Küskün bülbül, niye terk ettin şivelerini

Bir dehlize kapanmış, “Ben mesudum (!)” diyorsun

Mazide arıyorsun âti meyvelerini

Sen bu bağa dehalet eylediğin demlerde

Bağban çile çekeli otuz sene olmuştu

Lâkin zapt olunur mu küheylanlar gemlerde

Onun da defaatle has gülleri solmuştu

Her seferinde kalkıp doğrulmuştu yeniden

Altmışta, yetmişte ve seksende böyle oldu

Delilleri mazide, bak binlerce anıdan

Kaknüs kalkar ayağa, belki de mühlet doldu

Şüphem yok bu hazanın ardındaki bahardan

Söyle bu bedbinlikle, âkıbet ne umarsın

Leyâle salıp nefsin, göz kaçırıp nehârdan

Mazideki bir nice misale göz yumarsın

Bağbanın gözyaşları yüzdürür sefineyi

Bir dergâhın bâbında, yüzü yerdedir ne gam

Yetmiş yıldır sabırla arıyor defineyi

Sadağında duası, yedeğinde recâ hem

Geçmiş fırtınaları ibretle anlatan sen

En büyük kasırgayı görünce havlu attın

Sırlı kaneviçede eksikti bu son desen

Kader ilmik atarken, nefsini hâke kattın

Habbab, Musab, Hamza, Zeyd söyle ne vadetmişti

Bu dünyada saraylar, tahtlar, sırça köşkler mi?

Selahaddin, Nûreddin, Yavuz sana yetmişti

“Sabrun cemîl” yazarken, güz görmeden meşkler mi?

Bağban güzde yaparken öz muhasebesini

Sen hazanı sadece eşhasa mâl edersin

Kudemâya söverken unutursun nefsini

Hiç hesaba katmazsın, kaderin hissesini

Fitne büyük, kudsîler sürekte ve hedefte

Kim derdi bahar derken, sonbahar olacaktı

Kader atiyye sundu, celalli bir sadefte

Ne yapsak bu musibet, kapıyı çalacaktı

Bu hamur çok su ister, yıllarca yoğrulacak

Kader fırınında sen pişmekten yakınırsın

Başaklar bu tipide yatsa da doğrulacak 

Hasattan mahrum olma, ne diye sakınırsın

Bir bayram bekleriz, bayram edâlı

Beşâretle coşkun, tekbir sadâlı

Bir bayram bekleriz, bayram edâlı

Afv u safv, mağfiret, saâdet dolu

Donatmış beşâşet hep sağ u solu

Yol Senindir terk etmeyiz bu yolu

Bir bayram bekleriz, bayram edâlı

Gurbette-sılada her yanda bir gam

Vatan evlâdını eylemişler yem

Sultan’dan bayramlık dileriz bu dem

Bir bayram bekleriz, bayram edâlı

İbtilâ, musîbet uzun süreli

Şeytan bu vatana postu sereli

Üç senedir nice kurban vereli

Bir bayram bekleriz, bayram edâlı

Celalle tecellin ufukta âyân

Gözde yaş, sînede elem nümâyân

Bâbaında bekleriz ey Kerîm Sultân

Bir bayram bekleriz, bayram edâlı

Vatan sıla oldu, biz yetimleriz

İstiyorsak dergâhından isteriz

Tam da Sen’den istenecek demdeyiz

Bir bayram bekleriz, bayram edâlı

Ashab sürsün bu ile atlarını

Melekler gersinler kanatlarını

Güldür Rabbim mahpus evlatlarını

Bir bayram bekleriz, bayram edâlı

Meded Rabbim nice hesap görüldü

Bacıların izzetleri kırıldı

Kimileri tâlihine darıldı

Bir bayram bekleriz, bayram edâlı

Meriç’ten cennete çıkan yollarda

Bâzı yerde güç kalmadı kollarda

Sen bilirsin! Bu intizar kullarda

Bir bayram bekleriz, bayram edâlı

Zindanda tuttuğun erler hatrına

Nebî’nin gezdiği yerler hatrına

Haznendeki sîm ü zerler hatrına

Bir bayram bekleriz, bayram edâlı

Gül açtırdın çölde âhir zamanda

Ferman buyur, cümle emn ü emanda

Gün Senindir bugün şimdi her yanda

Bir bayram bekleriz, bayram edâlı

Güldür seksen yıllık dertli kulunu

Sen şâhitsin yol edindik yolunu

İhsân eyle şeker, şerbet, balını

Bir bayram bekleriz, bayram edâlı

Sireten yâd olsam da sureten yanındayım

Nasib oldu sultanım vaslına erdim yine

Yirmi üç sene sonra işte huzurundayım.

Zatınızla müşerref oldum okul çağında

Lütf ile ârâm ettim erenlerin bağında

Liyakat benim için Anka’dır Kafdağı’nda

İstikamet kim ben kim, işin bulûğundayım.

Bir müflisim efendim, dilim varmıyor arza

Sermayem hiç hükmünde, muhtaç olmuşum karza

Ülfet sahralarında süründüm, kaldım darda

Günah dolu bir ömrün fasl-ı cünunundayım.

Ne ehl-i hizmet ne de gönül ehli şairim

Bir vefasız mukallit, mücrim müteşairim

Söz dizmeye gelince bir derece mâhirim

Mekir-misal amelsiz ilmin gururundayım.

Gel efendim, kabul kıl Hacı Kemal hatrına

Alvarlı, Memduh Ungan, Mehmet Özyurt hatrına

Üstad, Tahiri, Zübeyr, Validenin hatrına

Dua buyur mecnuna aşkın küsȗfundayım.

Layık değilim fakat hatrın kalbimde sakin

Nazarımda kıymetli ayak bastığın hâkin

Bir surette beraber görünmek şeref lakin

Ben kim sizle olmak kim, cümlenin dȗnundayım.

İçlerinde en yaşlı olanı, “Gafil kafaya bir tokmak” deyip okumaya başladı. O başlayınca herkes sustu, “Kul zulmeder, kader adalet eder” kaidesini hatırladılar.

Bilge ihtiyar okumayı bitirince gençlerden biri şöyle dedi: “Tamam, insanın işlediği suçların bazılarının cezasız kalıp yapmadığı şeylerden dolayı cezalandırılması kaderin bir sırrı, buna imanım tam. Ama bu bir başka imtihan…

“Sadece günah nazarıyla bakma meseleye” dedi ihtiyar. Musibeti sadece günaha bağlarsak insanlar hakkında sû-i zan kapısı aralanır. Cenab-ı Hakk’ın sayısız muradı olabilir. Derecelerini yükseltmek için bazılarını imtihan vadilerine atar.

Eğer günahtan dolayı olsa, bu da ayrı bir rahmettir. Cezasız kalan suçunu ifşa etmeyip kuluna merhamet eder ve onu âleme rezil etmez, üstüne üstlük onu bir de mazlumiyetle taçlandırıp sabır sayesinde gizli kusurlarını daha buradayken temizler.

Kutsal topraklara gidip Sevr’i, Hira’yı, Uhud’u gezenler bir yönüyle Rahman’ın bir yönüyle de Efendimizin (sallallâhu aleyhi ve sellem) misafirleridir. Biz de burada Yusuf aleyhisselâmın misafiriyiz. Zaten kendisini rüyada gören arkadaşa da öyle dememiş mi?

Bu izah yüzlerde tebessüme, gönüllerde huzura vesile oldu. İhtiyar sözü değiştirdi ve yeni bir fasıl açtı:

Mümin, hayatın her safhasında sünnet-i seniyye ağacına tutunacağı bir dal bulabilir. Bugün biz burada belki de Efendimizin (sallallâhu aleyhi ve sellem) hayatındaki iki dönüm noktası diyebileceğimiz Sevr ve Hira inzivalarının izdüşümündeyiz. Onun mescitteki hallerine, ibadetlerle ilgili tatbikatına, çarşı pazardaki tavırlarına aşinaydık da şimdi bir başka ufukta onu anlama fırsatının eşiğindeyiz. Gayr-i irâdî de olsa buraya getirilmişiz ve bir nevi mağara dönemi yaşamaktayız.

Tarihte pek çok büyüğün hayatına baktığımızda bu tür inziva dönemleri görürsünüz. Onlar ekseriyetle bu koridora iradelerinin hakkını vererek girmişlerse de biz cebren geldiğimiz bu ortamı fırsata dönüştürebiliriz. Hatta büyükler, gebe olduğu yüce mânâlar açısından bakınca Hira’ya mağara demekten hicap duymuşlar, “Hira Sultanlığı” tabirini kullanmışlardır.

Mahpuslardan biri Efendiler Efendisini (sallallâhu aleyhi ve sellem) rüyada görmüş, ona “Çıkmak için değil, temizlenmek için dua edin!” buyurmuş. Hakkımızda hayırlısını dileyelim, çıkmak hayırlıysa çıkmaya, kalmak hayırlıysa kalmaya talip olalım.

Musibet zamanı, duanın vaktidir. Yağmursuzluk, hastalık, esaret gibi musibetler dua zamanıdır. Neticesi Allah’a ait olan bu işlerde duamızın kabulü değil, duanın kendisi esastır. O yüzden benim size bir teklifim var: Mağara hadisinde anlatılan üç kişinin yaptığı gibi Allah indinde makbule geçeceğine inandığımız amellerimizi vesile ederek buradan kurtulmak için dua edelim. Kabul keyfiyetini bilemeyiz, sahibimiz ya bizi buradan çıkarır ya da yıllarca dar mahbeslere hapsettiğimiz ruhlarımızı benlik mağaralarımızdan kurtarır, ne dersiniz?” dedi.

