İnsan çok buudlu bir varlık. Bir taraftan anatomi ve fizyolojisiyle bir bedene ve atomlarla yazılmış bir genetik şifreye sahipken, diğer taraftan zihin, şuur, vicdan ve sayısını, derinliğini tam bilemediğimiz kalbî lâtifelerin teşkil ettiği manevî donanımıyla tam bir bilmece. Hem maddî hem de manevî buudumuzun sağlıklı olması için bütün semâvî dinlerde bazı farklı uygulamalarla birlikte namaz ve oruç ismiyle bildiğimiz iki ibadet dikkati çeker.
Mevzuyu anlamada şöyle bir metafor kullanabiliriz: Nasıl ki bir cep telefonu, televizyon, otomobil vs. herhangi bir eşya üreten bir firma bu âletlerin nasıl kullanılacağına dair bir kullanma kılavuzunu da birlikte verir. Bu kılavuza bakarak hangi düğmenin neye yaradığını, hangi kolu çekersek, hangi vidayı gevşetirsek ne olacağını öğreniriz. Ayrıca cihaza nasıl bakılacağı konusunda da çok sayıda bilgiler veren bu kılavuza uyulmadığı takdirde hangi arızaların ortaya çıkabileceği de belirtilmiştir. Bu örnekte olduğu gibi insanın maddî ve manevî donanımı ile tam bir uyum içinde olan namaz, zihnî, ruhî ve fizikî bir uygulama olarak sağlık açısından çok sayıda faydalarıyla artık bilimin konusu olarak da gündeme gelmekte ve araştırmalara konu olmaktadır.
Ancak önemli bir husus, namazın ortopedist ve fizyoterapistlerin tavsiye ettiği bir spor türü olmayıp Allah rızası için ibadet olarak kılınması gerektiğidir. Aşağıda kısaca zikredilecek faydalar, namazın yan faydaları ve hikmetleri olarak Rabbimizin takdir ettiği ikramlardır.
Psikolojik Faydalar
Yeni sayılabilecek bir araştırmaya göre, namazın stresle ilişkili hormonları sentezleyen genlerin ifadesi üzerindeki tesirleri enteresan bilgilere sebep olmaktadır. Düzenli olarak namaz kılan 83 sağlıklı kadın ve erkeğin katıldığı bir çalışmada, hem namazdan önce hem de sonra alınan tükürük örneklerinde kortizol ve alfa-amilaz hormon seviyeleri ölçülmüştür. Laboratuvar neticesine göre kortizol seviyesi namazdan sonra önemli ölçüde artmış ve sonra azalmıştır. Ayrıca alfa-amilaz konsantrasyonunun artışı, başlangıç değeri düşük olan deneklerde de meydana gelmiştir. Namazdan sonra kortizol ve alfa-amilaz hormonlarının değişimi, başlangıç seviyeleriyle ilişkili olarak optimum aralığa yaklaşacak şekilde değişmiştir.1 Genel olarak bu çalışmanın bulgularını hesaba katarak, namazın stres tepkisini düzenleme yoluyla zihin ve beden huzurunda, hatta gen ifadesi seviyesinde bile müessir bir rol oynadığı sonucuna varabiliriz.
Beyin nörotrofik faktörü olarak bilinen ve anksiyete, depresyon ve benzeri nörolojik psikiyatrik bozukluklarla ilişkili bir protein, strese karşı tepkiyi, nöronların gelişmesini, hayatta kalmasını ve esnekliğini desteklemekle bilinmektedir. Akut veya hızlı gelişen stresi artırmasıyla bilinen bu proteinin2 seviyesi ile saydığımız hastalıklar arasında ciddi bir münasebet bulunmuştur. Namazdan sonra bu beyin nörotrofik faktörü ifade eden genlerin3,4 aktivitesinin ve ilgili hormonun stresle ilişkili kronik bozukluklarda azaldığı tespit edilmiştir.
