Zola, kararını vermiştir; susmayacaktır. Siyasallaşan hukuku, orduyu ve medyayı arkasına alıp aşırı milliyetçi söylemlerle halkı uyutan idarecilere ve ırkçılara karşı bir mücadeleye girişecektir. Kaleminin namusunu güç sahiplerine peşkeş çekmiş olanların entelektüel ahlâksızlığına, susarak zulme destek veren dilsiz şeytanların çokluğuna, hakikate gözlerini kapatarak adaleti katleden güruha destek veren bakar körlerin oluşturduğu karanlığa rağmen milim oynamaz durduğu yerden ve: “Onlar hiçbir şeyden çekinmediklerine göre ben de her şeyi göze alıyorum. Gerçeği söyleyeceğim. Çünkü davayı ele alan mahkeme gerçeği tam anlamıyla ve eksiksiz olarak ortaya çıkarmazsa onu söylemeye söz verdim. Konuşmak görevimdir ve suç ortağı olmak istemiyorum. Yoksa gecelerim, uzakta, işlemediği bir suçtan ötürü işkencelerin en korkuncunu çeken suçsuz bir insanın görüntüsünden kurtulamaz…” diyerek başlar tarihi mektubuna.

O, entelektüel cesaretini haksızlığı yapan devlete karşı gösterdiğinde; devlete çöreklenmiş çete bütün güçleriyle taarruza geçmiş, medyasından bürokrasisine oradan istihbaratına, emniyet ve ordusuna kadar elinde kaleminden başka silahı olmayan bu hakperest insana karşı hep birlikte yükleniyorlardı.

Vicdanlı bir insanın yapacağı en önemli mücadele hakkı tutup kaldırmaktı… O, yüreğinin sesini, bulunduğu konumun hakkını verme adına adaletin tecellisi için kullanmış ve susmamış; adalet için kavga verenlere güç, böyle insanlara hasret kalmış olanlara ümit olmuştu. Sessiz kalsaydı “baca zehirlenmesi” süsü verilen cinayete kurban gitmeyecek ve belki birkaç yıl daha yaşayacaktı. Sonra ne olacaktı ki? Ömrünün kalan kısmını müreffeh geçirecek ama vicdanının demirden tırnakları her gün her saat ciğerini kanatacaktı. O, mazlumdan yana tavır koyarken ruhunu tercih etmiş ve onu özgürleştirmişti. Bir fikri ve kanaati vardı: Devlet eliyle adalet yok ediliyordu ve suçsuz bir insan devlet putuna kurban edilmek üzereydi. Buna sessiz kalamazdı.

Dreyfus davasındaki çıkışı ve gelişen olaylar takip edildiğinde, iktidardaki menfaat şebekesinin onu susturma adına gerek güç gerekse diyaloğu(!) kullanarak nasıl mücadele ettikleri açıkça görülür. Ama ellerindeki güç ve imkânlar, zulüm vadisinde gerçeği haykıran çığlığın, toplum vicdanındaki yankısına engel olamadı.

Zor olana talip olan Zola’nın bu çıkışı, siyasetin bekçisi hâline gelmiş yargı sistemini ve bu sistemi demir sopa gibi kullanan iktidar sahiplerini o kadar rahatsız etmişti ki derhâl ve ivedilikle bu sesi susturma kararı aldılar. Millî ve dinî duyguları kullanarak Zola’yı önce toplum nezdinde hain ilan ettiler. Daha sonra da hem onu hem sevenlerini mahkeme ile korkuttular. Zindanları, giyotinleri işaret ettiler. Kadim bir taktikti; din ve milliyetçilik maskesi takıp öyle yürüdüler “adalet” diyenlerin üzerine… Bundan sonra da ordunun haysiyeti söz konusu edilir ve ordu yetkilileri Zola’yı mahkeme önüne çıkarmak isterler. Bir yandan da zıt görüşlerin politikacıları arasında gazetelerde karşılıklı yazılar yayımlanır.

Muhaliflerini korkutarak sindirmek zalimin genetiğinde vardı. İşte bu mücadele metodu onların en tesirli silahları olsa da en zayıf yönleriydi de. Korkuyla susturarak iş gören tiranların en çok çekindikleri, korkusuzca hakikati haykıran seslerin sahipleridir. Adalet diye haykıran en cılız ses bile yüreklerine korku salan kıyamet çığlığı gibidir. Fransa’da da böyle oldu. Zola kalemini kuşandı ve hak-hukuk cephesinden hücuma geçti. Tek motivasyonu durduğu yerin meşruluğu, savunduğu insanın masumiyetiydi. Karşısındaki gücün büyüklüğünün bir önemi yoktu onun için. Gerçek büyüklük vicdanlarda yaşatılan hak aşkı ve doğru için yaşama azmiydi.

Kötülük imparatorluğunun karşısına dikilen iyiliğin kazanması için iyilerin en iyi şekilde organize olması gerekiyordu. Bunun için de yüreğinde insanlığı yaşatan cesurların, suskunlar vadisine var güçleriyle haykırması icap ediyordu. Emile Zola bunu yaptı… Önündeki karanlık vadinin gulyabanileri onu korkutamadı. Suskunların ödlekliği dilini bağlayamadı. Edebiyatın yüksek kulesine çıkarak, tek başına herkesin duyacağı şekilde haykırdı. “İtham ediyorum…”

Bu tarihî yazısına, uyardıklarının cevabı gecikmedi. Boyunlarına kement taktıkları yargı mensuplarına, alelacele hükümete hakaret suçundan(!) önce ağır para cezası, ardından da hapis cezası verdirttiler. Kötülük imparatorluğunun küflerinden beslenen insan bozmalarının şiarıydı bu… Hakikati haykıran aslanları çakallara boğdurtmak… Ancak aldığı bu ceza Zola’yı yıldırmadı, azminden vazgeçirmedi, hedefinden bir adım geri attıramadı.

Zola kimi suçluyordu? Neyi ne ile itham ediyordu? Bunun neticesinde başına hangi gailelerin açılacağını çok iyi biliyordu ama ruhunu şeytana, kalemini muktedirlere satmayan bu adalet kahramanı sesini yutmadı. Adalet adına bir çığlık kopardı ve korkutmaktan beslenen, devletin gücünü kullanarak güçlü görünen korkaklar topluluğunun ödünü kopardı.

