<?xml version="1.0" encoding="UTF-8"?><rss version="2.0"
	xmlns:content="http://purl.org/rss/1.0/modules/content/"
	xmlns:wfw="http://wellformedweb.org/CommentAPI/"
	xmlns:dc="http://purl.org/dc/elements/1.1/"
	xmlns:atom="http://www.w3.org/2005/Atom"
	xmlns:sy="http://purl.org/rss/1.0/modules/syndication/"
	xmlns:slash="http://purl.org/rss/1.0/modules/slash/"
	>

<channel>
	<title>Prof. Dr. Ömer Pamuk &#8211; Çağlayan Dergisi</title>
	<atom:link href="https://caglayandergisi.com/yazar/prof-dr-omer-pamuk/feed/" rel="self" type="application/rss+xml" />
	<link>https://caglayandergisi.com</link>
	<description>Aylık İlim ve Kültür Dergisi</description>
	<lastBuildDate>Sun, 01 Mar 2026 15:16:48 +0000</lastBuildDate>
	<language>tr</language>
	<sy:updatePeriod>
	hourly	</sy:updatePeriod>
	<sy:updateFrequency>
	1	</sy:updateFrequency>
	<generator>https://wordpress.org/?v=7.1.4</generator>

<image>
	<url>https://caglayandergisi.com/wp-content/uploads/2017/03/16x16Mavi-1.png</url>
	<title>Prof. Dr. Ömer Pamuk &#8211; Çağlayan Dergisi</title>
	<link>https://caglayandergisi.com</link>
	<width>32</width>
	<height>32</height>
</image> 
	<item>
		<title>Zor Dönemlerde İlim, Eğitim ve Tıp</title>
		<link>https://caglayandergisi.com/2026/03/01/zor-donemlerde-ilim-egitim-ve-tip/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Çağlayan Dergisi]]></dc:creator>
		<pubDate>Sun, 01 Mar 2026 15:08:48 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Tıp]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://caglayandergisi.com/?p=318311</guid>

					<description><![CDATA[Osmanlı’da 17. yüzyıldan itibaren bilim ve teknolojide gözlenen yavaşlama, tıp alanında da kendini göstermişti. 19. yüzyıla gelindiğinde tıp eğitimi bakımından durum pek iç açıcı değildi. Batı’da asırlarca eserleri ders kitabı olarak okutulan İbn-i Sînâ’lar ve onların ekolünü temsil eden hekimler gitmiş; Fatih ve Kanûnî iktidarlarında parlak dönemlerini yaşayan tıp medreseleri fonksiyonlarını kaybetmiş, hatta bir kısmı [&#8230;]]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p style="font-weight: 400;">Osmanlı’da 17. yüzyıldan itibaren bilim ve teknolojide gözlenen yavaşlama, tıp alanında da kendini göstermişti. 19. yüzyıla gelindiğinde tıp eğitimi bakımından durum pek iç açıcı değildi. Batı’da asırlarca eserleri ders kitabı olarak okutulan İbn-i Sînâ’lar ve onların ekolünü temsil eden hekimler gitmiş; Fatih ve Kanûnî iktidarlarında parlak dönemlerini yaşayan tıp medreseleri fonksiyonlarını kaybetmiş, hatta bir kısmı kapanmıştı. Tıp eğitimindeki bu kesinti sebebiyle Batı’daki gelişmeleri takip edecek iyi yetişmiş hekim sayısı yok denecek kadar azalmıştı. Sahte hekimler ortaya çıkmış ve bunlar sadece insan sağlığını tehlikeye atmakla kalmamış hatta ölümlere bile yol açmışlardı. Birçok ferman ve kanunlar çıkarılmasına rağmen sahte doktorluğun önü alınamıyordu.<sup>1</sup> Bu dönemde hekimbaşı Mustafa Behcet Efendi’nin gayreti ve Sultan II. Mahmut’un da tasdiki ile 14 Mart 1827’de Şehzadebaşı’ndaki Tulumbacıbaşı Konağı’nda Osmanlı’daki ilk Batılı anlamdaki tıp mektebi <em>“Tıbhâne-i Âmire ve Cerrahhâne-i Âmire”</em> kuruldu.<sup>2</sup></p>
<p style="font-weight: 400;">Yeni kurulan Tıbbiyede yabancı hocalar da ders veriyorlardı. Batılılarla tıp alanındaki karşılıklı temaslar 1853-1856 yılları arasındaki Kırım Savaşı sırasında İngiliz ve Fransız doktorların İstanbul’a gelmesiyle daha ileri bir seviyeye yükseldi. Bu dönemde savaşta karşılaşılan zor vakaların tedavisi ile ilgili, İngiliz ve Fransız doktorlarla vaka toplantıları yapılmaya başlandı. Ayrıca, ilk tıp cemiyeti de bu yıllarda kurulmuştur.<sup>2</sup> Diğer önemli bir gelişme ise savaş yıllarında İstanbul Selimiye Kışlası’nda yaralı askerlerin bakımı için hizmet veren Florence Nightingale’in çabalarıdır. Nightingale, Selimiye kışlasında yaralı asker bakımında, özellikle hijyen kurallarına uyulması ile ölüm oranlarının belirgin bir biçimde azaldığını göstermiştir. İstanbul’da kazandığı bu tecrübeyle Nightingale, 1860 yılında Londra’da ilk modern hemşirelik okulunu kurdu.<sup>3</sup></p>
<ol start="3">
<li style="font-weight: 400;">Dünya Savaşı’yla Osmanlı’da tıp eğitiminde bir kırılma noktası ve yeni bir kesinti yaşandı. Savaş başladığında Darülfünun Tıp Fakültesinin askerî <em>(Tıbbiye-i Şâhâne)</em> ve sivil <em>(Tıbbiye-i Mülkiye)</em> talebeleri Haydarpaşa’da aynı binada eğitim görüyorlardı.<sup>4</sup> 1914 Ağustos’unda seferberlik ilanıyla, tıp öğrencilerinin hepsi ordulara sevk edildi. 1915 yılında Tıbbiye tatil edilerek 1894 ve sonrasında doğanlar direkt birliklere gönderilirken, 3., 4. ve 5. sınıf öğrencilerle Şam Tıbbiyesi, eczacılık ve dişçilik öğrencileri Beykoz, Çanakkale, Beylerbeyi ve Yeşilköy gibi farklı hastanelere dağıtılmıştı. Tıbbiyeden askere alınan askerî veya sivil son sınıf öğrencileri zabit vekili, 3. ve 4. sınıf öğrencileri başçavuş muavini, 1. ve 2. sınıf öğrencileri ise çavuş rütbesiyle subay adayı olmuşlardı.<sup>5</sup></li>
</ol>
<p style="font-weight: 400;">Savaşla birlikte Tıbbiye bir harp hastanesine dönüştürülmüş ve öğrencilerin çoğu cephelere, talimgâhlara sevk edildikleri için stajlar iptal edilmişti. Hocaların ve öğrencilerin askere alınmasıyla 1915’te eğitim hiç başlamamış; fakülte kapalı kalmış ve <em>mecrûhin (yaralılar) hastanesi</em> hâline gelmişti. Çanakkale Savaşı sonrasında bir yıllık mecburi ayrılığın ardından 4 Mart 1916’da yeniden eğitime başlanmıştı. Sağ kalan öğrencilerin bir bölümü okullarına dönmüş ancak büyük bir bölümü maalesef cephelerde kalmıştı. Bu yüzden yeni talebelere ihtiyaç vardı. Ancak 1900 doğumlular da askere alınıp talimgâhlara sevk edildiğinden üniversite çağında çok az genç insan kalmıştı.<sup>5,6</sup> Bu zorluğu aşmak için Tıp Fakültesine girişte aranan lise mezunu olma şartı Bakanlar Kurulu kararıyla kaldırılmış ve eğitime ara vermeden devam edilmesi kararı alınmıştı.<sup>6 </sup>İngiliz işgali sırasında Tıbbiye öğrencileri, 14 Mart 1919’da Tıbbiye binasının kuleleri arasına Türk bayrağı asarak işgale karşı tepkilerini ortaya koydular; bu anlamlı duruş, ilerleyen yıllarda 14 Mart’ın Tıp Bayramı olarak benimsenmesine zemin hazırladı.<sup>7</sup></p>
<p style="font-weight: 400;">Bazı kaynaklarda, bütün öğrencilerin cephede şehit olması sebebiyle Tıbbiyenin 1921 yılında mezun veremediği ifade edilir.<sup>8</sup> Mazhar Osman tarafından yayımlanan bir çalışmada, Osmanlı ordusunda 1914-1917 yılları arasında 215 sağlık subayının şehit olduğu bildirilmektedir. Diğer bir kaynakta ise cephelerde sağlık hizmeti veren 765 tıp öğrencisinden 346’sının şehit düştüğü belirtilmektedir.<sup>9</sup> Tıp tarihi araştırmalarına göre, hekimlerin I. Dünya Savaşı’ndaki ölüm sebeplerinin büyük ölçüde bulaşıcı hastalıklar, bilhassa tifüs olduğu; savaş esnasında ölümün ise daha nadir vuku bulduğu kaydedilmiştir.<sup>10</sup></p>
<p style="font-weight: 400;">Çanakkale Savaşı ile ilgili resmi kayıtlarda 8 doktorun şehit olduğu belirtilirken maalesef cepheye gittikleri bilinen Tıbbiye öğrencileri için herhangi bir kayıt bulunmamaktadır. Bazı araştırmacılar ise bütün öğrencilerin şehit olmasının mümkün olmadığını, 1921’de bile bazı mezunların olduğunu ifade ederler.<sup>9</sup> Bunlara göre mezun verilmeyen yıl 1921 değil, 1915’tir. Neticede Tıbbiye 1921’de bazı mezunlar vermiş olabilir, ancak inkâr edilemeyecek bir gerçek, öğrencilerin çoğunun savaş şartlarında, cephede veya hastalık sebebiyle kaybedilmiş olduğudur. Bu durumun tesirleri sonraki yıllarda kendini göstermiştir. 1923 yılında bütün ülkede sadece 554 hekim, 60 eczacı, 130 hemşire, 560 sağlık memuru ve 136 ebe bulunmaktadır. Hekim başına düşen nüfus yaklaşık 30.000 civarındadır. Bu dönemde sahte hekimler yeniden türemiş, kanunlarla bunun önü alınmaya çalışılmış ve yeni tıp fakülteleri kurulmuştur. Bütün bunlara rağmen 1940’ta hekim sayısı ancak 1500’e ulaşabilmiştir.<sup>11</sup></p>
<p style="font-weight: 400;">Muhterem Fethullah Gülen Hocaefendi, Tevbe sûresi 122. âyetiyle alâkalı kendisine yöneltilen bir soru üzerine öncelikle Çanakkale savaşına katılan talebeleri, ülkenin yok olma tehlikesi karşısında cepheye koşmalarını ve yaptıkları fedakarlığın büyüklüğünü anlatıp, kadir kıymetlerini takdir ediyor. Ancak sonrasında bu durumun ileriki yıllarda büyük bir boşluk oluşturduğunu ifade ediyor. Âyet-i kerimede, <em>“Müminlerin hepsinin birden sefere çıkmaları uygun değildir. Öyleyse her topluluktan büyük kısmı cihada koşarken, birtakım da dinde derinleşip sağlam bilgi sahibi olmak için çalışmalı ve cihada çıkanlar dönüp geldiklerinde kötülüklerden sakınmaları ümidiyle- onları inzâr edip uyarmalıdırlar ki, aksi hâlde muhtemel tehlikelerden korunmuş olsunlar.”</em> buyrulmaktadır. Hocaefendi, âyeti yorumlarken, din eğitimi dışında, bu yaklaşımın diğer ilim dalları için de geçerli olduğunu vurgulayarak şöyle devam ediyor: <em>“Müminler cihad ederken dahi arkada bir zümre kalmalı ve dini öğrenmelidir ki diğerleri dönünce de onlara dini öğretsinler. Cihad farz-ı ayn olduğu zaman bile, sizin ilim ve kültür yuvalarınızın kapıları sonuna kadar açık olmalıdır. Eğer her tarafı düşmanın sardığı o devrede, ilim irfan yuvaları kapatılır ve herkes cepheye gönderilirse maddî mücahede kazanılsa bile ilim ve kültür adına çok şey kaybedilmiş olur. Onun için İslâm, böyle fevkalâde durumlarda bile, bir kısım insanların cepheye gitmeyip ilim ve kültür adına çalışma yapmalarını emretmektedir.”</em><sup>12</sup></p>
<p style="font-weight: 400;">Zorlu dönemlerde ilmî araştırmalara devam etmenin diğer bir boyutu ise tarihî tecrübelerdir. Savaş yıllarında insanlık genellikle daha önce hiç düşünülmeyen yenilikler ortaya koymuş, yeni keşiflerin temeli atılmıştır. Son yüzyılı düşündüğümüzde savaşın gidişatını değiştiren atom bombası, radar teknolojisi, jet motorları, roketler gibi ilmî keşiflerin savaş yıllarında ortaya çıktığını görürüz. Savaş teknolojisi yanında antibiyotik kullanımının yaygınlaşması, kan ve kan ürünleri naklindeki ilerlemeler, bilgisayar bilimlerinin temellerinin atılması gibi gelişmeler hep II. Dünya Savaşı yıllarında olmuş ve bu keşifler savaş sonrası dönemdeki ilmî, teknolojik gelişmelerin de yönünü tayin etmiştir.<sup>13</sup> Bu durumda, ayrılan kaynakların artması yanında motivasyon, muztar kalma hâlinin insanın mevcut potansiyelini zorlaması ve ilhamlara açık hâle getirmesinin de rolü olduğunu söyleyebiliriz.</p>
<p style="font-weight: 400;">Milletlerin tarihinde ilim, kültür alanında gözlenen aksama ve kesintiler, hangi sebebe bağlı olursa olsun, tesirleri yıllarca devam eden menfi neticeler ortaya çıkarır. Zor dönemlerde, kriz anlarında iyi planlamalar yapılıp her alanda ilim ve eğitim faaliyetlerine mümkün olduğunca devam edilmesi milletler ve kendini insanlığa adamış hareketler için zaruridir.</p>
<h1>Kaynaklar</h1>
<ol>
<li>Topçu, İ. (2019): Osmanlı İmparatorluğunda İlk Bilimsel Tıp Cemiyetleri. Düzce Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü Dergisi; 9 (Özel sayı), 132-140.</li>
<li>https://tip.marmara.edu.tr/fakulte/tarihce</li>
<li><a href="https://tr.wikipedia.org/wiki/Florence_Nightingale">https://tr.wikipedia.org/wiki/Florence_Nightingale</a></li>
<li>Hatemi, H. (2001): Türk Tıp Tarihinin Aşamaları. Tıp Tarihi Araştırmaları. Sayı 10, s. 11-20.</li>
<li>Ünver, S. (1951): Birinci Cihan Harbinde Tıp Fakültesi. Modern Tedavi Mecmuası, s. 70-74.</li>
<li>Özbay, K. (1976): Türk Asker Hekimliği Tarihi ve Asker Hastaneleri. Cilt II. İstanbul Yörük Basımevi, s. 120-123.</li>
<li>Tiryaki, T. (2008): 14 Mart Tıp Bayramı. Türkiye Çocuk Hastalıkları Dergisi. Cilt 2, Sayı 3.</li>
<li>Kuday, C, Özlen, F. (2003): A medical class lost at Gallipoli. J. Clin. Neurosci.;10: 37-39.</li>
<li>Özlen, F. (2023): 1915 Çanakkale Savaşında Şehit Düşen Tıbbiye Sınıfı Miti. Osmanlı Bilimi Araştırmaları, Cilt 24, s. 611-625.</li>
<li>Erkoç, Ş., Kazancıgil, A. (2001): Osmanlı Ordusunda I. Dünya Savaşında 3 Teşrinisani 1330-3 Nisan 1333 Tarihleri Arasında (1914-1917) Şehit Olan Sağlık Subaylarının Listesi. Tıp Tarihi Araştırmaları, cilt 10. s. 72-88.</li>
<li>Akdur, R. (2008): Cumhuriyetten Günümüze Türkiye’de Sağlık. 12. Ulusal Halk Sağlığı Kongresi Kitabı, Ankara, s. 45-71.</li>
<li><a href="https://fgulen.com/tr/ses-ve-video-tr/bamteli/fethullah-gulen-ilim-talebesi-ve-maiset-derdi">https://fgulen.com/tr/ses-ve-video-tr/bamteli/fethullah-gulen-ilim-talebesi-ve-maiset-derdi</a></li>
<li>https://www.nationalww2museum.org/war/articles/scientific-and-technological-advances-wor<a href="https://www.nationalww2museum.org/war/articles/scientific-and-technological-advances-world-war-ii">ld-war-ii</a></li>
</ol>
<p style="font-weight: 400;">
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>“O” ve Ses</title>
		<link>https://caglayandergisi.com/2025/12/01/o-ve-ses/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Çağlayan Dergisi]]></dc:creator>
		<pubDate>Mon, 01 Dec 2025 05:46:58 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Bilim]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://caglayandergisi.com/?p=318047</guid>

