Mutasyonlar Hayatın Dinamizmi

Bir kitabın durmadan kopyalandığını hayal edin. Sayfalarında bir canlıyı inşa edecek bütün talimatlar yazılı. Hücre her bölündüğünde harfler, kelimeler ve cümleler büyük bir titizlikle yeni hücreye aktarılır, bazen farklı şartlar vesilesi ile kopyalama sırasında bir harf başka bir harfle yer değiştirebilir. Çoğu zaman bu küçük fark metnin anlamını değiştirmez; bazen cümlenin işleyişini farklılaştırır. Buna rağmen bütün canlıların kodlanmış şifreli bilgi kitapları başıboş bırakılmış değildir. Hücre içinde metnin düzenini koruyan, hataları sınırlayan ve dengeyi muhafaza eden mekanizmalar vardır. Canlılığın bilgi dünyasında ortaya çıkan bu küçük farklılıklar rastgele karmaşadan ziyade ölçü içinde işleyen bir sürecin parçasıdır, genetik metinde ani değişiklikler olarak ortaya çıkan bu yazım farklılıkları biyolojide “mutasyon” olarak tarif edilir.

Koronavirüs pandemisiyle birlikte “mutasyon” kelimesi günlük hayatımızın parçası hâline geldi. Daha önce biyoloji ve tıp kitaplarında rastladığımız bu kavram, bir anda televizyon ekranlarının, haber bültenlerinin ve hatta gündelik sohbetlerin konusu oldu. İnsanlar varyant isimlerini de takip eder hâle geldi. Alfa, Beta, Delta, Omikron…

Bu isimler birer ilmî sınıflandırma olmaktan çıkıp âdeta içtimaî hafızanın parçalarına dönüştü. Her yeni isim, beraberinde yeni bir belirsizlik, endişe ve soruları da beraberinde getirdi: Daha mı bulaşıcı? Daha mı ölümcül? Aşılar etkili olacak mı? Böylece mutasyon kavramı, soyut bir genetik değişim olmaktan çıkıp doğrudan hayatımıza dokunan gerçeklik hâline geldi. İnsanlık, mikroskobik bir değişimin makroskobik sonuçlarını yaşayarak öğrenmiş oldu. Mutasyon gerçekten korkulacak bir değişim mi? Pandemi sürecinde bu kelime çoğunlukla tehdit ve tehlikeyle birlikte anıldı, oysa kâinattaki her değişim felaket ve yıkıcılık anlamına gelmez.

Mutasyon Latince “mutare” (değiştirmek) kökünden gelir ve “değişim” anlamındadır, canlının şifrelenmiş genetik bilgi molekülü olan DNA diziliminde meydana gelen kalıcı değişikliktir. “Kalıcı” ifadesi önemlidir; çünkü burada söz konusu olan şey geçici bir hasar olmaktan ziyade, hücre bölündükçe yeni hücrelere aktarılabilen bir genetik mirastır. Bu değişiklik bazen DNA zincirindeki harf mânâsına gelen tek bir nükleotid[1]’in yer değiştirmesi kadar küçük ölçekte olurken bazen daha geniş bölgelerin silinmesi, eklenmesi ya da yer değiştirmesi şeklinde gerçekleşebilir. Hatta bazı durumlarda bütün bir kromozomun fazladan bulunması ya da eksik olması gibi büyük çaplı değişimler de mutasyon kapsamına girer.

Genetik yapı son derece hassas düzenlenmiş bir bilgi sistemidir. Hücreler her bölünmede milyarlarca harften tesis edilen genetik metni kopyalar, bu süreç büyük ölçüde doğru işler; zaman zaman radyasyon, kimyevî maddeler veya virüsler gibi dış faktörlere bağlı olarak küçük “yazım farklılıkları” ortaya çıkabilir. İşte mutasyon çoğu zaman bu kopyalama sürecindeki değişimlerin sonucudur. Dört yüz amino asitlik bir proteinde tek bir amino asidin değişmesi bile sentezlenecek proteinin fonksiyonunu etkileyebilir; proteinler aminoasit zincirlerinin üç boyutlu katlanmış şekilli yapıları olup, yapıda yer alan veya enzim gibi fonksiyon gören bir molekül olarak, DNA’dan gelen şifreye göre sentezlenir. Zincirdeki tek bir aminoasit değişikliği, bütün yapının şeklini ve dolayısıyla görevini değiştirebilir. Bazen bu değişim proteini zayıflatır, tamamen ortadan kaldırır veya vazifesini kısmen farklılaştırır.