Stres kaynaklı diğer bozuklukların ortaya çıkardığı diğer bir arıza ise çeşitli dokularda görülen iltihaplanmalardır. Son 20 yıldır yapılan araştırmalar, iltihaplanmaya sebep olan proteinin de anksiyete bozukluklarıyla alakalı olduğunu göstermiştir.5 Psikososyal stres kronik iltihap durumlarına sebep olabilir. Meselâ, bir myokin çeşidi olan IL-6, psikolojik strese ve ateşle kendini gösteren durumlarda uyarıldığında anti-inflamatuar (iltihap çözücü) bir tesir gösterir. Kısacası namazın stresin moleküler seviyedeki biyolojik belirtileri üzerinde önemli bir tesiri olduğu görülmektedir.
Nörolojik Faydalar
Secde, başın kalbten daha aşağıda olduğu ve dolayısıyla daha fazla kan aldığı tek pozisyondur. Bu da hafıza ve fonksiyonlar üzerinde müspet bir tesir hâsıl eder. 935 kişinin dâhil edildiği ve kişilerin aylık namaz kılma sayısı ile normal, Alzheimer’li ve hafif zihnî bozukluk gösterme belirtilerine göre gruplandırıldığı bir çalışmada, namaz kılanların zihnî kabiliyetlerinin daha yüksek olduğu; hareket hızı, reaksiyon süresi, yön kontrolü ve dinamik denge açısından daha üstün oldukları bulunmuştur.6
Namazın elektroensefalografi (EEG) ve otonom sinir aktivitesinin nisbî gücünü (RPa) araştıran bir çalışmada namaz sırasında, beynin occipital ve parietal bölgelerindeki ortalama sinir faaliyetinde ve parasempatik indeks olarak yüksek frekanslı güç biriminde anlamlı bir artış gözlenmiştir. Bu arada, düşük frekanslı güç birimi ve sempatik indeks azalmıştır. Bu değişiklikler, otonom sinir sistemindeki parasempatik bileşende artış ve sempatik bileşende azalma ile ilişkilidir. Bu sebepten, düzenli namaz kılmak rahatlamayı teşvik etmeye, endişeyi en aza indirmeye ve kardiyovasküler riski azaltmaya yardımcı olabilir.7
Bunun dışında dinî bağlılığın ve maneviyatın genellikle daha iyi sağlık neticeleriyle alakalı olduğu ortaya konulmuştur. Dünya çapında milyonlarca Müslüman’ın günde beş kere düzenli olarak kıldığı namaz, sadece fizikî bir aktivite değil, aynı zamanda çeşitli Kur’ân ayetlerinin okunmasıyla ve dua sırasındaki duruş ve yakarış pozisyonlarıyla bir bütündür. Namazın kişilerin sağlık durumu üzerinde müspet tesirleri olduğunu gösteren çok sayıda çalışmadan yine birisinde namazın psikolojik, kardiyovasküler ve kas-iskelet sistemi üzerindeki etkileri araştırılmıştır.8
Mayo Clinic’teki araştırmacılar, dinin hastaların fizikî sağlığı üzerindeki tesirini ele alan 350 çalışmayı ve ruh sağlığı üzerindeki işleyişini araştıran 850 çalışmayı incelemiştir. Çoğu çalışma, dinî bağlılığın ve mâneviyatın daha iyi sağlık sonuçlarıyla, daha uzun ömür, sıkıntılarla başa çıkma başarıları ve daha az anksiyete, psikolojik stres, depresyon ve intiharla ilgili olduğunu göstermiştir.9
Mâneviyat ve dindarlığın sağlığa olan müspet tesiri muhtemelen sağlıklı beslenme, daha az sigara ve alkolizm, daha düşük stres ve depresyon oranlarına, iyimserlik ve ümitli olarak sosyal bağların güçlenmesine dayanmaktadır. Son çalışmalar duanın sağlık üzerindeki etkilerini bilimsel bir bakış açısıyla incelemeye çalışmıştır. 4404 Müslüman fert üzerinde yapılan bir ankette, araştırmacılar düzenli olarak dua eden katılımcıların daha iyi sağlık durumuna ulaştığını ve daha olumlu sağlık davranışları sergilediğini gösterdiler; ayrıca namazın bütün vücut sistemlerinde çok daha farklı tesirlere sebep olduğunu da tespit ettiler.