“Suçluyorum”un yayımlanmasından sonra kışkırtılmış kalabalıklarda Zola’ya karşı, taraflı basının da etkisiyle, büyük bir düşmanlık baş gösterir. Kitapları meydanlarda yakılır “Kahrolsun Zola!” çığlıkları Paris’in sokaklarında yankılanır. Fakat sadece olumsuz tepkiler yoktur. Zola’nın ardından, gerçekten ve adaletten yana olan ressam Monet’den romancı Anatole France’a kadar birçok aydın seslerini yükseltmeye başlarlar.

“Bir hakikat danesi, yalan ve zulümden müteşekkil ot yığını bir harmanı yakıp kül etmeye yetecek” ve Zola’nın her bir cümlesi zalimlerin saray surlarını yerle bir eden top güllesine dönüşecekti. Bu değil midir hakiki insanlık? Allah’ın verdiklerini Allah’ın kullarına yapılan zulmü engellemede kullanmak. Allah ona “kalem” vermişti ve o da bu kalemin hakkını…

Emile Zola’nın çıkışı güçten zehirlenmiş tiranları dize getirdi. Adaletin ayağındaki siyaset prangalarını ve boynundaki menfaat çetesinin kemendini çözdü. O, yargı mensuplarına cesaret aşılamış, İbn-i Rüşd’ün yüzyıllar önce söylediği “Fikirlerin kanatları vardır, kimse insanlara ulaşmasını engelleyemez…” hakikatini yaşayarak haykırmış, fikrin iffetini muhafaza etmiş ve bunu da canıyla ödemiş, ama cesaretiyle fikirlerine taktığı kanatlar sayesinde hakikatin insanlara ulaşmasını sağlamıştı. Evet o, “Bundan böyle başıma gelebilecek şeyler hiç umurumda değil. Yeterince güçlüyüm ve bu haksızlığa meydan okuyorum!” derken başına gelecekleri sezmişti. 27 Eylül 1902 tarihinde, Zola ve eşi şömineyi yakıp uyurlar. Ertesi gün, karbon monoksit zehirlenmesiyle kendisi ölü bulunurken komaya giren eşi kurtarılır.[1]

Artık halk ve aydınlar kesin çizgilerle ikiye bölünmüştü. İnsanlar ya Dreyfusçu yahut değil; ya Zola’yı destekliyor ya da ona karşı çıkıyordu. Olayın çözülmesinden sonra bile ateşli tartışmalar devam etmiş, günümüzde de devam etmektedir. Bir edebiyatçı ve ülkenin medar-ı iftiharı olan Zola, devleti yönetenlerin kararlarına ve politikalarına müdahil olmalı mıydı yoksa sadece sanatına mı odaklanmalıydı? Devleti kendi çıkarları için kullanan çetenin açık zulmüne sessiz kalarak dolaylı destek mi vermeliydi, yoksa on binlerce seveninin hissiyatına tercüman olup yalnızca bir sanatçı olarak değil, insan Emile Zola olarak güçlüye karşı zayıfın yanında mı durmalıydı? O, insanlığı seçti ve tercihini onurdan yana kullandı.

Zola, açık ve cesaretli cümleleriyle kamuoyunu insan hakları için mücadeleye davet etmiş ve başarılı olmuştur. Beyanın gücünü adaletin tecellisi için kullanmış, insanlığını ve şerefini düşünerek, zulmün karanlığından korkmamış, kaleminin ışığını söndürmemiştir. Sergilediği aydın duruşu ve insandan yana tavır, Zola’yı tarihe bir şeref levhası olarak kaydetmiştir.

Susmayanlara susamış, entelektüel yokluğun çöllerinde bir damla cesarete hasret yürekler; zulmün çoraklaştırdığı topraklarda da hakikatin korkusuzca haykırılmasını bekliyor. “Adalet” diyen seslerin zulmü sağır edeceğine dair ümidimizi koruyor, temennilerimizi diri tutuyoruz. Vicdanları körelmemiş, şefkat ve adalet duygularını henüz yitirmemiş hukuk insanlarının da artarak yükselen bu seslere cevap vereceği günü bekliyoruz.

Dipnot

[1] https://caglayandergisi.com/2020/09/01/dreyfus-davasi/

Bir hareket hâline gelememiş ve taraftar toplayamamış fikirler genellikle zararsız kabul edilir. Demokratik ülkelerde bunlar fikir ve ifade hürriyeti kapsamında değerlendirilir. Şiddet ihtiva etmeyen gösteriler, yürüyüşler ve mitingler de hukukun işlediği memleketlerde ifade hürriyeti çerçevesinde değerlendirilir. Tarih boyunca insanlık nelerin temel insan hakkı olduğu üzerinde düşünmüş ve belli kıstaslar getirmiştir. Bu kıstasların başında, diğer vatandaşların mal, can ve namuslarına zarar vermemek gelir.

İdarede olan kimselerin yoldan çıkmamaları için trafik işaretleri benzeri, düzenleyici sistemler geliştirilmiştir. Montesquieu bu fikrî altyapıyı, “kuvvetler ayrılığı” şeklinde ifade etmiştir. Kanun koyan idareci olmasın, idareci olan muhakeme edemesin, böylece bir yol kazası yaşanmasın istenmiştir. Bu maksatla ülkeler kendilerine birer anayasa hazırlamışlardır. Hususen Batı ülkelerindeki modern demokrasiler, bu düşünce temelinde şekillenmiştir. Ancak zamanla icra ile mükellef olan bazı yetkililer, gücün esiri olmuş ve hırslarına kurban gitmişlerdir. Tek adam rejimleri ve diktatörlükler böyle ortaya çıkmıştır. Sonuçta kanunların tatbiki işine de karışmaya başlamışlardır. Yeri gelmiş hâkimleri, rüşvet veya şantaj gibi yollarla şahıslarına âdeta “noter memurları” yapmışlardır. Kanunu koyan ve uygulayanlar kendileri olunca güç sarhoşluğuna kapılmışlar ve ülkelerini kendileriyle birlikte bataklığa sürüklemişlerdir.