Birisi, “Riya olmaz mı hocam?” diye sordu sâfiyâne bir bakışla. Görmüş geçirmiş ihtiyar, “Böyle bir ortamda, alenen riya batağına saplanacak adam göremiyorum, müsterih ol!” dedi. Sonra ellerini açtı, onu görenler de ellerini semaya kaldırdılar. Rikkat bulutları başlarda tüllenmeye başlamıştı, hissiyat coşmuştu.

İhtiyar, “İhsan Hocam sen başla!” deyip söz verdi sağında oturana. İhsan Hoca utana sıkıla kaldırdı ellerini ve salât u selamlarla duaya başladı. Onun yaptığı hisli açılışı diğerleri gözyaşları içinde sürdürdü:

“Allah’ım, söyleyeceklerimiz hissiyatımızın ifadesi değilse, boyumuzdan büyük laflar edeceksek, senin lütfun olan güzellikleri nefislerimize mâl etmişsek dillerimizi bağla, söyletip de vebalimizi artırma. Gençliğimin en heyecanlı yıllarında karşıma çıkan iki yoldan hayırlısını senin inayetinle seçtim ve güzel insanlarla hem dem oldum. Bunu senin için yaptıysam, “Onlarla bir arada bulunanlar şakilerden, kaybedenlerden olmaz” sırrına beni mazhar eyle. Çıkmam hayırlıysa beni bu zindandan çıkar, arkadaşlarımın da huzurunda Sana arz edecekleri amellerini hakkımda ve hakkımızda şefaatçi eyle ya Rabbi!”

Hıçkırıkları boğazında düğümlenince yanında oturanın dizine dokundu, “Söz sende!” der gibiydi hâli. Diğeri devam etti ve sırayla hepsi söz aldı:

“Rabbim sen de biliyorsun, fakir talebeler olur olmaz yerlerde kalıp iffetleriyle imtihan olmasınlar diye yeri geldi, malı mülkü satıp kazandığımdan fazlasını senin yolunda infak ettim!

Rabbim sen biliyorsun, işten yorgun argın gelip evde dinlenmek yerine nefsimi yenip sohbete gittiğim günün gecesi, yol kenarında bekleyen kimsesiz bir kıza sahip çıktım. Gece vakti nereye gittiğini sorunca ağladı, harçlığını çıkarmak için bir yola gireceğini ve ilk olarak o akşam işe çıkacağını söyledi. Ona sahip çıktım, harçlığını temin edip onu güzel insanlarla kalabileceği emin bir yere teslim ettim.

Rabbim, kimsesiz diyarlarda bir okul açmak için aylarca didindim. Yüzüme bakan olmadı, aç kaldım; sen o uzak beldelerde sabrın tatlı meyveleriyle gönül dünyamı âbâd ettin.

Çocuğumun cenazesini evde bekletip sohbetime gittim ve senin anıldığın meclislerden uzak kalmadım.

Küfrün gemi azıya aldığı demlerde bir gence el uzatabilir miyim diye okul önlerinde bekledim, yeri geldi simit sattım.

Talebelerime sabrettim. Onlar geleceğin büyükleri deyip büyük küçük kusurlarına göz yumdum. Namaz kılmayan talebemi alıştırmak için onu teşvik ettim.

Rabbim, arkadaşlarımın alnı secdeden uzakken namazımı rahat kılamam deyip onların derdiyle dertlendim. Sen de biliyorsun, onlar için ağlayarak çok dua ettim. Senin inayetinle onlara namazı anlattım.

Fısk u fücur içinde kendilerini korumakta zorlanan talebelerime sahip çıkmak için çırpındım. Onlara Seni anlattım.

Fitne fesadın gemi azıya aldığı en bozuk ortamlarda Sana verdiğim sözü tuttum ve gözümü korudum.

Dalından kopup giden bir gülü bulmak için İzmir’in soğuk gecesinde sokak sokak dolaştım ve onu bulup kurda kuşa yem olmadan geri dönmeye ikna ettim.

Henüz çevremizde birkaç kişi varken bir kamyon dolusu deriyi taşıyıp yataklara düştüm.

Milletin hakaret ve alay dolu bakışlarına aldırmadan, el âlem çoluk çocuğuyla bayram yaparken çıkıp deri topladım.

Senin rızan için, insanlar doğru şeyler okusunlar diye onları duru bir su kaynağıyla tanıştırma niyetiyle kapı kapı dolaştım.

Arkadaşlarımı mala mal katma sevdasından vaz geçirip fakir talebeye burs vermeye ikna ettim. Benim verecek bir şeyim yoktu; ancak verenlerle bir arada olmayı şeref bildim. Onlar infak yolunda coşarken ben de bereket dualarıyla yanlarında hazır bulundum. Hissettiğim sekinenin, himmet edememenin hüznünü çok gerilerde bıraktığı makbul meclislerde yer aldım.

Bu insanlarla beraber oldum diye falakaya yatırıldım, altı ay namazlarımı oturarak kıldım. Yaralarımı senin ihsanın olan şeref madalyaları kabul ettim.

Allah’ım alnı secde görmemişlere duhâyı, evvâbini, teheccüdü öğrettim.

Bu güzel insanlar vesilesiyle Senin Habibini sevdim. Ashabını tanıdım. Bir sermayem varsa, herhalde onları çok sevmemdir.

Senin yolunda verecek servetim yoktu, devrin Enes bin Malik’i olsun diye evladımı bağışladım, onu genç yaşında hicrete gönderdim.

Ben ne diyeyim Rabbim, bu yolda Hacı Kemal’i, Mehmet Özyurt’u, Kurban Dede’yi, Halim Baba’yı, Kervancı’yı, Pekmezci’yi, Samsunlu Hocamı tanıdım. Senin öyle insanları yanlış yola saptırmayacağına hüsnü zannım tam oldu.”

Sonra herkes sustu, hıçkırıkları derinden bir âmin eşliğinde devam etti.

Zindan duvarları da duaya hasretti zaten. Onları dört duvar arasında da kollayıp gözeten Sahipleri, elbette bir hikmete binaen kendilerine Hira Sultanlığının eşiğinde bir dem lütfetmişti.

Öyle ya, eşikte beklemek, kapının Sahibinin lütfuna davetiyeydi.

Yâren meclislerinin ülfet ve safasına

Cenaze evlerinden feryatlar yükselirken

Şaşıyoruz âlemin ibretlik sefasına

Mahkemeler akîmdir, sukût etmiş hâkimler

Hesaplar havaledir, verâlar verâsına

Çilekeşler göçerken, dostlar fırsat bulamaz

Mezarların başında vazife îfâsına

Darp edilen garipler inlerken mazhar oldu

Şerde hayır gösteren şerbetin şifasına

Zahir ehli, ağıtlar yakıp dursun elemle

Mazlumlar vâsıl olsun vasfın irtifasına

Tuna destanlarına bugün eklensin Meriç

Şâhit olduk vefanın, adl’in ihtifâsına

Şehit kabirlerinde kardelenler açarken

Eller açılır bu dem merhamet semasına

Ümit soluklayanlar nevmitleri şâd eder

Mevlâ merhem bahşeder hastanın yarasına

Bir el uzanır elbet göklerin ötesinden

Set çeker merhametle, hükkâmın cefasına

Yanına ne çantasını ne battaniyesini almıştı. Onlarla birlikte hatıralarını da içeride bırakacaktı aslında, ama nasıl olacaktı?

Habersiz geldiğim gibi habersiz döneyim demişti, haliyle onu karşılamaya gelen olmayacaktı. Yolun karşısına geçerken düşünceliydi. Hemen bir taksi çevirip yerine yurduna dönmeyi düşünüyordu; ancak içinde bulunduğu yoğun düşünce atmosferi, onu bırakmıyordu âdeta. Kaldırıma çöküverdi dalgın bakışlarla.

İnsanoğlu kuş misaliydi. Bir orada bir burada… Daha az önce şu karşıdaki yaşlı binada hapisti. Şimdi ise hürriyet semalarında kanat çırpmaya namzet bir kuş gibi özgürdü. İşin aslı, içeri gireceğine de ihtimal vermemişti, dışarı çıkacağına da. Fakat dışarıdaydı işte, yeni bir hayatın eşiğindeydi. Yeni bir hayat diyordu; zira öyle sanıyordu ki hiçbir şey eskisi gibi olmayacaktı. Uzun zamandır içerideydi ve emindi ki dışarısı bıraktığı gibi değildi. Belki içeriden de beterdi.

Sahi bir zamanlar ne çok şey okumuştu içeridekilere dair… Atıf Hoca, Tahirü’l-Mevlevî, Esat Efendi, Bediüzzaman, Bekir Berk, Tahirî, Hüsrev, Sungur Ağabeyler ve daha kimler kimler… Duymanın başka, yaşamanın başka şey olduğunu ise içeride iliklerine kadar hissetmişti aylar boyunca.

İçerisi adamı kendi derdine yanmaya bırakmıyordu. Hele hassas ruhlar için bu, zorlardan zor bir haldi. Öyle hikâyeler dinlemiş, öyle hicranlara şahit olmuştu ki yeri gelmiş, kendini düşünmeye sıra gelmemişti.

Neler duymamış, neler görmemişti ki… Hani derler ya, “Şu duvarların dili olsa da konuşsa!” Duvarlar… Aylarca onlarla arkadaş olmuş, içini onlara dökmüştü sanki. Sağa döndüğünde onlar, sola baktığında onlar vardı.

Şimdi gözü karşısında dikilen yüksek duvarlarda, aklı da o duvarların ardında gördüğü alçak ruhlulardaydı. Bir de onların bağrında özgürlüğe hasret, boynu bükük güllerde…

Gerçekten de dile gelirler miydi acaba diye düşünürken canlı cansız her şeyin ötede şahitliğe namzet olduğunu hatırladı. Öyle ya eller, diller, uzuvlar insanın ettiklerine şahit olur da mahremiyetin remzi, sırların sadefi olan duvarlar dile gelmez miydi?

