesinde dokularındaki kolajen adı verilen özel bağ dokusu lifleri vazifeli kılınmıştır. Hayvanın vücut duvarını teşkil eden dokunun % 70’i bu kolajen isimli proteinden yapılmıştır. Denizhıyarı, vücut duvarlarının her yanını kuşatan bu kolajen bağ dokusu tabakasını kasları vasıtasıyla sıkıp gevşetebilme kabiliyet ile yaratılmıştır. Gerektiğinde gövde çok kasılır, bazen de gevşeyerek yumuşak bir hâl alır. Bu mekanizma sayesinde küçük bir çatlaktan âdeta akar ve sonrasında yine kolajen liflerini kullanarak tekrar eski haline dönebilir. Bu durum karşısında şaşkına dönen düşmanlarından da, saklanmış ve korunmuş olur.Özellikle Stichopus chloronotustürü denizhıyarlarının yırtıcı bir canlı tarafından saldırıya uğradığında, bağ dokusundaki bu özelliği gösterebilme kabiliyeti incelenmiş ve bu özel dokunun, canlıya çok hususi bir savunma mekanizması olarak verildiği ifade edilmiştir.

Deniz Hıyarlarında gördüğümüz gibi, her canlıya ihtiyacı kadar, ekolojik dengedeki vazifesini yerine getirecek kadar duyu organı, sinir sistemi ve korunma mekanizmaları verilmiştir. Bütün bunlar tesadüfen, kendi kendine ortaya çıkabilecek tercihler olmayıp ancak sınırsız bir ilim, kudret ve irade ile mümkündür. Bu öyle bir ilim, kudret ve iradedir ki, sivrisineğin gözü ile Güneş ışığının münasebetini bilir ve ona göre bir göz verir, solucana da toprak içindeki karanlığı algılayacak kadar ışık alıcı hücreler verir. Ne israf edilir, ne de eksik bırakılır. Her şey kusursuz bir şekilde yerine getirilir.

Dünyadan Daha Büyük Kasırga: Büyük Kırmızı Leke

Bazen meteoroloji raporlarında fırtına şeklindeki rüzgârın saatteki hızının 80 veya 100 km.yi aşacağından bahsedilerek insanlar tedbirli olmaya davet edilir. Fakat dünyamızdaki fırtınaların çok daha ötesinde şiddetli bir tasarrufa âyine olan uzay fırtınaları, hayret ve hayranlık duygularımızı ihtizaza geçirecek hususiyetlerde yaratılmıştır. Meselâ; Jüpiter söz konusu olduğunda bizim fırtınalar meltem gibi kalmaktadır. 1300 tane Dünya’yı içine alabilecek büyüklükteki dev gaz gezegen Jüpiter’de, fırtınalar oldukça yoğundur. Araştırmalarını Jüpiter üzerinde yoğunlaştıran bilim adamları, Jüpiter’in yaklaşık 10 saatte tamamlanan çok hızlı dönüşünün; gezegende hareketli gaz kuşakları, yoğun bantlar halinde ve doğu batı rüzgârlarını oluşturduğunu ifade etmektedir. Gezegeni rengârenk kemerler gibi saran bu kuşaklardaki hava akımlarının birbirine zıt yönde ilerlediği ve rüzgârların hızının saatte 600 km’ye ulaştığı keşfedilmiştir. Jüpiter görüntülerinde hemen fark edilebilen birbirine aykırı istikamette hareket eden bu yatay bulut kuşaklarının çarpışmaları da, dev fırtınaların meydana gelmesine sebep olmaktadır.

Jüpiter’in dev fırtınalarından en meşhur olanı; Büyük Kırmızı Leke’dir. Dünyanın yaklaşık üç katı büyüklüğündeki bu dev kasırga, saatin ters yönünde 340 yıldır hiç durmadan esmektedir. Kasırganın bu kadar uzun sürmesinin sebebi ise, gazdan ibaret bu gezegende, katı yapıda bir kara parçasının olmamasıdır. Bu yüzden bir karayla karşılaşıp enerjisini boşaltamayan kasırga, hareketine bütün şiddeti ile devam etmektedir. Oval şekilli kırmızı bir gözü hatırlatan Büyük Kırmızı Leke’nin çevresindeki rüzgârlar, saatte 400 km hıza sahiptir. Gezegenin orta kısımlarında ise, bu kadar hareketlilik yoktur.