Kendi içinde vatandaşlarının temel haklarını gözetmeyen idareler, sürdürülebilir bir sistem inşa edemezler. Vatandaşların devletlerine olan bağlılıklarında zayıflamalar görülür. Devletleri ayakta tutan önemli bir unsur, vatandaşlarının haklarına saygı göstermeleridir. Bunun literatürdeki adı “adalet” olup “İnsanı yaşat ki devlet yaşasın.” sözü de bu mefhuma dikkat çeker.

Hukukun üstünlüğüne saygı duyulmayan bir ülkede muhalifler, muktedirler tarafından önce görmezden gelinirler. Fikirlerini ifadeye devam ederlerse itibarları zedelenmeye çalışılır. Taraftar toplamaya devam ederlerse kendileri ve takipçileri ikaz ve ihtar edilirler. Bundan da bir netice alınmazsa, rüşvetle veya makam teklifiyle itaate davet edilirler. O da işe yaramazsa mallarını, makamlarını, hatta canlarını kaybetmekle korkutulurlar. Bütün bu adımların atılmasına rağmen muhalif fikirlerin temsilcileri geri adım atmazlarsa dozajı her geçen gün artacak şekilde bir baskı ve sindirmeyle yüz yüze kalırlar. Halkın önünde küçük düşürmeye çalışılır, hakaretlere mârûz kalırlar. Taraftarlarının, hatta diğer mahkûmların onlarla iletişime giremeyeceği biçimde hapishanelere atılırlar. En sonunda infazlarının meşruiyeti için şeytanlaştırılmaya çalışılırlar.

Hapse atarak halktan tecrit edilir, bazen de iktidarın merkezinden uzak yerlere sürgüne gönderilirler. Söz gelimi İngilizler Avustralya’yı sürgün yeri olarak kullanmışlardır. Diğer bir sürgün tarzı da zor ulaşılacak yerlere göndermedir. Bu tür sürgüne bir örnek, deyimlere de konu olmuş Fizan’dır. Rusya’da Sibirya yine böyle bir misaldir. Bazen adalara da zindanlar kurulur. Türkiye’de Yassıada, Yugoslavya’da Goli otok, Amerika’da Alcatraz gibi adalar buna misal olarak verilebilir. Muhalifleri sindirmek için devlet idaresinin yakınına da hapishanelerin inşa edildiği görülür.

20 yıl kadar önce Lahor kalesinde görmüştüm. Zindan, sultanın eğlence mekânı olarak kullandığı kısmın altına inşa edilmişti. Penceresiz olan bu yerde, nefes alınacak tek menfez, kuyu şeklinde bir boşluktu. Bu kuyunun duvarlarında, zindan hücrelerinin bir karıştan biraz büyük pencereleri yer alıyordu. Kuyunun ağzı, eğlenme maksadıyla yapılan havuzun kenarında bulunuyordu. Yukarıdaki muhteris muktedirlerden sadece birkaç metre aşağıda mahpuslar, daracık ve karanlık hücrelerde yıllarca sürünüyorlardı.

Buraya kadar anlatılanlar, hak ve adalet mücadelesi verirken memleketinde kalanlar içindi. Mücadelesini sürdürürken sosyal hayattan ve taraftarlarından tecrit edilen fikir insanlarının, bir noktadan sonra hicret etmekten başka yapacakları bir şey kalmaz. Çoğu zaman bütün dünyalığını bir bavula sığdırıp o çok sevdiği, güzel günler göreceği umuduyla hizmet ettiği ülkesinden ayrılmak mecburiyetinde kalır. Bir daha geri ya döner ya dönmez. Hak ve hakikatin peşindeki fikir mimarlarının, çoğu zaman hapis veya sürgün edildikleri, başka ülkelere gizli veya açıktan göç etmeye zorlandıkları görülür. Bazen muktedirler, bu insanların ülkeden ayrılmalarına ses çıkarmazlar. Memleket dışında olduklarında onlara göre zararsızdırlar.

Göç edenler her şeylerini geride bıraktıkları için yeni ülkelerinde hayata tutunmak için ciddi bir gayret göstermek zorunda kalırlar. Zamanla toparlanıp fikirlerini farklı mecralarda neşretmeye devam ederler. Bilhassa sürgündeki edebiyatçı ve sanatçıların eserleri dikkat çeker.

İslam tarihi, İmam Rabbanî’den Ahmed b. Hanbel’e, İmam Ebu Hanife’den Üstad Bediüzzaman’a kadar binbir zorlukla fikir mücadelesi veren ve değişik çileler çeken isimlerle doludur. Aslında bu fikir çilesi, sadece İslam tarihiyle de sınırlı değildir. Sokrates’ten Puşkin’e kadar birçok fikir insanı da benzer kaderleri yaşamışlardır. Gerçek düşünce insanları, şiddete tevessül etmemiş, mücadelelerini fikrî ve hukukî sahanın dışına taşırmamışlardır.

Türkiye’deki bir hapishanede çıkan isyanda çete kurmak ve yönetmekten ceza almış olan hükümlü şöyle bağırıyordu: “Devlet bana adam öldürttü.”[2] Daha sonra konu ile ilgili yazılan yazılarda devlet yetkililerinin bu yapı ile ilgili görüşmeleri medyaya yansıdı. Bu açıklama herkesin bildiği sır idi! Devlet yetkilileri, hukukun işlemediği, anayasanın fiilen ilga edildiği dönemlerde, emirleri altındaki organlar ve paramiliter güçlerle ülkede terör estirirler. Bu durum genellikle otoriter ve diktatoryal rejimlerde ortaya çıkar.

Esasen devlet ile terör hiçbir zaman yan yana gelmeyecek iki kelimedir. Ne var ki devleti yöneten ya da yönetim nöbetini devralan siyasi partiler ve onun sosyal uzantıları, iktidarlarını sürdürmek maksadıyla hukuk dışına çıkarak ellerindeki devlet gücünü muhaliflerini bertaraf etmede kullanırlar. Tarih bunun misalleriyle doludur.