Gün geldi Bekke vadisinde yükseldi duvarlar Halil’in eliyle. Nice zaman şahit oldular çöller aşıp emre inkıyat edenlerin namazlarına ve telbiyelerine. Gün geldi tahammül faslı başladı bağrında mekân tutan putlardan dolayı.

Kenan’daki kuyunun duvarları, bağrındaki güzelin mazlumluğuna, kasrın duvarları namusuna, zindan duvarları masumluğuna şahitti ve ötede şehadet edecekti.

Zülkarneyn’in eliyle yükselen duvarlara nefis ve vicdan arasına ördüklerimiz eklendi zamanla. Biri hakikî, diğeri mecazîydi; değişmeyen şeyse her ikisinin ötelerde tahakkuk edecek şahitliğiydi.

Şairler ümit deyince Dâru’l-Erkam’ın, hüzün deyince Efendiler Efendisi’nin ötelere yürüdüğü hücre-i saadetin, ihanet deyince Roma sarayının, fetih deyince İstanbul’un duvarlarını mazmun edinse çok muydu?

Nasıl da dalıp gitmişti bu duvar faslına. Kalkıp gideyim diyecek oldu; ama bu sefer de yolla arasına duvarlar örüldü sanki. Mecali yoktu, düşünmeye devam etti; fakat ne zamana kadar bu yol kenarında çöküp kalabilirdi ki? Yolun başında beliren taksiyi durdurdu. Selam faslının ardından “Geçmiş olsun!” deyiverdi şoför. “Nasıl anladın?” diye sorunca, “Nasıl olacak, bu sokağa kimse uğramaz. Ya mahpussundur ya da mahpus yakını. Her hâlükârda geçmiş olsun” dedi adam. “Sağ olasın!” cümlesi dökülüverdi dudaklarından sessizce.

Yeni bir memlekete gitmiş gibi etrafı seyretmeye başladı. Sokaklar bu kadar yabancı gelir miydi insana geçici bir ayrılıktan sonra? Gerçi içeri girmeden kısa bir süre önce zaten yabancılaşmıştı millet birbirine. Bakkal Hamdi’nin, kendisini alıp götürdükleri günkü bakışları geldi aklına. Sanki düşmanına bakıyordu. Şahit olduğu bir sürü olaydan dolayı muhabbet arz eden koca adam; delilsiz-şahitsiz bir yığın düzmeceden dolayı nasıl da yabancılaşıvermişti.

Bunları düşününce gidesi gelmedi mahalleye. Arabanın yönünü sahile çevirtti. Az sonra Boğaz’ın kenarındaydı. Bir süre yürüdükten sonra denize nâzır küçük mescide düştü yolu. Cami cemaati bıraktığı yerdeydi. Etliye sütlüye karışmayan ihtiyarların arasından sıyrılıp çıktı mescitten.

Düşüne düşüne geceyi etmişti, insanlar ortalıktan iyice el-etek çekince, eve gitmeye karar verdi. Öyle ya, mahallede kime selam verse ters bir tepki alabilirdi. Aylardır insanların birilerini karalayıp ötekileştirerek onlardan vebalıdan kaçar gibi kaçtıklarını duyuyordu.

Omuzlarında ağır bir yük varmışçasına ilerledi karanlık sokaklarda. Sanki bir suçlu gibi sağı solu yoklama ihtiyacı hissediyordu. Vakit hayli ilerlemişti, binaya sessizce girdi ve evinin kapısını açtı. Kapı ile ışığın açılması arasında geçen kısacık zaman diliminde; karanlıkta bir elin, eline uzanacağını zannetti. Ne de olsa zorlu bir günde, korkulara gebe bir zeminde terk etmişti yuvasını. Allah’tan, eşi ve çocuklarını köye göndermişti de o günkü muameleye onlar şahit olmamışlardı.

Uzanıp ışığı yaktıktan sonra içeri girip girmemekte bir an tereddüt gösterdi. Fakat başka nereye gidebilirdi? Her ne kadar davetsiz misafirler ayakkabılarıyla her yanı batırmış olsalar da itiyadını terk etmeyip ayakkabılarını çıkardı. Evin hali haraptı. İlk iş olarak çay demledi, “Bir kendime geleyim” dedi. Bu arada odaları dolaştı. Gözü masasına ilişti. Son karaladığı şiir oracıkta duruyordu. Kâğıt, şiirin yanına çizdiği gül resmini ikiye bölecek şekilde yırtılmıştı. İki parçayı birleştirip şiiri tekrar okudu. Duvarlar arasından eşe yazılan bir şiirdi bu; fakat yaşanmış bir hayatın değil, el yordamıyla hasreti işleyen bir metindi. Onu götürdükleri gün masasında kalan bu şiirdeki duvar mazmunu, ne kadar ham kalmıştı bugün hapishanenin karşısında düşündüğü duvarlar karşısında.

Mevlana’yı andı, onun “Şimdi yeni şeyler söylemek lazım” sözünü mırıldandı. Yazsam mı yazmasam mı diye düşünürken kalemi eline aldığını fark etti. Kalem elindeydi artık, bırakmak olmazdı. Şevk dolu bir ruh haletiyle yerinden kalkıp çayını doldurdu. Parmakları ne kadar hamlamışsa geçen zaman zarfında, fikri de o kadar bilenmişti aslında. Aylardır hissiyat adına çok şey yaşamıştı. Öyle bir ortamda kalmıştı ki gerek kendi hissettikleri gerekse yanındakilerin hissiyatlarına şahitlik etmesi, onu yoğun bir duygu atmosferinde yoğurmuştu.

İşkencelerin roman sayfalarındaki nakillerden ibaret olmadığını, kendisi ve koğuş arkadaşları nöbetleşe yaşayarak öğrenmişti. Ağlayıp yazdı, yazıp ağladı. Gözyaşları yer yer kâğıda süzülüyordu. Zor şartlar altında, tarihî bir sürecin canlı şahidi olmuştu. Bu şehadeti, kalbin rikkatine delil olan hisli mısralara taşıyamayacaksa, böyle bir dönemde ne diye şiir yazacaktı?

Bu tahripten nasibi his sahasına münhasır kalmayıp bedeniyle, vaktiyle, ailesiyle ve yakınlarıyla da imtihan yaşayıp ağır bedeller ödemişti. Bu bir yılda eşinin ve küçük yavrusunun yaşadıkları ise işin bambaşka bir boyutuydu.

İyi ile kötünün mücadelesi deyip en baştan aldı işi, Asr-ı Saadet’ten misallerle süsledi mısralarını. Telmihler kuşağında sahabeye, tâbiîne, selef-i sâlihîne uğradı yolu. Ufku açıldıkça mekânı cem etti, bütün zindanları tek bir mekân gibi gördü hayalinde.

Kalkan sadece aradaki duvarlardı. Duvarlar, yine dışarıyla irtibattan men etti onu. Onlarda tevekkülü, hüznü, haksızlığı, hasreti, yarım kalmış işleri, tamama ermemiş arzuları, işkenceleri, iniltileri müşahede etti.

Zaman-mekân değişse de yaşananların genel itibarı ile ayniyete yakın bir misliyetle tekerrür ettiğini gördü. Koca mezhep imamlarını, Yıldırım Han’ı, hatırladı. Esaretin bedelini nasıl ödediklerini düşündü. Zamanı aştı; Kastamonu’da, Eskişehir’de, Denizli’de, Afyon’da gezindi. Kış soğuğunda camı kırılmış koğuşları, falaka altında inleyenleri, Zübeyir Ağabeyin feryatlarını ve bununla birlikte cesaretini andı. Her biri imtihan kasidesinde birer taç-beyit olmaya namzet sadâkat tablolarını sıraladı zihninde bir bir…

Bazı milletlerin, geçmişlerine ait destanları nasıl yaşattıklarını ve hâlâ onlara eklemeler yaptıklarını düşündü. Nihayet bugüne sürdü atını. Yaşadıkları ve duydukları da dünden bugüne süregelen bir başka destanın beyitleri arasında boy göstermeye namzetti.

Hiçbirini atlamaya kıyamazdı. Ne kadar uzun olursa olsun zikretmeliydi her birini. Bebeğiyle birlikte hapse girenleri, hastane kapısında polis tarafından beklenen anne adaylarını, ilacı verilmeyen hastaları, işkence edilenleri, hakarete maruz kalanları, bölünen aileleri, anne-babaya hasret çocukları, küfür ve iftiraları, fitne adına çevrilen değirmenleri, kapatılan eğitim müesseselerini ve hayır kurumlarını ve daha nicelerini…

Yazdı, yazdı ve “Bu destan burada bitmez” mısraıyla bitirdi şiirini.

Anlaşılan o ki daha gidecek çok yol ve yazılacak çok şey vardı…

Yaşananlar, Mehmet Akif gibi çevresine ümit aşılama gayretiyle çırpınan devasa insanları bile mecalsiz bırakmıştı. Medreseler çoktan verimliliklerini kaybetmiş, tekke ve zaviyeler çoğu itibarı ile mana âlemine kapılarını tamamen ya da kısmen kapamış, dinî hayatın içi boşaltılıp şekilcilik her yanda kendini hissettirir olmuştu. “Ahir zamanın garipleri” denebilecek az sayıda hamiyetperver “Kıyamet de kopsa ellerindeki bir fidanı dikme” şuuruyla dinlerini yaşamaya çalışıyorlardı; fakat onların hanelerini ısıtan üns esintileri çarşı pazara sirayet etmez olmuştu.

İşret hayatı ümmet içinde virüs gibi yayılırken gençlerin yüzü batıya dönmekteydi, muhafazakâr şehirlerde bile insanlarla mescitler arasına mesafeler girmişti. 19. yüzyılın sonuna gelindiğinde, ciddi anlamda ilerleme kaydettiğimiz tek sahanın musiki olduğu görülüyordu. Merhum Akif “Gitme ey yolcu beraber oturup ağlaşalım!” deyip dertdaş bulamazken ağlanacak halimize kendimiz gülüyor, fasıl geçiyorduk. Bu durum, hamiyetli Müslümanların sinesine bıçak gibi saplanıyordu.