Büyük Kırmızı Leke’nin nasıl böyle dev boyutlara geldiği konusu ise, hâlâ merak edilmektedir. Araştırmacıların bu konuda geliştirdiği bazı teoriler vardır. Bunlardan birinde, dev fırtınanın bir iç ısı kaynağı tarafından tetiklendiği ve karşılaştığı diğer bütün fırtınaları da yutarak büyüdüğü ifade edilmektedir. Fırtınanın içerisinde sıcak gazların sürekli yükselip alçalan sabit devri daimleri bulunmaktadır. Daha soğuk gazlar, Jüpiter atmosferine düştüğünde ortamda fırıl fırıl dönüşlere sebep olacak bir kuvvet peydahlanmaktadır. Gezegenin üzerinde sürtünme oluşturacak katı bir zemini olmamasından dolayı da çok uzun süre devam eden dev girdaplar sahneye çıkmaktadır. Nispeten daha küçük hareketli girdaplarda görülen birleşmeler sonucunda ise, çok daha büyük ve güçlü fırtınalar yaratılmaktadır.

Bununla beraber bilim adamları, Büyük Kırmızı Leke’nin ilk zamanlardaki büyüklüğünü korumadığını ve zamanla daraldığını ifade etmektedir. 1800’lü yıllarda lekenin bir baştan bir başa ölçümü 41.000 km iken, 1979’da Voyager 1 ve 2 vasıtasıyla yapılan ölçümde bu sayının 23.300 km’ye düştüğü tespit edilmiştir. Çok daha yakın zamanda NASA tarafından Hubble Teleskobu ile yapılan ölçümde ise 16.500 km’lik bir genişlik tespiti yapılmıştır. Büyük Kırmızı Leke’nin hemen altında ise, çapı dünya çapı kadar olan beyaz oval bir fırtına gözlenmiştir.

Sesin İki Katı Hızındaki Rüzgârlar

Dünyamızdaki rüzgârların çok güçlü olduğunu düşünüyor olabiliriz. Fakat Güneş Sistemi’ndeki en hızlı fırtınaları taşıyan Neptün’de bir gün geçirmiş olsaydık, bu düşüncemizden hemen vazgeçerdik. Güneş’ten en uzak gezegen Neptün’deki birbiriyle yarışan fırtınaların hızı, saatte 2400 km’ye ulaşmaktadır. Bu değer, yaklaşık 1235.5 km/saat hıza sahip olan ses hızının yaklaşık iki katı demektir.

Astronomlar; son derece soğuk bir gezegen olan Neptün’de, rüzgârların oluşumuna dondurucu soğukların sebep olabileceğini düşünmektedir. Sürtünme kuvvetinin çok düşük olmasından dolayı, süper hızlı rüzgârları engelleyecek bir gücün olmadığını ifade etmektedirler. Buz devi Neptün üzerindeki en hızlı rüzgârlar, koyu renkli lekeler şeklinde olanlardır. Bunlardan en önemlisi, gezegenin güney yarım küresinde görülen Büyük Koyu Leke ve onun daha güneyindeki Küçük Koyu Leke’dir.

Çevresindeki gazların yoğunluğuna göre yüksek basınca sahip (antisiklonik)ve binlerce kilometre çapındaki bir kasırga olan Büyük Koyu Leke; 1989 yılında Voyager 2 tarafından keşfedilmiştir. Büyüklüğü Dünya büyüklüğüne yakın olarak tespit edilen bu dev fırtınanın oluşturduğu leke; soğuk ve karanlıktır. Bu yapının saçakları çevresinde, donmuş metan buzu kristallerinden yapılmış, ipliksi, beyaz; yamalar veya ince şeritler şeklinde, lifli ve ipeksi bir görünümedeki (sirrus) bulutlar vardır. Fakat Büyük Koyu Leke, 1994’te Hubble Uzay Teleskobu ile yapılan gözlemlerde görülememiş, onun yerine kuzey yarım kürede yeni bir Koyu Leke ortaya çıkmıştır. Genişliği 2.400 km’ye ulaşan bu fırtına hâlâ aktiftir. Bunların dışında, Neptün’de “scooter”olarak isimlendirilen ve muhtemelen sirrüs bulutlarından kopmuş daha küçük fakat çok hızlı bulutlar da bulunmaktadır.

Büyücü Gözü olarak da isimlendirilen Küçük Koyu Leke ise, aynı yılda Voyager 2’nin geçişi sırasında gözlenmiştir. Bu dev fırtına, büyük koyu lekeye göre daha güneyde bulunan alçak basınç alanı çevresinde hızla dönen (siklonik) bir kasırga olarak tespit edilmiş ve Neptün’ün 2. en büyük fırtınası olarak değerlendirilmiştir. Bu fırtınanın da 1994 yılında Hubble Uzay Teleskobu tarafından gözden kaybolduğu açıklanmıştır.

