İnsan unutur ama her şeyi değil. Bazı şeyler zihinden silinirken, bazıları içimizde kalır. Özellikle de ağır olanlar. Söylenemeyenler. Taşınanlar…
Gün içinde sayısız bilgiyle temas ederiz fakat bunların yalnızca bir bölümü belleğimizde kalıcı bir iz bırakır. Bazı hatıralar ise taşıdıkları anlam ve duygu yoğunluğu sebebiyle zihnimizde daha uzun süre yer tutabilir. Böyle durumlarda insanın taşıdığı şey sadece hatıranın kendisi değil, ona eşlik eden ve henüz yeterince anlamlandırılamamış duygulardır. Modern psikoloji bu süreçleri bellek, bilişsel yük ve duygu düzenleme gibi farklı mekanizmalar üzerinden ele alır.
Tirmizî’de Ebû Hüreyre’den (radıyallâhu anh) nakledilen bir rivayette, Ensar’dan bir sahabî efendimiz bu insanî hakikati şöyle dile getirir: “Yâ Resûlallah, sizden çok şey duyuyoruz ama bunları ezberleyemiyoruz.” Bu söz, sadece bir hafıza şikâyeti değildir. Bu, insan zihninin sınırlarını fark etmesidir. Cevap ise kısa ama derindir:
اِسْتَعِنْ بِيَمِينِكَ (İstaʿin bi-yemînik) “Sağ elinden yardım iste.”1 Yani yaz.
Bugün biliyoruz ki özellikle çalışma belleğimizin kapasitesi sınırlıdır. Aynı anda zihinde aktif olarak tutulabilen bilgi miktarı, bilginin niteliğine, dikkate ve bilgilerin nasıl gruplandığına göre değişmekle birlikte sınırsız değildir.² Bu yüzden insan, zihin yükünü azaltmak için dış araçlardan yararlanır. Not almak, liste yapmak, hatırlatıcı kullanmak ya da yazmak, psikolojide “bilişsel dışsallaştırma” olarak ele alınan sürecin örnekleridir. Bilgiyi dışarıda erişilebilir bir yere aktarmak, onu sürekli çalışma belleğinde tutma ihtiyacını azaltabilir.³ Yazmak, bu anlamda zihnin taşıdığı yükün bir bölümünü kâğıda bırakabilmenin etkili yollarından biridir.
Bir şeyi yazdığımızda, onu sürekli zihnimizde aktif biçimde tutmak zorunda kalmayabiliriz. Dağınık düşünceler daha görünür ve düzenlenebilir bir hâl alır. Belirsiz olan, kelimelere kavuşur. Geçici olan ise daha sonra yeniden dönebileceğimiz somut bir kayda dönüşür.
Bununla birlikte yazmak sadece kaydetmek değildir, aynı zamanda düşünmenin bir biçimi olabilir. Sözgelimi bir şeyi yazarken onu yeniden ele alır, seçer, düzenler ve kendi kelimelerimizle ifade ederiz. Bilişsel psikolojide “derin işleme” olarak ele alınan çalışmalar, bir bilginin anlamı üzerinde düşünmenin ve onu mevcut bilgilerle ilişkilendirmenin daha sonraki hatırlamayı güçlendirebildiğini göstermektedir.⁴ Dolayısıyla bilgi yalnızca zihne girmez, nasıl işlendiğine bağlı olarak zihinde farklı biçimlerde örgütlenir.
Ancak yazmanın belki de en dikkat çekici alanlarından biri, insanın iç dünyasıyla kurduğu ilişkidir. Yaşananları kelimelere dökmek bazı insanlar için karmaşık duyguları fark etmeyi, deneyimi anlamlandırmayı ve yaşananlara daha bütünlüklü bir çerçeveden bakabilmeyi kolaylaştırabilir. James Pennebaker ve arkadaşlarının öncülük ettiği ifade edici yazma çalışmaları da stresli veya zorlayıcı yaşantılar hakkında yapılandırılmış biçimde yazmanın bazı kişilerde psikolojik ve fiziksel iyilik hâline katkıda bulunabileceğini düşündürmektedir. 5,6,7
Yine de burada önemli bir ayrım vardır: Yazmak herkes için ve her durumda aynı ölçüde iyileştirici olmayabilir. Araştırmalarda elde edilen bulgular kişiye, yaşantının niteliğine ve yazma uygulamasının biçimine göre değişmektedir. Daha güncel bir meta-analizde 31 deneysel çalışma ve 4.012 katılımcının sonuçları birlikte değerlendirildiğinde, ifade edici yazmanın depresyon, kaygı ve stres belirtileri üzerinde küçük fakat istatistik bakımından anlamlı bir ortalama etkisi olduğu görülmüştür.⁸ Travma yaşamış yetişkinleri inceleyen daha geniş bir araştırma derlemesi de yazma temelli uygulamaların travma sonrası stres belirtilerinin azalmasına katkıda bulunabileceğini, fakat çalışmalar arasındaki farklılıklar ve metodolojik sınırlılıklar sebebiyle sonuçların ihtiyatla yorumlanması gerektiğini göstermektedir.⁹
Günün sonunda dış dünyanın uyaranları azaldığında, gün boyunca geri planda kalan bazı düşünceler daha belirgin hâle gelebilir. Özellikle kaygılar, tamamlanmamış işler veya zihni meşgul eden meseleler uykuya geçiş sırasında yeniden gündeme gelebilir. Bununla birlikte gece zihinde tekrar eden her düşünceyi “işlenmemiş bir yaşantının” göstergesi olarak değerlendirmek doğru değildir; ruminasyon (zihinsel geviş getirme), kaygı, planlama ve bilişsel uyarılmışlık gibi farklı süreçler de bunda rol oynayabilir.