Nebevî hüznü, Rahmet Peygamberinden (sallallahu aleyhi ve sellem) miras olarak alan dertli sineler kederle oturup kalkmış, hep hüzün soluklamışlardı. Ümmetin duçar olduğu dertleri düşünmekten kendi dertlerine sıra gelmemişti.

Bu umman sinelilerden biri de Erzurumlu Muhammed Lütfi Efendi, nam-ı diğer Alvar İmamı ya da Efe Hazretleri’ydi. 1866’da Pasinler’in Kındığ (Altınbaşak)köyünde dünyaya gelmiştir. Ulemadan Hüseyin Gedâî Hazretleri’nin oğludur. Çocukluk yıllarından itibaren ilim muhitlerinde ve büyüklerin meclislerinde yetişen Muhammed Lütfi Efendi, seferberlikten sonra yerleştiği Pasinler’in Alvar (Âlemvar) köyünde uzun süre kalmış ve bu süre zarfında namı dört bir yana yayıldığı için “Alvarlı” nispetiyle anılmıştır.

Küçük yaşlardan itibaren ruh dünyası Yunus Emre, Niyazi-i Mısrî, Fuzûlî, Hamza Nigârî gibi şairlerin beyitleriyle yoğrulan bu zatın kendisi de çok sayıda şiir içeren büyük bir dîvan sahibidir. Çok yönlü bir insan olan Muhammed Lütfi Efendi yeri geldiğinde mihrapta imam, kürsüde vaiz, medresede âlim, at üstünde alperen, tekkede mürşittir. Doksan senelik uzun ömrü, pek çok güzel misal içeren bu önemli şahsiyetin yâd edilmesi gereken en önemli vasıflarından biri, gönül ufkunun genişliğine delil gösterilebilecek olan hüznü ve derdidir.

O, dertli bir insandır. Yaşadığı devir vicdanlı insanların belini büken bir hüzün serencâmesidir ve “Melikin atiyyelerini ancak matiyyeleri taşır” hakikatince bu hüzün seli önce onun harmanına ateş salmış, önce onun bostanını savurup perişan etmiştir.

Gayr-ı iradi ağlamalarla göz açtığı dünya hayatını iradi gözyaşlarıyla tamamlayan bu hüzün kahramanı, kendisini görenlere ve duyanlara nice ibret tabloları sunan bereketli bir hayat yaşamıştı.

Bekâ yurduna karşı beslediği arzu, likaullah iştiyakı, Peygamber aşkı derken onu âh u enîne sevk edecek birçok sebep vardı; ancak kendi derdine yanmayan veya yaşadıklarından dolayı eli böğründe kalan çaresizlerin derdini çekmek de ona düşmüştü.

Dert besteleri onun şiirleri içinde çokça yer almıştı. Niyazi-i Mısrî’nin “Derman arardım derdime derdim bana derman imiş” mısraı onun kelam vadisinde “Derd-i derûnuma derman arardım, dediler ki derttir dermânın senin” şeklinde çağlar.

Sinesi dertle çarparken sevdiklerine de derdi salıklar. Onun, Rahman ile kul arasındaki muamelenin bir buudu olarak gördüğü dert, divanında şu ifadelerle yerini alır:

“Ezelden âdet-i Mevlâ dostuna,

Sevdiği kulunu mübtelâ eyler.

Alınca abdini kerem destine,

Onu bir derd ile ibtilâ eyler.”
Bir başka şiirinde,

“Sular gibi çağlasan,
Eyyub gibi ağlasan,
Ciğergâhı dağlasan,
Ahvâlini sormaz mı?” der ve bu hal, onu tanıyanlar tarafından hayatının her karesinde müşahede edilir.

Onun yaşadığı dönem, hassas ruhların belini büken hadiselerle doludur. İnsanlar harp ve göçlerle imtihan olmuşlar, fakirlik âdiyattan olmuş, nesiller maneviyata yabancı kalmışlardır. Kardeşi Vehbi Efendi’nin vefatı üzerine dudaklarından dökülen,

“Sefînem gark oldu dert deryasına,

Sahrâ-yı sînemi sel aldı gitti.

Hasret-keş olmuştur dil leylâsına,

Bülbül-teg zârımı el aldı gitti”  mısraları, onun ruh halinden izler taşıyordu. Ruhu, yaşlı gövdesinde ümmetin derdini taşıyan yorgun bir gemi misali, hüzün ve dert dalgalarıyla boğuşuyordu.

Harpte omuz omuza çarpıştığı akranlarının çocukları, torunları mescide uğramıyordu. Uğrayanlar da pek çoğu itibarı ile his yoksunuydu. Belalar def olsun diye bir gün namazdan çıkarken onları seyretmiş, keşke şunlar da bizden olsalardı, demişti. Evladı mescide gelmeyenler, onlara ev bark bırakmanın, devlet kapısında bir memuriyet bulmanın telaşı içindeydi. “Oğlumun sigortası yok” diye üzüldükleri kadar üzülmemişlerdi evlatları namaza kalkmadıkları için…

Bu ızdırap insanı, düşman çekilip gittikten sonra kurdun gövdeye girdiğini görüp inlemiş, bir yandan çevresindekilere ümit-bahş soluklar üflerken bir yandan kederini içine gömmüştü. Bir bayram günü halk şenlik yaparken yanına gelen talebesi onu secdede bulmuş, hıçkıra hıçkıra ağladığını görünce etkilenmişti. Kalktığında sakalından yaşlar süzüldüğünü gördü. “Böyle bir günde sizi ağlatan nedir?” diye sorduğunda aldığı cevap, neslin gidişatı hakkında duyduğu endişeyi izhar ediyordu: “Oğul, ben bu işin sonunu küfür görürüm!”

“Derdim derde dermandır;

Kabulüme fermandır” diyen ve vefat edeceği güne kadar gayretten geri kalmayan Efe Hazretleri, etrafındakilere şuur aşılamış, mefkûre ufkunu göstermişti. Dert soluklamış, insanlara dert aşılamış ve ektiği dert tohumları liyakatli sineler bulunca filizlenmiş ve sümbül vermişti.

Zihnimden bu düşünceler geçerken elim kapısının koluna gitti, yavaşça açıp selam verdim. Tam beklediğim gibiydi; dirseği masada, eli çenesinde, dalıp gitmişti bir kitaba.

Sessizce aldı selamımı. “Rahatsız etmeyeyim” diyecektim; ancak hem kendisini özlemiştim hem de masada duran porselen demliği işaret edip beni içeri buyur etti. Yanı başındaki tabureye geçip hatırını sordum.

“Hayırdır hocam, bu saatte ne yapıyorsunuz? Yine dalıp gitmişsiniz kitaplara!” dedim. “Yol hazırlığı…” diye cevap verdi ve tebessüm etti. Sezai Hoca’nın “yol hazırlığı” deyince neyi kast ettiğini hepimiz bilirdik. Demek ki yeni bir kitap yazacaktı.

Ne yazacağını merak ettim; fakat sormadım. Çayımı doldururken gözlüklerinin üzerinden bana bakıp sordu: “Sen tarihe meraklıydın değil mi? Şîrkûh’u bilir misin?”

Bu ismi duymuş gibiydim; ancak kim olduğunu bilmiyordum. Hocamın bu zat hakkında bir şeyler okuduğunu veya ona dair bir şeyler kaleme alacağını düşündüm ansızın. Bakışlarımı yakalamış ve sanki ne düşündüğümü anlamıştı. Göz göze geldiğimizde “Evet, bugünlerde onunla hem-hal oldum. Hakkında araştırma yapayım, onu tanıtayım dedim. Lakin hakkında fazla bir şey bulamadım. Bulduklarımın bir kısmı da Haçlı Seferleri vesilesiyle kaleme alınan hatıralardan ibaret.”

Hocam böyle deyince ben iyice meraklandım. Hocam anlatmaya başladı:

“Şîrkûh, şarkın Şevketli Sultanı Selahaddin’in amcası. Onun yetişmesinde önemli yeri olan insan. Babasının adı Şâdî, dedesininki Mervan. İsmi Esedüddin, yani dinin aslanı. Lakâbı Şîrkûh: Dağların Aslanı demek…

Aslen Kafkasya taraflarından bir Kürt köyünden. Erivan’daki Devin Kasabası’nın Hazbânî Kabilesi’ne mensup.

Bunlar 1130’da Şeddâdîler devrilince Bağdat’a, sonra Tikrit’e geçmişler. Orada devlet idaresinde yer almışlar. Necmeddin Eyub daha sonra babasının yerine Tikrit’in başına geçmiş. Gün gelmiş, o ve kardeşi Şîrkûh 1138’de Tikrit’ten ayrılmış.

O dönemde Zengi Atabeyliği var. Biliyorsun, Zengîler Oğuzlar’ın Afşar Boyu’ndan. Bunlar II. Haçlı Seferi’ni püskürtmüşler ve İslam dünyasını Haçlı istilasından korumuşlar. İşte Şîrkûh, ileride Necmeddin Eyub ile bu devletin en meşhur sultanı Nureddin Zengi’nin kumandanlarından olmuş. Necmeddin, Selahaddin Eyyubî’nin babası.”

Hocanın anlattıklarına göre zihnimde atılgan, kuvvetli bir cengâver silueti belirdi. Bunu ifade ettiğimde, o da başını sallayarak beni tasdik etti. Hâlâ anlatacakları vardı herhalde:

“1167’de Mısır’da iktidar kavgaları almış yürümüş. Bazı Mısırlılar Vezir Şâver’e karşı Nureddin Zengi’den yardım istemişler. Nureddin, bu yardım kuvvetinin başına Şîrkûh’u geçirmiş ve onu Mısır’a göndermiş.

