Elma Ağacından Şifa Molekülleri

Hicret diyarında, yaşadığım iki farklı şehirde, büyüklükleriyle de dikkatimi çeken ıhlamur ağaçları vardı. Çoğunun çiçeğinin kokusunun az oluşundan, aradığım tatta olmadığını anlasam da son iki yıldır bir ıhlamur ağacından topladığım çiçeklerde, aradığım aroma ve kokuyu bulmuş; kış aylarında gribal enfeksiyon durumunda içmek için, bir miktar toplayıp kurutmuştum. Fakat, henüz yaz bitmeden o ağaç ve etrafındaki birkaç ağacın kesilmiş olduğunu görmenin hüznü beni çocukluk yıllarıma aldı götürdü. Komşu bahçedeki ıhlamur ağacı ile bir akrabamızın bahçesinde kırmızı renkli meyveleri olan elma ağaçlarının bizim bahçede de olmasını hayal etmiştim o yıllarda. Zamanla, bahçemize babamın diktiği elma fidanları sayesinde hayallerimden birisi gerçekleşmişti. Bitkiler ve ağaçlar besin kaynağı olmaları, oksijen üretmeleri, havayı temizlemeleri, protein, yağ ve şeker sağlamaları ile insanoğlunun temel ihtiyaçlarını karşıladığı gibi; ilaç, kâğıt sanayii ve boyadan tekstile, biyoenerjiden genetik mühendisliğine kadar geniş bir alanda kullanılmaktadır.

Fitokimyevî Maddeler

Allah’ın (celle celâluhu) birliğinin, kudretinin ve rahmetinin delillerinden olan nebatat taifesinde, ağaçlar da kök, yaprak, çiçek ve meyvelerinde sahip oldukları şifâyâb vasıflar ile her bahar âdeta yeniden hikmetli yaratılışlarıyla Allah’ı tanıtan birer “kitap” gibidir. Bitkilerde hücrelerin sekonder metabolizması tarafından sentezlenen biyoaktif organik maddeler olan fitokimyevî maddeler; renk, aroma, lezzet ve savunma mekanizmasına tesir eden ve pek çoğu tedavi edici potansiyele sahip kimyevî bileşenlerdir.

M.Ö. 2500 yıllarından günümüze bitkilerin ilaç olarak kullanımı, insanlık tarihinin en eski tıbbî tekniklerinden birisi olarak, sağlıkta ve hastalıkta insanlara pek çok fayda sağlamaktadır. Bitkiler, ihtiva ettikleri fitokimyevî moleküller ve vitaminlerle hastalıklardan korudukları gibi, bu hayatî bileşenlerle yapılan araştırmalar da modern tıpta sentetik temelli ilaç moleküllerinin keşfine yol açagelmiştir.1 Şifalı bitkilerin birçok hastalığa iyi geldiği; eklem, kas, kulak, diş ve baş ağrısı gibi durumlarda ağrı giderici özellikleriyle şifa kaynağı olduğu bilinmektedir. Mesela, “aspirin” olarak bildiğimiz “salisilik asit”, söğüt ağacı kabuğunda bulunan bir molekül olup, tesirli bir ağrı kesici ve ateş düşürücü olarak binlerce yıldır kullanılmaktadır. Her şeyi bilen ve hikmet sahibi Allah, bunun gibi daha pek çok şifâyâb moleküllere sahip bitkiler yaratmıştır. Zeytin ve yaprağında bulunan “oleik asit”, ve “oleuropein”, çörek otunda “thymoquinon” ve arıların pek çok bitki özü ve çiçeklerinden toplayarak yaptığı bal peteğinde bulunan, “kafeik asit fenetil ester” gibi kimyevî moleküller ilk akla gelenlerdir.