Kas ve İskelet Sistemine Faydaları
İki rekatlık bir namazda vücudun çoğu kas ve eklemi vazife yapar. Bu tür bir aktivite, yaşlılar da dâhil olmak üzere çoğu hasta için uygundur. Namaz, bir tür esneme egzersizi olarak düşünülebilir. Namaz sırasında yapılan fizikî aktiviteler, her yaşa ve farklı şartlara uygun, basit ve hafif egzersizlerdir. Namaz sırasındaki, hafif kas kasılması ve gevşemesi uyumlu bir şekilde yapılır ve bu da kasların aşırı yorulmadan esnek olmasını sağlar. Namaz sırasında sırt yüzeyinde bulunan iki kasın (erektör spinae ve trapezius) elektriksel aktivitesi incelenmiş ve her iki kasın da rükû ve secde pozisyonlarında kasılma ve gevşeme açısından dengeyi koruduğu gösterilmiştir.10
Namaz kılmak boyun omurgasındaki eklemleri ve diskleri tutan, yaşa bağlı yaygın bir rahatsızlık olan cervical spondylosis hastalarında boyun kaslarının gücünü artırabilir. Namazın sonunda başı her iki omuza doğru çevirmek olan selam verme hafif bir boyun egzersizi olarak çok faydalıdır. Yakın zamanda 200 katılımcı ile yapılan ve bir buçuk yıl takip edilen bir çalışmada, düzenli namaz kılmanın servikal spondilozun önlenmesine yardımcı olabileceği gösterilmiştir.11
Namazın psikofizikî refahı desteklemedeki tedavi edici yönleri olarak duruş dengesinin korunması, kas tonusununsağlanması, dolaşımın iyileştirilmesi ve ağırlık taşıyan eklemlerdeki osteoartritin azaltılmasında koruyucu bir rol oynayabilmesi gibi kas-iskelet sistemi faydaları birçok yazar tarafından kabul edilmiştir.12,13
Aynı ırka mensup ancak farklı dinlere sahip Taylandlı yaşlılar üzerinde yapılan bir araştırmaya göre diz ağrısı yaygınlığı, Budistlerde Müslümanlara göre anlamlı derecede daha yüksekti, Müslümanlarda ise daha düşüktü. Çocukluktan beri uygulanan ve dizleri derin esnemeye zorlayan namaz hareketleri, dizleri çevreleyen yumuşak dokuyu gerdiği için eklem kıkırdağının sertliğini azaltabilmektedir.14
Kardiyovasküler Faydaları
Namaz kılanlarda kalb-damar rahatsızlıkları daha azdır; daha az kardiyovasküler hastalıkla ilişkilidir.15 Namaz hareketleri, fizikî egzersiz değeri açısından hafif egzersize eş değerdir. Namaz boyunca tekrarlayan ayakta durma-oturma ve fizikî hareketler de derin ven trombozunun önlenmesine yardımcı olabilir.16 Enteresan bir deney olarak, 30 Müslümanın yarısından gerçek namaz kılmaları, diğer yarısından ise aynı sürede sadece namaz hareketlerini taklit etmeleri istenmiştir. Kalb hızı ve kan basıncı gibi kalb ile ilgili değerler ölçüldüğünde gerçekten namaz kılanların değerlerinin, namaz taklidi yapanlara göre çok iyi bir skor ortaya koyduğu görüldü. Dinî inancın hâsıl ettiği ruh hâli, düşük kan basıncıyla uygunluk gösteriyordu. Namazın hem sistolik hem de diyastolik kan basıncında düşüşe sebep olduğunu ve bu yüzden hafif hipertansiyonlu kişiler için faydalı olduğu anlaşılmaktadır.17
Bütün bu tespitlerden anlaşılan, namazın zihin ve beden tıbbı, dejeneratif kas-iskelet sistemi rahatsızlıkları gibi kronik hastalıkların önlenmesine ve kronik hastalık semptomlarının hafifletilmesine yardımcı olduğudur. Bu ibadette yapılan fizikî aktiviteler, kan akışını iyileştirerek ve kas-iskelet sistemi zindeliğini artırarak engelli yaşlı hastalarda rehabilitasyon sürecine yardımcı olur.
