Hayatını Mevlevîlik Öğretisine Adayan Bir Entelektüel: Şefik CAN

“Efendi Hazretleri’nin İngilizce tercümeye bu takdim yazısını yazması beni çok duygulandırdı. Ben bu şerefe nâil olacak bir insan mıydım? Şaşırdım kaldım. Beni bu şerefe nâil ettiği için Allah’a şükrediyorum. Tükenmek üzere olan doksan beş senelik ömrümün, o büyük zâtı görmek, ayaklarına yüzümü sürmek için biraz daha uzamasını Hak’tan niyaz ediyorum. Eğer benim ömrüm vefa etmezse, sana (asistanı) vasiyet ediyorum; sen git benim yerime o zâtın ayaklarına yüzünü sür. Çünkü o mübârek insan, müsamahalı görüşleriyle, dinler arası diyalog kurarak bütün dinleri ve insanları barıştırma gayreti içinde hayatını geçirmektedir. İnsan sevgisinde en üst dereceye varan o büyük zat, o insan-ı kâmil, zamanımızın yaşayan Mevlânâ’sıdır.”1

Bu satırlar, Fethullah Gülen Hocaefendi’nin, Mevlânâ aşığı Şefik Can’ın Hazreti Mevlânâ hakkında yazdığı, “Mevlânâ, Hayatı, Şahsiyeti ve Fikirleri” adlı eserinin İngilizce tercümesine yazdığı takdim yazısına karşılık verdiği cevaptan alınmıştır.

Ülkemizde ve dünyada Mevlânâ ile Mesnevî üzerine yaptığı çalışmalarla tanınan Şefik Can; bir subay, bir edebiyat öğretmeni, bir mutasavvıf ve bir mütefekkirdi. Fakat onu asıl farklı kılan, Mevlânâ ve Mesnevî’ye duyduğu derin muhabbetti. Tâhirü’l-Mevlevî’den sonra Mesnevî sohbetlerini sürdüren önemli Mesnevîhanlardan biri olmuş, hayatını Mevlevîlik öğretisinin anlaşılması ve yaşatılmasına adamıştı. Kaleme aldığı eserlerin büyük bir kısmı da Mevlânâ ve Mesnevî etrafında şekillenmiştir.

Peki, hayatını böylesine ulvî bir gayeye adayan bu çok yönlü şahsiyet kimdi?

Doğumu ve Eğitimi

Şefik Can, 22 Haziran 1909 tarihinde Erzurum Ilıca’ya bağlı Tebrizcik köyünde dünyaya geldi. İlk eğitimini babası Mehmet Tevfik Efendi’den aldı. Babası, Sivas’ın Yıldızeli ilçesinde müftülük yapmış, medrese ve öğretmen okulu tahsili almış geniş kültürlü bir ilim adamıydı. O, babasının kendi hayatındaki yerini şu sözlerle dile getirmektedir: “Babam Sivas’ın Yıldızeli kasabasının müftüsü olup çok kültürlü bir insandı. Hem öğretmen okulunu bitirmiş hem medresede eğitim görmüş; Arapça ve Farsça bilirdi. Ben daha ilkokula giderken bana Sâdî’den Hâfız’dan, Mevlânâ’dan şiirler öğretti. Küçük yaşlarda iken Farsçayı babamdan öğrendim. Rahmetlinin himmetiyle Mevlânâ’yı daha çocuk yaşta tanıdım.”2

Yıldızeli’nde ilkokulu tamamladıktan sonra 1923 yılında Tokat Askerî Ortaokuluna girdi. Buradaki öğreniminden sonra Kuleli Askerî Lisesine devam etti. Daha sonra, dönemin Harp Akademisi’nin yerini tutan Levazım Yüksek Okuluna kaydoldu ve 1931 yılında beş yüz mezun arasından on dokuzuncu sırada teğmen rütbesiyle mezun oldu.

Can, askerlik mesleğinin yanında edebiyata da derin bir ilgi duyuyordu. Bu ilgisini yazılarıyla besleyerek “Yeni Adam”, “Türk Sanatı” ve “Bilgi Yurdu” gibi dönemin önemli kültür ve edebiyat dergilerinde hikâye ve makaleler yayımladı. Nitekim 1934 yılında kaleme aldığı “Deli İsa” adlı hikâyesi, Yeni Adam dergisi tarafından ödüle layık görüldü.