“Devlet terörü”nü, devletin, muhafaza etmekle yükümlü olduğu vatandaşına karşı resmi güvenlik güçleri ya da paramiliter yapılar vasıtasıyla şiddet uygulaması ya da şiddet tehdidi oluşturması şeklinde tarif edebiliriz. Devleti ve organlarını bir terör örgütü gibi yöneten idarecilerin en çok sığındığı zahirî sebep “devletin birliği, bütünlüğü ve istiklalidir.” Böyle kaotik bir ortamda fertlerin ya da sosyal gurupların bir değeri yoktur. Suça bulaşmış idareciler bu suçlarını perdelemek için önce bir topluluğu ya da ırkı terör suçlusu ilan edip onlara karşı mücadele ettiklerini söylerler. Bu hususta onları hedeflerine ulaştıracak her yol mübah hâle gelir! Yargıyı, askeriyeyi ve polis gücünü bu yolda istihdam edip kanunları yok sayarak terörle mücadele bahanesiyle tam bir terör ortamı oluştururlar.

Kolluk kuvvetleri ve yargı gibi organlar, ülkede asayişi sağlamakla vazifeli iken iktidardakiler koltuklarını kaybetmemek için bu güçleri bir çete gibi yönetirler. Halk ise “hikmet-i hükûmet” (Devlet yapıyorsa vardır bir hikmeti!) diyerek sessizlikleriyle bu suçlara ortak olur.

Aristo, zalim idarecilerin tebaalarına terör uygulamasını eleştirmiş, “devlet terörü” kavramının şekillenmesi ve tanımı, Fransız İhtilâli döneminde (1789–1799) gerçekleşmiştir.[3] İhtilâl sonrası yayımlanan İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirisi ile özellikle ferdî haklar güvence altına alınmış ve birçok evrensel prensip benimsenmiştir. Beraat-i zimmet kabul edilmiş, keyfî emir verenlerin ve bu emri yerine getirenlerin cezalandırılacağı, kanunlarla belirlenmeyen suçlar dışında hiç kimsenin cezalandırılmayacağı tespit edilmiştir.

İhtilâlin sona erdiği ilan edildiğinde, artık Fransa’da ve diğer ülkelerde halkların egemenliği rüzgârının eseceği, demokrasi ve hukukun üstünlüğü ikliminin oluşacağı bekleniyordu, ancak öyle olmadı. İhtilâl sonrası ülkede tam bir devlet terörü fırtınası esti.

Kardeşlik sloganı ile yola çıkıp özgürlüğü hedefleyen ve bunu eşitlik ilkesiyle yapmaya niyetlenen ihtilâlciler icat ettikleri giyotinle anılır oldular. Tarih, bu devrimcileri bir taraftan sınıf farklılıklarını ortadan kaldırma adına canlarını ortaya koyan mücadeleciler, diğer taraftan devrime karşı çıkan her sınıftan insanı idam eden kişiler olarak kaydetti. İşte Fransız İhtilâli, bu zıtlıklar içinde çalkalanıp durdu, devrimin yerleşmesi adına devlet terörünü meşru gören bir anlayışıyla binlerce masum insan katledildi. Devlet, asayişi sağlayıp temel hak ve özgürlükleri koruma altına alması gerekirken elindeki güç vasıtasıyla ülkede tam bir terör ortamı oluşturdu.

1793–1794 yıllarını kapsayan bu “devlet terörü” döneminde şiddet had safhaya çıktı. Gücü elinde bulunduran Kamu Güvenliği Komitesi tarafından kurulan mahkemelerde, siyasi muhalifler ağır şekilde cezalandırıldı. Hapse atılan 500.000 kişiden, 1.200’ü kadın olmak üzere, yaklaşık 17.000’i giyotinle infaz edildi. 20.000’i ise daha yargılanma imkânı elde edemeden hayatını kaybetti.[4]

“Terör” kelimesi daha çok devlet dışı unsurların, yasa dışı faaliyetlerle güvenliği tehdit eden eylemleri için kullanılmıştır. Buna rağmen dünyanın hemen hemen her bölgesinde devletler tarafından uygulanan terörizmin, devlet dışı aktörlerin uyguladığı terörizmden daha ölümcül ve yıkıcı olduğu görülmektedir. Devletlerin uyguladığı terörizm, sahip oldukları silah, ekipman, istihbarat bilgisi ve personel sayısı bakımından, devlet dışı aktörler ile kıyaslanamayacak seviyededir.[5]

Terör tanımının devlet için değil devleti yönetenler için kullanılması gerektiğini öne sürenler olmuştur. Genel olarak terörizm, fizikî tesirleri yanında daha çok psikolojik etkileri olan bir şiddet biçimidir. Hedefi korku ve kaos ortamı oluşturup hukuku askıya almaktır. Bazen terör yöntemlerinin hem devleti yönetenler hem de devletle savaşan gruplar tarafından kullanıldığı görülmektedir.[6]

Devlet terörünün diğer terör eylemlerine nazaran tespitinin ve kovuşturmasının zor olmasının temel sebeplerinden birisi; devletin, yaptığı terör eylemlerini gizli tutmasıdır. Terör grupları hedeflerine yürürken yaptıkları eylemleri kamuoyunun dikkatini çekmek için kullanırlar. Devlet eliyle gerçekleştirilen terör eylemlerinde böyle bir tanıtım ve “üstlenme” imkânsızdır. Bu eylemlerin devlet organları vasıtasıyla yapılmamasının sebebi de aynı sâiktir. Zira devletler, uluslararası baskı ve meşruiyetlerinin sorgulanacağından endişe ederler.

Devlet terörizminin temel hususiyetleri şu şekilde sıralanabilir:

– Devlet terörizmi sistematiktir.

– Şiddet ve şiddet tehdidi içermektedir.

– Politiktir.

– Devlet temsilcileri ya da devletin kaynakları ile çalışan yandaşlar tarafından uygulanmaktadır.

– Korku oluşturmak hedeflenmektedir.

– Mağdur kitleden daha geniş bir gruba mesaj vermek hedeflenir.

– Söz konusu mağdur kitle, silahlı bir örgütlenme yapısı içinde değildir.