Kaynaklar
1-Sobhani, V., Mokari, E. M., Aghajani, J., Hatef, B. (2022): Islamic praying changes stress-related hormones and genes. Journal of Medicine of Life, Apr; 15 (4): 483-488.
- Pan W, Banks WA, Fasold MB, Bluth J, Kastin AJ. (1998): Transport of brain-derived neurotrophic factor across the blood-brain barrier. Neuropharmacology.Dec;37(12):1553–61.
- Chen ZY, Jing D, Bath KG, Ieraci A, et al. (2006): Genetic variant BDNF (Val66Met) polymorphism alters anxiety-related behavior. Science. Oct. 6;314(5796):140–3.
- Youssef MM, Underwood MD, Huang YY, Hsiung SC, et al. (2018): Association of BDNF Val66Met Polymorphism and Brain BDNF Levels with Major Depression and Suicide. Int J Neuropsychopharmacol. Jun 1;21(6):528–538.
- Furtado M, Katzman MA. (2015): Examining the role of neuroinflammation in major depression. Psychiatry Res. Sep 30;229(1-2):27–36.
6-Alabdulwahab, S.S., Kachanathu, S.J., Oluseye, K. (2013): Physical activity associated with prayer regimes improves standing dynamic balance of healthy people. J. Phys. Ther. Sci.; 25 (12): 1565-8.
7-Doufesh, H., Ibrahim, F., Ismail, N.A., Wan Ahmad, W.A. (2014): Effect of Muslim prayer (salat) on α electroencephalography and its relationship with autonomic nervous system activity. J. Altern Complement Med; 20 (7): 558-62.
8-Pasha, M. C., Pasha, H.C. (2021): A review of the literature on the health benefits of Salat (Islamic prayer). Med. Journal Malaysia, Vol. 76, No:1 p.93-97.
9-Mueller, P.S., Plevak, D.J., Rummans, T.A. (2001): Religious involvement, spirituality, and medicine: implications for clinical practice. Mayo Clin Proc.; 76 (12): 1225-35.
F0-Rabbi, M.F., Ghazali, K.H., Mohd, I.I., Alqahtani, M., Altwijri, O., Ahamed, N.U. (2018): Investigation of the EMG activity of erector spinae and trapezius muscles during Islamic prayer (Salat). J. Back Musculoskelet Rehabil.; 31(6):1097-104.
11-Pandey, A., Singh, A.K., Kumar, S., Chaturvedi, M., Verma, S., Agarwal, P. et al. (2017): The prevalence of cervical spondylosis in Muslim community with special reference to Namaz in Agra. Internet Journal of Rheumatology and Clinical Immunology (IJRCI); 5(1): 1-5
12-Al-Barzinjy, N., Rasool, M.T., & Al-Dabbagh, T.Q. (2009): Islamic praying and osteoarthritis changes of weight bearing joints. Duhok Medical; 3(1): 33-44.
13-Osama, M., Malik, R.J. (2019): Salat (Muslim prayer) as a therapeutic exercise. J. Pak. Med. Assoc; 69 (3): 399-404.
14-Chokkhanchitchai, S., Tangarunsanti, T., Jaovisidha, S., Nantiruj, K., Janwityanujit, S. (2010): The effect of religious practice on the prevalence of knee osteoarthritis. Clin. Rheumatol.; 29 (1): 39-44.
15-Mueller, P.S., Plevak, D.J., Rummans, T.A. (2001): Religious involvement, spirituality, and medicine: implications for clinical practice. Mayo Clin. Proc.;76 (12): 1225-35.
16-Chamsi-Pasha, H. (2013): Islam and the cardiovascular patient – pragmatism in practice. Br. J. Cardiol.; 20 (3): 1-2.
17-Al-Kandari Y.Y. (2003): Religiosity and its relation to blood pressure among selected Kuwaitis. J Biosoc Sci.; 35(3): 463-72.