Her mutasyon zararlı sonuçlara yol açmaz, genetik dizide meydana gelen değişikliklerin büyük bir kısmı sessizdir veya organizmayı belirgin biçimde etkilemez. Bazı arızalar DNA tamir mekanizmalarıyla tamir edilir. Özellikle DNA’nın protein kodlamayan bölgelerinde meydana gelen değişimler çoğu zaman fark edilir bir sonuç doğurmaz. Protein kodlayan bölgelerde bile olan bazı değişiklikler, amino asit dizisini etkilemeden kalabilir.

Bir kısmı ise zararlı olabilir; bu tür mutasyonlar hastalıklara, gelişim bozukluklarına veya hücrelerde fonksiyon kayıplarına yol açabilir, nadir de olsa bazı değişiklikler, belirli çevre şartları altında canlıya avantaj sağlayabilir. Mesela bir mikroorganizmanın belirli bir antibiyotiğe karşı direnç kazanması ya da bir canlının belirli bir iklim şartına daha dayanıklı hâle gelmesi böyle bir avantajın sonucudur. Burada “fayda” şartlara bağlıdır. Bir ortamda avantaj sağlayan bir değişiklik, başka bir ortamda dezavantajlı olabilir. Dolayısıyla mutasyon, genetik sistemde meydana gelen kör bir bozulma hâlinden çok, sonuçları şartlara göre değişen bir farklılaşma süreci olarak görülmelidir. Bu yüzden mutasyon kavramını değerlendirirken “iyi” ya da “kötü” hükmü yerine bütüncül bir bakışa ihtiyaç vardır.

Burada dikkat çekici olan nokta şudur: Hayatın temelinde dinamik süreçler vardır. Statik bir moleküler ancak cansızlıkta düşünülebilir; canlılık ise akış, hareket ve yenilenme demektir. Hücrelerimiz her an bölünür, eskiyen hücreler programlı bir şekilde ölür (apoptoz), yerlerine yenileri gelir. Derimiz kendini yeniler, karaciğerimiz, kan hücrelerimiz belirli aralıklarla tazelenir, bağışıklık sistemimiz sürekli teyakkuz hâlindedir. Beden dediğimiz yapı, sürekli inşa edilen canlı bir süreçtir. Canlılık, hareket ve değişim üzerine kuruludur.

Kur’ân-ı Kerîm’de “Biz her şeyi bir ölçü ile yarattık.” (Kamer, 54/49) buyrulur. Bu ölçü (mizan), hem fizikî evrende hem de biyolojik sistemlerde kendini gösterir. Hücre bölünürken DNA olağanüstü bir hassasiyetle kopyalanır. Milyarlarca harften teşekkül ettirilmiş genetik metin, son derece karmaşık enzimler tarafından çoğaltılır. Bu süreçte oluşabilecek hataların büyük kısmı, hücrenin sahip olduğu gelişmiş tamir mekanizmaları tarafından düzeltilir. Âdeta metni kontrol eden bir editör gibi çalışan bu mekanizmalar, yanlış eşleşmeleri tespit eder ve düzeltir.

Düzeltilmeyen veya düzeltilemeyen anormal hücreler tamamen sahipsiz kalmaz. Bağışıklık sistemi devreye girer; olağan dışı davranış gösteren (kanserleşmeye yönelen) hücreleri tanır ve ortadan kaldırmaya çalışır. Hatta hücrenin kendi içinde bile, hasar belirli bir eşiği aşarsa kendini imha etmesini sağlayan programlarla süreçler kontrol içindedir. Risk vardır fakat tedbir de yaratılmıştır. Sistemin içine değişimi dengeleyen mekanizmalar da baştan konulmuştur. Bu ölçü, yaratılıştaki hikmetin bir tecellisi olarak okunmalıdır. Çünkü burada iki uç arasında hassasiyetle yaratılmış bir ayar vardır. Statik yapılar (cansız) enerji kullanamayıp bozulmaya giderler, canlı sistemde ise devamlı bir dinamizm ve hareket vardır, fakat kontrolsüz değildir. Bütünüyle kontrolsüz bir değişimde düzen çökerdi. Hayat, bu iki uç arasında kurulmuş kontrollü dinamizm üzerine bina edilmiştir.