					<description><![CDATA[Kalabalık bir toplantıda, iki kişinin konuşurken kullandığı birkaç Türkçe kelime hemen dikkatimi çekti. Herkesin İngilizce konuştuğu gürültülü ortamda tanıdık kelimeler nasıl kulağıma ulaşmış ve gayr-i ihtiyari ilgimi çekmişti? Aklıma Bediüzzaman hazretlerinin yazdığı “Hüve Nüktesi” geldi: Üstad Hazretleri, Lâ ilâhe illâ hu ve Kul-huvellahu’daki “Hüve” (Hu) lafzının telaffuzuyla hava sayfasında hayalî, fikrî bir seyahat yapıyor.1 Bilindiği [&#8230;]]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p style="font-weight: 400;">Kalabalık bir toplantıda, iki kişinin konuşurken kullandığı birkaç Türkçe kelime hemen dikkatimi çekti. Herkesin İngilizce konuştuğu gürültülü ortamda tanıdık kelimeler nasıl kulağıma ulaşmış ve gayr-i ihtiyari ilgimi çekmişti? Aklıma Bediüzzaman hazretlerinin yazdığı <em>“Hüve Nüktesi”</em> geldi: Üstad Hazretleri<em>, Lâ ilâhe illâ hu</em> ve <em>Kul-huvellahu</em>’daki “Hüve” (<em>Hu</em>) lafzının telaffuzuyla hava sayfasında hayalî, fikrî bir seyahat yapıyor.<sup>1</sup> Bilindiği üzere <em>Hüve</em> zamiri Arapçada<em>‘O’</em> demek olup yukarıdaki âyet ve ezkârda Cenâb-ı Hakk’ı ifade ediyor. Hüve’nin anahtar olmasıyla yapılan bu seyahatte havanın zerrelerinin Hüve sesini karıştırmayarak, intizamını bozmadan, şaşırmadan, hiç zaaf göstermeden adeta küçücük lisan ve diller gibi birbirlerine söyleyerek mükemmel bir şekilde naklettiklerini ifade eder. Bu seyahat esnasında Hüve’nin lafzında, havasında, bu sesin naklinde bir tevhid delili olduğunu vurgulayarak, Hüve lafzını Kur’an’ın, ehl-i zikrin niçin bu kadar çok tekrar ettiklerini ilme’l-yakîn anladığını ifade eder.</p>
<p style="font-weight: 400;">Hüve Nüktesi’nde seslerin havada yayılması anlatılırken, öncelikle eğer bu olay tabiata, tesadüfe, sebeplere havale edilirse, hafif bir nefesle oluşan Hüve kelimesinin nakledilmesi için bile havanın basit bir atomunda bütün dünyadaki iletişim imkânları, radyo, telefon, internet vs. gibi sistemleri bilen, her dili anlayan adeta bir ilâh gibi kabiliyet, ilim ve kudret olduğunu farz etmek gerektiği dile getiriliyor. Ancak havanın atomlarının Cenab-ı Hakk’ın emrindeki askerler gibi olduğunu düşünürsek, o zaman O’nun izni, kuvveti ve O’na dayanması ile bir anda şimşek süratinde Hüve’nin telaffuzu, havanın bu sesi nakletmesinin kolaylıkla gerçekleşebileceği ifade ediliyor.</p>
<p style="font-weight: 400;">Burada vurgulanması gereken diğer bir husus, hava zerrelerinin bu sesleri yayarken sesin özelliklerini kaybetmeden, adeta kişiye özel bir şekilde yayılmasını sağlaması. Yani bu atomlar adeta vazifelerinde o kadar mükemmel ki, o sesin özelliğinden siz kimin konuştuğunu, sesin öfke, sevgi, şefkat veya hiddet ifade ettiğini anlayabiliyorsunuz. Bediüzzaman Hazretleri bu mekanizmayı anlatırken radyodan dinlediği Kur’an’ı örnek vererek, mesela <em>Elhamdülillah</em>gibi bir kelimeyi, hiç değiştirmeden okuyucunun şivesini, ses tonunu hiç bozmadan kulağımıza kadar getiren bir avuç hava zerrelerinin, eğer Cenab-ı Hakka verilmezse bütün hafızların şivelerini, ses özelliklerini bilecek bir ilim sahibi olmaları gerektiğini dile getirir.<sup>2</sup></p>
<p style="font-weight: 400;">Seslerin havanın atomlarıyla mükemmel nakledilmesinin yanında önemli bir husus, insana hemcinsleriyle iletişim kurabilecek, konuşma kabiliyeti verilmesidir. Ses, insanın gırtlak kısmında yer alan ses tellerinde üretilir. Ses kutusu olarak da isimlendirilen gırtlaktaki küçük kaslar ve akciğerlerden dışarıya itilen havanın oluşturduğu basınçla tıpkı bir kemanın telleri gibi gerilmiş ses telleri açılıp kapanarak, titreşirler ve ses dalgaları oluştururlar. Sesin perdesi ve diğer özellikleri, ses tellerinin gerginliği, uzunluğu, kalınlığı, kütlesi ve esnekliğine bağlı olan titreşim frekansı ile otomatik bir sistemle kontrol edilir. İnsanın ruh hâlini, üzüntü veya sevinç gibi durumlarını ses telleri beyinden gelen sinyallerle aynen yansıtır. Sesin şiddeti ise yutakta oluşan basınç ve ses telinin genliğine bağlıdır. Üretilen ses daha sonra yutak, ağız, burun boşluğu, kafa kemikleri ve kemik boşluklarından ilave olan tınılarla daha da renklendirilir, filtrelenir ve parmak izi gibi şahsa ait ses meydana getirilir.</p>
<p style="font-weight: 400;">Aslında mekanik dalgalar hâlinde titreşimle ortaya çıkan ses, havadaki gazlara ait moleküllerin birbirine çarpışması ve enerji aktarımı şeklinde yayılır. Sıvı ve katılar havadan daha yoğun ve molekülleri birbirine çok yakın olduğu için bu ortamlarda ses daha hızlı yayılır. Sesin havadaki hızı, 20 °C’de, 343 m/s iken, suda 1500 m/s, çelikte ise 5000 m/s’ye çıkar.<sup>3</sup></p>
<p style="font-weight: 400;">Hüve nüktesiyle anlatılan sesin naklinin diğer tamamlayıcı unsuru insanın sesleri algılaması ve işitmesidir. Allah (celle celâluhu) hayvanlarda ve insanda çok farklı yapılarda işitme cihazları yaratmasaydı, seslerin yayılmasının bir mânâsı olmayacaktı. İnsanlar, birçok hayvandan farklı olarak ancak 20-20.000 hertz arası frekanstaki sesleri duyabiliyor. Öncelikle kulak kepçesi, sesi toplayarak dış kulak yoluna iletir. Kulak zarı bir davulun gerilmiş zarı gibi çalışarak gelen ses dalgaları ile titreşir ve titreşimleri orta kulağa iletir. Orta kulaktaki küçük kemikçikler (çekiç, örs ve üzengi) birbirine manivela şeklinde ve mükemmel bir açıyla eklemlenmiş olup, zardan gelen zayıf titreşimleri yükseltir ve iç kulaktaki <em>koklea</em>nın oval penceresine iletir. İç kulaktaki koklea, salyangoz şeklinde, içi sıvı dolu spiral bir yapıdır. Oval penceredeki titreşimler, <em>koklea</em>daki sıvıda basınç dalgaları oluşturur. Bu sıvıdaki titreşimler, iç kulağın salyangoz şekline benzeyen kısmındaki, mükemmel bir transformatör gibi çalıştırılan birkaç milimetrelik Corti organı adı verilen yapının üzerindeki duyu hücrelerini uyarır ve burada sesin mekanik titreşimi elektrokimyevî sinyaller olarak sinir uyarılarına dönüştürülür. Bu sinyaller hızla beyne ulaştığında ses olarak algılanır. Beynin şakak (temporal) bölgesine yerleştirilmiş işitme merkezinde, sesin perdesi, şiddeti ve konumu çözümlenerek algılanır.<sup>4-5</sup></p>
<p style="font-weight: 400;">Bildiğimiz gibi gökkuşağı, beyaz ışığın su damlaları gibi ayrıştırıcı bir ortama girmesi sonucu oluşuyor ve ışığın temel bileşenlerini görülür hâle getiriyor. Aslında ses dalgaları için de çok bilinmese de aynı durum söz konusu, çünkü ses dalgaları farklı yönlerde ve farklı frekanslarda titreşimlerden oluşur. Bu ses dalgalarının ışık tayfları gibi spektral bileşenlerine ayrışması ancak belirli ortamlarda oluşur. Son yıllarda değişik araştırmalar sesin de ışığın gökkuşağında olduğu gibi bileşenlerine ayrıştırmaya çalışılmış ve ilerlemeler kaydedilmiştir.<sup>6</sup> İnsan işitme sistemi ise kulak kepçesinden başlayarak sesleri perde, şiddet ve tınısına göre, adeta bir prizmada renklerin ayrıldığı gibi ayrıştırarak tanımaktadır. Böylece seslere bir mânâ verilir; tanıdık bir ses mi yabancı mı olduğu anlaşılır. Bunun yanında insan beyin-işitme sistemi sesi çok iyi lokalize edebilme kabiliyetine sahip kılınmış olup bu konuda baykuşlara rakip olabilecek özelliklerinden bahsedilebilir.</p>
<p style="font-weight: 400;">Beynimizin son araştırmalarla ortaya çıkarılan önemli bir özelliği de konuşma ile şarkı-müzik seslerinin beynin farklı bölgelerinde farklı işlemlere tabi tutuluyor olmasıdır.<sup>7</sup> Beynimizin Kur’an, zikir gibi sesli uyarılara nasıl cevap verdiği konusunda elimizde yeterince ilmî veri olmamasına rağmen pratikte, ta Râzî, Fârâbî dönemlerinden başlayarak özellikle Selçuklu ve Osmanlı (Edirne’de II. Bayezid külliyesinde) döneminde müziğin, belirli makamların ve su sesinin hastalıkların tedavisinde kullanıldığını biliyoruz.</p>
<p style="font-weight: 400;">Bediüzzaman ayrıca ilginç olarak havaya ait unsurların ses, ısı ve elektrik gibi enerjilerin nakli yanında, cazibe ve dâfia gibi latifelerin de naklini şaşırmayarak sağladığını ifade etmektedir. Kütleler arası çekim dalgaları (cazibe-dâfia veya gravitational waves) kara deliklerin çarpışması veya yıldız patlaması gibi şiddetli kozmik olaylar neticesinde meydana gelir. Einstein, ilk olarak 1916 yılında genel izâfiyet <em>(relativity)</em> teorisinin bir parçası olarak uzay ve zaman kumaşındaki bu dalgalanmaların varlığını tahmin etmiş, ancak tespit edilmelerinin imkânsız olduğunu ifade ederek hesaplamalarında dikkate almamıştır. Sonraki yıllarda bu dalgaların tespiti için cihazlar geliştirilmiş, fakat dalgalarla kayan maddenin atomun çekirdeğinden bile binlerce kat daha küçük olmasından dolayı bu dalgaların tespitinden ümitlerini kesmişlerdi. Ancak Alman-Amerikan fizikçi Rainer Weiss, 1972 yılında geliştirdiği lazer interferometre cihazıyla, ilk olarak 2015’te direkt olarak bu çekim dalgalarının varlığını tespit ederek, 2017 yılında Nobel Fizik ödülünü kazandı.<sup>8</sup> Fizikçi olmamasına rağmen Bediüzzaman Hazretlerinin yıllar önce hava atomlarının itme ve çekme kuvvelerini şaşırmayarak nakletmesinden bahsetmesi de oldukça dikkat çekicidir.</p>
<p style="font-weight: 400;">Risâle-i Nur’daki Hüve Nüktesi bahsinde ayrıca havanın ses nakli yanında insanların ve hayvanların teneffüsü, oksijen soluması, yanma gibi birçok hayatî kimyevî olayın devamı ve bitkilerin tozlaşmayla üremesi, yayılması, rüzgâr olarak bulutların taşınmasındaki rolünü hatırlatarak; şuursuz hava atomlarının, bu kadar intizamla işlemesinin havanın emir ve irade-i ilâhiyenin bir arşı olduğunu ispat ettiğini dile getirir.</p>
<p style="font-weight: 400;">Said Nursî Hazretleri Hüve nüktesiyle ortaya konulan tevhid sırrının kat’i bir surette mutlak inkârın belini kırdığını, vesvese ve şüpheye mahal bırakmadığını ve gizli dinsizlerin kendisine zulümlerinin bu nükteye binaen olduğunu dile getirmektedir.<sup>9</sup> Evet, bütün özellikleriyle sesi yaratan, hava zerreleri tarafından karıştırılmadan benzer enerji dalgalarını yayan ve bu sesi algılayıp değerlendirecek her canlıya uygun kusursuz işitme sistemini yaratan ancak bütün bu olayları bilen, hepsine birden söz sahibi olan Cenab-ı Hak olabilir. <em>“Kâinatı halk edemeyen, bir zerreyi halk edemez. Bir zerreyi halk edip muntazam vazifeleri ile çalıştıran, yalnız kâinatı halk eden Zat olabilir.” </em></p>
<p style="font-weight: 400;"><strong><u>Kaynaklar</u></strong><u> </u></p>
<p style="font-weight: 400;">1-Bediüzzaman Said Nursi. Sözler, 13. Söz, Hüve Nüktesi, s. 208, Süreyya Yay., İst. 2016.</p>
<p style="font-weight: 400;">2- Nursi. Emirdağ Lahikası- 2, s. 399, Süreyya Yay., İst. 2016.</p>
<p style="font-weight: 400;">3-https://www3.nasa.gov/specials/Quesst/science-of-sound.html</p>
<p style="font-weight: 400;">4-Yost, W.A. (2013): Fundamentals of Hearing: An Introduction (6th ed.). <em>Academic Press.</em></p>
<p style="font-weight: 400;">5-Purves, D., Augustine, G.J., Fitzpatrick, D., et al. (2021): Neuroscience (7th ed.). <em>Oxford University Press. (Auditory system chapter).</em></p>
<p style="font-weight: 400;">6-Christiansen, R.E., et al. (2025): Morphogenesis of sound creates acoustic rainbows. <em>Sci. Adv.</em></p>
<p style="font-weight: 400;">7-Harris, I., et al. (2023): Is song processing distinct and special in the auditory cortex. <em>Nat. Rev. Neurosci.</em></p>
<p style="font-weight: 400;">8-Bruce A. (2025): Rainer Weiss obituary. Nature. <em>https://www.nature.com/articles/d41586-025-02816-z </em></p>
<p style="font-weight: 400;">9-Nursi. Emirdağ Lahikası- 2, s. 398, Süreyya Yay., İst. 2016.</p>
<p style="font-weight: 400;">
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Tıbbî Etik ve İnsanlık</title>
		<link>https://caglayandergisi.com/2025/05/01/tibbi-etik-ve-insanlik/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Çağlayan Dergisi]]></dc:creator>
		<pubDate>Thu, 01 May 2025 13:20:13 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Bilim]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://caglayandergisi.com/?p=317368</guid>

					<description><![CDATA[Hastalık mekanizmalarının anlaşılması ve yeni ilaçların geliştirilmesi için insan ve hayvanlar üzerinde deneylerin yapılması bir zaruret. Aksi takdirde bir ilerleme sağlanması çok zordur, çünkü bu durumda yeni bir ilacın tesirini insanda denemek mecburiyetinde kalınırdı. Bu tür çalışmalarda nelere dikkat edileceği hususunda zaman içinde birçok kaide ve yönetmelik yayımlandı. Büyük araştırma merkezlerinin, hastanelerin yapılacak araştırmaları tasdik [&#8230;]]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p style="font-weight: 400;">Hastalık mekanizmalarının anlaşılması ve yeni ilaçların geliştirilmesi için insan ve hayvanlar üzerinde deneylerin yapılması bir zaruret. Aksi takdirde bir ilerleme sağlanması çok zordur, çünkü bu durumda yeni bir ilacın tesirini insanda denemek mecburiyetinde kalınırdı. Bu tür çalışmalarda nelere dikkat edileceği hususunda zaman içinde birçok kaide ve yönetmelik yayımlandı. Büyük araştırma merkezlerinin, hastanelerin yapılacak araştırmaları tasdik etmek ve denetlemek için etik kurulları bulunuyor. Bir hayvanla veya insanlarla ilgili araştırma yapmayı planladığınızda bu heyetlere çalışmanızın gayesini, neyi bulmayı hedeflediğinizi, beklenen fayda veya zararları, yan tesirleri detaylı izah etmeniz, bu heyetlerden izin almanız gerekiyor. İzinden sonra etik kurul her türlü denetimde bulunabiliyor ve hatta gerektiğinde çalışmayı durdurabiliyor. Hayvan çalışmaları için en az sayıda canlıyı kullanmanız gerekiyor. Eğer araştırmanız insanlarla ilgili ise, hastaya çalışmanın ne için yapıldığını anlatmanız, mutlaka hastanın yazılı kabul imzasını almanız gerekiyor.</p>
<p style="font-weight: 400;">
<ol>
<li style="font-weight: 400;"><strong> Dünya Savaşı Esir Kampları ve Tıbbî Deneyler</strong></li>
</ol>
<p style="font-weight: 400;"><strong> </strong></p>
<p style="font-weight: 400;">Batı’da bütün bu kuralların çıkış noktası aslında 20. yy.’da yaşanan dramatik olaylardır. II. Dünya Savaşı sırasında Auschwitz ve diğer toplama kamplarında zulüm gören insanlar üzerinde birçok tıbbî araştırma yapıldı. O dönemin bilinen meşhur doktorlarından Josef Mengele ve diğerleri tarafından kişilerin rızası alınmadan, birçok deney ve cerrahi işlem, anestezik madde bile kullanılmadan insanlar üzerinde uygulandı.<sup>1</sup> Savaş sonrasında Nuremberg Medical Trials veya Doctors’ Trial olarak bilinen mahkemelerde 23 Alman doktor ve yönetici yargılandı. Daha sonraki süreçte, Nuremberg Code adı verilen, insanlarda yapılacak klinik araştırmalar için etik ve kanunî kurallar geliştirildi.<sup>2</sup></p>
<p style="font-weight: 400;">Etik olmayan benzeri araştırmalar II. Dünya Savaşı sırasında Asya’da da yapıldı. Japonlar işgal ettikleri Çin’de kurdukları <em>Unit 731</em> adı verilen kamplarda birçok insan deneyi yaparak özellikle biyolojik silah geliştirmeye çalıştılar. Binlerce kişi üzerinde veba, kolera, sifilis (frengi), tifüs, şarbon, dizanteri vs. gibi farklı enfeksiyonların tesirleri araştırıldı. Yaklaşık olarak 250-300 bin sivil insanın bu kamplarda, bir kısmı deneylerde olmak üzere öldüğü tahmin ediliyor.<sup>3,4</sup> Ancak bu deneyler savaş sonrasında bir yargılama konusu olmadı. General MacArthur savaş sonunda teslim olan Japonlarla anlaşarak, araştırma sonuçlarını almak şartı ile Unit 731’de çalışanlara <em>gizlice</em> dokunulmayacağı sözü verildi.<sup>5</sup> Amerikalılar sonraki yıllarda savunmalarında deney sonuçlarının Sovyetler tarafından elde edilip biyolojik silah olarak kullanılmasını istemediklerini ifade ettiler.<sup>6</sup></p>
<p style="font-weight: 400;">Savaş sırasında esir kamplarında yapılan deneylerden elde edilen bilimsel verilerin kullanılması ile ilgili tartışmalar daha sonra da devam etti. Donmanın ve zehirli gazlara maruz kalmanın vücuda etkileriyle ilgili bu kamplarda yapılan deney sonuçlarına 1984 yılına kadar birçok araştırmada atıfta bulunuldu. 1977 yılında, önemli bir tıp dergisi olan NEJM, esir kamplarında yapılan deneylere atıf yapılmasının kabul edilemeyeceğini açıkladı. Daha sonra Körfez Savaşı’nda gaza maruz kalan askerlerin tedavisinde bu araştırma sonuçlarından elde edilen verilerin kullanılması tartışma konusu oldu. Ancak neticede bu verilerin kullanılmasının etik olmadığı kararına varıldı.<sup>1,2</sup></p>
<p style="font-weight: 400;"><strong>Savaş Sonrası Etik Olmayan Sifilis (Frengi) Çalışmaları </strong></p>
<p style="font-weight: 400;">İnsan çalışmalarına düzenleme getirme düşüncesiyle etik prensiplerin konulmasını zaruri hâle getiren diğer bir hadise ise ABD’de yaşanan <em>Tuskegee Sifilis Araştırması</em>dır. Devlet desteğiyle planlanan çalışmada Alabama eyaletinde yaşayan düşük gelirli, sağlık güvencesi ve eğitimi olmayan 399 siyahî sifilis hastası bedava yemek ve doktor muayenesi gibi vaatlerle deneye alınarak sifilisin seyrinin araştırılması hedeflenmişti. Araştırmanın başladığı 1932’de bu hastalığın henüz güçlü bir tedavisi yoktu. 1947’de penisilin bulunduktan sonra frengi kolaylıkla tedavi edilebilir duruma geldi. Ancak araştırmayı organize edenler, hastanenin doktorlarını bu hastalara tedavi vermemeleri ve hastalığın seyrini takip etmeye devam etmeleri gerektiği konusunda ikna ediyorlar. Kamuoyu ancak 1972 yılında olayın basına intikal etmesiyle bu vahim cinayet durumunun farkına varıyor. Tabii ki bu süre içerisinde birçok hasta frengi veya komplikasyonları sebebiyle ölüyor, kör kalıyor ve hastalık birçok çocuğa geçiyor. Amerikan Kongresi olay hakkında 1973 yılında bir inceleme yapıyor ve insanları konu alan klinik araştırmalar için kurallar tekrar düzenleniyor.</p>
<p style="font-weight: 400;">Ancak, olayın duyulması sonucunda birçok siyahî Amerikalıda sağlık sistemine, doktorlara ve aşılara karşı soğukluğu hâlen devam eden ciddi bir güven kaybı meydana geliyor. 1997 yılında Başkan Clinton hayatta kalan kişileri Beyaz Saray’a davet edip resmi olarak özür diliyor.</p>
<p style="font-weight: 400;">Projenin ABD devleti tarafından desteklenen diğer ayağında ise 1946-48 arasında Guatemala’da, hiçbir bilgi verilmeksizin akıl-ruh sağlığı yönünden problem yaşayan 700 mahkûma sifilis dâhil bazı hastalıklar bulaştırılarak penisilinin etkisi değerlendirildi. Bu hastaların bir kısmına tedavi verilmeyerek hastalığın sonuçları takip edildi. Hadisenin korkunçluğu ancak 2010’da görülebildi ve Başkan Obama, Guatemala Başkanı’nı arayarak resmen özür diledi.<sup>7</sup></p>
<p style="font-weight: 400;"><strong>Geçmişte Tıbbî Etik ve Hasta Onayı </strong></p>
<p style="font-weight: 400;">Eski Yunan döneminde meşhur hekimlerden Hipokrat&#8217;ın hâlen kullanılan yemini, tıp etiğiyle ilgili en eski belgedir. O dönemden kalan, kaynağı tam olarak bilinmeyen meşhur ifade ile hekimlerin uygulamadaki en önemli esası <em>“primum non nocere”</em> yani <strong><em>“öncelikle zarar vermeme”</em></strong> prensibi idi. İslâmiyet’ten sonra tıbbın gelişmesiyle Müslüman bilim adamları bu sahadaki etiğin gelişmesine ciddi katkıda bulundular. Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) konu ile ilgili <em>“Kim bilgisi olmadığı hâlde hekimlik yapmaya kalkışırsa, sebep olacağı zararı öder.”</em><sup>*</sup> buyurarak tıp pratiğinde liyakatin gerekli olduğunu ve hekimlerin tıbbî uygulamalarından sorumlu olduğunu ifade ediyor.<sup>8</sup> Hazreti Ali (radıyallâhu anh) halifeliği esnasında yaptığı bir konuşmasında hekimlerin birini tedavi edeceği zaman kendileri için berat almasını, almadığı takdirde verdiği zararı tazmin edeceğini söylüyor. Osmanlılar bu tavsiyeyi hayata geçirerek tıbbî müdahale öncesinde rıza senedi alınmasını şart koşmuş ve bunların kayıtlarını tutmuştur. Dikkat çekici olarak, Osmanlı Dönemi’nde hastalardan alınan rıza senetlerinin günümüzdeki ilaç çalışmalarında kullanılan aydınlatılmış onay belgeleriyle benzer şekilde, rıza ehliyeti olması, hastaların tedavi hakkında detaylı olarak bilgilendirilmesi gibi şartların Nuremberg kodundan yıllarca önce dikkate alındığı görülmektedir.<sup>9</sup></p>
<p style="font-weight: 400;"><strong>Günümüzde İnsan Deneylerinin Devamı </strong></p>
<p style="font-weight: 400;">Maalesef bütün ilerlemeler ve yaşanan tecrübelere rağmen hâlen etik olmayan tıbbî yöntemlerin insanlar üzerinde uygulanmasına devam edilmektedir. <em>Lancet </em>ve<em> Nature</em> gibi çok bilinen tıp dergilerinde çıkan makaleler ve uluslararası raporlara göre Çin’de Uygurlara karşı zorunlu kısırlaştırma, gönüllü olmadan organ nakline zorlama gibi uygulamalar yaygın şekilde devam etmektedir. Uygur azınlığa zorla genetik-DNA testleri yapılarak bu insanlara potansiyel olarak organ üretim çiftliği gibi davranıldığına dair birçok delil bulunmaktadır.<sup>10,11</sup></p>
<p style="font-weight: 400;">İslâmî hukuk açısından baktığımızda dinin temel gayelerinden olan akıl, hayat, nesil, mal ve dinin korunması esaslarından birisi olan hayatın korunması prensibinin tıbbî çalışmalarda dikkate alınması, ihlal edilmemesi gerekmektedir. İlaç çalışmaları Mecelle’nin şu kuralına göre tanzim edilebilir: <em>“Zarar-ı âmmı def’ için zarar-ı hâs ihtiyar olunur</em>.” (Genel, yani umumi ve büyük bir zararı önlemek için, özel yani daha küçük zarar tercih edilir). Meselâ; oldukça ileri seviyede metastaz yapmış bir kanser türünde, ilk defa kullanılan bir ilaç çalışmasına kendi adına risk alarak gönüllü olarak katılan hastalar eğer çalışma olumlu sonuçlanırsa aslında insanlığa çok büyük bir iyilik yapmış, ciddi bir fedakârlıkta bulunmuş olur. Hadis-i şerifte de ifade edildiği gibi <em>“İnsanların en hayırlısı insanlara faydalı olanıdır.”</em><sup>12</sup>Sonuçta tıbbın ilerlemesi ve hastalıkların tedavilerinin bulunması için iyi tasarlanmış çalışmaların organize edilmesi; konusunda uzman, hasta haklarını gözeten, vicdan sahibi araştırıcıların yanında, insanlığa fayda sağlamak isteyen, fedakâr, çalışma hakkında şeffaf bir şekilde bilgilendirilmiş hastaların bir araya gelmesi gerekmektedir.</p>
<p style="font-weight: 400;">
<p style="font-weight: 400;"><strong>Dipnot</strong></p>
<p style="font-weight: 400;">* Ebu Dâvud<em>, Diyât 23; </em>Nesâî<em>, Kasame 41; </em>İbn-i Mâce<em>, Tıbb 16.</em></p>
<p style="font-weight: 400;"><strong>Kaynaklar</strong></p>
<p style="font-weight: 400;">1-<a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Nazi_human_experimentation">https://en.wikipedia.org/wiki/Nazi_human_experimentation</a></p>
<p style="font-weight: 400;">2-<a href="https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/nazi-medical-experiments">https://encyclopedia.ushmm.org/content/en/article/nazi-medical-experiments</a></p>
<p style="font-weight: 400;">3-<a href="https://www.pacificatrocities.org/human-experimentation.html">https://www.pacificatrocities.org/human-experimentation.html</a></p>
<p style="font-weight: 400;">4-<a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Unit_731">https://en.wikipedia.org/wiki/Unit_731</a></p>
<p style="font-weight: 400;">5-Hal Gold, <em>Unit 731 Testimony</em>, 2003, p. 109.</p>
<p style="font-weight: 400;">6-<a href="https://en.wikipedia.org/wiki/Anita_McNaught">McNaught, Anita</a>, (1 February 2002). Murch, Fiona; Durrani, Farah (eds.). <a href="http://news.bbc.co.uk/2/hi/programmes/correspondent/1796044.stm">&#8220;Unit 731: Japan&#8217;s biological force&#8221;</a>. <a href="https://en.wikipedia.org/wiki/BBC_News">BBC News</a>.</p>
<p style="font-weight: 400;"><em>7-</em><a href="https://www.history.com/news/the-infamous-40-year-tuskegee-study"><em>https://www.history.com/news/the-infamous-40-year-tuskegee-study</em></a><em> </em></p>
<p style="font-weight: 400;">8-Abdurrezzak as-San’anî, <em>el-Musannef</em>, c.9, s. 471.</p>
<p style="font-weight: 400;">9-Zorlu, S. E., “İslam ve Osmanlı Hukukuna Göre Tıbbî Müdahalenin Hukuka Uygunluk Şartları”, <em>Uluslararası II. Türk Hukuk Tarihi Kongresi Bildirileri, </em>13-14 Mayıs 2016, İstanbul, 2016, cilt: I, s. 765-797.</p>
<p style="font-weight: 400;">10-<em>Lancet</em> 2021; 397: 93-194.</p>
<p style="font-weight: 400;">11-<em>Nature</em> 2024; 625-650.</p>
<p style="font-weight: 400;">12-Buhârî, <em>Megâzî</em>, 35.</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Tıbb-ı Nebevî’den Günümüze Mesajlar</title>
		<link>https://caglayandergisi.com/2024/10/01/tibb-i-nebeviden-gunumuze-mesajlar/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Çağlayan Dergisi]]></dc:creator>
		<pubDate>Tue, 01 Oct 2024 08:37:52 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Tıp]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://caglayandergisi.com/?p=303066</guid>