Elma Ağacı

Dünya halkları arasında, bazı hayvan ve bitkilere sembolik olarak farklı anlamlar yüklendiği görülür. Meselâ, zeytin ve zeytin ağacı barışı, saflığı, bilgeliği temsil eden ortak sembollerden biridir. İnsanlar tarafından farklı sembolik anlamların yüklendiği yiyeceklerden olan elma da zeytin gibi dünya üzerinde en yaygın meyvelerden biridir. Geçmişten günümüze elma meyvesine farklı kültür ve farklı coğrafi konumlarında çeşitli anlamlar ve ortak değerler yüklenmiştir. Hıristiyan geleneklerinde, cennette “yasak olan” meyve olarak tasvir edilen elma, Türk kültüründe şifa kaynağı olarak değerlendirilmiş; sağlığın, verimliliğin, gençliğin, güzelliğin, sevginin ve inancın sembolü olmuştur. Kültür elmasının Orta Asya menşeli olduğu ve buradan dünyaya yayıldığı ifade edilir. Latincede “besleyen, büyüten” anlamı olan elmaya, İspanyolca “ruh” anlamı izafe edilir. Çok yönlü anlamlar yüklense de elma hakkında genellikle sağlıkla bir münasebet kurulmaktadır. “Günde bir elma doktoru uzak tutar”, 19. yüzyılda ortaya çıkan ve günlük elma tüketimini savunan yaygın bir İngiliz atasözüdür. İklim ve çeşit özellikleri sebebiyle hemen hemen yeryüzünün her coğrafyasında yetişen elma, sık ve yaygın kullanılan bir sembol hâline gelmiştir.

Bediüzzaman Hazretleri ise elmayı, nimetlere şükürle bakmanın bir misali olarak ele alır. Bir padişahın ihsan ettiği elmada padişahın iltifatını görmenin, meyvenin maddî lezzetinden çok daha üstün bir mânevî lezzet verdiğini belirterek bu bakışın “ayn-ı şükran” (şükrün ta kendisi) olduğunu ifade eder: “… yani hamd ve şükür ile yani nimetten in’amı hissetmekle, yani Mün’im’i tanımakla ve in’amı düşünmekle, yani onun rahmetinin iltifatını ve şefkatinin teveccühünü ve in’amının devamını düşünmekle, nimetten bin derece daha leziz, manevî bir lezzet kapısını sana açar.”2

Modern Çağın Yaygın Hastalığı; Diyabet

Diyabet (şeker hastalığı), kan şekeri (glikoz) seviyesinin çok yükseldiği; vücudun yeterli insülin üretmemesi veya üretilen insülini etkili kullanamaması sonucu ortaya çıkan, sıklıkla aşırı susama ve sık idrara çıkma belirtileriyle kendini gösteren kronik bir hastalıktır. ABD hastalık kontrol ve önleme merkezine göre, 37 milyondan fazla Amerikalı diyabet hastasıdır; bunların %90-95’i, hücrelerin insülin etkilerine direnç göstermesi ya da pankreasın çok az insülin üretmesi sebebiyle vücudun kan şekeri seviyelerini ve metabolizmasını uygun şekilde düzenleyemediği tip 2 diyabet hastasıdır. Tip 2 diyabet yaygınlığının arkasındaki en önemli faktör obezitedeki artıştır, zira 1999 ile 2020 yılları arasında ABD’de obezite yaygınlığı %30,5’ten %41,9’a, aşırı obezite ise %4,7’den %9,2’ye çıkan bir artışa yol açmıştır. Karın ve organların etrafındaki yağ birikimi, glikozun hücrelere girişini engelleyerek kanda birikmesine sebep olan ve “insülin direnci” olarak bilinen anormal bir insülin cevabıyla ilgilidir. Tip 2 diyabet çoğunlukla 45 yaş ve üzeri kişilerde görülse de çocukluk çağı obezitesindeki artış yüzünden çocuklara, gençlere ve genç yetişkinlere de giderek daha fazla hastalık teşhisi konulmaktadır.3