Kâinatta değişim bir kanundur. Her dönem bir öncekinin devamı, fakat aynı zamanda ondan farklıdır. Biyolojik sistemlerde de benzer bir canlılık vardır. Hücreler değişir ama organizma kimliğini korur; fertler yaşlanır ama insan olarak kalır. Mutasyon, bu büyük değişim kanununun hücre ölçeğindeki yansımasıdır. Mikroskobik seviyede gerçekleşen küçük farklılaşmalar, canlılığın bu dinamik yapısının bir parçasıdır. Bu değişim, canlıların kendi genetik yapıları içindeki farklılaşmaları ifade eder. Aynı tür içinde görülen çeşitlilik, o türün sınırları içinde gerçekleşen zenginliktir. Nitekim insan topluluğuna baktığımızda da bunu görürüz: Ten renkleri, göz renkleri, boy farklılıkları, metabolik özellikler, bağışıklık sisteminin farklılığı… Hepsi aynı insan türünün içindeki değişimlerdir. Bu farklılıklar, birliğin içinde ortaya çıkan zenginliği ifade eder.

Aynı türe ait bir popülasyonda her fert ayrı bir sanat eseri olarak çeşitlilik gösterir. Aynı türe ait insanlar da iki göze, iki kulağa, bir burun iki dudak, beş parmak gibi temel organlara sahip olsalar da deri renkleri, göz ve burun tipleri ve parmak izlerine kadar her şeyleri küçük nüanslarla farklılık gösterir. Fakat hepsi insandır. Renk farklılığı, insan olma hakikatini ortadan kaldırmaz. Aksine, yaratılıştaki güzelliği artırır. Çeşitlilik, kudretin zenginliğidir. Canlılık âlemindeki genetik varyasyonlar da bu perspektiften bakıldığında ölçü ve hikmet içinde bir farklılaşma olarak okunmalıdır.

Mutasyonlar bazen hastalıklara da yol açabilir. Özellikle kanser gibi tabloların temelinde, hücre büyümesini kontrol eden genlerde meydana gelen değişiklikler bulunabilir. Bir hücre, çoğalma sınırlarını aşar, kontrolsüz şekilde bölünmeye ve yanlış işler yapmaya başlar, böylece sistemin bütünlüğünü tehdit eder. Bu yönüyle mutasyon, gerçekten biyolojik risk taşır, biyolojik sistem içinde, bu hataları fark eden, düzelten çok katmanlı mekanizmalar da yaratılmıştır. DNA tamir enzimleri, hücre bölünme devrelerini kontrol eden kontrol noktaları, hasarlı hücreyi intihara (apoptoz) yönlendiren programlar ve anormal hücreleri tanıyıp yok eden bağışıklık sistemi hücreleri mevcuttur. Bunların her biri, potansiyel bir sapmayı sınırlamak için devrededir. Bağışıklık sisteminin hücreleri de ortaya çıkan kanser hücrelerini yok etmek için mutasyona uğrar, ama bu değişim çok gerekli ve faydalı bir değişim olup, aslında ilahî bir kontrolün eseri olarak görülmelidir.

Kaza ve kader açısından bakınca, hayat yalnızca risk üretmez; aynı zamanda risk yönetimiyle birlikte var olur. İhtimaller yaratılırken mizan da yaratılmıştır, düzeltme kapasitesi de vardır. Bozulma mümkündür, fakat tamir de mümkündür. İşte biyolojik hikmet kaza, kader ve ecelin takdirinde kritik noktadır. Bu açıdan bakıldığında mutasyon, kontrollü bir değişim imkânı sunar. Çünkü mutlak değişmezlik, canlılık için dezavantaj olurdu. Çevre şartları değişirken genetik yapının hiçbir esneklik göstermemesi, canlılığı kırılgan hâle getirirdi. Değişim kapasitesi, aynı zamanda uyum kapasitesidir.

Mutasyon kader açısından hem risk hem imkân taşır ve canlılığın bir parçasını oluşturur. Canlılığın esnekliğini, uyum kabiliyetini ve çeşitliliğini mümkün kılan unsurlardan biridir. Bir mutasyon kanserleşecekken, dua veya bilemediğimiz bir faktörle, tamir mekanizması devreye girip düzeltir veya kanser olup sistemi ölüme getirebilir, bazen de immün sistem mükemmel bir değişim gösterip bu kanserli hücreyi yok eder. Bu dinamizm başıboş bir akış hâlinde gerçekleşmez. Belirli kanunlar, genetik sınırlar ve denge mekanizmaları içinde cereyan eder. Değişim vardır; fakat ölçü içindedir. İhtimal vardır; fakat sınır içindedir. İşte bu denge, ilahî ölçü ve hikmet perspektifinden bakıldığında daha anlamlı hâle gelir.

[1] Nükleotid: DNA’nın yapı taşıdır; şeker, fosfat ve bir bazdan (Adenin, Timin, Guanin veya Sitozin) oluşur. DNA sarmalını kitaptaki paragraf ve cümlelere benzetirsek, DNA’daki nükleotidler, genetik bilgiyi oluşturan harflere benzetilebilir.

 

Bu yazıyı paylaş