					<description><![CDATA[Bir hocamız, bazı tıbbî bilgilerin raf ömrünün beş yıl olduğunu söylerdi. İlk duyduğumda nasıl olur diye düşünmüştüm, ama sonrasında tıp dünyasında bu sözün, bir hakikati ifade ettiğini anladım. Asistanlığım döneminde tedaviye dirençli, iltihaplı romatizma hastalarına, Avrupa menşeli altın tedavisi uyguladığımızı hatırlıyorum. Şimdi böyle bir tedavi kullanmak mümkün değildir. Yapılan araştırmalar neticesinde, tıbbî tedavi yöntemleri sürekli [&#8230;]]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p style="font-weight: 400;">Bir hocamız, bazı tıbbî bilgilerin raf ömrünün beş yıl olduğunu söylerdi. İlk duyduğumda nasıl olur diye düşünmüştüm, ama sonrasında tıp dünyasında bu sözün, bir hakikati ifade ettiğini anladım. Asistanlığım döneminde tedaviye dirençli, iltihaplı romatizma hastalarına, Avrupa menşeli altın tedavisi uyguladığımızı hatırlıyorum. Şimdi böyle bir tedavi kullanmak mümkün değildir. Yapılan araştırmalar neticesinde, tıbbî tedavi yöntemleri sürekli gelişmektedir.</p>
<p style="font-weight: 400;">Uzun bir süredir tıpta yeni bir anlayış ortaya çıktı: delile veya ispata dayalı tıp.<a href="applewebdata://50153440-037F-485C-A2CA-F8072515CD53#_edn1" name="_ednref1">[i]</a> Buna göre, hastaya uygulanan tedavinin bir delile dayanması gerekmektedir. Günümüz tıbbının kabul ettiği en büyük delil, kontrollü araştırmalardır. Bu çalışmalarda, tesiri değerlendirilecek ilacı alan ve almayan kişiler iki gruba ayrılmaktadır. İlacın verilmediği gruba, ilaçla aynı görünümde, “plasebo” ismiyle anılan, zararsız bir madde verilmektedir. Araştırmanın hedefi, ilacın özellikleri, muhtemel fayda ve zararları, hastalara baştan anlatılmakta ve kabul ederlerse araştırmaya dâhil edilmektedirler. Bu çalışmalarda kimin hangi grupta olduğu, yani plaseboyu ve asıl ilacı kimin aldığı, hastalar ve doktorlar tarafından bilinmemektedir. Böylelikle peşin hükümlü değerlendirmeler asgariye indirilmektedir.</p>
<p style="font-weight: 400;">Çalışma verileri, araştırmayı yürüten doktorlardan bağımsız kişiler tarafından değerlendirilmekte ve ilacın hem tesiri hem de yan etkileri, istatistik yöntemleriyle analiz edilmektedir. Sonrasında araştırma neticeleri dünyaca kabul edilen denetleyici kurumlara (ABD’de FDA, Avrupa’da EMA) sunulmaktadır. Bu kurumların araştırmadan elde edilen bütün değerleri sorgulama yetkisi bulunmaktadır. Sonuçta bu otoriteler, ilacın belli hastalıkların tedavisinde kullanılmasını tasdik etmekte veya reddetmektedir. Ancak süreç burada bitmemekte, beklenmeyen yan etkiler daha büyük hasta gruplarında görülürse, denetleyici kurumlar ilacın lisansını iptal edebilmekte veya ikazlarda bulunabilmektedir. İspata ve delile dayalı tıp sistematiğine göre, önceki ilaç çalışmaları ve müşahede verileri esas alınarak hekimlerin günlük pratikte kullanmaları için teşhis ve tedavi kılavuzları hazırlanmaktadır. Böylelikle hastaların mümkün olduğunca etkisi gösterilmiş, standart tedavileri alması sağlanmaktadır. Tabiî ki ilaç firmaları hem laboratuvar araştırmalarına hem de klinik çalışmalarına ciddi yatırım yaptıkları için fazlası ile kazanmak isterler. Ancak belirli denetim mekanizmaları mevcuttur ve ilaçların olumlu veya olumsuz tesirleri ciddi şekilde takip edilmektedir.</p>
<p><a href="applewebdata://50153440-037F-485C-A2CA-F8072515CD53#_ednref1" name="_edn1">[i]</a> İngilizcesi: evidence-based medicine.</p>
<p><img decoding="async" class="alignnone size-medium wp-image-302698" src="https://caglayandergisi.com/wp-content/uploads/2024/07/Screenshot-2019-12-01-at-10.42.38-300x89.png" alt="" width="300" height="89" srcset="https://caglayandergisi.com/wp-content/uploads/2024/07/Screenshot-2019-12-01-at-10.42.38-300x89.png 300w, https://caglayandergisi.com/wp-content/uploads/2024/07/Screenshot-2019-12-01-at-10.42.38-1024x304.png 1024w, https://caglayandergisi.com/wp-content/uploads/2024/07/Screenshot-2019-12-01-at-10.42.38-768x228.png 768w, https://caglayandergisi.com/wp-content/uploads/2024/07/Screenshot-2019-12-01-at-10.42.38-600x178.png 600w, https://caglayandergisi.com/wp-content/uploads/2024/07/Screenshot-2019-12-01-at-10.42.38.png 1434w" sizes="(max-width: 300px) 100vw, 300px" /></p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Zerrelerin Seyahati</title>
		<link>https://caglayandergisi.com/2024/09/01/zerrelerin-seyahati/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Çağlayan Dergisi]]></dc:creator>
		<pubDate>Sun, 01 Sep 2024 05:35:10 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[İnanç]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://caglayandergisi.com/?p=302915</guid>

					<description><![CDATA[Hiç düşündünüz mü, şu anda akciğerimize aldığımız bir oksijen molekülü, alyuvarlarımıza bağlanarak organlarımıza ve dokularımıza taşınıyor ve sonrasında karbon dioksit olarak akciğerlerimizden atılıyor. Aynı molekül bir zaman sonra bir bitkiye girip onun yapısında rol alıyor veya farklı bir reaksiyona giren bu oksijen, su molekülünün yapısına giriyor. Aynı oksijen, bazen bir cismin yanmasına katkıda bulunuyor, bazen [&#8230;]]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p style="font-weight: 400;">Hiç düşündünüz mü, şu anda akciğerimize aldığımız bir oksijen molekülü, alyuvarlarımıza bağlanarak organlarımıza ve dokularımıza taşınıyor ve sonrasında karbon dioksit olarak akciğerlerimizden atılıyor. Aynı molekül bir zaman sonra bir bitkiye girip onun yapısında rol alıyor veya farklı bir reaksiyona giren bu oksijen, su molekülünün yapısına giriyor. Aynı oksijen, bazen bir cismin yanmasına katkıda bulunuyor, bazen de demirin paslanmasında rol oynuyor. Herhangi bir demir atomu, milyonlarca yıl tabiatta, toprakta âtıl bir hâlde dururken, sonra kaderin bir tecellisi olarak bir bitkiye giriyor, orada bir vazife alıyor, sonra bir hayvan tarafından yeniliyor. O hayvanın etini yediğimizde aynı demir atomu, vücudumuza giriyor, alyuvarların yapısına katılıyor ve oksijenin dokulara taşınmasında rol oynuyor. Benzer şekilde, içtiğimiz sütle aldığımız bir kalsiyum atomu, kemiklerimize girip vazife görüyor, sonrasında vücudumuzdan ayrılıp bu devr-i daim içerisinde yeni bir yerde, toprakta veya suda yer alıyor. Bazen bir tavuk tarafından alınarak yumurtanın kabuğunda rol veriliyor ve kabuğun dirençli olmasına vesile oluyor.  Bu devr-i daim sürekli devam ediyor ve hayret verici bir şekilde bu atomlar, gittikleri yeri hiçbir zaman yadırgamıyor, tembellik etmiyor, “Burası farklı bir yer, ne yapacağım, diğer atomlarla nasıl anlaşacağım, bilemiyorum!” demiyor.</p>
<p style="font-weight: 400;">            Bediüzzaman Hazretleri, <em>Sözler</em> adlı eserindeki “tahavvülât-ı zerrât” bahsinde, zerrelerin hareketi, dönüşümü, hâl değişikliği ve zaman içerisinde gördükleri vazifelerin hikmetlerini anlatır.<a href="applewebdata://82130D31-D63D-4058-AF4B-CAF472B10BDB#_edn1" name="_ednref1">[1]</a> Burada verdiği bir misalde, “<em>Tevfik’in göz bebeğinde yerleşen zerre, gözün âsâb-ı muharrike ve hassâse ve şerâyîn ve evride gibi damarlara karşı vaziyet alması</em>” ifadesini kullanır.<a href="applewebdata://82130D31-D63D-4058-AF4B-CAF472B10BDB#_edn2" name="_ednref2">[2]</a> Talebesi Tevfik’in gözüne giden bir atom (veya en küçük atom altı parçacığı olan zerre), gözü hareket ettiren, hissetmesini, görmesini sağlayan sinirlerle, temiz kan getiren veya kirli kanı gözden akciğerlere taşıyan damarların hepsiyle uyumlu bir şekilde vazifesini yerine getirir.</p>
<p style="font-weight: 400;">Görme hâdisesinin gerçekleşmesinde rol oynayan A vitamininin macerasına bakacak olursak, bu vitamin iki farklı form hâlinde yaratılmıştır. <em>Retinol</em> denilen ilk form; et ürünleri, balık, karaciğer, yumurta veya süt ürünlerine depolanmışken, <em>karotenoidler</em> olarak isimlendirilen diğer form ise bitkilere yüklenmiş ve onların sarı, turuncu veya kırmızı renkli görünmelerine vesile olmuştur. Bu bitkilere ait yaprak ve meyvelerin yenilmesi ile alınan karotenoidler, vücudumuzda A vitaminine dönüştürülür. En çok rastlanan cinsi beta-karotendir. A vitamini, yağda çözünen, yapısında 20 karbon ve metil grubunun bulunduğu bir bileşiktir. Ayrıca, bu vitamin, embriyonun gelişiminde ve büyümesinde, bağışıklık sisteminin devamında rol oynar. A vitamininin vücudumuzda hassas bir denge içinde bulunması gerekir; fazla alındığında hâlsizlik, güçsüzlük, kemik ve deri değişiklikleri gibi sağlıksız durumlar ortaya çıkabilir. Diyetle retinol ve beta-karoten şeklinde alınan A vitamini, bağırsaklardan emilir ve yağ damlacıkları şeklinde karaciğerde depolanır. Daha sonra retinal ve retinoik aside dönüşen bu madde, hücrenin çekirdeğine girip özel reseptörlerine direk bağlanarak 500’den fazla genin protein sentezlemesinde vazife alır.<a href="applewebdata://82130D31-D63D-4058-AF4B-CAF472B10BDB#_edn3" name="_ednref3">[3]</a></p>
<p style="font-weight: 400;">            “Retina” denilen, göz arkasında yer alan, ışığı algılayan ve görme ile ilgili verilerin toplanıp beyne iletildiği bölgedeki pigmentlerin oluşumunda bir A vitamin formu olan “retinal” temel rol oynar. Eksikliğinde görülen ilk bulgu gece körlüğüdür. Ayrıca diğer bir form olan “retinoik asit”, normal epitel fonksiyonlarında rol oynar. Ciddi A vitamini eksikliği, Güney Doğu Asya ülkelerindeki küçük çocuklarda sık görülür ve gözün dış kısmı, konjonktiva ve korneada kuruluk, ülser gelişimi ve sonuçta körlüğe sebep olabilir. Göz içerisindeki retinal, opsin proteini ile birleştirilerek, ışığı emen (soğuran), hem karanlıkta görmeyi hem de renkli görmeyi sağlayan <em>rodopsin</em> ve <em>iodopsin</em> sentezlettirilir. Daha sonra birkaç yeni reaksiyonla birlikte ışığın, bir sinir sinyali hâlinde, beyindeki görme merkezine ulaşarak bir görüntü oluşturulması mümkün olur. Normalde, gözümüz karanlığa alışırken, kullanılan A vitamini, retinadaki renkli pigment miktarını ve ışığa hassasiyetini 100.000 kat artırabilir. Genelde 10 dakika içinde bu uyum gelişir, ancak maksimum adaptasyon seviyesine ulaşması iki saati bulabilir. A vitamini eksikliğinde ilk belirti olarak, göz bu uyumu gerçekleştiremez ve gece körlüğü meydana gelir. Daha ciddi A vitamini eksikliğinde ise, gözün dış kısmında yer alan konjonktiva ve korneada şiddetli kuruluk gelişir. Eğer vitamin eksikliği devam ederse korneada ülserler, hasar ve körlük ortaya çıkar.<a href="applewebdata://82130D31-D63D-4058-AF4B-CAF472B10BDB#_edn4" name="_ednref4">[4]</a> Güney Doğu Asya’daki çocuklarda sık görülen bu tablo, her yıl yaklaşık 350.000 çocukta körlük gelişmesine sebep olmaktadır. Özellikle Sahra Altı Afrika ve Güney Doğu Asya’da, düşük ve orta seviyede geliri olan ailelere mensup, beş yaşından küçük 190 milyon çocuk, A vitamini eksikliğinden etkilenmektedir.<a href="applewebdata://82130D31-D63D-4058-AF4B-CAF472B10BDB#_edn5" name="_ednref5">[5]</a> Sonuçta, göze giren şuursuz ve akılsız atomların farklı kombinasyonlarıyla oluşturulan bir vitamin, yıllarca süren araştırmalar neticesinde ancak mekanizması kısmen anlaşılabilen görme olayında, kendisine biçilen rolü kusursuz bir biçimde oynamaktadır. Bediüzzaman Hazretleri bu durumu anlatırken, zerrelerin hareketlerinin tesadüf oyuncağı ve mânâsız bir hareket olmadığını, her bir zerrenin, hareketinin başlangıcında, hâl diliyle “Bismillah”, vazifesinin sonunda ise, “Elhamdülillah”dediğini ifade eder.<a href="applewebdata://82130D31-D63D-4058-AF4B-CAF472B10BDB#_edn6" name="_ednref6">[6]</a> Zira zerreler, mahiyetleriyle kıyas edilemeyecek işleri, ancak Cenab-ı Hakk’ın kudretine dayanarak yapabilirler ve ortaya çıkan harikulade sonuçlar için kendilerini istihdam eden Yaradan’a manen hamd ederler.</p>
<p style="font-weight: 400;">            Üstad Hazretlerinin işaret ettiği başka bir husus, zerrelerin de insanlar gibi bir kaderi olduğudur: “<em>Şu tahavvülât-ı zerrât dahi, gayet âli hikmetler için kaderin çizdiği hudut üzerine kudretin verdiği evâmir-i tekviniyeye göre hassas bir mizân-ı ilmi ile cevelân ediyorlar</em>.” Demek ki zerrelerin bütün hareketleri, ilm-i İlâhî ile, zaman kaydı olmadan bilinmektedir. Zaman içinde akıp giden veya zaman sayfasına yazılarak görülür hâle gelen bütün zerrelerin, ne zaman, nereye girip çıkacakları, hangi vazifeyi yerine getirecekleri, diğer zerrelerle nasıl etkileşecekleri, her şeyi kuşatan İlâhî ilim tarafından tespit edilmiştir. Bu durumda bütün mevcudat gibi her bir zerrenin de bir kaderinin olduğunu ve bütün hareketlerini bu kadere göre yaptığını söyleyebiliriz. Emir altındaki askerler veya memurlar gibi, bu zerrelerin de kendileri için takdir edilen ölçüleri ve sınırları aşmalarının mümkün olmadığını ifade edebiliriz.</p>
<p style="font-weight: 400;">            Zerreler nasıl oluyor da hiç durmuyor, devamlı hareket ediyorlar? “Otuzuncu Lem’a”da, Cenab-ı Hakk’ın “Kayyum” isminin, bütün kâinatla ve bütün zerrelerin hareketleriyle irtibatlı olduğu ve Kayyumiyet alâkasının bir an bile kesilmesiyle kâinatın mahvolacağı ifade edilmektedir. Zira zerreler, bütün faaliyetlerinde, Kayyum ismiyle ayakta durur, varlıklarını devam ettirirler. Yeryüzündeki ve gökyüzündeki bütün mevcudat Kayyum ismi ile varlıklarını devam ettirirler. Zerreler de hadsiz dilleriyle Kayyumiyet sırrını ilan ederler.<a href="applewebdata://82130D31-D63D-4058-AF4B-CAF472B10BDB#_edn7" name="_ednref7">[7]</a></p>
<p style="font-weight: 400;">Bütün bu hareketlilik içinde, belki de zerreler için kemâlâta ulaştıkları nokta, canlı bir organizmaya girerek ism-i âzâm olarak zikredilen diğer bir isim olan “Hayy” isminin cilvelerine mazhar olmalarıdır. Hayat sahibi varlıklar, zaman içerisinde seyahat eden zerrelere birer mektep, kışla veya bir terbiye yeri gibi fonksiyon görmektedir. A vitamini veya demir atomu örneğinde olduğu gibi, zerreler, Hayy ismine mazhar olunca nuranileşir, diğer zerrelerle uyum içinde çalışır ve nizamı korurlar; âdeta bir eğitim alırlar.<a href="applewebdata://82130D31-D63D-4058-AF4B-CAF472B10BDB#_edn8" name="_ednref8">[8]</a></p>
<p style="font-weight: 400;">Dünyadaki zerreler israf edilmeyecek, âhiret âleminde yeniden kullanılacaktır. Belki bu dünyada tâbi oldukları kanunlar değişecek ve başka bir keyfiyet kazanacaklardır, ancak vazifeleri, o âlemin şartlarına uygun bir şekilde devam edecektir.<a href="applewebdata://82130D31-D63D-4058-AF4B-CAF472B10BDB#_edn9" name="_ednref9">[9]</a></p>
<p style="font-weight: 400;"><strong>Dipnotlar</strong></p>
<p><a href="applewebdata://82130D31-D63D-4058-AF4B-CAF472B10BDB#_ednref1" name="_edn1">[1]</a> Bediüzzaman Said Nursî, <em>Sözler</em>, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 596–608.</p>
<p><a href="applewebdata://82130D31-D63D-4058-AF4B-CAF472B10BDB#_ednref2" name="_edn2">[2]</a> A.g.e. s. 603.</p>
<p><a href="applewebdata://82130D31-D63D-4058-AF4B-CAF472B10BDB#_ednref3" name="_edn3">[3]</a> “Vitamin A and Carotenoids”, ods.od.nih.gov/factsheets/VitaminA-HealthProfessional/</p>
<p><a href="applewebdata://82130D31-D63D-4058-AF4B-CAF472B10BDB#_ednref4" name="_edn4">[4]</a> “Vitamin A”, en.wikipedia.org/wiki/Vitamin_A</p>
<p><a href="applewebdata://82130D31-D63D-4058-AF4B-CAF472B10BDB#_ednref5" name="_edn5">[5]</a> G. A. Stevens ve ark. “Trends and mortality effects of vitamin A deficiency in children in 138 low-income and middle-income countries between 1991 and 2013: a pooled analysis of population-based surveys”, <em>Lancet Glob Health</em>, 2015.</p>
<p><a href="applewebdata://82130D31-D63D-4058-AF4B-CAF472B10BDB#_ednref6" name="_edn6">[6]</a> Nursî, <em>Sözler</em>, s. 596.</p>
<p><a href="applewebdata://82130D31-D63D-4058-AF4B-CAF472B10BDB#_ednref7" name="_edn7">[7]</a> Bediüzzaman Said Nursî, <em>Lem’alar</em>, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 428.</p>
<p><a href="applewebdata://82130D31-D63D-4058-AF4B-CAF472B10BDB#_ednref8" name="_edn8">[8]</a> A.g.e. s. 409; Nursî, <em>Sözler</em>, s. 543.</p>
<p><a href="applewebdata://82130D31-D63D-4058-AF4B-CAF472B10BDB#_ednref9" name="_edn9">[9]</a> Nursî, <em>Sözler</em>, s. 606.</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Hücreden Organizmaya  Hayat ve Ölüm</title>
		<link>https://caglayandergisi.com/2024/07/01/hucreden-organizmaya-hayat-ve-olum/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Çağlayan Dergisi]]></dc:creator>
		<pubDate>Mon, 01 Jul 2024 11:59:57 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Tıp]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://caglayandergisi.com/?p=302721</guid>