Fatımîlerin ashab-ı kiram aleyhtarlığını kabullenemeyen Nureddin Zengi daha sonra, onlara karşı harp ilan etmeye karar vermiş; işte Şîrkûh bu harpte, Kahire üzerine yollanan ordunun komutanı.

Şîrkûh’u tehlike olarak gören Şâver, destek umarak Haçlılar’ın Mısır’da belli sayıda asker bulundurmalarına razı olmuş. Ancak Haçlılar, bu vesileyle Fâtımîler’in ne denli zayıf olduklarını öğrenmiş ve Mısır’a saldırmış.

Bu sefer iş tersine dönmüş, Şâver Nûreddin Zengî’den yardım istemiş. Nûreddin; Şîrkûh’un kumandasında bir ordu göndermiş. Şîrkûh’un kuvvetleri, önlerine çıkan birlikleri perişan edip Kahire’ye varmışlar. Şîrkûh, bu topraklara ikinci gelişinde yeğeni Selahaddin’i de yanına almış.

Bu durumda idari zaafa düşen Şâver, Şîrkûh ve Selahaddin’e tuzak kurup onları öldürmek istemiş. Selahaddin bu suikast hazırlıkları hakkında Fâtımî sultanını bilgilendirmiş, durumun ciddiyeti anlaşılınca Şâver idam edilmiş ve yerine Şîrkûh vezir olarak tayin edilmiş. Selahaddin de amcasına idarede yardımcı oluyormuş.

Lakin Şîrkûh’un Mısır günleri uzun sürmemiş. Şaibeli bir ölümle ötelere yürümüş (22 Şubat 1169). Bir sürek avı esnasında Fatımîler tarafından zehirlendiği iddia edilmişse de olayın üstü kapanmış.

O vefat edince yerine Selahaddin getirilmiş ve onun bu topraklarda vezirlikten sultanlığa uzanan yolculuğu başlamış.

Fikirlerine değer verdiğim bir insan, günün birinde ‘Sahabenin isimsizlerini çok severim’ demişti. Onların her biri velayet semasının yıldızlarıyken; gül devrini görmeden yitip giden isimsizler de ayrı bir ufku temsil etmekteydiler. Onların sancağını yerde bırakmayan nice isimsiz kahraman da İslam tarihi boyunca gittikleri yerlerde aşk u şevk ve temsille kanatlanmışlardı yeni ufuklara. Şîrkûh da bunlardan biriydi.“Siraconus”namıyla adını anıp hakkında üç-beş satır malumat veren Latince kitaplar tozlu raflarda beklesin dursun; onun umduğu Latin methiyeleri değil, amel defterindeki sadaka-i cariyelerdir.”

Hocam bir süre düşüncelere dalıp devam etti:

“Edebiyatta bir eser ya da şahsın ehemmiyetini vurgulamak için kullanılan bir üslup vardır. ‘Şunu yapsa yeter, şu olsa başkasına ihtiyaç yok’ gibi ifadelerle meselelerin ehemmiyetine vurgu yapılır. İbn-i Meşîş Hazretleri hakkında, ‘Hasan Şâzelî gibi bir insanı yetiştirmesi yeter;’ Bediüzzaman hakkında ‘Sadece Yirmi Beşinci Söz’ü yazması yeterdi’ denilmiştir.

İşte tarihte sadece nam bırakıp sessiz sedasız beka yurduna göçen Şîrkûh’un da belki en büyük fazileti; Mısır’ı yeniden Sünni yörüngeye oturtan çalışmaların başlamasına vesile olması ve İslam âleminin yüz akı Selahaddin’i vâris olarak bırakmasıdır.

Aslında bu vesileyle Selahaddin Eyyubi’ye ‘Şarkın şevketli sultanı’ olma kapısını aralayan da sebepler dairesinde, amcası Şîrkûh’tu. Onu sefere davet edip ‘Sana ihtiyacım var’ dediğinde genç Selahaddin tahsile devam etmek üzere mazeret bildirmiş, bunun üzerine Şîrkûh ağabeyi Eyub’a başvurup onu ikna etmesini istemişti. Babası Eyub ona, ‘Bu kadar okuduğun yeter, şimdi amel zamanı!’ deyip onu cepheye göndermişti.

Selahaddin; Şîrkûh’un Nureddin adına fethettiği Mısır’da, amcasının temsilcisi olarak hüküm sürmüştü. Selahaddin’i tanıdıkça daha çok seven ahali nezdinde o, Fatımî sultanından daha fazla sevilir olmuştu. Karargâhını kuvvetlendirirken ahaliye ihsanda bulundu, zamanla halkın Şafiî mezhebi doğrultusunda ibadet etmesine zemin hazırladı. Eğitim ve îmâr çalışmalarına başladı, medreseler açtırdı ve hastaneler yaptırdı. Âlimleri, ehl-i sünnet itikadının halka anlatılması için teşvik etti, hapishaneleri medreseye çevirdi, Mâverâünnehir ve Horasan’dan ehl-i sünnet âlimleri getirtti. Talebelerin iskân ve iaşeleriyle meşgul oldu. Ezher’deki Şiî tahakkümünü kaldırdı. Sonra Mısır’a dönerek yeni medreseler açtırdı ve talebelerin ehl-i sünnet itikadı üzere yetişmesine büyük gayret gösterdi. Bunları yaparken de Kudüs’ün Haçlılar’dan geri alınmasına zemin hazırladı.”

“Bu kadar önemli mi gerçekten?” diye sordum. Hocamın kürsüden hitap eder gibi heyecanla konuşması beni etkilemişti.

“Ezher’in ıslahı deyip geçme,” dedi. “Bugün İslami ilimlere ait önemli kaynakların pek çoğu Şîrkûh’un müstakim insanlara kazandırdığı bu kadim şehirde telif edilmiştir. Yavuz Selim’in etrafından dolanarak şehre girdiği Mukattam Dağı’nın lakabı bir zamanlar Cebel-i Evliya ve Cebel-i Sâlihîn’di. Şehirdeki ilmî faaliyetlerin haddi hesabı yoktu.

Bugün kimileri Mısır’a gider. Bunların bir kısmı dînî ilimlerle iştigal eder, ama Nil Civarında konakladıkları yüksek otel odalarının Karâfe’ye, Mukattam’a baktığını bilmezler. O mevkilerde İmam Şâfii’nin, İbn-i Hacer Askalânî’nin, İzz bin Abdiselam’ın, Celâleddin Süyûtî’nin, İbrahim Gülşenî’nin yattığından habersizdirler.

Şîrkûh ve halefi Selahaddin vesilesiyle Kahire, Hazreti Hüseyin’in makamı başında ağlamayı din telakki etmek yerine 1000 senelik kadim Sünni geleneğin kalesi haline gelmiştir.

Bu hakikati akademik âlemin kuru idraki açısından değil, İslam ruhunun selameti açısından temaşa edersen bu zâtın nasıl bir sadaka-i câriye bırakıp öteye yürüdüğünü göreceksin.”

Hocam konuşurken gözüm masanın üzerindeki ansiklopedinin açık sayfasına ilişti: Şîrkûh Dağları, diyordu. Hocama bunu sorunca, “İran’ın Yezd şehri civarındaki Şîrkûh Dağları” dedi ve devam etti : “Bu zat ile alakası var mı bilmem; fakat o dağ gibi adam devrilip giderken tarihe adını altın harflerle yazdırmış.

Büyük ihtimalle Haçlı Seferleri münasebetiyle bu topraklara gelen Surlu Vilyam, 1163’te kaleme aldığı hatıralarında Şîrkûh’tan bahseder. Onu maharetli, enerjik, savaşçı, hırslı ve tecrübeli bir asker olarak tanıtır. Onun zengin ve cömert, tâbîleri tarafından sevilen biri olduğunu anlatır. Şîrkûh heybetli değildi ancak cesur ve atılgandı. Meşhur olduğunda yaşı ilerlemişti. Orta sınıf bir ailedendi. Mütevazı idi. Yükselmek onu şımartmadı. Zorluklara dayanıklı bir adamdı…

Hâsıl-ı kelam, Şîrkûh’un şehadet abdesti, Mısır’daki istikâmet namazının mukaddimesi olmuştu.”

Hoca, sözlerini bitirince iç geçirdi: “Allah rahmet etsin. Bizim dünyamızda ne insanlar yetişmiş. Cenâb-ı Hak, bazılarına bir günde bir senelik işler gördürmüş.”

Çaylar da sözler de bitmişti. Müsaade isteyip ayrılırken onu başı dumanlı bir dağ gibi geride bıraktığımı hissettim. Bana insanları sadece yaptıklarıyla değil, vesile olduklarıyla da değerlendirmek gerektiğini öğretmişti.

Şîrkûh… Rabbim, vesile olduğu güzellikleri kabrinde ve ötede karşısına çıkarsın.

Kur’ân-ı Kerim, hicret diyarı Medine-i Münevvere ahalisini “Ensar” sıfatıyla tebcil etmişti. Ayetlerde Ensar’a açıktan ve dolaylı yoldan övgüde bulunulmuştu:

“İman edip hicret edenler, Allah yolunda cihad edenlerle onlara kucak açıp yardım eden Ensar var ya, işte gerçek müminler bunlardır. Bunlara bir mağfiret, pek değerli bir nasip vardır “ (Enfal Sûresi, 8/74).

Ensar Olmak Ne Demekti?           

Ensar, Arapçada ”yardım edenler, yardımcılar” demektir. Bu kelime hicretten sonra bir toplumun kimliği olarak terimleşmişti. Allah’ın dinine, Resûlünün davasına yardım etmeleri yanında; kelimenin ek anlamı, Medine’ye gelen Muhacirlere sahip çıkmalarına dayanmaktaydı.

