Hayatın devam etmesinde, yaratılış kanunları çerçevesinde, kimyevî ve fizikî reaksiyonlar önemli bir rol oynar. Yağmurun yağması, fotosentez hadisesi, metallerin paslanması, toprağa düşen yaprağın çürümesi, sütün mayalanması, yediğimiz gıdaların sindirimi, hep birer reaksiyon şeklinde yaratılır. Bu tepkimelerin hızları farklıdır, fakat her biri olması gerektiği gibidir. Mesela kibritin yanması saliseler içinde olurken metallerin paslanması haftalar içinde meydana gelir.

Sünnetullah adı verilen yaratılış kanunları çerçevesinde gerçekleşen bütün bu hadiselerde bir süreklilik söz konusudur. Sosyal hayatımızdaki bazı meseleler de bu tür tekvinî kanunlara benzer. Hayat bazen yavaş, bazen de hızlı akar.

Kimyaya dair bazı misaller verecek olursak:

“Basit tepkime” adı verilen reaksiyonlar tek basamakta gerçekleşirken karmaşık olanlar iki veya daha fazla basamaktan oluşur.

 

Basit tepkime H2 + O2 → H2O
 

Karmaşık tepkime

H2 + 2NO → H2O + N2O (yavaş)

N2O + H2 → H2O + N2 (hızlı)

(Toplam tepkime)

2H2 + 2NO → 2H2O + N2 (yavaş)

 

Karmaşık tepkimelerde basamakların hızı farklıdır, fakat toplam reaksiyonun hızı en yavaş basamağa göredir, yani onun hızı kadardır. Bu basamağa, “hız belirleyen basamak” denir.

Hayatta da hareket hızını belirleyen düsturlar vardır. Bir hadis-i şerifte, Peygamber Efendimiz (sallallâhu aleyhi ve sellem), “En zayıflarınızın (yavaşlarınızın) yürüyüşüne göre hareket ediniz.”[i] buyurarak uymamız gereken mühim bir kaideye dikkat çeker.

Mesela bazı insanlar tez canlı ve yersiz çıkışlar yapmaya meyilli olabilir. Bu kişiler tek başına hareket etseler, acelecilikten meydana gelen hatanın faturası yalnız kendilerine çıkar. Ancak bir grup ile birlikte hareket ediliyorsa, herkes istediği gibi davranamaz; istişare ile birlikte hareket edilir.

[i] El-Aclûnî, Keşfü’l-Hafâ, 1:464, hadis no: 1518.