					<description><![CDATA[Sadece kandaki temel hücrelerimizi düşündüğümüzde 1 litre kanda 3,5–6 x 1012 alyuvar (eritrosit), 150–400 x 109 kan pulcuğu (trombosit), 4–10 x 109 nötrofil (temel akyuvar tipi) bulunur.[1] Ortalama hayat sürelerinin, alyuvarlar için 120 gün, kan pulcukları için 9–12 gün ve nötrofiller için genelde bir günden az olduğu dikkate alınırsa doğumumuzdan itibaren her gün sürekli sadece [&#8230;]]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p style="font-weight: 400;">Sadece kandaki temel hücrelerimizi düşündüğümüzde 1 litre kanda 3,5–6 x 10<sup>12</sup> alyuvar (<em>eritrosit</em>), 150–400 x 10<sup>9</sup> kan pulcuğu (<em>trombosit</em>), 4–10 x 10<sup>9</sup> <em>nötrofil</em> (temel akyuvar tipi) bulunur.<a href="applewebdata://49016FF4-3010-450D-A319-40D69DC9C94A#_edn1" name="_ednref1">[1]</a> Ortalama hayat sürelerinin, alyuvarlar için 120 gün, kan pulcukları için 9–12 gün ve nötrofiller için genelde bir günden az olduğu dikkate alınırsa doğumumuzdan itibaren her gün sürekli sadece kan hücrelerinin ölümünün bile, normal şartlarda müthiş bir birikime yol açacağı, vücudumuzu bir çöplüğe çevireceği ve yürüyen sistemi çökerteceği bir gerçektir.</p>
<p style="font-weight: 400;">            Bediüzzaman Hazretleri, İsm-i Âzam’la alâkalı “Otuzuncu Lem’a”da, Kuddûs ismini izah ederken mühim bir hususa dikkat çeker:<a href="applewebdata://49016FF4-3010-450D-A319-40D69DC9C94A#_edn2" name="_ednref2">[2]</a> Kuddûs isminin tecellisi ile Cenab-ı Hak hem mikro hem de makro âlemde mükemmel bir temizlik mekanizması kurmuştur. Üstad, Kuddûs ismi tecelli etmezse zemin yüzünde her sene ölüm ve hayatın değişmeleriyle bütün hayvan ve bitkilerin cenazelerinin, enkazlarının yeryüzünü fevkalade kirleteceğini, hayatın mümkün olamayacağını ifade eder. Bu kutsî temizlenme emrini, akyuvar ve alyuvar gibi hücrelerin dinlediğini, bedende temizlik yapıldığını belirtir. Ayrıca ölümün nasıl hayat gibi mahluk ve nimet olduğu sorusuna cevaben, tohumların ölümünün zahiren çürümek, dağılmak olarak görüldüğünü, ancak arka planda gayet muntazam kimyevî muameleler, molekül ve hücre seviyesinde hassas olaylar olduğunu, neticede bu değişim ve temizlenme ile yeni bir sümbülün hayatıyla tezahür ettiğini anlatır.<a href="applewebdata://49016FF4-3010-450D-A319-40D69DC9C94A#_edn3" name="_ednref3">[3]</a></p>
<p style="font-weight: 400;">            Ölüm hayat gibi bir gerçek, hayatın ayrılmaz bir parçasıdır. Diğer âleme geçebilmek için bir merhaledir. Biyolojik olarak baktığımızda ölüm, yaşayan her canlı organizmanın hem fert hem de hücre seviyesinde kaçınılmaz kaderidir. Kur’ân bu durumu “<em>Her nefis ölümü tadıcıdır</em>.” (Ankebut, 29/57) şeklinde beyan buyurur. Muhterem M. Fethullah Gülen Hocaefendi, bu âyeti yorumlarken, kullanılan kelimelerin hususiyetlerine dikkat çekerek, insanın hakikat noktasında her an ölümü tattığını, çeşitli ölümlere şahit olduğunu belirtir, hücrelerin sürekli yenilenmesinin bir ölüm ve diriliş olduğunu ifade eder.<a href="applewebdata://49016FF4-3010-450D-A319-40D69DC9C94A#_edn4" name="_ednref4">[4]</a></p>
<p style="font-weight: 400;">            Tıp ve biyolojide, 19. asra kadar insan ve diğer canlıların bir vücut olarak ferdî ölümü üzerinde duruluyor, hücre ölümü dikkate alınmıyordu. Mikroskobun bulunmasıyla hücrenin ölümü ilim adamlarının ilgisini çekmeye başlamıştır. Önceleri hücre ölümünün arzu edilmeyen bir durum olduğu, ancak mecburen fonksiyon görmeyen hücrelerin öleceği, bunun vücutta iltihabî bir cevabı tetikleyeceği düşünülmekteydi. İlk olarak Alman patolog Rudolf Virchow bu konuda araştırmalar yaparak <em>Hücresel Patoloji (Cellular Pathology) </em>isimli bir kitap yazmış, hücrenin iltihap neticesinde ölümünü (nekroz) tanımlamış ve şahsın ölümünde bu durumun rolü olduğunu dile getirmiştir.</p>
<p style="font-weight: 400;">1842 yılında Alman anatomist Carl Vogt, hücre ölümünün aslında normal hayatın bir parçası olduğunu, hayat için gerekli olduğunu müşahede etmiştir. Bir kurbağanın metamorfozu (larva hâlinden erginleşmeye doğru değişimi) sürecinde omurganın gelişebilmesi için bazı hücrelerin ölmesi gerektiğini keşfetmiştir. 1882’de Rus biyolog Ilya Ilyich Metchnikoff, ölen hücrelerin canlı organizmada <strong>fagositoz</strong> yapan temizlikçi hücreler tarafından yutulduğunu bulmuş ve mikroplara karşı savunma yapmak üzere vazifelendirilmiş immün sistemimizin, ölen hücrelerin düzgün bir şekilde yok edilmesinde ve canlıdaki dengeyi devam ettirmede çok önemli rolü olduğunu göstermiştir.</p>
<p style="font-weight: 400;">Hücre ölümü konusunda çağ açan gelişme, 1972’de Avustralyalı patolog John Kerr ve ekibinin nekroz dışında bir ölüm şeklini tanımlanmasıyla olmuştur. Bu ekip tarif ettikleri ölüm şeklini <strong>apoptoz</strong>, yani “<em>programlanmış hücre ölümü</em>” olarak isimlendirdiler. Nekrozu bir iltihap, hasar veya travma sonucu hücrenin fonksiyonunu kaybetmesi, yani klasik ölüm olarak tarif edebiliriz. Ancak apoptoz böyle olmayıp kontrollü bir ölümdür ve çeşitli fizyolojik sinyaller sonucunda gelişen bir moleküler işleyişle ortaya çıkmaktadır.<a href="applewebdata://49016FF4-3010-450D-A319-40D69DC9C94A#_edn5" name="_ednref5">[5]</a></p>
<p style="font-weight: 400;">            <strong>Nekroz</strong> diye isimlendirilen kontrolsüz ve programlanmamış hücre ölümünde, hücrede şişme, zarların bütünlüğünün bozulması, organellerin içeriklerinin dışarı salınması gibi olaylar görülmektedir. Bunun sonunda çevre dokuda iltihap ve doku hasarı gelişmektedir. Bir enfeksiyon ve travma durumunda, dokuların zedelenmesine karşı immün sistemimiz, yaratılışından gelen programla cevap üretmekte ve o bölgede iltihap meydana getirilmektedir. Ancak immün sistemin bu iltihabî cevabı mümkün olduğunca sınırlı tutulmaya çalışılır ki şişkinlik ve ağrı ile etrafı çok rahatsız etmesin. Eğer mümkünse farklı immün sistem hücreleri o bölgede tamir sürecini başlatırlar ve en az zararla doku hasarını tamir etmeye çalışırlar. Ancak bazen hasar büyükse doku ve organlarda kısmî veya tam kayıplar da gelişebilir. Programlanmış hücre ölümü olarak bilinen apoptozda ise hücre büzüşür, DNA ve RNA’dan ibaret “kromatin” denilen şifre molekülleri, hücre çekirdeğinde yoğunlaşır, parçalara ayrılır ve hücre zarına bağlı küçük kesecikler hâline getirilir. Daha sonrasında bu kesecikler etraftaki dokular veya makrofaj dediğimiz, bir yönüyle temizleyici hücreler tarafından yutulur. Özellikle hücre çekirdeğindeki DNA ve RNA, immün sistem hücrelerine temas etmeden, yeniden hücre üretiminde kullanılır. Kısacası hücrenin ölümü programlı ve kontrollü bir olaydır ve her gün milyarlarca kan hücresi ölmekte, hücre içi muhteviyatları israf edilmeden ve vücuda zarar vermeden yeniden kullanılmaktadır.<a href="applewebdata://49016FF4-3010-450D-A319-40D69DC9C94A#_edn6" name="_ednref6">[6]</a></p>
<p style="font-weight: 400;">            Genetik kodlarımız, programlanmış hücre ölümünün düzgün bir şekilde yürümesini kontrol edecek şekilde takdir edilmiştir. Apoptozdaki hücre ölümü, çok hassas moleküler mekanizmalarla ilâhî bir emrin uygulanması olarak hassas dengelerle hazırlanmıştır. Hücreye gelen özel molekül uyarıları, stres ve DNA hasarı gibi faktörler veya hücre içine yerleştirilmiş özel bir sinyalin gelmesi, apoptozu tetiklemektedir. Sanki bu sinyaller, hücreye, “Artık görevin bitti, ölebilirsin.” mesajını göndermektedir. Bütün bunların neticesinde hücrede yer alan “kaspaz” (caspase) denilen enzimler aktifleşir ve apoptoz olayı hassas ve dengeli bir şekilde gerçekleşir.<a href="applewebdata://49016FF4-3010-450D-A319-40D69DC9C94A#_edn7" name="_ednref7">[7]</a></p>
<p style="font-weight: 400;">            Yapılan ilmî çalışmalarla birçok fizyolojik veya patolojik hücre ölüm tipi daha tanımlanmıştır. <strong>Otofaji</strong> ilk olarak 1975’te Japon araştırıcı Yoshinori Ohsumi tarafından fark edilerek tarif edilmiştir. Bu buluşuyla Ohsumi, 2016 yılında Nobel Tıp Ödülü’nü kazanmıştır.<a href="applewebdata://49016FF4-3010-450D-A319-40D69DC9C94A#_edn8" name="_ednref8">[8]</a> Otofajik hücre ölümünde, hücredeki organeller “otofagozom” denilen, ayrı bir zarın teşkil ettiği bir çeper içine alınır ve sindirim enzimlerini taşıyan “lizozom” isimli organelin faaliyetiyle, kusurlu ve yaşlı hücre burada parçalanarak yeniden kullanılabilir. Otofaji mekanizmasındaki bozukluklar, birçok hastalığın gelişiminde rol oynamakla birlikte, eğer bunların işleyişi tam öğrenilirse tedaviye de vesile olabileceği öne sürülmüştür. Bu konuda araştırmalar devam etmektedir.</p>
<p style="font-weight: 400;"><strong>Diğer Kontrollü Hücre Ölümleri</strong></p>
<p style="font-weight: 400;">            Kanda en sık bulunan <strong>nötrofil</strong> isimli akyuvar türünün ölümü, “<strong>NETosis”</strong> olarak tarif edilen diğer bir programlanmış hücre ölümüdür. Bu akyuvarlar ölürken içindeki protein ve yoğun DNA biçimindeki yapılar; bakteri, virüs veya diğer zararlı organizmalara yapışıp tutunarak onları öldürürler. Kompleks ve birçok basamağı olan NETosis, immün sistemimizin mikroplara karşı ilk savunma mekanizmalarından birisi olup hücreler kendilerini âdeta feda ederek vücudumuzu savunurlar. Ancak bu olayın gerçekleşmesi için gereken bazı ara basamaklarda bir problem olursa, bazı hastalıklar da ortaya çıkabilir.<a href="applewebdata://49016FF4-3010-450D-A319-40D69DC9C94A#_edn9" name="_ednref9">[9]</a></p>
<p style="font-weight: 400;">            <strong>Mitoptoz</strong>, hücrenin enerji üreten organeli olan mitokondrilerin “intiharı” olarak tanımlanır. <strong>Mitofaji </strong>ise mitokondrilerin <em>otofajisi</em>. İlk olarak 1999’da tanımlanan mitoptozdaki problemlerin, birçok hastalığın gelişimine katkıda bulunduğu gösterilmiştir. Aslında mitoptoz, mitokondrilerdeki pek çok biyolojik olayın sürdürülmesi için gereklidir. Bunların en önemlilerinden biri, babadan gelen mitokondri DNA’sının elimine edilmesidir. Mekanizmanın bütün detayı bilinmemekle beraber, bütün insanların mitokondrilerindeki DNA’nın, genetik olarak sadece anneden geldiği bilinmektedir.</p>
<p style="font-weight: 400;">            Son yıllarda <em>piroptoz, nekroptoz, kuproptoz, ferroptoz, paraptoz, methuoz, entoz, parthanatoz</em> ve <em>alkaliptoz </em>diye adlandırılan hücre ölüm çeşitleri de tanımlanmıştır. Kısacası, vücudumuza kompleks bir ölüm ve yeniden hayat bulma süreci verilmiştir. Hücre ölümü konusu tıpta geniş bir araştırma alanı durumuna gelmiştir. Kanser, Alzheimer ve immün sistemin kendi hücrelerine saldırması şeklinde tezahür eden <em>otoimmün hastalıklar</em>, hücre ölümü çalışmalarının en çok yoğunlaştığı alanlardır.<a href="applewebdata://49016FF4-3010-450D-A319-40D69DC9C94A#_edn10" name="_ednref10">[10]</a></p>
<p style="font-weight: 400;">            Bunların dışında bir de immünojenik hücre ölümü de söz konusudur. Ölen hücrelerden salınan bazı özel maddeler, bağışıklık sisteminin hücrelerini o bölgeye savaşmaya davet eder. Mesela; kanser gibi bir hastalık veya başka bir sebeple ölen hücreler, son bir gayret içinde hemen immün sisteme sinyal gönderir. Bu ölmekte olan askerlerle ilk karşılaşan hücreler (<em>dentritik hücreler</em>), <strong>fagositoz</strong> ile bunları yutar ve hemen daha kompleks immün hücrelerini uyaracak sinyal göndermeye girişirler. Büyük bir ordunun tümen ve tugayları, taburları ve bölükleri gibi farklı birimleri arasında nasıl çok önemli haberleşme yolları varsa, immün sistemin farklı bileşenleri arasındaki sinyallerle haberleşme imkânı da vardır. Bu mükemmel haberleşme faaliyeti önce normal, anormal, kanserli ve arızalı her türlü hücreyi tanımanın, sonra da kanserli olanlarla mücadele edilmesinin yolunu açar. İmmün hücrelerin fonksiyonlarını değiştirme veya düzenlemeye yönelik girişimler, kanser tedavisinde kullanılabilmektedir.<a href="applewebdata://49016FF4-3010-450D-A319-40D69DC9C94A#_edn11" name="_ednref11">[11]</a></p>
<p style="font-weight: 400;">            Cenab-ı Hak; kâinatta, özellikle insan vücudunda, çok hassas bir denge mekanizması yerleştirmiştir. Yıpranan hücrelerin kontrollü bir şekilde ölümü ve atıkların yeniden kullanılması muhteşem bir denge içinde, kontrollü bir şekilde devam ettirilmektedir. En küçük bir sapmada mekanizma bozulur ve bazı hastalıklar ortaya çıkmaya başlayabilir. Ölüm, içinde yaşadığımız ekosistemde, kendi vücudumuzda ve kâinatta sürekli devam eden bir süreçtir.</p>
<p style="font-weight: 400;">Ölüm, bir son olmayıp bağrında yeni bir hayatın müjdesini barındırmaktadır. Cenab-ı Hak, her an moleküler seviyeden organizma ve ekosistem seviyelerine kadar bu süreci bize yaşatarak ölümün bir son olmadığını hissettirmektedir.</p>
<p style="font-weight: 400;"><strong>Dipnotlar</strong></p>
<p><a href="applewebdata://49016FF4-3010-450D-A319-40D69DC9C94A#_ednref1" name="_edn1">[1]</a> “Blood Groups and Red Cell Antigens”, www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK2263/table/ch1.T1/</p>
<p><a href="applewebdata://49016FF4-3010-450D-A319-40D69DC9C94A#_ednref2" name="_edn2">[2]</a> Bediüzzaman Said Nursî, <em>Lem’alar</em>, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 379.</p>
<p><a href="applewebdata://49016FF4-3010-450D-A319-40D69DC9C94A#_ednref3" name="_edn3">[3]</a> Bediüzzaman Said Nursî, <em>Mektubat</em>, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 4.</p>
<p><a href="applewebdata://49016FF4-3010-450D-A319-40D69DC9C94A#_ednref4" name="_edn4">[4]</a> M. Fethullah Gülen, “Usûl, Üslup ve İmtihan”, herkul.org/bamteli/usul-uslup-ve-imtihan/</p>
<p><a href="applewebdata://49016FF4-3010-450D-A319-40D69DC9C94A#_ednref5" name="_edn5">[5]</a> W. Park ve ark. “Diversity and complexity of cell death: a historical review”, <em>Experimental &amp; Molecular Medicine</em>, 2023.</p>
<p><a href="applewebdata://49016FF4-3010-450D-A319-40D69DC9C94A#_ednref6" name="_edn6">[6]</a> S. Shen ve ark. “Different types of cell death and their shift in shaping disease”, <em>Cell Death Discovery</em>, 2023.</p>
<p><a href="applewebdata://49016FF4-3010-450D-A319-40D69DC9C94A#_ednref7" name="_edn7">[7]</a> Park, a.g.e.</p>
<p><a href="applewebdata://49016FF4-3010-450D-A319-40D69DC9C94A#_ednref8" name="_edn8">[8]</a> “Yoshinori Ohsumi–Facts”, www.nobelprize.org/prizes/medicine/2016/ohsumi/facts/</p>
<p><a href="applewebdata://49016FF4-3010-450D-A319-40D69DC9C94A#_ednref9" name="_edn9">[9]</a> S. Shen ve ark. “Different types of cell death and their shift in shaping disease”, <em>Cell Death Discovery</em>, 2023.</p>
<p><a href="applewebdata://49016FF4-3010-450D-A319-40D69DC9C94A#_ednref10" name="_edn10">[10]</a> Park, a.g.e.</p>
<p><a href="applewebdata://49016FF4-3010-450D-A319-40D69DC9C94A#_ednref11" name="_edn11">[11]</a> G. Kroemer ve ark. “Immunogenic cell stress and death”, <em>Nature Immunology</em>, 2022.</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>İlk Aşı ve Osmanlılar</title>
		<link>https://caglayandergisi.com/2023/06/01/260553/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Çağlayan Dergisi]]></dc:creator>
		<pubDate>Thu, 01 Jun 2023 07:02:23 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Tıp]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://caglayandergisi.com/?p=260553</guid>