Allah Resûlü (sallallahu aleyhi ve sellem) ve ashabını Mekke’den şehirlerine davet ederlerken; ev ve bahçelerini onlarla bölüşmeyi, dönüşü olmayan bir yola girerek onlara düşmanlık besleyenlerle karşı karşıya kalmayı göze almışlardı. Çok kısa sürede öyle mesafe kat etmişlerdi ki sanki on üç yıllık Mekke döneminde Efendimizin (sallallahu aleyhi ve sellem) yanında yer almışçasına işe sahip çıkmışlardı.

Bedir öncesi ashabıyla istişare eden Allah Resûlüne (sallallahu aleyhi ve sellem) hitaben “Bize zulmet denizine gir de, girelim. Yürüt bizi Allah’ın bereketiyle!” diyen Sa’d ibn-i Muaz, Ensar’ın efendisiydi. Bedir’de Kureyşlilerle vuruşmak üzere öne çıkan ilk üç kişi de İslam’a her şeyleriyle sahip çıkan Ensar’dan olmuştu. Bedir şehitlerinin çoğu da onlardandı. Uhud rüzgârıyla köylerindeki yetmiş evden cenaze çıkması, Ensar’ı yolundan döndürmemişti.

Kardeşlikte Ufuk Nokta: Ensar-Muhacir Kardeşliği                 

Birinci ve İkinci Akabe biatlarından sonra Müslüman olan Medineliler, Ensar bahçesinin ilk gülleriydi. Bu bahçenin bülbülü de bir müddet sonra Sevr Sultanlığı’ndan Kuba’ya doğru yol alacak; Ensar’ın estirdiği bayram havasında kutlu beldeye teşrif edecekti.

Ensar, daha ilk safhada Ensarlığını göstermiş, muhafız alayı oluşturarak, Kuba’da güvenlik endişesiyle iki hafta bekleyen Gönüller Sultanı’nın (sallallahu aleyhi ve sellem) şehre girmesini sağlamışlardı.

Hicretten beş ay sonra Allah Resûlü (sallallahu aleyhi ve sellem) Ensar ve Muhacirlerden kırk beşer kişilik bir grubu toplamış, onları cemaat huzurunda ikişer ikişer kardeş ilan etmişti.Meselenin Ensar-Muhacir kardeşliği şeklinde ele alınması, müminler için kıyamete kadar sürecek bir uygulamanın da temelini oluşturuyordu. Bu vesileyle 45 aileden 185 kişi kardeş ilan edilmişti.

Hâlid ibn-i Zeyd (Ebâ Eyyub el-Ensârî) O’na (sallallahu aleyhi ve sellem) evini açmış ve diğerleri de onu takip ederek Muhacirlerle evlerini paylaşmışlardı. Ensar’daki bu alicenaplığı yerinde değerlendiren Allah Resûlü (sallallahu aleyhi ve sellem) Aşere-i Mübeşşere’den Said ibn-i Zeyd’i Râfi ibn-i Mâlik’le, Selmân-ı Fârisî’yi Ebû Derdâ ile kardeş ilan etmişti.

Hatta bu kardeşlik uygulaması öyle önem arz etmişti ki Ensar ve Muhacirler, birbirlerine mirasçı tayin edilmişler (Enfal Sûresi, 8/72), bu durum Bedir sonrasında başka bir ayetle nesh edilene kadar devam etmişti. (Enfal Sûresi, 8/75).

Fidanlar Meyveye Durdu

Ensar-Muhacir kardeşliği (muâhât), İslâm toplumunda bütünleşmenin gerçekleştirilmesinde ve o günkü sosyal, kültürel ve ekonomik problemlerin çözümünde büyük kolaylıklar sağlamıştı. Bu uygulama; yurtlarından ve yuvalarından ayrı düşen Muhacirlerin garipliğini, mahzunluğunu gidererek Medine’ye ve Medinelilere ısınmalarını kolaylaştırmıştı.    Onlara maddî destek imkânları araştırılırken bunun mânevî bir kardeşlikle desteklenmesi ve yardım görmelerinden doğabilecek psikolojik ezikliğe fırsat verilmemesi de ayrı bir güzellikti.

O zamana kadar yaşadıkları ağır şartlarda tecrübe kazanan Muhacirlerin Ensar’a mürşid, Ensar’ın da onlara bir nevi öğrenci kılınarak eğitici bir hareketin başlatılması, ashab arasında karakter benzerliğinin belirginleştirilmesi ve her iki zümrenin ortak bir paydada buluşarak birlikte hareket etmelerini sağlamıştı.

Îsâr-İstiğna Yarışı               

Misafirlerine çok yakınlık gösteren Medineliler onlarla bütün mallarını bölüşmek istemişlerse de Muhacirler bunu kabul etmemişti. Ensar’ın îsar duygusuyla Muhacirlerin istiğnâ yönü, bir yarışa vesile oluyordu. Sözgelimi Abdurrahman ibn-i Avf, kendisine malının yarısını teklif eden kardeşine hayır duada bulunmuş, “Bana bir ip ver de pazarın yerini göster” demişti.

Bir defasında Ensar ile Muhacir, hurma mahsulünü paylaşacakları zaman, Ensar’dan bazıları alt tarafına hurma dalları döşedikleri yığını fazla göstermiş, Muhacirler malın asıl sahibi olan Ensar’ın daha fazla almaya layık olduklarını düşünerek farkında olmadan daha küçük görünen kıymetli hisseyi almışlardı.

Bir defasında da Muhacirler karşılıksız bir şey almayı kabul etmedikeri için onlara saygı duyan Ensar, kardeşlerini minnet altında bırakmamak için “Onlar da bahçeleri sulasınlar” demişlerdi. Oysa bağ-bahçe işlerinden anlayanlar Mekkeliler değil, Medinelilerdi.

Sonuçta Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem), mülkiyeti Ensar’da kalmak üzere Muhacirlerin emekleri karşılığında ürüne ortak olabileceklerini bildirmiş, böylece birlikte çalışılıp elde edilen kazanç paylaşılmıştır. Muhacirlerin borç alarak bunu daha sonra ödemek istemelerine karşılık Ensar’ın yardım etme arzusu, kendi yoksulluklarını unutup Muhacir kardeşlerinin ihtiyacını gidermeyi (îsâr) ön plana alacak kadar artmıştı (Haşr Sûresi,59/9).

Resûl-i Ekrem (sallallahu aleyhi ve sellem), Bahreyn arazisini ayırıp dağıtmak üzere önce Ensar’ı topladığında onlar hisselerinden feragat ederek şöyle demişlerdi: “Ey Allah’ın Resûlü! Muhacir kardeşlerimize bunun bir mislini vermedikçe bize bir şey verme!” Onlar, benzeri bir duruşu Benî Nadr ganimetleri paylaştırılırken de ortaya koymuşlardı.

Ensar’ın muâhât çerçevesinde Muhacirlere karşı yardımları, destek ve feragatleri Müslümanların Medine’nin iktisadî hayatında söz sahibi olmasına da vesile olmuştur. Muhacirler kanalıyla kurulan Müslüman çarşısında İslâm’ın ticarî hayata getirdiği değerler uygulanmış, bunun sonucunda Yahudilerin Ensar üzerindeki iktisadî tesirleri azalmıştır.

Hazreti Ömer ile İtbân İbn-i Mâlik misalinde görüleceği üzere kardeşlerden bazıları, Resûlullah’ı nöbetleşe takip ederek gündüz öğrendiklerini akşam işinden dönen kardeşlerine aktarıyorlardı. Böylece muâhâtınboyutları manevi ve ilmî sahalara da uzanıyordu. Muâhât çerçevesinde Asr-ı saâdet’te görülen hayır ve güzelliklerin daha sonraki asırlarda da Müslümanlar için örnek teşkil ettiği söylenebilir.

          Ümmetin Ensar Muhabbeti

Ashab-ı Kiram Efendilerimizin (radıyallahu anhum) hepsi bizler için azizdir. Bir defasında, ganimet dağıtımında başkaları gözetildi diye gençlerin serzenişte bulunması üzerine Ensar’ı toplayan Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem), “Size ben yetmez miyim?” iltifatıyla onları bir kere daha tebcil etmişti. Fetihten sonra vefalı dostlarını terk etmeyip çok sevdiği Mekke’ye dönmeyerek hayatının sonuna kadar Ensar beldesinde kalmıştı.

Ebû Heysem el-Teyyihânî ve küçük oğlu Ebû Talha, Sa’d ibn-i Muâz ve niceleri de Ensar’dan kalan yâd-ı cemiller olarak ayrı bir ufku temsil etmişlerdi.

Onlar bu ümmete yurdundan ayrılanlara Ensar olmayı öğretip dünyadan göçmüşler belki de kıyamete kadar devam edecek olan Ensarlık anlayışı, hayra yol açtıkları için amel defterlerinin açık kalmasına vesile olmuştu.

Hicretin fazileti müsellem olmakla birlikte Ensarlık da ayrı bir güzelliği temsil etmiş, başta muhaceretle yetinmeyen Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem) olmak üzere İslam tarihinde pekçok insan bu vasıfla vasıflanmıştı.

Onlar kendi beldelerini misafirleriyle paylaşmışlar, İbn-i Selûl’ün “Aslandınız, bunların elinde kuzu oldunuz” fitnesine aldırış etmemişlerdi.

Kutsal topraklara ayak bastıktan sonra Efendimizin köyünü ziyaret etmemeyi vefasızlık sayan hassas ruhlar, Medine sokaklarında O’nun ve ashabının hatıralarını kollarken Ebâ Eyyub el-Ensârî’nin evinde misafir kaldığı mekânı, Hazreti Ebubekir’e biat edilen Benî Saîd sakîfesini, bugün mescidinin altı kubbeli ana kapısının yerine rastlayan Ebu Talha’nın bahçesini ve daha birçok mekânı ibretle gezerken kitaplara esir olan değil, yaşanmış bir dinin izlerini sürerler. Bu izler arasında Ensar’ın hatıraları da ayrı bir lezzet alınarak dinlenilir.