Halkaları ile çok estetik görünen Satürn’e de dışardan bakıldığında sakin bir görüntü sergilemektedir. Fakat bu sakin perdenin arkasında; 1990’da gözlemlenen Büyük Beyaz Leke’den, 2010’da keşfedilen dev fırtınaya kadar çok hırçın ve hareketli bir âlem saklıdır. Bu gezegenin atmosferinde de, Jüpiter’deki gibi ekvatora paralel bulut kuşakları gözlense de bantlar arasındaki renk ve kontrast farkı çok dikkat çekici değildir. Birbirine komşu olan bu kuşaklarda, bulutların zıt yönde büyük bir hızla ilerledikleri tespit edilmiş ve bazıları dev boyutlara ulaşan “beyaz lekeler” gözlenmiştir.

Satürn’deki saatte 1.800 km hızlarla birbiriyle yarışan fırtınalar, Neptün’den sonra Güneş Sistemi’nin ikinci en hızlı fırtınalarıdır. Gezegendeki bu fırtınalardan en çok dikkat çekeni ise, kuzey kutbunda gözlenen dev fırtınadır.  Çünkü kutupta dolaşan sıra dışı bu dev fırtına, altıgen bir yapıdadır. Her bir kenarı 13.800 km’ye ulaşan bu alışılmadık altıgen yapı hayal gibi görünse de, 1980 ve 1981 yıllarında Voyager 1 ve Voyager 2 tarafından varlığı açık ve net verilerle ispatlanmıştır. Düzgün altı kenarlı yapının, bir dönüşünü 11 saatte tamamladığı tespit edilmiştir. Dünya çapının 12.742 km olduğunu hatırladığımızda, altıgenin bir tek kenarının bile dünyanın çapından daha büyük olduğu anlaşılmaktadır.

2009 yılında ise, NASA’nın Cassini uzay aracı vasıtasıyla fırtınayı daha yakından inceleme imkânı olmuştur. Bu incelemeler sonucunda; dev fırtınanın tahminen 30 yıldır, saatin ters yönünde ve yaklaşık saatte 480 km hızla estiğini ifade edilmiştir. Dünya’nın kutup bölgesindeki rüzgârların girdap oluşturmasına benzer şekilde oluşan atmosferik girdapların, Satürn’de bu altıgen yapıyı meydana getirdiği açıklanmıştır.

Bahsedilen bu meşhur kasırgalar dışında da nazarlar Güneş Sistemi’ne şöyle bir yönlendirildiğinde; Venüs, sıcak ve yüksek basınçlı atmosferinde asılı duran sülfirik asitle dolu kalın ve ağır bulutlarıyla dikkat çekmektedir. Devamlı sıcaklık ve toksik gazlar üreten aktif volkanlar taşıyan Venüs’te genel manzarayı;  zehirli ve boğucu dumanlar oluşturur. Diğer yandan Mars da, bütün gezegeni kaplayan ve aylarca süren dev kırmızı toz bulutları ile meşhurdur. 1971 yılında Mariner 9 uzay aracı Mars’a ulaştığında, bütün gezegenin toz perdesi altında gizlendiğini ve sadece Olimpus Dağı’nın görülebildiğini tespit etmiştir. Sakin başlayan bir günde Mars atmosferi, âniden gezegeni saran yürüyen tozdan devler ve haftalarca süren kum fırtınaları ile dolu bir hâle dönüşebilir.

Cihazlarımızın henüz ulaşabildiği yakın çevremizdeki birkaç gezegenin atmosferinin bile böyle korkunç fırtınalarla çalkalandığını gördüğümüzde, bir taraftan göklerde “Ya Kadîr! Ya Kahhâr!”diye haykıran mevcudatı tefekkür etmeye yönlenirken, diğer taraftan bize beşiklik yapan yeryüzümüzün, hayat için ne kadar hassas hazırlandığını daha rahat aklımıza getiriyoruz. Kâinatın en kıymettâr ve en nâzenin misafiri olarak yaratılan insanı misafir eden Dünya’nın, rahatlatıcı atmosferi ve tam insan ihtiyacına uygun ölçülerdeki hava şartları için Rahmân-ı Rahîm’e nihayetsiz bir şükre sevk olunuyoruz.

Gök cisimlerinin çeşitli boyutları ve en başta birbirlerine çarpmadan yörüngelerindeki hareket özellikleri zaten apaçık sonsuz bir kudreti ve hikmetli işleyişi gösterirken, bu gök cisimlerinin her birinin hususi atmosferindeki müthiş fırtınalar da Bediüzzaman hazretlerinin şu ifadesini teyid etmektedir: “Semâvâtta hiçbir deverân ve hareket yoktur ki, böyle intizamıyla Rabbimizin mevcudiyetine, rubûbiyetine ve vahdetine şehâdet etmesin.”

Kaynaklar

Deadly Weather in Space: Mega Storms, All About Space Revised Edition, 2015, s. 102-103-104-105-106-107-108-109-110.

Gemma Lavender, Giant Space Storms, All About Space 35, 2015, s. 54-55-56-57.

Ernie Mastroianni, Space Alchemists, Discover, October 2014, s. 45.