					<description><![CDATA[Araç kullanırken dinlediğim ABD’nin meşhur bir radyo kanalı olan NPR’daki bir haber, bana yıllar önce bir meslektaşımın anlattıklarını hatırlattı. Amerika’dan yeni dönen bu arkadaşım, Edirne’deki bir üniversitede immünoloji bölümü kurmayı planlıyor ve bir romatolog olarak benim de katkıda bulunmamı istiyordu. Konuşmamız sırasında söylediği bir cümle dikkatimi çekmişti. “Burası aslında modern immünolojinin temellerinin atıldığı şehir.” demiş [&#8230;]]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p style="font-weight: 400;">Araç kullanırken dinlediğim ABD’nin meşhur bir radyo kanalı olan NPR’daki bir haber, bana yıllar önce bir meslektaşımın anlattıklarını hatırlattı. Amerika’dan yeni dönen bu arkadaşım, Edirne’deki bir üniversitede immünoloji bölümü kurmayı planlıyor ve bir romatolog olarak benim de katkıda bulunmamı istiyordu. Konuşmamız sırasında söylediği bir cümle dikkatimi çekmişti. “Burası aslında modern immünolojinin temellerinin atıldığı şehir.” demiş ve bana Lady Montagu’nun (1689–1762) hikâyesini anlatmıştı. NPR haberinde de İngiliz büyükelçisinin eşi Lady Mary Wortley Montagu’nun Edirne ve İstanbul’da yaşadığı dönemde, çiçek hastalığına karşı aşı uygulandığını gözlemlediği, bu yöntemin İngiltere’de de yaygınlaştırılması için gayret gösterdiği anlatılıyordu.<a href="applewebdata://96DD9C7A-E4CE-40C5-8BDE-81F0E6F23B5A#_edn1" name="_ednref1">[1]</a></p>
<p style="font-weight: 400;">“Maymun çiçeği” hastalığı vakaları ile yeniden gündeme gelen çiçek hastalığı, insanlık tarihinde görülen en ölümcül hastalıklardan birisi olmuştur. Çin ve Hindistan tarihlerinde büyük salgınlardan bahsedildiği gibi, M. Ö. 1160’ta ölen Firavun V. Ramses’in mumyasında çiçek hastalığına ait lezyonlar tespit edilmiştir.<a href="applewebdata://96DD9C7A-E4CE-40C5-8BDE-81F0E6F23B5A#_edn2" name="_ednref2">[2]</a> Hastalığın en çok etkilediği topluluklardan biri Amerikan yerlileridir. Çocuklarda daha sık olmakla birlikte çiçek hastalığındaki ölüm oranı %20–30 olmuştur. Batılıların getirdiği yeni virüse karşı hiç bağışıklığı olmayan yerlilerde ölüm oranları %50’lere ulaşmıştır. Hastalığın bazı kalıcı tesirleri, sağ kalanlarda da uzun süre devam etmiştir. Orta  yaşın üzerinde olup geçmişte çiçek aşısı olanlarda, aşının kolda oluşturduğu leke gibi, hastalıktan iyileşenlerde de bütün vücutlarında koyu renkte izler kalmıştır. (Halk arasında buna “çiçek bozuğu” denir).</p>
<p style="font-weight: 400;">Lady Montagu, sonradan kitaplaştırılan ve birçok dile tercüme edilen kitabında, İngiltere’deki bir arkadaşına, Edirne’den yazdığı mektupta (Adrianople, 1 Nisan 1717) çiçek aşısının halk arasında nasıl uygulandığını ve kendi çocuğuna da aşı yaptırmak istediğini anlatır.<a href="applewebdata://96DD9C7A-E4CE-40C5-8BDE-81F0E6F23B5A#_edn3" name="_ednref3">[3]</a> Özellikle tecrübeli kadınlar tarafından uygulanan aşılama yöntemine göre, çiçek hastalığı olan kişinin cildindeki yaralardan bir parça iltihap alınır ve bir iğne yardımıyla hafifçe kazınarak sağlıklı çocuğun cildine hafifçe sürülür. Genelde iltihap örneği, hastalığı daha hafif geçiren çocuklardan, hastalığın ilerleyen döneminde, 12. ve 13. günlerinde alınır. Aşılanan çocukta hafif enfeksiyon belirtileri gözlenir ve iki üç gün içerisinde şikayetler geriler. Hastalığın ölümcül şekli görülmez veya deriyi çirkinleştiren çiçek izi gelişmez. Bazı kaynaklarda bu yöntemin eskiden Çin’de, İran’da ve diğer bazı Asya ülkelerinde uygulandığı, Osmanlılara tüccarlar tarafından getirildiği öne sürülmektedir.<a href="applewebdata://96DD9C7A-E4CE-40C5-8BDE-81F0E6F23B5A#_edn4" name="_ednref4">[4]</a> Diğer bazı kaynaklarda ise Osmanlı vatandaşı olan Rum doktorlar tarafından özellikle Edirne civarında bu aşılama yönteminin geliştirildiği dile getirilmektedir.<a href="applewebdata://96DD9C7A-E4CE-40C5-8BDE-81F0E6F23B5A#_edn5" name="_ednref5">[5]</a> Yazılı kaynaklara göre 17. asırda Edirne’de yaşayan Dr. Ali Çelebi, bu uygulamayla birçok kişiyi aşılamıştır.<a href="applewebdata://96DD9C7A-E4CE-40C5-8BDE-81F0E6F23B5A#_edn6" name="_ednref6">[6]</a> Sakız adasında doğan Rum asıllı bir Osmanlı doktoru olan ve Oxford’da da eğitim alan Emmanuel Timonis (1669–1720), 1701 yılında İstanbul’da görülen çiçek salgını sırasında aşı uygulaması ile ilgili verileri Londra Kraliyet Tıp Cemiyetine bildirir. Bu bildiri Cemiyetin bülteninde yayımlanır.<a href="applewebdata://96DD9C7A-E4CE-40C5-8BDE-81F0E6F23B5A#_edn7" name="_ednref7">[7]</a> Daha sonra ilk immünolog olduğu da iddia edilen ve İstanbul’da hekimlik yapan Jacob Pylarinos, İzmir, İstanbul ve Teselya’da kadınların çiçek aşısı uygulamaları ve tesirleri konusunda İngiliz Tıp Cemiyetini bilgilendirir.<a href="applewebdata://96DD9C7A-E4CE-40C5-8BDE-81F0E6F23B5A#_edn8" name="_ednref8">[8]</a> Maalesef bu gözlemlerin ve mektupların Londra doktorları üzerinde Lady Montagu’nun gayretleri kadar tesiri olmaz.</p>
<p style="font-weight: 400;">Soylu ve zengin bir aileden gelen Lady Montagu, Edward Montagu ile evlendikten kısa bir süre sonra erkek kardeşini çiçek hastalığından kaybeder. İki yıl sonra kendisi de çiçek hastalığına yakalanan Montagu, ağır bir hastalıktan sonra hayatta kalır, ancak hastalık yüzünde kalıcı izler bırakır ve kirpiklerini kaybeder. Eşinin Osmanlı Büyükelçisi olması ile 1716–1718  yılları arasında İstanbul ve Edirne’de kalır.<a href="applewebdata://96DD9C7A-E4CE-40C5-8BDE-81F0E6F23B5A#_edn9" name="_ednref9">[9]</a> Halkla yakın münasebet kuran Montagu, yeni karşılaştığı kültürden etkilenir ve yaşadıklarını yazar. Kendini Montagu’nun eserlerini incelemeye adayan Kanadalı akademisyen Isobel Grundy’e göre, o dönemde aşılama ile uğraşan tecrübeli yaşlı kadınlar, hastalardan aldıkları iltihabı, ceviz kabuklarına koyuyor ve sağlıklı çocukların ciltlerine aşı yapıyorlardı.<a href="applewebdata://96DD9C7A-E4CE-40C5-8BDE-81F0E6F23B5A#_edn10" name="_ednref10">[10]</a></p>
<p style="font-weight: 400;">St. Louis Washington Üniversitesinde çalışan ve aşı hakkında çalışmaları olan Dr. Michael Kinch “<em>Bu yöntemin nasıl ve niçin çalıştığını kesin bilmiyoruz, ama tesirli olduğunu biliyoruz</em>.”<a href="applewebdata://96DD9C7A-E4CE-40C5-8BDE-81F0E6F23B5A#_edn11" name="_ednref11">[11]</a> demektedir. Çiçek virüsünün solunum yoluyla yayıldığı ve akciğerleri etkilediği bilinmektedir. Dr. Kinch’e göre, aşı yapanlar, muhtemelen hastalığı daha hafif olanlardan, virüsün daha az tehlikeli varyantlarını alıp kullanıyorlardı. Ayrıca virüsü daha öldürücü komplikasyonlara sebep olan akciğer yerine, cilde vermeleri virüsün daha az tehlikeli tipinin yayılmasına, dolayısıyla öldürücülüğünün azalmasına sebep oluyordu. Bu tarz aşılama, günümüzde uygulanan, virüsün zayıflatılarak genellikle canlı olmayan formunun kullanıldığı geleneksel aşılamaya uymadığı için az da olsa risk taşıyordu. Yine de bu usulle bulaşan hastalık, solunum yoluyla yakalanılan çiçek hastalığına göre bariz olarak daha az tehlikeliydi. Dr. Kinch’e göre, Avrupalı hekimler bu yöntemi duymuştu, ama uygulamak istemiyordu, çünkü Avrupa’da o dönemde yabancı düşmanlığı ileri bir seviyedeydi.<a href="applewebdata://96DD9C7A-E4CE-40C5-8BDE-81F0E6F23B5A#_edn12" name="_ednref12">[12]</a> Dr. Grundy’nin yorumuna göre Batı’da, Osmanlı’da kullanılan ve faydalı olduğu gösterilen aşılamaya karşı isteksizlik, ilmî bir veriye değil, peşin hükümlere dayanıyordu. “Müslümanlar nasıl olur da çiçek hastalığına çözüm bulabilir?” diye düşünüyorlardı. Diğer bir peşin hükümleri ise, kadınlar tarafından kullanılan bir tedaviye güvenmemeleriydi.</p>
<p style="font-weight: 400;">Çiçek hastalığının hayatında derin izler bıraktığı Lady Montagu, İstanbul’dan ayrılmadan önce elçilik hekimi Charles Maitland’ın aşılamayı öğrenmesini ister. Bu konuda tecrübe edinen Dr. Maitland, oğlu Edward’a 1718 yılında İstanbul’daki yazlık evlerinde çiçek aşısı uygular.<a href="applewebdata://96DD9C7A-E4CE-40C5-8BDE-81F0E6F23B5A#_edn13" name="_ednref13">[13]</a> Londra’ya dönüşlerinde Lady Montagu’yu bir sürpriz beklemektedir. 1721 yılında İngiltere’de ciddi bir çiçek salgını vardır ve sosyal hayat felç olmuş, halk evlerine kapanmıştır.  Montagu, kızı Mary’ye de aşı yaptırır. Bir aristokrat olduğu için durum çevresinde fark edilir, gazetelerde yazılır. Doktorlar ve sosyal çevre; aileyi ve kızlarını dikkatle takip eder. Montagu aşılamanın İngiltere’de yaygınlaşmasını istemektedir, ancak mektuplarından anladığımız kadarıyla para kazanmakla çok meşgul olduklarını düşündüğü o dönemin İngiliz doktorları, bu yönteme pek sıcak bakmaz. Lady Montagu erkeklerin hâkim olduğu İngiliz Tıp Cemiyetine başvurmak yerine değişik bir yol izler. Şahsî irtibatının iyi olduğu, geleceğin kraliçesi Caroline’i çocuklarını aşılamaya ikna eder, krala ve doktorlara konuyu açar. Doktorlar bazı testler yapılmasını önerir. Buna göre, bugün için pek etik sayılmayacak şekilde, 11 yetim çocuğa ve ölüm cezası alan altı mahkûma affedilmeleri şartı ile çiçek aşısı uygulanır. Bir yan etki görülmez, bu kişilerde çiçek hastalığı gelişmez. Caroline ilk planda taht varisi olan oğullarını riske atmaz, ama kızlarına aşı yaptırır. Neticede, Lady Montagu bütün toplumda bilinen bir kişi hâline gelir ve çiçek aşısı uygulaması Batı’da yaygınlaşır.<a href="applewebdata://96DD9C7A-E4CE-40C5-8BDE-81F0E6F23B5A#_edn14" name="_ednref14">[14]</a></p>
<p style="font-weight: 400;">Grundy o dönemde Lady Montagu’nun karşılaştığı dirence dikkat çekiyor. Günümüzde Batı toplumunda görülen aşı karşıtlığı ve bunun üzerinden oluşan sosyal kutuplaşmanın yeni olmadığını dile getiriyor.</p>
<p style="font-weight: 400;">Hikâye burada bitmiyor. İngiltere’de küçük bir kasaba olan Gloucester’de, bu yöntemle sekiz yaşında iken 1757’de aşılanan bir çocuk, Edward Jenner (1749–1823), daha sonra ilk modern aşıyı geliştirir.<a href="applewebdata://96DD9C7A-E4CE-40C5-8BDE-81F0E6F23B5A#_edn15" name="_ednref15">[15]</a> Aslında Jenner büyük oranda kendine yapılan aşıdan ilham almıştır. İnsanlar arasında sıvı, serum ve iltihap naklinin sakıncalarının ortaya çıkması ile Jenner daha modern bir metot geliştirir; insan yerine çiçek hastalığı olan ineklerden alınan cerahat örneklerini kullanır. İngilizce <em>vaccination</em> (aşı) kelimesi, Latincedeki <em>vacca</em> (inek) kelimesinden gelmektedir.</p>
<p style="font-weight: 400;">Modern tıp tarihi, ilk aşının Dr. Jenner tarafından geliştirildiğini ifade ediyor, ancak hikâyeye baktığımızda, sürecin çok aktörü olan kolektif bir gayretin ürünü olduğunu görüyoruz. Bediüzzaman Hazretlerinin ifade ettiği gibi, “<em>… mazi, istikbâlin âyinesidir, istikbâlde vücuda gelecek icatlar, mazide kurulan esas ve temeller üzerine bina edilir</em>.”<a href="applewebdata://96DD9C7A-E4CE-40C5-8BDE-81F0E6F23B5A#_edn16" name="_ednref16">[16]</a>Lady Montagu’nun Osmanlı’dan, Edirne ve İstanbul uygulamalarından öğrendikleri, girişimciliği ve ilm-i siyaseti bilmesi sayesinde aşı bütün Avrupa’da yaygınlaşmıştır. Ciddi ve planlı bir aşı politikası sonucu, Dünya Sağlık Teşkilatının, 1980 yılında çiçek hastalığının laboratuvar dışında dünyadan tamamen yok edildiğini duyurması ile insanlık bu âfetten kurtulmuştur. Osmanlılar, farklı kültürlerden istifade ederek yeni sentezlere ve çözümlere ulaşmış ve geliştirdikleri metotları insanlığın hizmetine sunmuştur.</p>
<p style="font-weight: 400;"><strong>Dipnotlar</strong></p>
<p><a href="applewebdata://96DD9C7A-E4CE-40C5-8BDE-81F0E6F23B5A#_ednref1" name="_edn1">[1]</a> Geoff Brumfiel, “A 300-Year-Old Tale Of One Woman&#8217;s Quest To Stop A Deadly Virus”, www.npr.org/sections/health-shots/2021/03/08/972978143/a-300-year-old-tale-of-one-womans-quest-to-stop-a-deadly-virus</p>
<p><a href="applewebdata://96DD9C7A-E4CE-40C5-8BDE-81F0E6F23B5A#_ednref2" name="_edn2">[2]</a> G. Dinç G, Y. I. Ulman. “The introduction of variolation ‘A La Turca’ to the West by Lady Mary Montagu and Turkey’s contribution to this”, <em>Vaccine</em>, 2007, 25:4261–5.</p>
<p><a href="applewebdata://96DD9C7A-E4CE-40C5-8BDE-81F0E6F23B5A#_ednref3" name="_edn3">[3]</a> M. W. Montagu, <em>The Turkish Embassy Letters</em>, A. Desai (Ed.), London: Virago, 1994.</p>
<p><a href="applewebdata://96DD9C7A-E4CE-40C5-8BDE-81F0E6F23B5A#_ednref4" name="_edn4">[4]</a> Dinç, a.g.e.</p>
<p><a href="applewebdata://96DD9C7A-E4CE-40C5-8BDE-81F0E6F23B5A#_ednref5" name="_edn5">[5]</a> T. Kyrkoudis ve ark. “Vaccination of the ethnic Greeks (Rum) against smallpox in the Ottoman Empire Emmanuel Timonis and Jacoub Pylarinos as precursors of Edward Jenner”, <em>Erciyes Med J</em>, 2021, 43:100–6.</p>
<p><a href="applewebdata://96DD9C7A-E4CE-40C5-8BDE-81F0E6F23B5A#_ednref6" name="_edn6">[6]</a> Uzluk, a.g.e.</p>
<p><a href="applewebdata://96DD9C7A-E4CE-40C5-8BDE-81F0E6F23B5A#_ednref7" name="_edn7">[7]</a> Dinç, a.g.e.</p>
<p><a href="applewebdata://96DD9C7A-E4CE-40C5-8BDE-81F0E6F23B5A#_ednref8" name="_edn8">[8]</a> A. S. Ünver, <em>Türkiye’de Çiçek Aşısı ve Tarihi</em>, İstanbul: İstanbul Üniversitesi Tıp Tarihi Enstitüsü, 1948.</p>
<p><a href="applewebdata://96DD9C7A-E4CE-40C5-8BDE-81F0E6F23B5A#_ednref9" name="_edn9">[9]</a> Jeremy Seal, “Lady Mary Wortley Montagu and Vaccination”, www.somewherewonderful.com/lady-mary-wortley-montagu-vaccination/?doing_wp_cron=1644091797.1943840980529785156250.</p>
<p><a href="applewebdata://96DD9C7A-E4CE-40C5-8BDE-81F0E6F23B5A#_ednref10" name="_edn10">[10]</a> Isobel Grundy, <em>Lady Mary Wortley Montagu Comet of the Enlightenment</em>, Oxford: OUP, 2001.</p>
<p><a href="applewebdata://96DD9C7A-E4CE-40C5-8BDE-81F0E6F23B5A#_ednref11" name="_edn11">[11]</a> Brumfiel, a.g.e.</p>
<p><a href="applewebdata://96DD9C7A-E4CE-40C5-8BDE-81F0E6F23B5A#_ednref12" name="_edn12">[12]</a> Brumfiel, a.g.e.</p>
<p><a href="applewebdata://96DD9C7A-E4CE-40C5-8BDE-81F0E6F23B5A#_ednref13" name="_edn13">[13]</a> Montagu, a.g.e.</p>
<p><a href="applewebdata://96DD9C7A-E4CE-40C5-8BDE-81F0E6F23B5A#_ednref14" name="_edn14">[14]</a> Dinç, a.g.e.</p>
<p><a href="applewebdata://96DD9C7A-E4CE-40C5-8BDE-81F0E6F23B5A#_ednref15" name="_edn15">[15]</a> S. Riedel, “Edward Jenner and the history of smallpox and vaccination”, <em>BUMC Proc</em>, 2005, 18:21.</p>
<p><a href="applewebdata://96DD9C7A-E4CE-40C5-8BDE-81F0E6F23B5A#_ednref16" name="_edn16">[16]</a> Bediüzzaman Said Nursî, <em>İşârâtü’l-İ’câz</em>, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2007, s. 208.</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Edirne</title>
		<link>https://caglayandergisi.com/2023/01/01/edirne/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Çağlayan Dergisi]]></dc:creator>
		<pubDate>Sun, 01 Jan 2023 22:41:14 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Hatıra]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://caglayandergisi.com/?p=235434</guid>

					<description><![CDATA[Amerika’da çalıştığım hastanede, meşhur bir romatologla bir Türk hastaya bakmıştık. Hastayı kendisine tanıttıktan sonra bana hastanın Türkiye’nin neresinden olduğunu sordu. Türkiye’de tanıştığımız kişiye nereli olduğunu sormak âdetti, ama Amerikalı birinin bunu sorması benim için beklenmedik bir durumdu. Sonra bu doktor, 1990’lı yılların sonunda, öğrenciyken Türkiye’ye gittiğini ve kendisini bir şehrin çok etkilediğini söyledi. Bu şehir, [&#8230;]]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p style="font-weight: 400;">Amerika’da çalıştığım hastanede, meşhur bir romatologla bir Türk hastaya bakmıştık. Hastayı kendisine tanıttıktan sonra bana hastanın Türkiye’nin neresinden olduğunu sordu. Türkiye’de tanıştığımız kişiye nereli olduğunu sormak âdetti, ama Amerikalı birinin bunu sorması benim için beklenmedik bir durumdu. Sonra bu doktor, 1990’lı yılların sonunda, öğrenciyken Türkiye’ye gittiğini ve kendisini bir şehrin çok etkilediğini söyledi. Bu şehir, yaklaşık 15 yılımın geçtiği Edirne idi. Cevabı beni alıp maziye götürdü. Edirne, senelerce çalıştığım, neredeyse her karışını bildiğim, çocuklarımın doğduğu şehirdi. İstanbul’dan bu şehre taşındığımızda hemen alışamamıştık, bize oldukça farklı gelmişti, ama sonra değerli arkadaşların da sayesinde en güzel yıllarımız bu şehirde geçmişti.</p>
<p style="font-weight: 400;">Camiler Edirne’nin en vazgeçilmez yerleridir. Küçük bir cami olmasına rağmen Darül Hadis Camii, unutamadığımız yerlerden biridir. Ailece düzenli olarak bu camiyi ziyaret eder, bazen de teravih kılardık. Rivayete göre, II. Murad rüyasında Peygamber Efendimizi (sallallâhu aleyhi ve sellem) görür. Efendimiz, Tunca Nehri kıyısında bir mekânı gösterir ve buraya bir cami yaptırmasını emir buyurur. Bunun üzerine padişah, sabah namazı ile birlikte harekete geçer ve 1434 yılında caminin inşası tamamlanır. Edirne doğumlu olan Fatih Sultan Mehmed, caminin yanında inşa edilen medresede ilk hadis eğitimini alır.<a href="applewebdata://3B357A04-3B3F-438E-823B-D5175DFB83F1#_edn1" name="_ednref1">[1]</a> Caminin arka avlusundaki mezarlar şehzadelere aittir.</p>
<p style="font-weight: 400;">Bu camide muhterem Fethullah Gülen Hocaefendi imamlık yapmıştır.<a href="applewebdata://3B357A04-3B3F-438E-823B-D5175DFB83F1#_edn2" name="_ednref2">[2]</a> Caminin yakınında Hocaefendi ile Suat Yıldırım Hocamızın kaldığı bir ev vardır. Sonraki yıllarda bu ev satın alınarak aslına uygun restore edilmiştir. Bir dönem birkaç akademisyen arkadaşla pazar günleri sabah namazını Darül Hadis Camii’nde kılıp Edirne’nin sabah ayazında, bu evde Elmalılı tefsiri okumuştuk. Fırsatı ele geçirince nefretle dolu haramiler, bu evi dozerlerle yıktırdılar. Az ileride Avrupa’nın üçüncü büyük sinagogunu, biraz daha yürüyünce Edirne’nin tarihî Kaleiçi semtini ve hâlâ ayakta kalabilen, insana huzur veren eski evlerini, Saraçlar Caddesini ve Ali Paşa Kapalıçarşısı’nı görebilirsiniz.</p>
<p style="font-weight: 400;">Eski Cami, şehrin ilk büyük camiidir ve çok sayıda kubbesiyle ilk dönem Osmanlı mimarisinin özelliklerini taşır. İçinde Hacı Bayram Veli Hazretlerinin vaaz ettiği söylenen bir kürsü vardır. Camideki hat levhalarına baktığınızda, bu sanat eserlerinin bir binaya nasıl ruh verdiğini, sizi sonsuzluğa açılan bir koridora götürdüğünü fark edebilirsiniz.</p>
<p style="font-weight: 400;">Kapısı ile meşhur olan Üç Şerefeli Cami, Osmanlı mimarisinde ayrı bir öneme sahip. Üç Şerefeli Cami, minarelerin şerefelerine farklı yollardan çıkılabilen bir camidir. Büyük bir kubbe altında mekânı inşa etme gayreti bu camide ortaya konulmuştur. Âdeta Osmanlının o dönem itibarıyla bütün İslam âlemini bir araya getirme hedefinin mimariye yansıması gibi… Caminin diğer önemli bir hususiyeti, penceresinde Fethullah Gülen Hocaefendi’yi ağırlamasıdır. Mekânlar ve misafirler arasında irtibat olduğu muhakkaktır. Mimaride ortaya konulan gayret, daha sonra misafir edeceği şahsın kalbleri telif etme azmi ile örtüşmektedir. Rahmetli Hüseyin Top Hocamızdan, Hocaefendi’nin Edirne hayatını, Üç Şerefeli Cami’de kaldığı pencereyi, pencereye elektrik hattı çektirmesini, Hocaefendi’nin buna tepkisini, hassasiyetinden Edirne’de et yemediğini defalarca dinlemek nasip olmuştu.</p>
<p style="font-weight: 400;">Mimar Sinan, ustalık eseri olan Selimiye’de muhteşem bir kubbe yapmayı başarmıştır. Caminin yerinin seçimi de Sinan’ın ustalığını gösteriyor. Her yönden şehre girerken ilk Selimiye’yi görüyorsunuz. Bir Yunanistan ziyareti dönüşünde fark etmiştim; kilometrelerce öteden Selimiye hemen dikkatinizi çekiyor. Hatta ışıklandırıldığında Rodoplardan bile görülebildiğini duymuştum.</p>
<p style="font-weight: 400;">Şehrin merkezinde yer alan kervansarayın bir bölümü, bir dönem Hizmet tarafından öğrenci yurdu olarak kullanılmıştı. Kervansarayın avlusunda kermesler yapılıyordu. Avlunun ortasındaki büyük çınarın altında içtiğimiz çaylar, hayırlı bir faaliyet yapma azmiyle gayret eden insanların coşkusu, etrafta koşuşan çocukların neşesi, zaten huzur veren bir mimariye sahip binaya eşsiz bir güzellik katıyordu.</p>
<p style="font-weight: 400;">Türkiye’nin Meriç’in karşı yakasındaki tek toprağı olan Karaağaç semti, eski bir Rum mahallesidir. Lozan’da savaş tazminatı olarak Türk tarafına verilmiştir.<a href="applewebdata://3B357A04-3B3F-438E-823B-D5175DFB83F1#_edn3" name="_ednref3">[3]</a> Tarihî bir köprü ile Karaağaca geçilir. Yunan sınırına yakın bir yerde, Osmanlı döneminde yapılan bir tren garı binası vardır. 1961 yılının kasım ayında, 40’tan fazla kişi, Hocaefendi’yi buradan askere yolcu etmiştir.<a href="applewebdata://3B357A04-3B3F-438E-823B-D5175DFB83F1#_edn4" name="_ednref4">[4]</a> Bu binanın bizim için ayrı bir önemi vardı. Bir süre rektörlük olarak kullanılan binada, üniversite rektörü ile bir görüşmemiz olmuştu. O yıllarda YÖK ve üniversiteler şimdikinden farklı renkte, ama yine zulme kenetlenmiş bir zümrenin kontrolündeydi. Eşimle birlikte üniversitede en fazla akademik çalışması olan kişiler olmamıza rağmen, gönül verdiğimiz değerler sebebiyle malum kişilerce yönetime ihbar edilmiştik. Rektör de “Ben bunlara kadro vermem.” demişti. Başvurduğumuz diğer üniversitelere de aynı haber ulaştırılıyordu. Artık fazla bir beklentimiz yoktu, ama baştan beri akademisyen olmamız konusunda bize yol gösteren bir büyüğümüz, “Siz rektörden randevu alıp görüşün, kendinizi anlatın. Size faydası olmasa bile bazı kanaatleri değişebilir, sonrakilere faydası olur.” demişti. Gönülsüzce randevu alarak tren garının üst katına gittik. Asker kökenli bir cerrah olan Rektör çok katıydı, ama şimdikilerden farklı olarak en azından randevu verip konuşma hakkı tanımıştı. Âdeta “Haydi söyleyin de çekin gidin!” der gibi “Benden ne istiyorsunuz?” dedi. Zaten bir beklentimiz yoktu. Üslubundan canım sıkıldı. “Biz kimseden bir şey istemiyoruz.” diyebildim sadece. Neyse ki eşim daha soğukkanlıydı ve durumumuzu, bir talebimiz olmadığını, ancak hakkımızda söylenilen şeylerin gerçeği yansıtmadığını, sadece işimizi iyi yapmaya çalışan kişiler olduğumuzu, kendisinin de emekli bir kurmay albayın çocuğu olduğunu, ama manevî değerlere de saygılı olduğumuzu anlattı. Rektör bir süre düşündü, dosyalarımızı inceledi. “Çocuklar, siz bir yere gitmeyin, ben sizi koruyacağım, kadro vereceğim.” dedi. Seneye rektörlük seçimi vardı ve daha katı bir grup onu geçmek istiyordu. Görüşme sırasında yanımızda bulunan rektör yardımcısı ise yıllarca unutamayacağımız şekilde sürekli aynı şeyi soruyordu: “Bir grupla ilişkiniz yok, değil mi?”</p>
<p style="font-weight: 400;">Edirne’de daha nice nadide eser ve mekân mevcuttur: Bulunduğu semte ismini veren Yıldırım Camii, çinileriyle meşhur Muradiye Camii, hastaların müzikle tedavi edildiği II. Bayezid Külliyesi, zamanında Türkçe Olimpiyatları ile coşan Kırkpınar Er Meydanı, Edirne Sarayı, Rüstempaşa Kervansarayı…</p>
<p style="font-weight: 400;">İtiraf etmeliyim ki tüm bu muhteşem eserlere rağmen Edirne’de beni en çok etkileyen bina bir cami değildir. Edirne deyince Serhat Koleji’ni unutmama imkân yok. O fotoğrafı hatırlıyorsunuz sanırım: Okulun temel atma töreninde Fethullah Gülen Hocaefendi ve Hüseyin Top Hoca bulunuyor. İki çocuğumuz yıllarca bu okulda okudu. Öğretmenleri ile defalarca bir araya geldik. Okulun üst katında teravihler kıldık, iftarlar yaptık. Değerli hocalarımızla sohbet etme imkânı bulduk. Aldıkları eğitimle çocuklarım, burada bile dil desteği almadan başarılı oldular. Çocuklarımızı bizden daha fazla düşünen öğretmenleri, şu anda hapiste olan Müdür Bey’i güler yüzlü bakışını ve alakasını unutmak mümkün değil. Şimdi kimler kullanıyor bilemiyorum, ama hocamızın akrabası Şükrü Paşa’nın cansiperane şehri savunduğu tabyaların hemen alt tarafında, boynu bükük bir şekilde haramilerin elinde çile dolduruyor.<a href="applewebdata://3B357A04-3B3F-438E-823B-D5175DFB83F1#_edn5" name="_ednref5">[5]</a></p>
<p style="font-weight: 400;">Hastanedeki odamdan Meriç ve Yunanistan toprakları görülüyordu. Benim için her gün defalarca baktığım bir yerin, insanımız için hem ümit hem de çileli bir güzergâh olacağını o zaman tahmin etmem imkânsızdı.</p>
<p style="font-weight: 400;">Bir Ramazan sabahı evimizden etrafı bile toparlayamadan havaalanına doğru yola çıktık. Nasıl olsa Amerika’da bir ay kalacaktık! Arkamıza dönüp şehrin silüetine, Selimiye’ye bile bakamadık. Çocuklarımız odalarının, eşyalarının, kitaplarının, okullarının ve arkadaşlarının bıraktıkları gibi kaldığını zannediyorlar. İşin trajikomik yanı, polisler gelip çocuk kitaplarını bile toplamış, suç unsuru olarak Gonca dergilerini ve Muştu yayınlarını alıp götürmüşler. Bilirkişi de üşenmeyip bunlar hakkında rapor yazmış. Bunca hadiseden sonra, Edirne’ye tekrar dönmek, tava ciğer yemek, Üç Şerefeli’yi, Selimiye’yi ziyaret etmek, Serhat Koleji’ni, hastaneyi, eski bir hastayı görmek ister miyim, kalbim buna dayanır mı, bilemiyorum.</p>
<p style="font-weight: 400;"><strong>Dipnotlar</strong></p>
<p><a href="applewebdata://3B357A04-3B3F-438E-823B-D5175DFB83F1#_ednref1" name="_edn1">[1]</a> “Bir ‘cennet bahçesi’ gibi Darül Hadis Camii”, www.tyb.org.tr/bir-cennet-bahcesi-gibi-dar-ul-hadis-camii-13771h.htm</p>
<p><a href="applewebdata://3B357A04-3B3F-438E-823B-D5175DFB83F1#_ednref2" name="_edn2">[2]</a> Suat Yıldırım, “Fethullah Gülen Hocaefendi Hakkında”, fgulen.com/tr/hayati-tr/hareketi-incelemeler/Prof-Dr-Suat-Yildirim-Fethullah-Gulen-Hocaefendi-Hakkinda</p>
<p><a href="applewebdata://3B357A04-3B3F-438E-823B-D5175DFB83F1#_ednref3" name="_edn3">[3]</a> “Lozan Antlaşması”, islamansiklopedisi.org.tr/lozan-antlasmasi</p>
<p><a href="applewebdata://3B357A04-3B3F-438E-823B-D5175DFB83F1#_ednref4" name="_edn4">[4]</a> Tarık Burak, “Ankara Mamak Askerlik Günleri”, fgulen.com/tr/hayati-tr/asik-i-sadik-fethullah-gulen-hocaefendi/ankara-mamak-askerlik-gunleri</p>
<p><a href="applewebdata://3B357A04-3B3F-438E-823B-D5175DFB83F1#_ednref5" name="_edn5">[5]</a> Abdullah Aymaz, “Edirne Müdâfii Şükrü Paşa&#8217;mız”, fgulen.com/tr/basindan-tr/kose-yazilari/Abdullah-Aymaz-Zaman-Edirne-Mudafii-Sukru-Pasamiz</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Bakarperestlik ve Günümüz</title>
		<link>https://caglayandergisi.com/2022/12/01/bakarperestlik-ve-gunumuz/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Çağlayan Dergisi]]></dc:creator>
		<pubDate>Thu, 01 Dec 2022 18:02:03 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[İnanç]]></category>
		<guid isPermaLink="false">https://caglayandergisi.com/?p=229188</guid>