Uygulamada devlet ve devlet dışı aktörlerin aslında aynı stratejileri kullandıkları (kaçırma, infaz, işkence gibi) ve politik bir maksat için harekete geçtikleri görülmektedir. Özünde devlet ve devlet dışı aktörler, terörizmi benzer sebeplerle kullanmaktadır.[7]

Türkiye’de 15 Temmuz sözde darbe girişiminden sonra, ülke içinde 30, ülke dışında ise 100’e yakın insan kaçırıldı. Tutuklulardan ve kaçırılan insanlardan birçoğu insanlık dışı muameleye mârûz kaldı. İşkence altında ve hapishanelerde ölenler oldu. Devlet yetkilileri ya da organları vasıtasıyla işlenen bu suçlar tam anlamıyla bir terör suçudur. Devleti yöneten siyasi klik ve yandaşları, meftun oldukları devlet imkânlarının ellerinden gitmemesi için ülkede terör estirmeye devam ediyorlar. Suça bulaştığı tespit edilen yandaşlar, ivedilikle bir havuz kanalına çıkıp bayrak önünde hamaset sergiliyorlar. Âdeta cürümlerini bayrakla perdeleyip ırkçı söylemlerle halkı uyutuyorlar.

Böyle bir terör ortamında muktedirlerin yaptığı ilk iş, adalet mekanizmasının felce uğratılmasıdır. Devlet terörüne mârûz kalan mazlumların tek çaresi, artık uluslararası kamuoyudur. Ancak maalesef, bu teröre “Dur!” diyecek gür bir ses yükselmemiş ve devletlerin çıkarları, insanlığın üzerinde görülerek devlet terörü ile gerektiği gibi mücadele edilmemiştir. Buna misal olarak, AİHM’nin yapılan başvurularda, “İç hukuk yollarını tüketin.” diyerek meseleyi ötelemesi verilebilir. Aklı başında olanlar biliyor ki Türkiye’de hukukun içi boşaltılmış ve mahkemeler iktidar partisinin bir şubesi gibi çalışır hâle gelmiştir. Ülkede hukuk kalmamıştır ki iç hukuk yolları tüketilmiş olsun.

Sözde darbe bahanesiyle bir milyona yakın insan soruşturma geçirmiş, 100 bine yakın insan zindanlara yollanmıştır. Bu rakamın yarıya yakınının kadın ve çocuklardan oluştuğu düşünülecek olursa ülkede nasıl bir devlet terörü estirildiği daha iyi anlaşılabilir.

Devlet terörünün çaresi, halkların ve mağdurların demokrasi ve hukuk platformlarında bir araya gelerek ortak acıların izalesi için omuz omuza vermeleridir. Toplumun bütün kesimlerinin temsil edildiği bir parlamenter sistemde, ayrımcılığa mârûz kalmadan, kamu yararı için çalışacak insanların ortak gayreti, devlet terörünü sona erdirecektir.

Demokrasiden geriye dönüşün olmadığının şuuruyla, temel hak ve hürriyetlerin garantiye alındığı, hukukun üstünlüğün yaşandığı, insan merkezli bir yönetim anlayışının tesis edilmesi temennilerimizle…

Dipnotlar

[1] St. Augustine, City of God: Concerning the City of God Against the Pagans, Tr. Henry Bettenson, Book IV, Ch. 4., London: Penguin, 1984.

[2] “Devlet bana adam öldürttü”, www.memleket.com.tr/devlet-bana-adam-oldurttu-32308h.htm

[3] “State Terrorism”, en.wikipedia.org/wiki/State_terrorism

[4] Yahya Bağçeci, “İnsan Hakları ve Şiddet İkileminde Fransız İhtilali Eylül Katliamı Örneği”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi, 13/69, Mart 2020.

249. 249.

[5] İzzet Koncagül, “Terörizmin Unutulan Yüzü: Devlet Terörizmi”, Savunma Bilimleri Dergisi, Mayıs 2021, s. 39.

[6] Herfried Münkler, “Die Strategie des Terrorismus und die Abwehrmöglichkeiten des demokratischen Rechtsstaats”, Akademievorlesung am 1. Juni 2006.

[7] Koncagül, a.g.e. s. 329.

Dikta rejimler, firavun yönetiminde olduğu gibi, saltanatları yıkılacak diye yeni doğmuş çocukları bile katlederler,[1] masum insanları bertaraf etmeyi bir yönetim politikası olarak belirlerler ve ülkelerini böyle bir gerilim ve korku atmosferinde yönetirler. İnsan kaçırma ve kaybetme, bu yönetim anlayışının temel araçlarından biridir.

İnsanların hürriyetlerinin devlet görevlileri veya hükûmet tarafından yetkilendirilmiş, desteklenmiş veya zımnen onaylanmış kişi veya gruplar tarafından tahdit edilip daha sonra bu özgürlük tahdidinin varlığının inkâr edildiği veya zorla kaybedilen insanların nerede bulunduklarının veya âkıbetlerinin ne olduğunun gizlendiği vakalar, “zorla kaybetme vakaları” olarak görülür. Uluslararası hukuk, zorla kaybedilmeyi ağır bir suç olarak görür ve her şartta yasaklar. Bu yasak sadece bu tür vakaların engellenmesini değil, zorla kaybedilme iddialarının soruşturulması ve sorumluların yargılanması görevini de içerir. Zorla kaybedilmeler, devletler tarafından teşvik edilen politikaların ve uygulamaların veya devlet görevlilerinin sivillere karşı yürüttükleri daha geniş saldırıların parçası olarak yürütüldüklerinde, insanlığa karşı bir suç da söz konusu olabilir.[2]

Sözde darbe bahanesi ile bir gecede suçlu ilan edilen Hizmet mensubu insanların bir kısmı yurt içinde ve dışında kaçırıldı. Bunlardan bazıları günler sonra bir hapishanede ortaya çıkarken birçoğundan hâlâ haber alınamıyor.

Devletin imkanlarını kötüye kullanarak pervasız bir şekilde ağır suçlar işleyen ve temel insanî hakları ihlal eden bir grup, dün beyaz Toros, bugün siyah Transporter ile insan kaçırarak muhaliflerine gözdağı vermeye devam ediyor.