Muhacirken Ensar Olmak

Efendimizin (sallallahu aleyhi ve sellem) nazarında Ensar’ın fazileti öyle büyüktü ki bir defasında onları tebcil ederken “Muhacir olmasaydım, Ensar olurdum” buyurmuştu. Cenab-ı Hak, hicretten kısa süre sonra Muhacirlerin bir kısmına Ensar olmayı da nasip etmiş, elde avuçta bir şey kalmadan yeni bir beldeye gelen Muhacirler çalışıp çabalayıp kendi ayakları üzerinde durmaya başlar başlamaz imkânlarını Ensar kardeşleri gibi hayır yolunda kullanmışlardı.

Medine-i Münevvere, yüzyıllar boyunca ateşe koşan pervaneler gibi bu topraklara can atan peygamber aşıklarının uğrağı olmuştur. Hayatının geri kalan faslını kutlu beldede tamamlayıp Efendimizin (sallallahu aleyhi ve sellem) şefaat vaat ettiği Bakî kabristanı ehliyle birlikte haşri beklemek için can atan niceleri, buralara kadar gelmişlerdi.

Bu vesileyle Efendimize (sallallahu aleyhi ve sellem) komşu olmaya mücâveret, O’na (sallallahu aleyhi ve sellem) komşu olanlara da mücâvir denmişti. Mücâveret de ümmet içinde önemli bir kavram olmuş, bu mazhariyete nail olanlara, Efendimizin (sallallahu aleyhi ve sellem) misafirleri nazarıyla bakılmıştı.

İslam tarihi boyunca çok farklı milletlerden mücavirler, Medine havasını solumuş, ömürlerini sâlih bir dairede tamamlamışlardır. Yirminci yüzyılda bu halkanın Anadolu’da en çok bilinenleri Ali Ulvi Efendi, Ramazanoğlu Mahmud Sâmi Efendi, Mustafa Necati Efendi, Minnetullah Efendi, Hacı Hüsnü Efendi, Zekeriya Buhârî Hazretleri ve Mihr Ali Efendi’dir. Bunlardan Mimar Ömer Kirazoğlu Beyefendi’ye Kuba Mescidi’ni yeniden inşa etmek nasip olmuştur.

Ne var ki mücavir olmak üzere Medine-i Münevvere’ye gelip de Ensar’ın kapısını çalanlar onlardan pek çoğunu burada bulamamıştı. Onlar, Ensarlık şerefini Muhacirlikle taçlandırmak üzere başka beldelere gitmişler ve orada da Allah (celle celaluhu) onlara başka Ensarlar lütfedecekti. Onların haliyle hallenen pek çok mücavire Cenâb-ı Hak, Muhacirken zamanla Ensar olmayı da nasip etmiş¸ bu insanlar kutsal topraklara gelenlerle yakından ilgilenmişlerdi.

Parası olanın imdadına fakiri yetiştiren Mevlâ, nerede Muhacir varsa onun yardımına koşup Ensar olmak üzere bahtiyar kulları istihdam etmişti. Fatih’in Balkanlar’a açılmasıyla o beldelere giden Evlâd-ı Fâtihân, kendilerine sine açan ahalinin yakın alâkasıyla karşılaşmıştı.

Akif’e ve Mustafa Sabri Efendi’ye Mısır’da, Abdurreşid İbrahim’e Japonya’da, Hamîdullah Hoca’ya Paris’te Ensarlar nasip eden Allah; Bediüzzaman’a; Kosturma’da Tatarları, Kastamonu’da Çaycı Emin’i, Emirdağ’da Mehmet Ceylan’ı yetiştirerek “Muhacirlerin” daralan sinelerine ferahlık lütfetmişti.

Son dönemde ise dünyanın farklı coğrafyalarına hicret eden eğitim gönüllülerine sîne açan o kadar “Ensar” çıktı ki hikâyeleri ciltlere, güzellikleri kelimelere sığmaz desek mübalağa etmiş olmayız.

Sonuç Olarak

Asr-ı saadete, kıyamete kadar görülecek bütün güzellikleri bağrında saklamakla birlikte, En Güzel’in (sallallahu aleyhi ve sellem) teşrifiyle şereflendiği için asr-ı saadet denmişti.

Ensar’ın faziletleri ve Ensar-Muhacir kardeşliği siyer âlimleri tarafından bütün ayrıntılarıyla ele alınmıştır. Bu yazıda nazara verilmek istenen bunlardan ziyade bu kardeşlik meselesinin hayata taşınmasıdır. Günümüzde de Muhacirlik pâyesine ulaşıp güzel niyetlerle farklı beldelerde yeni hayatlar kurmaya çalışanlar bulunmaktadır. Geçmişten günümüze kadar yaşanan sürece baktığımızda birilerine hicreti nasip eden Allah, onları Ensar’la da teyit edecektir.

“İslâm’da birinci dereceyi kazanan Muhacirler ve Ensar ile onlara güzelce tâbi olanlar yok mu? Allah onlardan razı, onlar da Allah’tan râzı oldular”  (Tevbe Sûresi, 9/100) ayetiyle Ensar’ı Muhacirlerin yanı başında anarak yücelten Allah (celle celaluhu), günümüz müminlerine de Muhacirlerin Ensar’ı olmak üzere hayırlı kapılar açmıştır. Darda kalanlara kimi iş, kimi aş verirken kimi de hicretin ilk günlerinde olduğu gibi evini açmıştır. İçlere inşirah salan bir başka örnekse gözünü “fî dînillâhi efvâcâ” ufkunadikmişçesine güzellikleri izleyen farklı dünyaların insanlarının, “Bizim birden fazla evimiz var, birini buralara göçenlere verelim” demeleridir.

Bir defasında Ensar’ın ikramı karşısında memnuniyetini ifade eden Efendimiz (sallallahu aleyhi ve sellem),  “Yâ Sa’d, yetmedi mi bunca verdiğiniz!” diyerek iltifat etmiş; Hazreti Sa’d da Efendimize (sallallahu aleyhi ve sellem), “Sizin bizden aldıklarınız, bizim için yanımızda kalanlardan daha sevimlidir” demiş ve onun, kıyamete kadar müminlerin kulağına küpe olacak bu sözleri tarihin levhalarına altın harflerle yazılmıştı.

Hicret edenlere, Ensar olabilenlere ne mutlu!

KAYNAKLAR

TDV İslam Ansiklopedisi, “Muhâat” maddesi.

Hatıralar, Üstat Ali Ulvi Kurucu, İstanbul: Kaynak Yayınları, 2016.

Bilindiği kadarıyla onların bu topraklara ilk gelişleri dokuzuncu yüzyılda gerçekleşmiştir. Cesaretleri ve savaşlardaki maharetleri sebebiyle Abbasi ordusunda istihdam edilmek üzere bu topraklara getirilen Türkler, bin yıllık bir sürecin temellerini atmıştır.

Devlet hizmetinde gösterdikleri fedakârlıkların karşılığı olarak kölelikten hürriyete adım atan bazı Türkler, zamanla devlet kademelerinde yükselmiş; tarihin en eski medeniyetlerinden birine beşiklik eden Mısır’da ya devletler kurmuşlar veya devlet yönetiminde önemli hizmetlerde bulunmuşlardır. Tolunoğulları, Akşitler, Eyyubîler, Memlûkler, Osmanlılar ve Kavalalı Hanedanı yoluyla yirminci yüzyıl ortalarına kadar Mısır’da etkili olmuşlar; kız alıp verme yoluyla iki millet arasında kalıcı bağlar kurmuşlardır.

Bununla birlikte ilim ve irfan dünyamızın birçok önemli simasının yolu da muvakkaten bu kadim topraklara uğramıştır. 14. asır Türk edebiyatının önemli isimlerinden Erzurumlu Kadı Darîr uzun süre Kahire’de, Memlûk sarayında bulunmuştur. Antepli Aynî, İbrahim Gülşenî, Niyazi Mısrî, Süleyman Çelebi, Kâtip Çelebi de bu konuda örnek gösterilebilecek isimlerdendir.

Edebiyatımız’da Mısır

Evliya Çelebi, Seyahatnamesi’nde Mısır’a geniş yer ayırmış; gerek divan gerekse halk edebiyatımızdaki çok sayıda şiirde, Mısır ve ona dair mazmunlar sıklıkla işlenmiştir. Bunlar arasında en önemlileri Nil Nehri, Hz. Yusuf ve Züleyha hikayesi, Hazreti Yusuf’un zindandan saraya uzanan macerası sayılabilir. Bir atasözünde”Sev seni seveni, hâk ile yeksân ise; sevme seni sevmeyeni, Mısır’a sultân ise” denir.

Konyalı Aşık Şem’î de hac yolculuğu münasebetiyle geldiği bu toprakları daha sonra divanında yâd etmiştir:

Mısr’ı ihyâ eylemiş evlâd-ı mahbûb-u Hudâ

Nûr-i ayn-ı Mustafâ ibn-i Aliyyu’l-Murtazâ

Beyt-i evvel ravza-i pâk-i şehîd-i Kerbelâ

Ömrün ifnâ eyledin gelmez huzurunda gınâ

Âsitân-ı Haseneyn eylen ziyâret evvelâ

Bâhusus oldur şefâat hâzin-i rûz-i cezâ

…

Yahya Kemal ve Mehmet Akif’in, bu topraklardaki izlenimlerini anlattıkları şiirleri, eserlerinde yer almaktadır.