Florizinin Keşfi ve Etki Mekanizması

Elma ağacı kabuğunda bulunan tabiî bir polifenol olan florizin (veya floridzin), tatlı bir tada sahip floretinin bir glikozididir. Gliflozinler, menşei antik Yunanca “phlóos” kabuk ve “rhíza” kök kelimelerinden gelen florizin’e dayanan bir ilaç ailesidir. Florizinin keşfi, yaklaşık 200 yıl önce Louvain Devlet Üniversitesi’nde bir kimya profesörünün (Jean-Baptiste Van Mons) elma bahçesini kazmadan kısa bir süre önce iki genç araştırma asistanını (De Koninck ve Stas) işe aldığı zamana denk gelmiştir. İki genç asistan patronlarının elma ağaçlarının kök kabuğunun tıbbî potansiyelini keşfetme fırsatını değerlendirmeseydi, bilim insanlarının ilk florizin kristallerini elde edebilecekleri tarih gecikebilirdi. Brüksel’de 1835 yılında florizin kristallerinin keşfinden günümüze, gliflozinlerin kimyevî formülü model alınarak benzer kimyevî yapılar ve bu sayede yeni ilaçlar sentezlenmeye devam edegelmiştir.4

Elma ağaçlarından izole edilen florizin, SGLT1 ve SGLT2 proteinlerinin vazifesini engelleyen tabiî bir bileşiktir. İlk keşfedildiğinde ateş ve sıtma tedavisi için kullanılmış ancak zamanla idrarla glikoz atılımına (glikozüri) sebep olduğu fark edilmiştir. Florizin, kısa bir yarı ömre ve bağırsakta yan tesirlere sahip olması sebebiyle, klinik kullanımları sınırlı bir bileşiktir. SGLT (sodyum-glikoz ko-transporter) proteinleri, sodyumla birlikte glikozun hücre içine taşınmasında rol oynar. Bağırsak epiteli ve böbrek tüpçüklerinin ön kısımlarından sonraki kısımlarında bulunan SGLT1, bağırsaklardaki ana glikoz emiliminden sorumludur. Esas olarak, böbrek tüpçüklerinin ön bölgelerinde yer alan SGLT2 ise süzülen glikozun %90’ının kana geri emilmesinden sorumludur. Florizinin idrarda glikoz atımına sebep olma özelliği, diyabet tedavisinde yeni bir ilaç sınıfının, yani “flozinler” veya SGLT2 baskılayıcıların geliştirilmesine ilham verdi. Bu maddeler SGLT2’yi seçici olarak bloke ederek, böbreklerin fazla glikozu idrar yoluyla vücuttan atmasına yardımcı olarak kan şekeri seviyelerini düşürür. Tip 2 diyabetin yanı sıra kalb yetmezliği ve kronik böbrek hastalığının tedavisinde de kullanılırlar. Sotagliflozin gibi çift etkili ilaçlar ise her iki taşıyıcıya baskılayıcı etki yapar. Bu durum böbreklerden glikoz atılımını artırırken, bağırsaklardan glikoz emilimini azaltır ve potansiyel olarak daha iyi glisemik kontrol sağlar. Kısaca florizin, SGLT mekanizmalarını ortaya koyan ve diyabet tedavisinde devrim niteliğinde bir ilaç sınıfının geliştirilmesine yol açan tabiî bir bileşiktir.5,6

Elma meyvesinin özellikle kabuğunda bulunan ve böbreklerde glikoz emilimini engelleyerek kan şekerini düşürme potansiyeli olan bir flavonoid olan florizin, elmanın şeker dengeleyici ve potansiyel diyabet etkilerinin de bilimsel temelini oluşturur. Laboratuvar ortamında yapılan çeşitli çalışmalar, florizinin antibakteriyel, antioksidan, antiviral, antidiyabetik, antitümör; kalb, böbrek ve karaciğeri koruyucu tesirleri gibi, çeşitli farmakolojik etkilere de sahip olduğunu göstermiştir.4,7 Bu konuda son araştırmalar günlük hayatta elma tüketiminin kan şekerini dengelemeye ve kalb sağlığını korumaya yardımcı olacağı tezini desteklemektedir. Özellikle yaşlılar tarafından diyete daha fazla elma ürünü eklenmesinin, diyetle ilişkili bazı kronik hastalıkların gelişimi veya ilerlemesini engelleyeceği veya geciktireceği üzerinde durulmaktadır.8

