Bediüzzaman Hazretleri, kâinattaki her mevcudun kendine has bir lisanla Allah’ı (celle celâluhu) zikrettiğini ve bu zikirlerin iç içe geçmiş daireler gibi tek bir merkeze baktığını şu veciz ifadelerle anlatır: “‘Hiçbir şey yoktur ki hamd ederek O’nu tenzih etmesin.’ (İsra, 17/44) sırrınca: Her şey lisân-ı mahsusu ile Hâlık’ını yâd eder, takdis eder. Evet bütün mevcudatın lisân-ı hâl ve kâl ile ettiği tesbihât, bir tek Zât-ı Mukaddes’in vücûdunu gösteriyor. Evet fıtratın şehâdeti reddedilmez. Delâlet-i hâl ise, hususan çok cihetlerle gelse, şüphe getirmez. Bak hadsiz fıtrî şehâdeti tazammun eden ve nihayetsiz tarzlarda lisân-ı hâl ile delâlet eden ve mütedâhil daireler gibi bir tek merkeze bakan şu mevcudatın muntazam sûretleri, her biri birer dildir ve mevzûn hey’etleri, her biri birer lisân-ı şehâdettir ve mükemmel hayatları, her biri birer lisân-ı tesbihtir ki Yirmi Dördüncü Söz’de kat’î isbat edildiği gibi, o bütün diller ile pek zâhir bir surette tesbihâtları ve tahiyyatları ve bir tek mukaddes Zât’a şehâdetleri, ziyâ güneşi gösterdiği gibi bir Zât-ı Vâcibü’l-Vücûd’u gösterir ve kemâl-i ulûhiyetine delâlet eder.[i]

Bu hakikati müşahede etmek için, bazı örneklere yakından bakalım.

Karıncalar

Bir karınca kolonisine hiç denk geldiniz mi? Karıncalar hareketlerindeki âhengi nasıl koruyabiliyor? Aynı türdeki karıncalar, dünyanın her yerinde, benzer şekilde hareket ediyor. Üstelik bunu, birbirlerinden talimat almadan yapıyorlar.

Yoğun yağmur alan Amazon ormanlarında yaşayan asker karınca türünün düzenli hareketleri, birçok bilim insanının dikkatini çekmiştir. Bu karınca kolonisindeki her bir karınca neredeyse kördür. Bir askerî birliğin uyumlu yürümesine benzer şekilde hareket edebilmeleri, yolları üzerinde buldukları avlarını yerken yelpaze şeklinde açılarak uygun adım yürümeleri, bilim insanlarını hayrette bırakmaktadır.[ii] Koloni, büyük olan yiyecekleri hareket hâlindeyken yer. Bu karıncalar, bir futbol sahası büyüklüğündeki arazide yiyecek aradıktan sonra, muhafazalı yuvalarını gece inşa eder.

[i] Bediüzzaman Said Nursî, Sözler, İstanbul: Şahdamar Yayınları, 2010, s. 722.

[ii] Deborah Gordon, Ants at Work, New York: The Free Press, 2011; Melanie Mitchell, Complexity: A Guided Tour, New York: Oxford University Press, 2009.