Kahire, İstanbul ve Balkanlarla birlikte divan edebiyatı muhitlerimiz arasında sayılabilecek belli başlı beldelerden biridir. Hayatını burada sürdüren Türk şairler yanında Türkçe öğrenip bu dille şiirler yazanlar da olmuştur. Çerkez bir babanın sarayda yetişen kızı olan Ayşe Teymûrî Hanım’ın müstakil bir Türkçe divanı vardır.

Mısır: Yolların Kesiştiği Yer

Özellikle Osmanlı döneminde aydınlarımızın Mısır’a gelişleri; devlet görevi, hac yolculukları veya Ezher Üniversitesi’nde okuma amacıyla gerçekleşmiştir. Fâtımîler zamanında kurulan Ezher-i Şerîf neredeyse bin yıldır bütün İslam âleminde haklı bir şöhrete sahiptir. Günümüzde de bu üniversitede Türkiye’den gelen çok sayıda öğrenci okumaktadır. Yirminci yüzyılın ilk yarısından itibaren Türkler arasında burada tahsil görmenin tekrar cazip hale gelmesinde Mustafa Runyun, Ali Ulvi Efendi, Ali Yakub Efendi, Yunus Kaya gibi şahsiyetlerin de etkisi olmuştur. Konyalı âlim Hacı Veyiszâde Mustafa Efendi, bu topraklar için “Âlemin fihristesi” tabirini kullanmıştır.

Son Osmanlı şeyhülislamı Mustafa Sabri Efendi ile yardımcıları Zâhid el-Kevserî ve Yozgatlı İhsan Efendi de uzun yıllar Kahire’de yaşamıştır. Bu zâtların kabirleri, Ezher civarındaki eski Memlûk mezarlığındadır. Osmanlı hanedanının bazı üyeleri de hayatlarının bir kısmını burada geçirmiştir.

Milli şairimiz Mehmet Akif Ersoy hayatının son demlerinde Kahire’de yaşamış, Hilvan muhitinde oturduğu sıralarda Kahire Üniversitesi’nde Türk dili dersleri vermiştir. Onun dersleri, bugün Mısır’daki pek çok üniversitede faaliyet göstermekte olan Türkoloji bölümlerinin ilk nüvesi mesabesindedir. Daha sonra arkadaşı İhsan Efendi’nin oğlu Ekmeleddin İhsanoğlu tarafından Aynuşşems Üniversitesi bünyesinde kurulan kürsü ise bu alandaki ilk sistemli adımdır. Bugün Mısır’da Kahire, Aynuşşems, İskenderiye ve diğer üniversitelerde binlerce öğrenci, Türk dilini öğrenmektedir. Başta Kahire ve İskenderiye olmak üzere Mısır’ın farklı şehirlerinde Türkler Arapça, Mısırlılar da Türklerin işletmekte olduğu dil merkezlerinde Türkçe öğrenmektedirler.

Mısır tarihinin son bin yıllık dilimine baktığımızda Türk Memlûk Devleti, Çerkez Memlûk Devleti, Osmanlılar ve onların zamanında idareyi ele alan Kavalalı Hanedanının bu coğrafyada derin izler bıraktığı görülür. Bu izler kendilerini dil, tarih, sanat ve kültür sahalarında hissettirmektedir. Bugün Mısır halk kültürü, ülke içinde yöreden yöreye farklılıklar gösterse de Anadolu halk kültürüyle şaşırtıcı derecede ortak unsurlar içermektedir. Müzik, mutfak kültürü, bâtıl inançlar, kılık kıyafet gibi kültür hayatının alt başlıklarına dair müşterek hususlar, ayrı ve geniş bir çalışmanın konusu olabilir.

Kan Bağı

Kız alıp verme yoluyla kurulan akrabalıklar ise kalıcı bağların en önemli yönünü oluşturmaktadır. Biraz derine inildiğinde karşımıza Türkiye’deki Mısırlılar ve Mısır’daki Türkler kavramları çıkmaktadır.

İki millet arasında kurulan akrabalıkların ilk örnekleri, Osmanlı’dan çok öncelere dayanmaktadır. Bugün Türklerle yakından veya uzaktan akrabalığı bulunan milyonlarca Mısırlı olduğu söylenmekte, bu akrabalıkların ancak yarısının Osmanlı’nın bu topraklara gelmesinden sonra tesis edildiği ifade edilmektedir. Söz gelimi Erzurum, Kıbrıs, Trabzon ve İstanbul’da yaşayıp Mısır geçmişi bulunan çok sayıda Türk vatandaşı vardır. Bununla birlikte başta Mustafa Sabri Efendi, Kavalalı Mehmet Ali Paşa ve diğer Osmanlı ileri gelenlerinin torunları olmak üzere pek çok Türk, bölge insanıyla kaynaşmıştır.

Mısır’da yirminci yüzyılın meşhur kârîlerinden Şeyh Muhammed Rif’at aslen Diyarbakırlı bir ailedendir. Kahire, İskenderiye, Beni Suveyf ve diğer şehirlerde Türk asıllı veya Türklerle akrabalığı olan çok sayıda kimse bulunmakta ve bunların bir kısmı neseplerini yedi nesil öteye kadar sayabilmektedirler. Saydıkları isimler arasında Harputli, Aga Turkî gibi Anadolu’dan izler taşıyan nispetler yer almaktadır.

Subaşı, Şahin, Şerbetli, Demirtaş, Çelebi, Teymur(î), Turkî gibi soy isimleri yanında Lazoğli, Araboğli (Urfa) gibi nispetlerin varlığı da bilinmektedir.

Günümüz Kahire’sinde Zukâku’l-Ekrâd (Kürtler Sokağı), Muhattat Demirtaş (Demirtaş Durağı), Mescid Şerbetli, Meydan Lazoğli, Şari’ Lazoğli(Lazoğli Caddesi), Şari’ Mer’âşî (Maraşlı Caddesi) gibi mekân isimleri de Anadolu’dan esintiler taşımaktadır.

Son dönem Osmanlı kültür hayatında önemli bir yere sahip olan Bulak Matbaası, temelleri Kavalalı Mehmet Ali Paşa tarafından atılan ve irfan hayatımıza çok sayıda eser kazandıran önemli bir merkezdir. Bu matbaa, Kahire’nin Bulak semtindedir.

Yöredeki Türk mimarisine ait belli başlı eserler Tolunoğlu Ahmet Camii, Kayıtbay Camii, Kayıtbay Kalesi, Silahtar Süleyman Ağa Camii, Sebilküttaplar, Mehmed Ali Paşa Camii, Mevlevîhâne, Bektâşi Tekkesi ve Ezher bünyesindeki Revakul-etrak’tır. Bunun mukabilinde Türkiye’de de Tantavi geçidi, Mısır Çarşısı, Hidiv Kasrı, Fulya Kasrı gibi mekanlarla Kölemenoğulları, Mısıroğlu gibi soyadları örnek olarak gösterilebilir.

Arapça ve Türkçe

Arapçanın Türkçeye etkisi bilinen bir gerçektir. Özellikle Kıpçak ve Oğuz (Osmanlı) Türkleri aracılığıyla farklı coğrafyalarda Arapça konuşan pek çok milletin diline, çok sayıda Türkçe sözcük taşınmıştır. Bu kelime, deyim ve tamlamalar ülkeden ülkeye farklılık gösterebilir. Türkçe ifadeler fasih Arapçada değil, mahalli Arapçada kullanılmaktadır. Söz gelimi 1956’ya kadar bu toprakların bir parçası olan Sudan’da, Arapçanın Dâriciye şivesi, Mısır’da ise halk arasında Ammiyye kullanılmaktadır. Bu şivelerde bazı Türkçe kelimeler, gerek müstakil olarak, gerekse atasözü ve deyimlerin içinde hâlen varlığını sürdürmektedir. Anadolu’daki beddualardan “Evin yıkılsın!” tabiri, Mısır’da karşılığını “İhrib beytek!” deyişiyle bire bir bulmaktadır. Parayla ilgili olarak kullanılan “yastık altı” deyimi Mısır’da “tahte’l-balâta (fayansın altında) olarak kullanılmaktadır. Yine Mısır’da sabırsız ve çabuk parlayan insanlara “İnde ırk Turkî” denmekte, bu deyiş yakın anlamlı tercümesiyle “Sende Türk kanı mı var, sen Türk ırkından mısın?” gibi karşılıklar bulmaktadır.

Bugün Türkçede kullanılmakta olan deyimlerden “şapa oturmak” Kızıldeniz’le, “ Sağır sultan duydu” kulakları ağır işiten bir Memlûk emiriyle, “Dimyat’a pirince giderken” de hâlâ pirinciyle meşhur olan Dimyat şehriyle ilgilidir. Bu konunun ayrı bir boyutu ise Türk ve Mısır halkının kullandığı birçok atasözü ve deyimin aynen örtüşmesi veya çok yakın anlamda olmasıdır. Bizde “Yerin kulağı vardır” denirken Mısır’da “Duvarın kulağı vardır” ifadesi kullanılır. Anadolu’da kedi dokuz canlı iken Mısır’da yedi canlıdır. İş işten geçtiğinde kullandığımız “Ba’de harâbi’l-Basra”, burada “Ba’de harâbi’l-Malta” şeklinde telaffuz edilir. Mısır’da hazır sofra üzerine davetsiz gelen kişiye “Kaynanan seviyor” denir.

Bir Taş da Bizden

Her biri bir kitaba ya da akademik çalışmaya kaynaklık edebilecek bu noktaların, iki medeniyet arasındaki köprünün taşları olduğu unutulmamalı; geçmişten alınan miras müspet yönde kullanılıp iki toplum arasındaki bağların kuvvetlendirilmesi adına değerlendirilmelidir. Bu konuda devlet kuruluşlarına ve her iki kültürle ilgilenen aydınlara büyük görevler düşmektedir.