Hüseyin Morsümbül daha lise öğrencisiyken Bingöl’de yaşadığı ev, polis ve askerlerce basılarak gözaltına alındı. Olayın üzerinden 30 yılı aşkın bir süre geçmesine rağmen kendisinden hâlâ haber alınamadı.

Anne Fatma Morsümbül yanık yüreği ile yıllardır oğlunu arıyor; kalbi her gün oğlunun ölüm haberini alıyor gibi kanıyor. Ailesi oğullarına ne olduğunu öğrenmek için uğraşmış. Yıllar boyu verilen dilekçeler işleme konulmayarak imha edilmiş. Hüseyin’in annesi, yanık yüreğiyle, “Oğlumun kemiklerini bulsam omzumda taşıyacağım. Çünkü kokusunu çok özledim.” diye haykırıyor.
Suç örgütüne dönüşen bir devlette, vatandaşlarının cenazeleri bile emniyette değildir. Hakkâri’de bir askerîaracın geçişi sırasında düzenlenen mayınlı saldırıda hayatını kaybeden Uzman Çavuş Mehmet Çiftçi’nin cesedi bir türlü bulunamamıştır. Aile fertleri, aramalara katılmak istediklerini defalarca dile getirmiştir. Kayıp askerin yıllardır diyaliz tedavisi gören annesi Döndü Çiftçi şunları ifade etmiştir: “Beni götürün yavruma. Ben bulurum onu, kokusundan tanırım. Uçaklarınıza bindirin, giderim. Kurban olurum size. Deliklere bakarım, yollara bakarım. Kuzumu kokusundan bulurum.”[3]

Devlet eliyle insan kaçırma, meşruiyetini yitirmiş yönetimlerde, muhalifleri sindirme ve korku ortamı oluşturmada bir yöntem hâline gelmiştir. Muhaliflerine hukuk içinde atf-ı cürümde bulunamayan idareciler, güçlerini bu şekilde korku ortamı oluşturarak göstermektedir.

Nazi Almanya’sı, bu konunun tipik örneklerinden biridir.

Hitler, 7 Aralık 1941 tarihinde yayımladığı kararname ile rejim muhalifleri için bir korku iklimi oluşturmuştu. Daha sonra “Gece ve Sis” (Nacht und Nebel) ismiyle anılan bu kararname ile devlet kurumlarına, işgal ettikleri ülkelerdeki muhalifleri Almanya’ya gönderme yetkisi verildi. Bu kararname ile Alman ordusunun genelkurmay başkanlığını yapan Wilhelm Keitel’e, işgal altındaki bölgelerde “komünist unsurlara ve diğer muhaliflere” karşı harekete geçmesi talimatı verildi. Yaklaşık yedi bin kişi gözaltına alındı ve kayboldu. Bunların bir kısmı gözaltındayken öldü. Alman devletine veya işgalci güçlere karşı işlenen suçlar için uygun görülen ceza ise idamdı. Birçok muhalif göstermelik yargılamalar ile tutuklanıp Almanya’ya getirildi, sorgu ve yargılamaları gizli yapıldı.

Nasyonal Sosyalistler şüphelilerin gizlice sınır dışı edilmesinin (kaçırılmalarının) muhaliflere gözdağı verme açısından son derece etkili bir yöntem olduğunu anladıklarında sanıkları iz bırakmadan kaybettiler; nerede oldukları ve âkıbetleri hakkında yakınlarına kesinlikle bilgi vermediler. Böylece Naziler, bugün hâlâ diktatörlükler tarafından kullanılan bir terör aracı icat ettiler: “Devlet eliyle insan kaçırma.”

Yakalama, sorgu ve yargılama gibi adlî prosedür esnasında kaçırılan muhalifler; “NN mahkûmları” olarak adlandırıldı ve gizli tutulan duruşmalarına, “NN işlemleri” veya “NN davası” adı verildi. NN, muhtemelen Latince “nomen nescio” kelimelerinin baş harflerinden oluşan kısaltmaydı ve “adını bilmiyorum” anlamına geliyordu. Ancak Nazi Almanyasında bile NN genellikle “Gece ve Sis” (Nacht und Nebel) olarak tercüme edildi. “Gece ve Sis” tabiri, kaybedilen insanlar için acıyı, Naziler için ise gizem ve gücü temsil ediyordu. II. Dünya Savaşından sonra Nazilerin yargılandığı Nürnberg Savaş Suçları Duruşmaları ile birlikte Hitler’in 7 Aralık 1941 tarihli kararnamesi, genellikle “Gece ve Sis” kararnamesi olarak isimlendirildi.

“Gece ve Sis” kararnamesi, Ağustos 1944’e kadar yürürlükte kaldı. Bu süre zarfında Nasyonal Sosyalistler; Fransa, Belçika, Hollanda ve Norveç’ten yaklaşık yedi bin sivili Almanya’ya sürdü veya kaçırdı. En az 340 muhalif ölüm cezasına çarptırıldı. Sürgün edilen birçok insan hapishane ve toplama kamplarında öldü ve sayıları savaştan sonra bile tespit edilemedi.[4]

Nazi rejimi, NN kurbanlarını genellikle yazar, gazeteci, düşünür gibi halk üzerinde tesiri olan ve muktedirlerin hatalarını halka korkusuzca anlatan insanlardan seçmiştir. Rejim, halkın uyanması ve organize olup iktidara karşı direniş göstermesi ihtimaline karşı, ülke içinde ve dışında sürekli operasyonlar yaparak gözdağı vermiştir.