					<description><![CDATA[Orta okulda öğrenciyken Kur’ân-ı Kerim’in ikinci sûresine ismini veren “bakara” kelimesinin anlamını öğrenmiştim. İlgimi çekmişti, ancak niçin bu ismin verildiğini anlamamış, bir hikmeti vardır diye düşünmüştüm. Üniversitede Risale-i Nur Külliyatı ile tanışınca Bediüzzaman Hazretlerinin yorumunu öğrendim. Üstada göre, Nil nehrinden istifade edilerek yapılan ziraata vasıta olan bakar (sığır), o zamanki Mısır toplumunda mukaddes, hatta mabût [&#8230;]]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p style="font-weight: 400;">Orta okulda öğrenciyken Kur’ân-ı Kerim’in ikinci sûresine ismini veren “bakara” kelimesinin anlamını öğrenmiştim. İlgimi çekmişti, ancak niçin bu ismin verildiğini anlamamış, bir hikmeti vardır diye düşünmüştüm. Üniversitede Risale-i Nur Külliyatı ile tanışınca Bediüzzaman Hazretlerinin yorumunu öğrendim. Üstada göre, Nil nehrinden istifade edilerek yapılan ziraata vasıta olan bakar (sığır), o zamanki Mısır toplumunda mukaddes, hatta mabût derecesinde görülür hâle gelmişti.<a href="applewebdata://613421C4-923A-4C5C-BEDC-540D754EE6D1#_edn1" name="_ednref1">[1]</a></p>
<p style="font-weight: 400;">Hazreti Yusuf’tan (aleyhisselâm) sonra Mısır’a yerleşen İsrailoğulları, Firavun’un kavmi tarafından zamanla köleleştirilmiş ve kendi değerlerine yabancılaşmıştı. Hâkim kavme karşı içlerinde aşağılık kompleksi gelişmişti. Benî İsrail, beraber yaşadıkları Mısır toplumunun terbiyesinden hisse aldıkları için bakarperestlik (sığıra tapma) hissi, onların da seciyelerine girmiş ve istidatlarına işlemişti.<a href="applewebdata://613421C4-923A-4C5C-BEDC-540D754EE6D1#_edn2" name="_ednref2">[2]</a> Sonuçta Firavun kavminin tanrılarına karşı içlerinde gizli bir hayranlık hissi, bakarperestlik fikri gelişmişti. Hazreti Musa’ya (aleyhisselâm) bakarın kesilmesinin emredilmesi, İsrailoğullarının ruhlarına işlemiş bakarperestliğe, tahakküm altında köleleşmeye ve kompleksleri yok etmeye yönelikti.</p>
<p style="font-weight: 400;">Üstadın yorumu aklımı ve kalbimi tatmin etmişti, ancak bu hâdisenin günümüze verdiği mesajın ne olduğu konusunda bir fikrim oluşmamıştı. Sonraki yıllarda bu olayı bir kez daha düşünme ihtiyacı hissettim. Hazreti Musa’nın sihirbazlara galebesini ve diğer mucizelerini gören, sonra ümitleri kesilmiş iken denizin yarılması hâdisesi ile kurtulan bir kavim nasıl olur da ilk fırsatta tapınacak bir buzağı yapar, kudret helvası ve bıldırcınla beslenirken niçin hâlinden razı olmazdı.</p>
<p style="font-weight: 400;">Anlaşılan o ki âdeta ikinci bir karakter hâline gelmiş kompleksleri ve Firavun kavmine hayranlıkları sebebiyle ineğe tapma zaafından kurtulamamışlardı. A’râf sûresinde, söz konusu kavmin Kızıldeniz’i geçtikten sonra putlarına tapan bir toplulukla karşılaşınca, “Ey Musa, bunların tanrıları olduğu gibi bize de bir tanrı yapıver!” (A’râf 7/138) dedikleri buyurulur. Bu zaafı idrak eden Sâmirî, Hazreti Musa’nın yokluğunu fırsat bilerek onların altın gibi değerli metallerini bir araya getirip içine giren rüzgârın tesiriyle böğürür gibi ses çıkaran, etkileyici bir buzağı heykeli yapar.</p>
<p style="font-weight: 400;">Muhterem Fethullah Gülen Hocaefendi, “O (Firavun), halkını küçümsedi, onlar da ona itaat ettiler.” (Zuhruf, 43/54) âyetini yorumlarken, “Eğer bir toplum böyle bir kompleks içinde yaşamaya başlamışsa, sürekli balyoz gibi başlarına inen insanların gözünün içine bakar. Zaten beşer tabiatında idare edenlere, gücü elinde bulunduranlara karşı her zaman böyle bir duygu mevcuttur.”<a href="applewebdata://613421C4-923A-4C5C-BEDC-540D754EE6D1#_edn3" name="_ednref3">[3]</a> diyerek, otoriter yönetimlerin davranış tarzına ve kitle psikolojisine dikkat çeker.</p>
<p style="font-weight: 400;">Kur’ân-ı Kerim’de bahsi geçen hâdiseler, sadece kendi zamanlarına dair değildir. Kıssaların günümüze bakan mesajları da mevcuttur. Bir dersinde Hocaefendi bu hususu şu şekilde vurgular: “Esbab-ı nüzul karakteristik hâdiselerdir, yani birtakım hâdiseleri karakterize eder. Bu kabil hâdiseler her devirde olur. O hâdiselerden ve onlara verilen hükümlerden büyük düsturlar çıkar. Biz tefsirlerde bunları okurken sinema perdesinde hâdiseleri seyrediyor gibi okuyoruz ve bu okumalar esnasında kendimizi hep dışlıyoruz.”<a href="applewebdata://613421C4-923A-4C5C-BEDC-540D754EE6D1#_edn4" name="_ednref4">[4]</a> Bediüzzaman Hazretleri de Kur’ân’da bahsedilen cüz’i hâdiselerin, küllî düsturların uçları olduğunu ifade eder.<a href="applewebdata://613421C4-923A-4C5C-BEDC-540D754EE6D1#_edn5" name="_ednref5">[5]</a></p>
<p style="font-weight: 400;">Bir zamanlar görev yaptığım üniversitenin yönetim kadrosuna muhafazakâr görüşlü kişiler gelmişti. Kendilerinin daha önce tenkit ettikleri eski yöneticilerle hemen hemen aynı şeyleri yaptıklarını gözlemledim. Tabiî ki önceki yönetime göre dikkat ettikleri bir husus vardı. Hiçbir toplantıda, üniversiteye ait bir yerde alkollü içki bulunmuyordu.</p>
<p style="font-weight: 400;">Sonradan anladım ki maalesef ülkemizde yetişen, patolojik bir şekilde endoktrinizasyona mârûz kalan ve ülkedeki hâkim elit sınıf tarafından aşağılanan muhafazakâr kesim, Hazreti Musa döneminde olduğu gibi, âdeta onlara gizli bir hayranlık besliyordu. Bir yönüyle içlerine, “bakarperestlik” benzeri, otoriteye tapma hissi ve “tek adam sevgisi” işlemişti. Cenab-ı Hakk’ın lütfuyla, ideolojik tahakkümlerden biraz olsun kurtulduklarında, ilk fırsatta kendi buzağılarını inşa etmeye koyuldular. Sonunda komplekslerini tatmin edecek, kendilerinin de bir buzağıları olmuştu.! Onların buzağısına da dışarıdan bakıldığında kalıp ve kıyafeti hoşlarına gidiyor, onu beğeniyorlardı. Karşılarına geçip konuşunca sözlerine kulak verilecek şekilde çok iyi ses veriyor, tüm aşağılanmışlıklarını, ezilmişliklerini ve komplekslerini unutturuyordu.<a href="applewebdata://613421C4-923A-4C5C-BEDC-540D754EE6D1#_edn6" name="_ednref6">[6]</a> Ona ulaşmak için en değerli şeylerini, mukaddesatlarını, hatta büyük emekler ve fedakarlıklarla yetiştirilen, kendi içlerinden çıkmış ideal bir nesli bile feda etmeyi göze almışlardı. Hâlbuki daha önce hâkim olan ideoloji, onların nesillerini cahil ve fakir bırakarak bir yönüyle ölüme mahkûm ediyordu. Fakat doğrusu onlar için bütün bunlara değmişti! Artık her dediği doğru olan bir liderleri vardı, gerisi önemli değildi!</p>
<p style="font-weight: 400;">Hazreti Musa (aleyhisselâm), Tur dağından dönünce, buzağıyı eritip yok eder ve Sâmirî’yi cezalandırır. Buzağıya tapanlar, tevbeye davet edilir ve “Nefislerinizi öldürün!” emrine muhatap olur.<a href="applewebdata://613421C4-923A-4C5C-BEDC-540D754EE6D1#_edn7" name="_ednref7">[7]</a> Hocaefendi, bu konuda şu açıklamaları yapar: “Bu âyet-i kerimede yer alan ‘Nefislerinizi öldürün!’ kaydı, birbirinizi öldürün veya buzağıya tapmayanlar, tapanları öldürsün gibi tefsir edilegelmiştir, ama şöyle de tefsir edilebilir: Siz, buzağıya tapmak, onu tanrı edinmekle mademki kendi içinizdeki dinî, içtimaî, fikrî vahdet ve tevhidi bozdunuz ve bir kavga zemini oluşturdunuz; öyle ise haydi birbirinizle kavga edin bakalım veya nefis ve enaniyet cihetiyle ölün ki ruh ve maneviyat adına dirilebilesiniz veya tasavvufî mânâda, ‘İçinizdeki kuvve-i şeheviye, gadabiye gibi kötü duyguları öldürerek nefis ve enaniyet cihetiyle fenâ bulunuz ki kalbî ve ruhî hayatınız itibarıyla bir ‘ba’sü ba’de’l-mevt’e mazhar olabilesiniz.’”<a href="applewebdata://613421C4-923A-4C5C-BEDC-540D754EE6D1#_edn8" name="_ednref8">[8]</a></p>
<p style="font-weight: 400;">Hazreti Musa’ya “Haydi sen Rabbinle git, ikiniz onlarla savaşın, biz işte burada oturuyoruz.”<a href="applewebdata://613421C4-923A-4C5C-BEDC-540D754EE6D1#_edn9" name="_ednref9">[9]</a> şeklinde hitap eden ve kendilerine hedef gösterilen kutsal topraklara girme konusunda ayak direyen topluluk, Tih çölünde mihnet ve meşakkate mârûz kalıp yıllarca şaşkın ve perişan bir hâlde dolaşır.<a href="applewebdata://613421C4-923A-4C5C-BEDC-540D754EE6D1#_edn10" name="_ednref10">[10]</a> Hazreti Musa (aleyhisselâm) mazinin olumsuz tesirlerinden âzâde bir nesil yetiştirerek hedefine ulaşır.</p>
<p style="font-weight: 400;">Kur’ân bütün zamanlara bakıyor, doğrudan bize de hitap ediyor, mesaj veriyor. “Zaman ihtiyarladıkça Kur’ân gençleşiyor.”<a href="applewebdata://613421C4-923A-4C5C-BEDC-540D754EE6D1#_edn11" name="_ednref11">[11]</a> Eski kavimlere ait hâdiseleri ibret almamız için anlatıyor. Komplekslere batmış, zihinleri ve iradeleri felç olmuş topluluklarla ulvî hedeflere ulaşılamayacağına dikkat çekiyor.</p>
<p style="font-weight: 400;"><strong> </strong></p>
<p style="font-weight: 400;"><strong>Dipnotlar</strong></p>
<p><a href="applewebdata://613421C4-923A-4C5C-BEDC-540D754EE6D1#_ednref1" name="_edn1">[1]</a> Bediüzzaman Said Nursî, <em>Sözler</em>, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 261.</p>
<p><a href="applewebdata://613421C4-923A-4C5C-BEDC-540D754EE6D1#_ednref2" name="_edn2">[2]</a> A.g.e. s. 262.</p>
<p><a href="applewebdata://613421C4-923A-4C5C-BEDC-540D754EE6D1#_ednref3" name="_edn3">[3]</a> M. Fethullah Gülen, <em>İmtihanlar Kuşağı (Kırık Testi-18),</em> New Jersey: Süreyya Yayınları, 2021, s. 153.</p>
<p><a href="applewebdata://613421C4-923A-4C5C-BEDC-540D754EE6D1#_ednref4" name="_edn4">[4]</a> Ahmet Kurucan, “Kur’ân’ı Dünkü ve Bugünkü Tarihî Gerçeklik Zemininde Okumak”, www.tr724.com/kurani-dunku-ve-bugunku-tarihi-gerceklik-zemininde-okumak</p>
<p><a href="applewebdata://613421C4-923A-4C5C-BEDC-540D754EE6D1#_ednref5" name="_edn5">[5]</a> Nursî, a.g.e. s. 261.</p>
<p><a href="applewebdata://613421C4-923A-4C5C-BEDC-540D754EE6D1#_ednref6" name="_edn6">[6]</a> Bkz. Münâfikûn, 63/4.</p>
<p><a href="applewebdata://613421C4-923A-4C5C-BEDC-540D754EE6D1#_ednref7" name="_edn7">[7]</a> Bkz. Bakara, 2/54.</p>
<p><a href="applewebdata://613421C4-923A-4C5C-BEDC-540D754EE6D1#_ednref8" name="_edn8">[8]</a> M. Fethullah Gülen, <em>Kur’ân’dan İdrake Yansıyanlar</em>, İstanbul: Nil Yayınları, 2011, s. 59.</p>
<p><a href="applewebdata://613421C4-923A-4C5C-BEDC-540D754EE6D1#_ednref9" name="_edn9">[9]</a> Bkz. Maide, 5/24.</p>
<p><a href="applewebdata://613421C4-923A-4C5C-BEDC-540D754EE6D1#_ednref10" name="_edn10">[10]</a> Bkz. Maide, 5/26.</p>
<p><a href="applewebdata://613421C4-923A-4C5C-BEDC-540D754EE6D1#_ednref11" name="_edn11">[11]</a> Bediüzzaman Said Nursî, <em>Mektubat</em>, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 535.</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Talim-i Esmâ ve Tıp</title>
		<link>https://caglayandergisi.com/2022/05/02/talim-i-esma-ve-tip/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Çağlayan Dergisi]]></dc:creator>
		<pubDate>Mon, 02 May 2022 04:26:59 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Tıp]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://34.207.235.27/?p=220149</guid>