Uykunun hafıza açısından taşıdığı önem ise nörobilim araştırmalarıyla güçlü biçimde desteklenmektedir. Uyku sırasında yeni edinilen bazı bellek izlerinin yeniden etkinleştiği, düzenlendiği ve uzun süreli bellek ağlarıyla bütünleşmesinin desteklendiği düşünülmektedir.¹⁰ Bu sebeple uyku yalnızca dinlenme değil, öğrenilenlerin işlenmeye devam ettiği aktif bir dönemdir. Yatmadan önce yazmanın da bazı özel şartlarda zihin yükünü azaltmaya yardımcı olabileceğini gösteren çalışmalar vardır. Örneğin kontrollü bir laboratuvar çalışmasında, yatmadan önce önlerindeki günlerde yapmaları gereken işleri ayrıntılı biçimde yazan katılımcıların, tamamladıkları işleri yazanlara kıyasla daha hızlı uykuya daldıkları gözlenmiştir.¹¹ Bu bulgu, zihni meşgul eden bazı görevleri kâğıda aktarmanın uykuya geçişi kolaylaştırabileceğini düşündürmektedir.
Yazının bilgiyi muhafaza etmedeki kıymeti yalnızca günümüz psikolojisinin konusu değildir. Kur’ân-ı Kerîm’in en uzun âyeti olan borçlanma âyetinde de vadeli borçlarla ilgili olarak “Onu yazın.” buyrulur.12 Yazılı kayda verilen bu önem, Hazreti Ömer’den (radıyallâhu anh) nakledilen şu rivayette de veciz biçimde ifade edilmiştir: قَيِّدُوا الْعِلْمَ بِالْكِتَابِ “İlmi yazıyla kayıt altına alın.”13 Bu ifadelerle yazının bilgiyi koruyan ve ona yeniden ulaşmayı mümkün kılan bir yöntem olduğu açıkça ortaya konulmaktadır. İslam kaynaklarında yazıya verilen bu önem ile modern bilişsel psikolojinin yazının öğrenme, hatırlama ve zihnî yükü düzenlemedeki rolü konusunda ulaştığı bazı sonuçlar arasında anlamlı bir paralellik kurmak mümkündür.
Yazmak her şeyi çözmez elbette. Her acıyı ortadan kaldırmaz, her hatırayı iyileştirmez. Fakat bazen zihinde dağınık duran düşüncelere bir düzen, söze dönüşmekte zorlanan duygulara bir dil ve sürekli zihinde tutulmaya çalışılan bilgilere dışarıda güvenli bir yer sağlayabilir. Bu nedenle yazı, hem öğrenme ve hatırlamayı destekleyen bilişsel bir araç hem de bazı insanlar için yaşadıklarını anlamlandırmaya yardımcı olabilecek bir yol olarak değerlendirilebilir.
Kaynaklar
- Tirmizî, el-Câmiʿ, “İlim”, 12, hadis no. 2666.
- Cowan, N. (2001). “The magical number 4 in short-term memory: A reconsideration of mental storage capacity.” Behavioral and Brain Sciences, 24(1), 87-114. https://doi.org/10.1017/S0140525X01003922
- Risko, E. F., & Gilbert, S. J. (2016). “Cognitive Offloading.” Trends in Cognitive Sciences, 20(9), 676-688. https://doi.org/10.1016/j.tics.2016.07.002
- Craik, F. I. M., & Tulving, E. (1975). “Depth of processing and the retention of words in episodic memory.” Journal of Experimental Psychology: General, 104(3), 268-294. https://doi.org/10.1037/0096-3445.104.3.268
- Pennebaker, J. W., & Beall, S. K. (1986). “Confronting a traumatic event: Toward an understanding of inhibition and disease.” Journal of Abnormal Psychology, 95(3), 274-281.
- Pennebaker, J. W. (1997). “Writing about emotional experiences as a therapeutic process.” Psychological Science, 8(3), 162-166.
- Frattaroli, J. (2006). “Experimental disclosure and its moderators: A meta-analysis.” Psychological Bulletin, 132(6), 823-865. https://doi.org/10.1037/0033-2909.132.6.823
- Guo, L. (2023). “The delayed, durable effect of expressive writing on depression, anxiety and stress: A meta-analytic review of studies with long-term follow-ups.” British Journal of Clinical Psychology, 62(1), 272-297. https://doi.org/10.1111/bjc.12408
- Gerger, H., Werner, C. P., Gaab, J., & Cuijpers, P. (2022). “Comparative efficacy and acceptability of expressive writing treatments compared with psychotherapy, other writing treatments, and waiting list control for adult trauma survivors: A systematic review and network meta-analysis.” Psychological Medicine, 52, 3484-3496. https://doi.org/10.1017/S0033291721000143
- Klinzing, J. G., Niethard, N., & Born, J. (2019). “Mechanisms of systems memory consolidation during sleep.” Nature Neuroscience, 22, 1598-1610. https://doi.org/10.1038/s41593-019-0467-3
- Scullin, M. K., Krueger, M. L., Ballard, H. K., Pruett, N., & Bliwise, D. L. (2018). “The effects of bedtime writing on difficulty falling asleep: A polysomnographic study comparing to-do lists and completed activity lists.” Journal of Experimental Psychology: General, 147(1), 139-146. https://doi.org/10.1037/xge0000374
- Bkz.: Bakara sûresi, 2/282.
- Hâkim, el-Müstedrek, İlim, 1/188, no. 360.