Belçikalı Willy Sel bu tehlikeli (!) muhaliflerden biriydi. Nazilerin oluşturduğu “Gece ve Sis” ortamında kaçırılıp Almanya’ya götürüldü. Ağustos 1941’de tutuklandı ve Gestapo tarafından işkence gördü. Akrabalarıyla görüşmesine izin verilmedi. 1942 ve 1943 yıllarında farklı hapishanelerde kaldı.[5] Ağustos 1943’te yargılandı ve vatana ihanetten mahkûm oldu. 1944 yılında idam için Dachau toplama kampına getirildi, ancak savaşın sona ermesinden dolayı ülkesine geri döndü ve yaşadıklarıyla ilgili birçok yazı kaleme aldı, röportajlar verdi.[6]

Devleti yönetenlerin hukuku katletmelerinden sonra oluşan zulüm ortamının kurbanları; hakikati arayan, hukuk diyen ve adaleti haykıran insanlar olmuştur. Devlet, kimi zaman siyasetin esiri olmuş mahkemeler vasıtasıyla, kimi zaman da suç örgütüne dönüşmüş yapısıyla farklı çetelerle birlikte hareket etmiş ve muhalif gördüklerini hain ilan ederek onları bertaraf etmiştir. İnsan kaçırma ve faili meçhul cinayetler bu kabildendir.

Kendilerini yönettikleri ülkelerin tek sahibi olarak gören[7] tiranlaşmış ruhlar ve şürekâsı, dünya saltanatlarını sarsacak her türlü hak arayışına terör damgası vurmuş ve insan kaçırma ve kaybetme gibi birçok insanlık suçunu kendilerince meşru hâle getirmişlerdir.

Yönettikleri milletlerin başına bela olan bu yapılar, toplumun hipnoz edilmiş bir kesimi tarafından desteklenir ve bu destek ölçüsünde ömür sürerler. Bu türlü gayrimeşru yapılarla mücadele, hukukun içinde kalarak kamuoyu oluşturma ve yapının mağdur ettiği bütün kesimlerin omuz omuza vermesi ile mümkün olacaktır.

Zulmü tüm platformlarda asrın dili ve gereklerine uygun haykıran mağdurların gayreti, hukukun yeniden tesisi adına son derece önemlidir.

Kaçırılanlardan bazıları, yakınlarının gayretleri ile oluşan kamuoyu ve her kesimden insanın el ele vermesi sayesinde bulundu. Aynı şuur ve gayretin devam etmesi, diğer kayıpların da bulunması ve hukukun üstünlüğüne dayalı bir yönetim anlayışının yeniden tesisi dilek ve dualarımızla…

Dipnotlar

[1] Bkz. Kasas, 28/4.

[2] “Türkiye: Zorla Kaybetme Vakaları ve İşkence”, www.hrw.org/tr/news/2020/04/29/341339

[3] Kesal Ercan, Peri Gazozu, İstanbul: İletişim Yayınları, 2022, s. 120

[4] “Nacht-und-Nebel-Erlass”, www.gra.ch/bildung/glossar/nacht-und-nebel-erlass/

[5] “‘Night and Fog’ Prisoners”, www.hdbg.de/dachau/pdfs/09/09_03/09_03_01.PDF

[6] “Willy Sel, Zeitzeugen-Interview”, www.getuigen.be/Getuigenis/Sel-Willy/tkst.htm

[7] “Firavun halkına duyuru yapıp dedi ki: ‘Ey benim halkım! Mısır’ın yönetimi benim elimde değil mi? Ayaklarımın altından akan şu nehirler, kanallar benim değil mi? Görmüyor musunuz?’” (Zuhruf, 43/51).

Pek kendimde değilim. Bu sabah bir işkence haberi okudum. Etkisinden bir iki gün çıkamam. Eskiden olsa düşünemezdim, hayal bile edemezdim bir insanın (!) böylesine canileşebileceğini. Biraz kendime de kızıyorum. Dün dişçide yirmilik dişlerimi aldırdım. Biraz şiş, biraz ağrısı da var hâliyle. Çiğneyemiyorum ve sıvı şeylerle besleniyorum. Üç gündür mızmızlanıp duruyorum. Operasyon lokal anesteziyle yapılmıştı, ama doktorun dişlerimi alırken yaptığı baskı beni çok rahatsız etmişti. Sırf bu yüzden, ondan birkaç iğne daha vurmasını istemiştim. Duyduğum sesler beni ürkütmeye yetiyordu. Doktor dişlerimle uğraşırken aklıma gelmişti sabah okuduğum haber… O gizli odalarda işkence görenler… A. Ö. adlı bir kadın, altı ay boyunca mârûz kaldığı işkenceleri anlatıyordu: “Gözlerimi açtım. Başımda kaç gündür bir bez torba vardı. Yan odalardan çığlıklar yükseliyordu. Neredeyse her sabah, benimle konuşmak için bir polis geliyordu. Kafamdan torba çıkmadığı için yüzünü tanımıyordum. Bana ağız dolusu ettiği küfürlerin yanında bir de şunları söylüyordu: ‘Bana seninle ilgili sınırsız yetki verildi. Burası başka yere benzemez. Konuşmazsan buradan çıkamazsın. Seni aylarca, yıllarca yaşatırız. Vücut bütünlüğüne bir zarar vermeyiz. Bizi devlet yetiştirdi. Burada her tür donanıma sahibiz. Kırık olsa alçıya alırız. Organ yetmezliği olsa organ nakli yaparız. Tedavi eder, ayağa kaldırır, sonra seanslar hâlinde işkence ederiz. Bu böyle sürer gider. Gel uyumlu ol, itiraf et. Buradan elin kolun sağlam çıksan bile aklın yerinde çıkmazsın. Burası Cehennemin dibi.’ Gözlerim bağlı hâlde beni sorgu odasına götürdüler. Kollarımı açıp bileklerimden duvardaki halkalara kelepçelendim. Biri elektroşok cihazıyla ellerime ve vücudumun çeşitli yerlerine elektrik verirken öteki ağzıma sert bir plastik sokup bana sıvı gıda vermeye çalıştı. Ağzımda yaralar oluştu. Sonra hortumu çıkartıp saçlarımı arkadan çekerek başım arkaya yatık hâlde bu sıvı gıdayı verdiler.”