					<description><![CDATA[Acil dâhiliye nöbetlerine başladığım ilk günlerden biriydi. Acil hastalara yaklaşım ile ilgili epey makale okumuştum, ama gerçek hayat tecrübem olmadığı için heyecanlıydım. Acil servisin kapısı hızlı bir şekilde açıldı ve ağzından kan gelen, genç bir hasta sedye üzerinde içeri girdi. Soğukkanlı olmaya çalışarak hastanın şikayetlerini öğrendim; göğüs ağrısı ve nefes darlığını tarif ediyordu. Tansiyon ve [&#8230;]]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>Acil dâhiliye nöbetlerine başladığım ilk günlerden biriydi. Acil hastalara yaklaşım ile ilgili epey makale okumuştum, ama gerçek hayat tecrübem olmadığı için heyecanlıydım. Acil servisin kapısı hızlı bir şekilde açıldı ve ağzından kan gelen, genç bir hasta sedye üzerinde içeri girdi. Soğukkanlı olmaya çalışarak hastanın şikayetlerini öğrendim; göğüs ağrısı ve nefes darlığını tarif ediyordu. Tansiyon ve nabız değerlerini öğrendim ve hastayı muayene ettim. Temel kan testlerini, elektro ve akciğer grafisini kontrol ettim. Akciğer filminde, düzgün, sınırlı bir kitle vardı, ama neye bağlı olduğuna bir türlü karar veremedim. Genel olarak tecrübe eksikliğinden, biraz da panik hâlinden, okuduğum bilgileri bir araya getirip bir sonuca ulaşamıyordum. Benden daha kıdemli olan bir doktora danışmaya karar verdim. Hastaya ağız ve genital bölgesinde yara, vücudunda sivilce benzeri lezyonların olup olmadığını sordu. Olumlu cevap alınca, “Bu, Behçet hastalığına bağlı, akciğer ana damarında genişleme ve balonlaşma (pulmoner arter anevrizması).” dedi. Servise yatırdığımız hastanın tedavisine başlandı ve şikayetleri geriledi. Benden kıdemli olan doktor arkadaşın, o kadar bulguyu özetleyip teşhisi koyması, tecrübesiz bir hekim olarak beni etkilemişti.</p>
<p>Sonraki yıllarda çok saygı duyduğum, kalb cerrahı olan bir büyüğümüz, kendi sahasında iyi bilinen bir ders kitabından bahsetmişti. Kitabın ön sözünde, Hristiyan bir yazar, hastaların bulgularının bir araya getirilerek teşhis konulmasının ve buna göre tedavi planlanmasının Cenab-ı Hak tarafından Hazreti Âdem’e (aleyhisselâm) bahşedilen “talim-i esmâ” mucizesinin bir tezahürü olduğunu ifade ediyordu.</p>
<p>Aslında tıptaki birçok gelişme, hastalarda ortaya çıkan bulguların ve tedavi sonuçlarının, tıbba kendini adayan doktorlar tarafından yorumlanması ile elde edilmiştir. Bir örnek verecek olursak, 1940’li yıllarda ilk olarak Hintli bir bilim adamı olan Subbarow tarafından folik asit dediğimiz vitamin izole edilmiştir. İnsanda folik asit eksikliğinin kansızlığa yol açtığı ve folik asit tedavisi ile bulguların düzeldiği gösterilmiştir. Daha sonra, çocukluk çağındaki lösemi hastalarında folik asit eksikliğine benzer bulgular görülmesinden dolayı bu hastalarda da folik asit tedavisi denenmiştir. Fakat sonuç tam bir hayal kırıklığı olmuştur, zira hastalığın ilerleme hızı, folik asit tedavisi sonrası dramatik bir şekilde artmıştır. Ancak Boston Çocuk Hastanesinde patolog olarak çalışan ve kendini bir yönüyle bu hastaların tedavisine adayan Dr. Sidney Farber, bu trajediyi akılcı bir yaklaşımla bir fırsata dönüştürmüştür. Farber’e göre, folik asit tedavisi, kanser hücrelerinin gelişimini hızlandırıyorsa, folik asidi azaltan bir tedavinin, kanser hücrelerini durdurması gerekirdi. Folik asit aslında hücrenin yaşaması ve çoğalması için kritik önemi olan DNA ve RNA sentezinde temel rol oynayan bir moleküldür ve hızlı bölünen kanser hücreleri için çok lüzumludur. Farber’in teşvikiyle Subbarow, folik asidin sentezini durduran bir molekülü ilaç hâline getirmiştir. Farber ilk olarak 1947 yılında bu ilacı, lösemili çocuklarda kullanmış ve folik asit açlığı oluşturulduğunda, hızla çoğalan kanser hücrelerinin bölünmesinin bozulduğunu ve birçok hastanın iyileşmeye başladığını göstermiştir.<a href="#_edn1" name="_ednref1">[1]</a> Folik asit sentezini durduran ilaçlar hâlen tıpta belli kanser türlerinin ve iltihaplı romatizmaların tedavisinde kullanılmaktadır. Yukarıda anlatılan hastalıklara ve şifaya bakış açısının günümüzde tekrar değerlendirilmesi adına, hastalığı da şifayı da verenin Rabbimiz olduğunu unutmadan kısa bir tefekkür penceresi açmak faydalı olabilir.</p>
<p><strong>            Talim-i Esmâ</strong></p>
<p>Bediüzzaman Said Nursî Hazretlerinin <em>İşârâtü’l-İ’câz </em>adlı eserinde, Bakara sûresinin 31. âyetinde geçen “talim-i esmâ” hakikatini tefsir eder.<a href="#_edn2" name="_ednref2">[2]</a> Bir önceki âyette Cenab-ı Hak, insanı yeryüzünde halife olarak yaratacağını ifade buyurmuş, melekler de “<em>Yeryüzünde kan dökecek ve fesat çıkaracak bir mahlûk mu yaratacaksın</em>?” diye sorarak olayın aslını anlamaya çalışmıştır.<a href="#_edn3" name="_ednref3">[3]</a> Üstad, talim-i esmâ mucizesinin, insanın bu hilafete liyakatini meleklere kabul ettirmeye matuf olduğunu zikreder. İnsana bahşedilen hilâfet, Allah’ın (celle celâluhu) hükümlerini icra ve kanunlarını yeryüzünde tatbik etmesi içindir, bu da ilme, dolayısıyla talim-i esmâya bağlıdır. Cenab-ı Hak, Hazreti Âdem’e âlî bir fıtrat, yüksek bir istidat, ulvî bir vicdan vermiş ve onu ihâtalı duygularla donatmıştır. Ayrıca onu bütün eşyanın hakikatini anlamaya namzet olarak hazırlamış ve bütün isimleri kendisine öğretmiştir. Böylece Hazreti Âdem ve nesli, sonrasında gelişecek bütün ilimlerin neşvünema bulmasına uygun bir istidatta ve kabiliyette yaratılmıştır. Talim-i esmâ ile eşyanın hakikatine vâkıf olma kabiliyeti kazanan insan, Allah’ın kâinata koyduğu kanunları keşfedebilmiş, mekanizmaları çözebilmiştir. Bu sâyede çok değişik ilim dalları gelişmiş ve insanlık maddî ve manevî anlamda terakki etmiştir.</p>
<p><em>Kur’ân’dan İdrake Yansıyanlar</em> adlı eserinde M. Fethullah Gülen Hocaefendi, bu hadisede muhatabın sadece Hazreti Âdem değil, bütün insanlık olduğunu ve ona öğretilen şeylerin hepsinin bir nüve mahiyetinde olduğunu ifade eder. Ayrıca Cenab-ı Hakk’ın onun özüne yerleştirdiği ihtiyaç ve zaruret hisleri ve benliğine koyduğu öğrenme arzusu sayesinde hem isimleri hem de onların müsemmalarını, yani tekabül ettikleri şeyleri belleme kabiliyetinin olduğunu dile getirir.<a href="#_edn4" name="_ednref4">[4]</a></p>
<p>Kur’ân-ı Kerim’de “talim-i esmâ” şeklinde anlatılan ve Hazreti Âdem’in meleklere rüçhaniyetine ve halifeliğine sebep olarak gösterilen hâdisenin, insanın bilgileri ve olayları birleştirip sonuca gitme ve devamlı yenilikler geliştirme özelliğine işaret ettiği söylenebilir. Cenab-ı Hakk’ın Hazreti Âdem’e lütfettiği bu kabiliyet sayesinde insan hem nesnelerin isimlerini öğrenmiş hem de kâinatta cereyan eden olayların sebep netice münasebetini, oluş mekanizmalarını anlayarak yeni terkiplere ulaşmış ve sürekli yenilikler ortaya koymuştur. Neticede, kâinatta geçerli olan tekvinî emirlerin ve kanunların insanlar tarafından keşfedilmesi ve bunlara dayanarak teknolojik yeniliklerin geliştirilmesi, bu mucizenin bir yansımasıdır. Buna göre insan yerçekiminin varlığını ve suyun kaldırma kuvvetini bulurken veya uzaya giderken aslında hep bu mucizenin gölgesinde seyahat etmiştir. Bediüzzaman, insanın mazhar olduğu bütün ilmî ve fennî gelişmelerin, “talim-i esmâ” ile ifade edildiğine dikkat çeker.<a href="#_edn5" name="_ednref5">[5]</a></p>
<p>Elmalılı Hamdi Yazır ise talim-i esmâ hâdisesinin, terbiye sırrı hükmünce, birdenbire değil, tedricî olarak cereyan ettiğini ifade eder. İsimlerden maksadın ise sadece lisan değil, eşyanın özellikleri ve onlardan hâsıl olan ilim olduğunu belirtir. Hazret kendi yorumunda, ilmin yanında kelâm-ı nefsi olan zihnin de kastedildiğini dile getirir. Ayrıca talim-i esmânın, Hazreti Âdem’in yeryüzündeki hilâfetinin eseri değil, sebebi olduğunu vurgular.<a href="#_edn6" name="_ednref6">[6]</a></p>
<p>Cenab-ı Hak, mükemmel sanatlarıyla tezyin ettiği kâinatı, takdir ve tefekkür edecek mütalaacıları ister.<a href="#_edn7" name="_ednref7">[7]</a> Bunun sonucu olarak diyebiliriz ki kâinata ve insana yerleştirilen sırlar, hakikati arayan âlimler ve bilim insanları tarafından büyük ölçüde keşfedilecektir ki değeri anlaşılsın, takdir edilsin. Kur’ân bu durumu anlatırken insanlığın bir gün âfâkî ve enfüsî tefekkürleri sayesinde kâinata yerleştirilen âyetleri göreceğini ve Kur’ân’ın Allah kelamı olduğunu haykıracağını zikreder.<a href="#_edn8" name="_ednref8">[8]</a></p>
<p>Peygamber Efendimize (sallallâhu aleyhi ve sellem) gelen ilk vahyin “<em>Oku</em>!” olması da bu meyanda dikkat çekicidir. Bir yönüyle Cenab-ı Hak, ilk peygambere öğrettiği isimlerin, rüçhaniyet ve halifelik sırrına mazhariyet için ihsan ettiği bütün istidatların, son peygamber olan Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem) tarafından kâmil mânâda okunmasını ve hayata geçirilmesini emretmektedir.</p>
<p><strong>Dipnotlar</strong></p>
<p><a href="#_ednref1" name="_edn1">[1]</a> Anand N. Malaviya, “Landmark papers on the discovery of methotrexate for the treatment of rheumatoid arthritis and other systemic inflammatory rheumatic diseases: a fascinating story”, <em>Int J Rheum Dis</em>, 2016, 19:844–51.</p>
<p><a href="#_ednref2" name="_edn2">[2]</a> Bediüzzaman Said Nursî, <em>İşârâtü’l-İ’câz</em>, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2007, s. 207.</p>
<p><a href="#_ednref3" name="_edn3">[3]</a> M. Fethullah Gülen, “Şeytanî Bir Mırıltı: ‘Ben kendime yeterim!’, 24 Haziran 2013, Herkul Nağme, www.herkul.org/herkul-nagme/340-nagme-seytani-bir-mirilti-ben-kendime-yeterim/</p>
<p><a href="#_ednref4" name="_edn4">[4]</a> M. Fethullah Gülen, <em>Kur’ân&#8217;dan İdrake Yansıyanlar,</em> İstanbul: Nil Yayınları, 2011, s. 54.</p>
<p><a href="#_ednref5" name="_edn5">[5]</a> Bediüzzaman Said Nursî, <em>Sözler</em>, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 279.</p>
<p><a href="#_ednref6" name="_edn6">[6]</a> Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır, <em>Hak Dini Kur’ân Dili</em>, İstanbul: Eser Neşriyat, 1992, s. 297–312.</p>
<p><a href="#_ednref7" name="_edn7">[7]</a> Bediüzzaman Said Nursî, <em>Sözler</em>, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 187.</p>
<p><a href="#_ednref8" name="_edn8">[8]</a> Fussilet, 41/53. M. Fethullah Gülen, <em>Fasıldan Fasıla-4</em>, İstanbul: Nil Yayınları, 2011, s. 162.</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Ölüme Geçici Bir Hayat Rengi Vermek</title>
		<link>https://caglayandergisi.com/2021/09/01/olume-gecici-bir-hayat-rengi-vermek/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Çağlayan Dergisi]]></dc:creator>
		<pubDate>Wed, 01 Sep 2021 12:12:38 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Tıp]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://34.207.235.27/?p=179818</guid>

					<description><![CDATA[İlk okuduğumda pek dikkatimi çekmemişti, sonradan farkına vardım. Peygamberlerin (aleyhimüsselâm) mucizelerinin ilimlerdeki gelişmelerin ulaşacağı son noktaya işaret etmesi ve insanlara hedef göstermesi ile alakalı tespitlerin yer aldığı “Yirminci Söz”de, Bediüzzaman Hazretlerinin kullandığı ilgi çekici bir ifade vardır. Üstad Bediüzzaman, Hazreti İsa’nın (aleyhisselâm) mucizelerinden bahsedildiği, ölüleri bile Allah’ın izniyle dirilttiğini anlatan âyetin tefsirinde, her hastalığın devası [&#8230;]]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>İlk okuduğumda pek dikkatimi çekmemişti, sonradan farkına vardım. Peygamberlerin (aleyhimüsselâm) mucizelerinin ilimlerdeki gelişmelerin ulaşacağı son noktaya işaret etmesi ve insanlara hedef göstermesi ile alakalı tespitlerin yer aldığı “Yirminci Söz”de, Bediüzzaman Hazretlerinin kullandığı ilgi çekici bir ifade vardır. Üstad Bediüzzaman, Hazreti İsa’nın (aleyhisselâm) mucizelerinden bahsedildiği, ölüleri bile Allah’ın izniyle dirilttiğini anlatan âyetin tefsirinde, her hastalığın devası olduğunu ve çalışıp araştırılarak bu devanın bulunabileceğini ifade eder ve şöyle der: “Hatta ölüme de muvakkat bir hayat rengi vermek mümkündür.”<a href="applewebdata://871A1A15-7961-449B-A9F8-73BDDDD10795#_edn1" name="_ednref1">[1]</a> Tıptaki ciddi gelişmelerle organ nakillerinin yapıldığı ve yoğun bakım imkânlarının arttığı malumdur, ancak bu hüküm, muhtemelen daha ileri bir seviyeye işaret etmektedir.</p>
<p>Kur’ân-ı Kerim’de, ölülerin dünya hayatında diriltilmesi ile ilgili bazı mucizevî hadiselerden bahsedilir. Mesela Bakara sûresinde, Hazreti Musa (aleyhisselâm) ve kavminden bir sığır kesmesi istenmiş, sığırın bir parçası ile ölüye dokunmaları emrolunmuş ve tekrar hayat bulan maktulün, olayın aslını ve katilini haber verdiği anlatılarak Cenab-ı Hakk’ın ölüleri diriltmeye kâdir olduğu vurgulanmıştır.<a href="applewebdata://871A1A15-7961-449B-A9F8-73BDDDD10795#_edn2" name="_ednref2">[2]</a></p>
<p>Bu konuda, <em>Kur’</em><em>â</em><em>n’dan İdrake Yansıyanlar</em> adlı eserde, “Meseleye sadece mucizevî yönüyle bakılabileceği gibi, geliştirilmiş daha yüksek teknoloji ve ileri bir genetik bilimiyle, mucizelerle son sınırı belirlenen bir yüce hedefe sırlı bir yönlendiriş söz konusu olabilir.”<a href="applewebdata://871A1A15-7961-449B-A9F8-73BDDDD10795#_edn3" name="_ednref3">[3]</a> denilmektedir.</p>
<p>Tıpta bazı hastalıkların tedavisi için biyolojik ilaçlar, belirli hayvanlardan elde edilir. Bakterilerin genetik olarak kodlanmış proteinleri hâsıl etme özelliğinden yararlanılarak insülin gibi bazı ilaçlar üretilebilir. Belki bu tür canlıların yardımıyla elde edilecek biyolojik ilaçların, ölüme muvakkat bir hayat rengi verilmesine katkısı olabilir. Bu konuda kök hücre çalışmaları, araştırmacıların ilgisini çeken bir sahadır. Bu metotla insanın kendisine ait kök hücreleri kullanılarak organ ve dokularının üretilmesi ve fonksiyonu bozulan organların yerine, reddedilme riski olmadan yenilerinin konulması mümkündür. Şu ana kadar bu alanda elde edilmiş pozitif bir sonuç bilmiyoruz, ancak bazı çalışmalarda, insanın cilt hücrelerinden alınan kök hücreler, başka bir canlının embriyosuna yerleştirilmiş ve bunun gelişebileceği gösterilmiştir.<a href="applewebdata://871A1A15-7961-449B-A9F8-73BDDDD10795#_edn4" name="_ednref4">[4]</a></p>
<p>Bakara sûresinde, dünya hayatında öldükten sonra dirilme ile ilgili iki örnek daha anlatılır. Birinci misalde, ıssız bir şehre gelen bir kişi hayretle sorar: “Allah burayı bu ölümünden sonra nasıl diriltecek?” Âyetin devamı şu şekildedir: “Bunun üzerine Allah onu 100 yıl boyunca öldürüp sonra diriltti. ‘Ölü vaziyette ne kadar kaldın?’ diye sorunca o, ‘Bir gün veya daha az’ diye cevap verdi. Allah ona, ‘Hayır! 100 sene kaldın. İşte yiyeceğine ve içeceğine bak henüz bozulmamış. Bir de merkebine bak! (Kemikleri nasıl birbirinden ayrılmış) seni de insanlara canlı bir delil yapmak için öldürüp dirilttik. Hele o kemiklere dikkat et, onları nasıl birleştirip yerli yerine koyuyoruz, sonra da onlara et giydiriyoruz!’ Böylece işin gerçeği kendisine tam mânâsıyla belli olunca, ‘Artık pek iyi biliyorum ki Allah her şeye kadirdir.’ dedi.” (Bakara, 2/259).</p>
<p>Bir sonraki âyette ise, Hazreti İbrahim’in (aleyhisselâm) ölülerin diriltilmesi hususunda kalbinin mutmain olması için talebi, dört kuşu öldürüp farklı dağlara dağıtması ve onların tekrar diriltilip kendisine gelmesi nazara verilir.<a href="applewebdata://871A1A15-7961-449B-A9F8-73BDDDD10795#_edn5" name="_ednref5">[5]</a></p>
<p>Tam mânâsıyla yeniden dirilme olmasa da Kehf sûresinde anlatılan Ashâb-ı Kehf kıssası da bu konuda bir misaldir. Mağarada 300 sene (veya daha fazla) uyuyan Ashâb-ı Kehf, uyandıklarında kendilerinin çok az bir süre uyuduklarını düşünürler.<a href="applewebdata://871A1A15-7961-449B-A9F8-73BDDDD10795#_edn6" name="_ednref6">[6]</a></p>
<p>Aynı sûrede, Hazreti Musa (aleyhisselâm) ile genç arkadaşının yolculuğunda, bir sepette taşıdıkları balığın dirilip denize atlaması da anlatılır.<a href="applewebdata://871A1A15-7961-449B-A9F8-73BDDDD10795#_edn7" name="_ednref7">[7]</a></p>
<p>Efendimizin (sallallâhu aleyhi ve sellem) mucizeleri arasında, ölülerin dirilmesi ve konuşması rivayet edilir. Mesela, “Bir adam, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm) yanına gelerek ağlayıp sızladı. Dedi: ‘Benim küçük bir kızım vardı. Şu yakın derede öldü…’ Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) ona acıdı. Ona dedi: ‘Gel, oraya gideceğiz.’ Gittiler. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) o ölmüş kızı çağırdı, ‘Yâ fülâne!’ dedi. Birden, o ölmüş kız</p>
<p>‘Lebbeyk ve sa’deyk’ (Buyur; emrin başım üstüne) dedi. Resûl-i Ekrem (aleyhissalâtü vesselâm) ferman etti: ‘Tekrar peder ve vâlidenin yanına gelmeyi arzu eder misin?’ O dedi: ‘Yok, ben onlardan daha hayırlısını buldum.’”<a href="applewebdata://871A1A15-7961-449B-A9F8-73BDDDD10795#_edn8" name="_ednref8">[8]</a></p>
<p>Hazreti Enes ibn-i Mâlik rivayet ediyor: “Bir ihtiyâre kadının bir tek oğlu vardı, birden vefat etti. O sâliha kadın çok müteessir oldu. Dedi: ‘Yâ Rab! Senin rızan için, Resûl-i Ekrem’in (aleyhissalâtü vesselâm) biatı ve hizmeti için hicret edip buraya geldim. Benim hayatımda istirahatimi temin edecek tek evlâtçığımı, o Resûlün hürmetine bağışla.’ Hazreti Enes der ki ‘O ölmüş adam kalktı, bizimle yemek yedi.’”<a href="applewebdata://871A1A15-7961-449B-A9F8-73BDDDD10795#_edn9" name="_ednref9">[9]</a></p>
<p>Yaşlanmanın önlenmesi ve ölümsüzlük, insanların en büyük arzularından biri olmuştur. Bakara sûresinde bir topluluk nazara verilip insanların bu dünya hayatına gösterdikleri hırsları anlatılırken onlardan her birinin 1000 yıl yaşamak istediğine dikkat çekilir.<a href="applewebdata://871A1A15-7961-449B-A9F8-73BDDDD10795#_edn10" name="_ednref10">[10]</a></p>
<p>Günümüzdeki tıbbî araştırmaların nihaî bir hedefi de ölüme çare bulmaktır. Ancak bu konuda Efendimiz (aleyhissalâtü vesselâm) son sözü söyler: “Dikkat edin, tedavide kusur etmeyin! Allah, bir hastalık göndermişse muhakkak arkasından tedavi yolunu da göstermiştir. Bir tek hastalığın tedavisi yoktur. O da ihtiyarlıktır.”<a href="applewebdata://871A1A15-7961-449B-A9F8-73BDDDD10795#_edn11" name="_ednref11">[11]</a> Diğer bir hadis-i şerifte, ölümün çaresinin olmadığına da işaret edilir.<a href="applewebdata://871A1A15-7961-449B-A9F8-73BDDDD10795#_edn12" name="_ednref12">[12]</a></p>
<p>Nobel Ödülü sahibi, Fransız cerrah ve biyolog Alexis Carrel, insan hücrelerinin müsait şartlarda ölümsüz olduğunu iddia etmiş,<a href="applewebdata://871A1A15-7961-449B-A9F8-73BDDDD10795#_edn13" name="_ednref13">[13]</a> fakat daha sonra Amerikalı anatomi profesörü Leonard Hayflick, DNA hasarı ve telomerlerin kısalması sebebiyle hücrelerin bölünmelerinin sınırlı olduğunu göstermiştir.<a href="applewebdata://871A1A15-7961-449B-A9F8-73BDDDD10795#_edn14" name="_ednref14">[14]</a> Telomer, her bir DNA’nın uç kısmında yer alan ve kromozomları koruyan yapıdır. Hücrelerimizin yenilenmesi sürecinde, her bölünmede telomerlerin uzunluğu kısalır ve kritik bir noktaya ulaştığında bölünme azalır. Telomerleri yeniden aktif hâle getirerek yaşlanma sürecini yavaşlatma, bilim insanlarının hayali olmuş, farelerde bazı olumlu sonuçlar elde edilmiş, ancak daha ilerisine gidilememiştir.</p>
<p>Son yıllarda büyük teknoloji şirketleri, insan ömrünü uzatma konusunda ciddi yatırımlar yapmaktadır. 2009 Nobel Kimya Ödülü sahibi Venkatraman Ramakrishnan, bu arzuyu, “Kaliforniya milyarderleri, hayatlarını güzel bir partideymiş gibi geçiriyorlar ve bunun bitmesini istemiyorlar.”<a href="applewebdata://871A1A15-7961-449B-A9F8-73BDDDD10795#_edn15" name="_ednref15">[15]</a> şeklinde dile getirir.</p>
<p>Bu konudaki gayretler pek ümit verici sonuçlar vermiyor, zira insan bedeni ölümsüzlüğe elverişli bir yapıda değildir. Yeni düşünülen çıkış yolu beyin ve makineleri bir araya getirmek. Neurolink’i kuran Elon Musk, dijital zekâ ile biyolojik zekânın giderek yakınlaşacağını, aradaki ilişkinin giderek artacağını ifade ediyor.<a href="applewebdata://871A1A15-7961-449B-A9F8-73BDDDD10795#_edn16" name="_ednref16">[16]</a></p>
<p>Google makine öğrenimi projesinde çalışan Ray Kurzweil, 2029 yılına kadar, vücuda yerleştirilecek minik robotlar yardımıyla insan ömrünün ciddi bir şekilde uzayacağını iddia ediyor.</p>
<p>Ölüme çare bulma fikrinin tahayyülü bile, ölümü unutmaya çalışan insanlara yalancı bir ümit verebiliyor ve gaflette boğulanların, geçici dünya zevklerine daha büyük bir hırsla bağlanmalarına sebep olabiliyor.</p>
<p>Rabbimizin Muhyi, Kayyum ve Şafi gibi isimlerinden medet alarak hayatı fıtrata uygun bir şekilde muhafaza etme, hakikati keşfetme ve ilmi gerçek mecrasına taşıma misyonu, uzun vadeli ve kolektif bir hedef olarak bizi bekliyor.</p>
<p><strong>Dipnotlar</strong></p>
<p><a href="applewebdata://871A1A15-7961-449B-A9F8-73BDDDD10795#_ednref1" name="_edn1">[1]</a> Bediüzzaman Said Nursî, <em>Sözler</em>, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 271.</p>
<p><a href="applewebdata://871A1A15-7961-449B-A9F8-73BDDDD10795#_ednref2" name="_edn2">[2]</a> Bkz. Bakara, 2/67–73.</p>
<p><a href="applewebdata://871A1A15-7961-449B-A9F8-73BDDDD10795#_ednref3" name="_edn3">[3]</a> M. Fethullah Gülen, <em>Kur&#8217;ân&#8217;dan İdrake Yansıyanlar</em>, İstanbul: Nil Yayınları, 2011, s. 64.</p>
<p><a href="applewebdata://871A1A15-7961-449B-A9F8-73BDDDD10795#_ednref4" name="_edn4">[4]</a> Nicholas Wade, “New Prospects for Growing Human Replacement Organs in Animals”, <em>New York Times</em>, 26-1-2017, www.nytimes.com/2017/01/26/science/chimera-stemcells-organs.html</p>
<p><a href="applewebdata://871A1A15-7961-449B-A9F8-73BDDDD10795#_ednref5" name="_edn5">[5]</a> Bkz. Bakara, 2/260.</p>
<p><a href="applewebdata://871A1A15-7961-449B-A9F8-73BDDDD10795#_ednref6" name="_edn6">[6]</a> Bkz. Kehf, 18/9–26.</p>
<p><a href="applewebdata://871A1A15-7961-449B-A9F8-73BDDDD10795#_ednref7" name="_edn7">[7]</a> Bkz. Kehf, 18/61–64.</p>
<p><a href="applewebdata://871A1A15-7961-449B-A9F8-73BDDDD10795#_ednref8" name="_edn8">[8]</a> Bediüzzaman Said Nursî, <em>Mektubat</em>, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 175; Kadı Iyâz, <em>Eş-Şifâ</em>, 1/320; El-Kurtubî, <em>El-İ’lâm bimâ fî Dîni’n-Nasârâ</em>, s. 364; Aliyyülkârî, <em>Şerhu’ş-Şifâ</em>, 1/648.</p>
<p><a href="applewebdata://871A1A15-7961-449B-A9F8-73BDDDD10795#_ednref9" name="_edn9">[9]</a> Bediüzzaman Said Nursî, Mektubat, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 175; El-Beyhakî, <em>Delâilü’n-Nübüvve</em>, 6/50; İbni Adiyy, <em>El-Kâmil</em>, 4/62.</p>
<p><a href="applewebdata://871A1A15-7961-449B-A9F8-73BDDDD10795#_ednref10" name="_edn10">[10]</a> Bkz. Bakara, 2/96.</p>
<p><a href="applewebdata://871A1A15-7961-449B-A9F8-73BDDDD10795#_ednref11" name="_edn11">[11]</a> Ebû Dâvûd, Tıb, 1; Tirmizî, Tıb, 2; İbn Mâce, Tıb, 1.</p>
<p><a href="applewebdata://871A1A15-7961-449B-A9F8-73BDDDD10795#_ednref12" name="_edn12">[12]</a> “Şu çörek otunu kullanmaya devam edin çünkü onda her derdin devası vardır ancak sâm bunun dışındadır. Sâm ise ölümdür.” Müslim, Selâm, 88–89; Tirmizî, Tıb, 5; İbn Mâce, Tıb, 6.</p>
<p><a href="applewebdata://871A1A15-7961-449B-A9F8-73BDDDD10795#_ednref13" name="_edn13">[13]</a> A. Carrel, A.H. Ebeling, “Age and multiplication of fibroblasts”, <em>J Exp Med</em>, 1921.</p>
<p><a href="applewebdata://871A1A15-7961-449B-A9F8-73BDDDD10795#_ednref14" name="_edn14">[14]</a> L. Hayflick, “The limited in vitro lifetime of human diploid cell strains”, <em>Exp Cell Res</em>, 1965.</p>
<p><a href="applewebdata://871A1A15-7961-449B-A9F8-73BDDDD10795#_ednref15" name="_edn15">[15]</a> Manu Joseph, “Is it possible to hack the brain to make us immortal?” 21-7-2019, www.livemint.com.</p>
<p><a href="applewebdata://871A1A15-7961-449B-A9F8-73BDDDD10795#_ednref16" name="_edn16">[16]</a> Laduram Vishnoi, “How Can Artificial Intelligence Immortalize Human Beings?” 18-1-2018, www.entrepreneur.com/article/307675</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
		<item>
		<title>Orta Çağda Bir Göz Doktoru  Ali bin İsa (El-Kehhâl)</title>
		<link>https://caglayandergisi.com/2021/08/01/orta-cagda-bir-goz-doktoru-ali-bin-isa-el-kehhal/</link>
		