Elmanın özellikle kabuğunda bulunan faydalı bileşenler dikkate alındığında, tüketim öncesindeki temizlik de ayrı bir önem kazanmaktadır. Elmalar, kabuklarıyla tüketilmeden önce akan su altında iyice ovalanarak yıkanmalıdır. Yüzeydeki bazı pestisit kalıntılarını daha fazla azaltmak için elmalar, %1’lik karbonatlı suda (bir litre suya yaklaşık 10 gram karbonat) 12-15 dakika bekletildikten sonra akan su altında durulanabilir; ancak bu işlem meyve dokusuna işlemiş kalıntıları tamamen gidermez.9

Florizinin keşfiyle ilişkili elma ağaçlarının kesilmeden başka bir yere “taşınma” hikâyesi ile molekülün hücreler arasındaki “taşınma fonksiyonu” arasındaki benzerlik ilginç bir tevafuktur. Bununla birlikte insanoğlu, birçok kültür ve inançta zeytin, incir veya elma gibi ağaçların kesilmesi yasaklanmış olsa da katliam denebilecek seviyede ağaçları kesmeye devam etmektedir. Çevre felaketlerinin ve iklim değişikliğinin yeryüzünü sardığı, ekolojik dengelerin altüst olduğu günümüzde, ağaç kesmek yerine “fidan dikmek” bu tabloyu tersine çevirmek için ilk yapılacaklar arasındadır.10

Her türlü israfın yanı sıra kâğıt israfından da kaçınmak, geri dönüşüm hassasiyetine sahip olmak ve Peygamber Efendimizin “Sizden birinizin elinde kıyamet koparken bir filiz varsa onu hemen diksin! Allah ahirette bundan dolayı da onu ödüllendirecektir.”11 beyanıyla ifade edilen emrine “itaat” şuuruyla hareket etmek gerekmektedir. Bu sayede Allah’ın birliğinin, kudretinin ve rahmetinin delillerinden olan nebatat taifesinden sağladığımız faydaların şükrünü bir nebze de olsa eda edebiliriz.

 

Kaynaklar

1-Kumar A, et al. (2023): Major Phytochemicals: Recent Advances in Health Benefits and Extraction Method. Molecules; 28:887.

2-Bediüzzaman Said Nursî (2019): Sözler, 32. Söz, Üçüncü Mevkıf, İkinci Mebhas, s. 888; Mektubat, 20. Mektup, Birinci Makam, Beşinci Kelime, s. 327. Süreyya Yayınları, Şubat.

3-Hu G, et al. (2023): Trends in obesity prevalence and cardiometabolic risk factor control in US adults with diabetes, 1999-2020. Obesity;31:841.

4-Ehrenkranz Joel RL, et al. (2005): Phlorizin: A review. Diabetes Metab Res Rev. 21:31.

5-Kalra S. (2014): Sodium glucose co-transporter-2 (SGLT2) inhibitors: A review of their basic and clinical pharmacology. Diabetes Ther. 5:355.

6-Nauck MA. (2014): Update on developments with SGLT2 inhibitors in the management of type 2 diabetes. Drug Des. Devel. Ther.11:1335.

7-Ni T. et al. (2024): Phlorizin, an Important Glucoside: Research Progress on Its Biological Activity and Mechanism. Molecules;29:741.

8-Niederberger KE, et al. (2020): Dietary intake of phloridzin from natural occurrence in foods. Br. J. Nutr.;123:942.

9-Yang T, et al. (2017): Effectiveness of Commercial and Homemade Washing Agents in Removing Pesticide Residues on and in Apples. J. Agric. Food Chem. 65:9744.

10-Yıldırım S. (2020): Zavallı Çevremiz. Çağlayan 42, Eylül.

11-İmam Ahmed, Müsned, 3/191; Tayâlisî, Müsned, 275.

Bu yazıyı paylaş