Yine temelsiz suçlamalara mârûz kalan, bir erkek yurdunda görev yapan A. A., 2016 yılında kendisine yapılan işkenceleri şöyle kaleme almış:

“Beni karanlık bir odaya götürdüler. Başıma bir çuval geçirip yarım saat kadar burada beklettiler. Daha sonra koridora alıp 15 dakika kadar çömelterek beklettiler. Bir memur gelerek işlemlerimin bittiğini söyledi ve kapalı spor salonuna götürmek üzere beni bir araca bindirdi. Araçta baş komiser ile beni evden alan iki kişi vardı. Yolda baş komiser ile aracın önünde, sağ tarafta oturan beyaz saçlı ve top sakallı olan bir kişi, ‘40 gündür sizin yüzünüzden eve gidemiyoruz.’ diyerek bana küfürler etti. Binaya ulaştık. Koridorda yürürken beni ittiler. Baş komiser çelme takıp beni yere düşürdü, sırt üstü yatırdı ve karnımın üzerine oturdu. ‘Senin hangi kulağın ağrıyor?’ diyerek yüzümün iki tarafına 50–60 kez tokat attı. Ayrıca küfretmeye devam etti. Son olarak yüzük bulunan sağ eli ile bir kez alnıma, bir kez de dişlerime vurdu. Dudaklarım patladı, yüzümde darp izleri meydana geldi. Daha sonra oradaki görevlilere, ‘Bunu kapıya yakın oturtun. Biz her gün gelip bunu döveceğiz.’ dedi. İki üç gün burada kaldım; gelen giden olmadı.”

Bu haberleri okurken yüreğim yandı, devam edemedim. Bu ağır zulümleri yaşayanlar hayatlarına nasıl devam etti? Kim bilir kaç insan bu tür işkencelere mârûz kaldı…

Bazen de aklım almıyor. Dayanma güçlerine hayret ediyorum, ama daha çok ağlıyorum. Ben kurtuldum, canım bu kadar yanmadı, ama onlar geride kaldı.

“Barbarlık ne arar 21. yüzyılda?” diyerek kaç kere yumruklarımı hiddetle sıkıp tartışmıştım kendimle, ama görüyorum ki tarih her asırda kılık değiştirerek tekerrür ediyor. Mesela Nazi katliamlarının artık dayanılmaz bir hâl aldığı yıllarda, bir satranç ustasının gördüğü işkenceleri okumuştum. Şunları anlatıyordu: “Bir otelde özel bir oda, alabildiğine insancıl geliyor kulağa, değil mi? Ama biz ‘önemli kişiler’i yirmişer yirmişer buz gibi bir barakaya tıkmayıp da oldukça iyi ısıtılmış, ayrı bir otel odasında barındırmaktaki amaçları, kesinlikle insancıl değil, tersine kurnaz bir yöntem uygulamaktı, bana inanabilirsiniz. Çünkü ağzımızdan gerekli ‘delil’i almalarını sağlayacak baskı, kaba dayaktan ya da bedensel işkenceden daha incelikle uygulanmalıydı: Akla gelebilecek en zekice soyutlama yoluyla. Bize hiçbir şey yapmadılar, bizi tümüyle hiçliğin içine yerleştirdiler, çünkü bilindiği gibi yeryüzünde hiçbir şey insan ruhuna hiçlik kadar baskı yapmaz. Her birimizi tam bir boşluğa, dış dünyaya sıkı sıkıya kapalı bir odaya hapsetmekle, eninde sonunda dilimizi çözecek olan baskı, dayak ve soğuk yoluyla dışarıdan değil içeriden gelecekti.”

Kaldığı odayı ise şöyle tasvir ediyordu: “Bir kapı, bir yatak, bir koltuk, bir leğen, bir parmaklıklı pencere vardı odada. Ama kapı gece gündüz kilitliydi, masada hiçbir kitap, gazete, kâğıt, kalem durmasına izin yoktu, pencere bir yangın duvarına bakıyordu; bütün çevreme ve hatta kendi bedenime bile tümüyle hiçlik egemendi. Elimden her nesneyi almışlardı, zamanı bilmeyeyim diye saati, yazı yazamayayım diye kalemi, bileklerimi kesemeyeyim diye bıçağı… Tek bir söz söylemesine izin verilmeyen gardiyandan başka bir insan yüzü görmedim, bir insan sesi duymadım; göz, kulak, bütün duyular sabahtan geceye, geceden sabaha kadar en ufak bir besin almıyordu, insan kendi kendisiyle, kendi bedeniyle ve masa, yatak, pencere, leğen gibi dört beş dilsiz nesneyle çaresizlik içinde tek başına kalıyordu… Bir gün uyandığımda revirdeydim. Kaçak yolla bir askerin paltosundan aldığım satranç kitabındaki satırları tekrar ediyormuşum bağıra bağıra. Aylar sonra gördüğüm ilk insandı revirdeki doktor. Bana sinir krizi geçirdiğimi söylemişti.”[1]

Dün Naziler vardı, bugünse yeni zalimler…

İnsanlığın savaşlardan, katliamlardan ve soykırımlardan ders aldığı görülse de maalesef bu derslerin tesiri pek uzun süreli olmuyor. Nazi kamplarının yerlerini gizli işkence merkezleri almış. Eskiden dört duvar arasında, mutlak bir tecrit sebebiyle sinir krizi geçiren insanlar vardı, şimdiyse dört duvar arasında, sandalyede can veren Mustafa Kabakçı gibi masumlar…

Ben hâlâ bir insanın canını kasten yakabilen varlıklara şaşıyorum. Acı çeken bir insana niçin acımıyorlar? Akılları yerinde değil mi? Nasıl rahat uyuyorlar? Nedir bu insanları bu kadar canavarlaştıran şey?

Dışarı ses sızdırmasın diye sanki kalın bir fanusun içinde yapılan bu soykırımdan yükselen ahlar, o fanusu çatlatmaya başladı bile… Zaman, zalimlerin boynunda gittikçe daralan bir halka… Yaptıkları zulümlerin hesabını hem dünyada hem de âhirette verecekler ve hak ettikleri cezaları görecekler.

İnsanlığın ve vicdanların kapana kısıldığı bir dünyada adaletin yeniden hâkim olacağına inanıyorum.

Ölmüş vicdanların ve hukukun dirilmesi dileğiyle…

Dipnot

[1] Stefan Zweig, Satranç, ter. Ayça Sabuncuoğlu, İstanbul: Can Yayınları, 1997.