		<dc:creator><![CDATA[Çağlayan Dergisi]]></dc:creator>
		<pubDate>Sun, 01 Aug 2021 07:51:14 +0000</pubDate>
				<category><![CDATA[Genel Kültür]]></category>
		<guid isPermaLink="false">http://34.207.235.27/?p=179657</guid>

					<description><![CDATA[Yıllar önce kendi sahamda yayımlanan önemli tıp dergilerindeki derleme yazıları okurken dikkatimi çekmişti. Damar iltihabı, tıbbî ismiyle “vaskülit”lerle ve aort gibi büyük damarları tutan bir hastalıkla ilgili yazının başındaki bilgi dikkat çekiciydi. Hastalık ilk olarak, yaklaşık 1000 yıl önce Bağdat’ta yaşayan Ali bin İsa tarafından tarif edilmişti.[1] Ali bin İsa, hastalığın baş ağrısı, ateş ve [&#8230;]]]></description>
										<content:encoded><![CDATA[<p>Yıllar önce kendi sahamda yayımlanan önemli tıp dergilerindeki derleme yazıları okurken dikkatimi çekmişti. Damar iltihabı, tıbbî ismiyle “vaskülit”lerle ve aort gibi büyük damarları tutan bir hastalıkla ilgili yazının başındaki bilgi dikkat çekiciydi. Hastalık ilk olarak, yaklaşık 1000 yıl önce Bağdat’ta yaşayan Ali bin İsa tarafından tarif edilmişti.<a href="applewebdata://8B07D540-8891-4C90-A4FA-0BB01B4E0094#_edn1" name="_ednref1">[1]</a> Ali bin İsa, hastalığın baş ağrısı, ateş ve damarlarda iltihaba yol açtığını ve sonuçta körlüğe sebep olduğunu ifade ediyordu. Bu bulgular, dev hücreli arterit veya <em>temporal arterit</em> diye bildiğimiz, damar iltihabına yol açan hastalığın bulgularının aynısı idi. Hastalık bilhassa yaşlı kişilerde, şiddetli baş ağrısı, özellikle şakaklarda ağrı, kafa derisinde hassasiyet, çenede çiğnemeye bağlı yorulma gibi belirtiler verir ve tedavi edilmezse gözü besleyen damarlardaki iltihap sonucunda körlüğe sebep olabilir.</p>
<p>Bu bilgi benim için şaşırtıcı idi, çünkü klasik tıp kitaplarına göre bu hastalık, yani <em>temporal arterit</em>, ilk olarak Horton tarafından 1932’de ABD’de tanımlanmış ve uzun dönem Horton hastalığı olarak anılmıştı.<a href="applewebdata://8B07D540-8891-4C90-A4FA-0BB01B4E0094#_edn2" name="_ednref2">[2]</a> Genel olarak tıpta damar iltihabı ise, ilk olarak 1866 yılında bir otopsi sonucunda Kussmaul ve Maier tarafından damarlarda tesbih taneleri şeklinde görünümün fark edilmesi sonucunda tarif edilmişti.<a href="applewebdata://8B07D540-8891-4C90-A4FA-0BB01B4E0094#_edn3" name="_ednref3">[3]</a> Toplumda yaklaşık on binde 1 veya 3 görülen nadir bir hastalığın asırlar önce tarif edilmesi dikkat çekici idi. Makalenin kaynaklarına baktığımda, bilginin Ali bin İsa’nın 19. asrın sonunda tercüme edilen bir kitabından alındığını, Batı dünyasında yazarın kitaplarının okunduğunu öğrendim.<a href="applewebdata://8B07D540-8891-4C90-A4FA-0BB01B4E0094#_edn4" name="_ednref4">[4]</a></p>
<p><strong>Nasıl Bir Dönemdi?</strong></p>
<p>O dönemde, İslam âleminde, birçok ünlü doktor ve ilim adamının yetişmiş olduğunu biliyoruz. Batıdaki bilim müzelerine gittiğimizde, bunu kısmen görebiliriz. Hicri 3. veya 4. asırdan sonra, çok sayıda ilmî keşif, Müslüman ilim adamları tarafından yapılmıştır. Sadece tıp alanında değil matematik, astronomi, kimya gibi birçok sahada da ilmî ve teknolojik ilerleme kaydedilmiş ve Arapça ciddi bir ilim dili haline gelmiştir. Orta Çağda dünya bir cehalet dönemi yaşarken Müslüman bilim adamları merak ve araştırma gayretleri sayesinde, eski Greko-Romen kaynaklarına hâkim olmuşlar, bu müktesebatı kendi araştırmaları ile elde ettikleri bilgilerle harmanlayarak İslamî bir Rönesans ortaya koymuşlardır. Aslında bu, Peygamber Efendimizin (sallallâhu aleyhi ve sellem), “<em>Hikmet ve ilim, müminin yitik malıdır, onu nerede bulursa alır.</em>”<a href="applewebdata://8B07D540-8891-4C90-A4FA-0BB01B4E0094#_edn5" name="_ednref5">[5]</a> hadis-i şerifiyle işaret buyurduğu ufka son derece uygun bir davranıştır.</p>
<p>Harran, İskenderiye ve Cündişapur gibi devrin önemli ilim ve kültür merkezleri Müslümanların eline geçtiği dönemlerde, genel itibariyle devrin ilim adamları, Roma İmparatorluğu gibi siyasî otoritelerin baskısı altında eziliyordu ve bundan memnun değildiler. Müslümanlar ciddi bir hoşgörü iklimi oluşturarak eski medeniyetlerin bilgi birikiminden istifade ettiler. Ayrıca dünyanın değişik yerlerinden ilim adamlarını kendi ülkelerine davet ederek onlara kendilerini rahatça ifade etme ve araştırma imkânları sundular. Çok sayıda ilim adamı bu hür düşünce ortamını tercih ederek Bağdat, Kahire ve Şam gibi cazip şehirlere geldiler ve ilmin gelişmesine ciddi katkıda bulundular.<a href="applewebdata://8B07D540-8891-4C90-A4FA-0BB01B4E0094#_edn6" name="_ednref6">[6]</a></p>
<p><strong>Tıp İlmi ve Hastaneler</strong></p>
<p>Müslüman ilim adamları, tercüme yoluyla Hipokrat ve Galen gibi meşhur hekimlerin bilgi ve tecrübelerini de kullanarak yeni bir tıp anlayışı ortaya koydular. 682 yılında Bağdat’ta bir hastane kuruldu ve sonraki yıllarda diğer şehirler bunu takip etti. Tıp eğitiminin de yapıldığı hastanelerde, günümüzde modern merkezlerde gördüğümüz kadın ve erkek koğuşları, hijyen, tıbbî kayıt sistemi ve eczane gibi yenilikler, ilk defa o devirde uygulanmıştır.<a href="applewebdata://8B07D540-8891-4C90-A4FA-0BB01B4E0094#_edn7" name="_ednref7">[7]</a></p>
<p>O dönemde yaşayan önemli bir doktor olan Er-Râzî (865–925) meşhur eseri <em>Kitab el-Mansuri</em>’de (Latince <em>Liber Almansoris</em>), o yıllar için oldukça zor olan su çiçeği ve kızamığın ayırt edici özelliklerini tarif etmiştir. Kitap 19. asra kadar Batı’da ders kitabı olarak kullanılmıştır. Er-Râzî <em>(Rhazes)</em> ayrıca 224 kitap yazmış, Rey ve Bağdat’taki hastanelerde idareci olarak çalışıp birçok öğrenci yetiştirmiştir.<a href="applewebdata://8B07D540-8891-4C90-A4FA-0BB01B4E0094#_edn8" name="_ednref8">[8]</a> Daha sonra, İbnü’n-Nefîs 13. asırda akciğer-kalb kan dolaşımını William Harvey’den yaklaşık 350 yıl önce tarif etmiştir. Ebul-Kasım el-Zehrâvî önemli bir patoloji uzmanıydı ve hidrosefali dahil doğumla ilgili bazı hastalıkları tanımlamış, dikiş atma <em>(catgut suture)</em> gibi bazı cerrahî teknikleri geliştirmiştir. El-Zehrâvî’nin <em>Et-Tasrif</em> kitabı, İbn Rüşd’ün <em>(Averroes)</em> eserleri ve İbn-i Sina’nın <em>(Avicenna)</em> <em>El-Kanun fit-Tıp</em> eseri, birkaç yüzyıl boyunca, Batı üniversitelerinde ders kitabı olarak okutulmuştur. İbn-i Sina, günümüzde “holistik” diye adlandırılan, tedavide fizikî ve psikolojik faktörler, ilaçlar ve diyeti bir arada ele alan bir sistem geliştirmiştir.<a href="applewebdata://8B07D540-8891-4C90-A4FA-0BB01B4E0094#_edn9" name="_ednref9">[9]</a></p>
<p><strong>Ali bin İsa’nın Çalışmaları ve Günümüze Tesirleri</strong></p>
<p>Ali bin İsa, 940 ile 1010 (bazı kaynaklarda 1038 veya 1039) yılları arasında Bağdat’ta yaşamıştır. <strong>“El-Kehhâl”</strong>(Göz Hekimi) lakabıyla meşhur olmuştur. Hayatı hakkında fazla kaynak olmasa da tıp eğitimini Bağdat’ta aldığını ve çalışmalarını burada devam ettirdiğini biliyoruz. <em>Tezkiretü’l-Kehhâlin fi’l-Ayn ve Emraziha </em>(Göz ve Hastalıkları Hakkında Göz Doktorlarına Bir Hatırlatma) isimli kitabı, en önemli eseridir ve günümüze kadar eksiksiz ulaşmıştır. Batı’da daha sonra <em>Jesu Occulist</em> (Göz Hekimi İsa) olarak tanınmıştır.</p>
<p>Ali bin İsa, <em>Tezkiretü’l-Kehhâlin</em> kitabının önsözünde, Galen, Hipokrat, Dioskorides ve Hunayn bin İshak gibi uzmanların çalışmaları ile kendi tecrübelerini bir araya getirdiğini ifade etmektedir. Üç bölümden oluşan kitabın ilk bölümde gözün anatomi ve fizyolojisi anlatıldıktan sonra göz kapakları, gözyaşı bezleri, kornea ve gözün orta tabakasına ait (üvea) hastalıklar ile bunların tedavileri ve katarakt ameliyatından bahsedilmektedir. Son bölümde ise gözün iç hastalıkları başlığı altında, miyopi, hipermetropi, gece körlüğü, şaşılık gibi görme bozuklukları ile görme sinirleri, retina gibi gözün kısımlarına ait bilgiler verilmektedir. Eserde 130’un üzerinde göz hastalığının tarifi yapılmakta ve 141 ilacın göze tesiri açıklanmaktadır.<a href="applewebdata://8B07D540-8891-4C90-A4FA-0BB01B4E0094#_edn10" name="_ednref10">[10]</a> Ali bin İsa, göze gelen ışınların ve retinada teşekkül eden görüntünün, beyindeki görme merkezine nasıl ulaştığını, “optik kiazm” diye bilinen bölgede, iki gözden gelen görüntünün nasıl birleştirildiğini detaylı şekilde tarif etmiştir.<a href="applewebdata://8B07D540-8891-4C90-A4FA-0BB01B4E0094#_edn11" name="_ednref11">[11]</a> Kitapta daha nadir görülen ve göz iltihabı ile seyreden ve daha sonra “Vogt-Koyanagi-Harada” adıyla bilinen hastalıktan da ilk kez bahsedilmiştir.<a href="applewebdata://8B07D540-8891-4C90-A4FA-0BB01B4E0094#_edn12" name="_ednref12">[12]</a> Ayrıca “epifora” dediğimiz, farklı sebeplere bağlı, aşırı göz sulanmasının kademeleri ve tedavisi detaylı şekilde anlatılmıştır. Aslında o dönemde göz hastalıkları konusunda uzmanlaşma olması, başlı başına üzerinde durulması gereken bir konudur. Eserin dikkat çekici hususiyetlerinden birisi, o döneme kadar yaygın olan lokal anestetiklerin yanında, ağrılı ameliyatlarda ilk defa kullanılan afyon buharı <em>(Opium)</em> ve adamotu <em>(Mandragora)</em> gibi maddelerin genel anestezide nasıl kullanılacağının tarif edilmesidir.<a href="applewebdata://8B07D540-8891-4C90-A4FA-0BB01B4E0094#_edn13" name="_ednref13">[13]</a></p>
<p><em>Tezkiretü’l-Kehhâlin</em>, Batılı doktorlar tarafından yüzlerce yıl en çok müracaat edilen kitaplardan birisi olmuş, şerhleri yapılmış ve ders kitabı olarak okutulmuştur. Kitap ilk olarak 15. asırda Latince ve İbraniceye çevrilmiş, 1904 yılında Alman göz doktoru Julius Hirschberg ve şarkiyatçı Julius Lippert tarafından Almancaya tercüme edilip bazı yorumların ilavesiyle basılmıştır. İngilizce tercümesi Casey Wood tarafından yapılmış ve 1936 yılında neşredilmiştir. <em>Tezkiretü’l-Kehhâlin</em>’in göz ve hastalıkları konusunda yazılmış en kapsamlı, pratik ve özgün eser olduğu ifade edilmiştir.<a href="applewebdata://8B07D540-8891-4C90-A4FA-0BB01B4E0094#_edn14" name="_ednref14">[14]</a></p>
<p>İslamiyet’in yayıldığı erken dönemlerde Müslümanlar değişik medeniyetlerle karşılaştılar, onların ilmî miraslarına vâris oldular ve tercümelerle bu müktesebatı yeni bir kültür ortamına aktardılar. İnsanlığın müşterek ilmî birikimini kullanan, meraklı ve hakikat aşkı ile dolu Müslüman ilim adamları, birçok alanda keşifler ve ilerlemeler kaydettiler. İslâm’ın sağladığı hoşgörü iklimi sayesinde, başka milletlerden ilim adamları da İslam ülkelerinde rahatlıkla çalışma ve araştırma yapma imkânı buldular. Fuat Sezgin Hoca’nın da belirttiği gibi, özellikle Endülüs, İslam dünyasında yapılan ilmî çalışmaların Batı’ya aktarılmasında önemli bir rol oynadı.<a href="applewebdata://8B07D540-8891-4C90-A4FA-0BB01B4E0094#_edn15" name="_ednref15">[15]</a> Batı dünyası bu bilgileri ve diğer kaynakları çok iyi kullanarak Rönesans’ı gerçekleştirdi; eşya ve hadiseleri çok iyi araştırarak birçok başarıya imza attı. İlim, insanlığın ortak müktesebatı ve mirası olduğu için, ilme ve ilim insanlarına değer veren ve sistemli çalışan milletler, ilmin gelişmesine katkıda bulunmuş ve bunun karşılığını almışlardır.</p>
<p><strong>Dipnotlar</strong></p>
<p><a href="applewebdata://8B07D540-8891-4C90-A4FA-0BB01B4E0094#_ednref1" name="_edn1">[1]</a> G.S. Hoffman. Large-vessel vasculitis, <em>Arthritis Rheum</em>, 2003, 48:2406–14.</p>
<p><a href="applewebdata://8B07D540-8891-4C90-A4FA-0BB01B4E0094#_ednref2" name="_edn2">[2]</a> B.T. Horton ve ark. An undescribed for arteritis of temporal vessels. <em>Mayo Clinic Proceedings</em>, 1932, 7:700–1.</p>
<p><a href="applewebdata://8B07D540-8891-4C90-A4FA-0BB01B4E0094#_ednref3" name="_edn3">[3]</a> A. Kussmaul ve R. Maier. Uber eine bisher nicht beschreibene eigenthumliche Arterienerkrankung (Periarteriitis nodosa), die mit Morbus Brightii und rapid fortschreitender allgemeiner Muskellaihmung einhergeht. <em>Dtsch. Arch. Klin. Med</em>., 1866, 1: 484–518.</p>
<p><a href="applewebdata://8B07D540-8891-4C90-A4FA-0BB01B4E0094#_ednref4" name="_edn4">[4]</a> Ibn Isa A. <em>Memorandum Book of a Tenth-Century Oculist for the Use of Modern Ophthalmologists</em>. Tr. C.A. Wood, Chicago: Northwestern University Press, 1936, s. 225.</p>
<p><a href="applewebdata://8B07D540-8891-4C90-A4FA-0BB01B4E0094#_ednref5" name="_edn5">[5]</a> Ebû Davud, İlim, 1; Tirmizî, İlim, 19.</p>
<p><a href="applewebdata://8B07D540-8891-4C90-A4FA-0BB01B4E0094#_ednref6" name="_edn6">[6]</a> C. Bouamrane ve L. Gardet. <em>Panorama de la pensée islamique</em>. Paris: Sindbad, 1984, s. 227.</p>
<p><a href="applewebdata://8B07D540-8891-4C90-A4FA-0BB01B4E0094#_ednref7" name="_edn7">[7]</a> A. Majeed. How Islam Changed Medicine, <em>British Medical Journal</em>, 2005; 331:1486–7.</p>
<p><a href="applewebdata://8B07D540-8891-4C90-A4FA-0BB01B4E0094#_ednref8" name="_edn8">[8]</a> S.A. Amr ve A. Tbakhi. Abu Bakr Muhammad Ibn Zakariya Al Razi (Rhazes): Philosopher, Physician and Alchemist. <em>Ann. Saudi Med</em>., 2007, 27:305–307.</p>
<p><a href="applewebdata://8B07D540-8891-4C90-A4FA-0BB01B4E0094#_ednref9" name="_edn9">[9]</a> Bouamrane ve Gardet, a.g.e.</p>
<p><a href="applewebdata://8B07D540-8891-4C90-A4FA-0BB01B4E0094#_ednref10" name="_edn10">[10]</a> A.H. Bayat. Ali b. Îsâ el-Kehhâl. <em>TDV</em> <em>İslam Ansiklopedisi</em>, Ankara: Türkiye Diyanet Vakfı Yayınları, 2. cilt, s. 401.</p>
<p><a href="applewebdata://8B07D540-8891-4C90-A4FA-0BB01B4E0094#_ednref11" name="_edn11">[11]</a> Lin D. A foundation of Western Ophthalmology in Medieval Islamic Medicine. <em>UWOMJ</em>, 2008, 78:41–5.</p>
<p><a href="applewebdata://8B07D540-8891-4C90-A4FA-0BB01B4E0094#_ednref12" name="_edn12">[12]</a> I. Paredes ve ark. Immunomodulatory therapy for Vogt-Koyanagi-Harada patients as first line therapy. <em>Ocul. Immunol. Inflamm</em>., 2006, 14:87–90.</p>
<p><a href="applewebdata://8B07D540-8891-4C90-A4FA-0BB01B4E0094#_ednref13" name="_edn13">[13]</a> Bayat, a.g.e.</p>
<p><a href="applewebdata://8B07D540-8891-4C90-A4FA-0BB01B4E0094#_ednref14" name="_edn14">[14]</a> www.wdl.org/en/item/17604/</p>
<p><a href="applewebdata://8B07D540-8891-4C90-A4FA-0BB01B4E0094#_ednref15" name="_edn15">[15]</a> F. Sezgin. <em>İslam’da Bilim ve Teknik</em>. İstanbul: İstanbul Büyükşehir Belediyesi Kültür A.Ş. 2007, cilt IV, s. 3.</p>
]]></content:encoded>
					
		
		
			</item>
	</channel>
</rss>