Edebiyata duyduğu ilgi sebebiyle üstlerinden izin almadan İstanbul Üniversitesine kayıt yaptırdı. Ancak bu tavrı uygun görülmeyince Kırklareli’nin Vize ilçesine tayin edildi. Edebiyata ve öğretmenliğe duyduğu, âdeta aşk derecesindeki tutku, onu alay komutanı İshak Avni Paşa’ya defalarca dilekçe yazmaya sevk etti. Ancak her defasında aldığı cevap aynıydı: “Bu vatana öğretmen çok bulunur, fakat ben senin gibi asker bulamam.”3 Son çare olarak gözyaşları içinde bir mektup daha kaleme aldı. Satırlarına yansıyan samimi öğretmenlik arzusu komutanını derinden etkilemiş olmalı ki Millî Savunma Bakanlığının izniyle İstanbul Üniversitesinin sınavına girerek öğretmenlik hakkını kazandı.

Tarih, 1937’yi gösterirken Kuleli Askerî Lisesine Tâhirü’l-Mevlevî maiyetinde stajyer öğretmen tayin edildi. Bunu ilk öğrendiğinde uykuları kaçtı ve “Eyvah bana bir haftalığına ödünç kitap vermeyen adam şimdi bana sicil notu verecek, öğretmen sınıfına geçeceğim, bu zatın yanında nasıl stajımı tamamlarım, bu nasıl olacak Allah’ım?”4 diyordu.

Kitap vermeme hikâyesi de şöyleydi: Kuleli’de okurken bir kitapta; göğsünde fişeklikler, başında kalpak Şeyh Şamil’in resmini görmüştü. Merak edip sahaflar çarşısında hakkında yazılan bir kitap aradı. Bir sahaf kendisine, “Şeyh Şâmil ile ilgili bir kitap vardı. Enver Paşa toplatıp hepsini Kafkasya’ya gönderdi. Bu kitabı Tâhirü’l-Mevlevî yazdı. Git kendisinden iste.” dedi. Onun Aksaray’da yaşadığını öğrenince gidip kapısını çaldı ve selam verdikten sonra, “Efendim sizin Şeyh Şâmil hakkında yazdığınız bir kitabınız varmış.” deyince, o da “Evet, bende bir nüsha var, yukarı çık oku.” dedi. Üzerinde askerî öğrenci forması olan Can, “Efendim, ben Çengelköy’den geliyorum ve hemen geri dönmeliyim. Siz kitabı bana verin, Allah’ın izniyle haftaya okuyup getiririm.” dediyse de Tâhirü’l-Mevlevî, kitabı veremeyeceğini ve sadece kütüphanede okuyabileceğini söyledi.5

İşte, seneler önce yaşadığı bu hatıranın tesirinde tayin olduğu okula geldi. Müdür, Tâhirü’l-Mevlevî’yi çağırttı ve “İşte senin yanında staj yapacak teğmen” diyerek onu takdim etti. Yıllar önce yaşadığı olayın stresiyle derslere başlayan Can, hiç aksatmadan hocayı takip etti. Boş zamanlarında bir şeyler sordu, hocanın nöbetlerini tuttu ve kendisine Mevlânâ’ya ait bazı beyitler götürerek sorular sordu. Farsça bildiği için, Dîvân-ı Kebîr’den de bazı parçalar veriyordu. Onun Hazreti Mevlânâ’ya olan bu sevgisini fark eden hoca bir gün, “Boş gününde bizim eve gel, seninle ayrıca meşgul olayım” dedi. Bu davet üzerine hocanın evine gittiğinde yıllar önce yaşadığı yukarıdaki hadiseyi hatırlattı. Hocası “O sen miydin?” dedikten sonra gülümseyerek kitaplığın üzerinde yazılı olan Arapça levhayı gösterdi. Levhada meâlen: “Kitaplar benim sevgilimdir. Kim sevgilisini muvakkaten bir başkasına verir ki.”6 yazılıydı.

“Mesnevîhanlık” Dönemi

O, son nefesine kadar tüm hayatını ilme, eğitime ve öğrenmeye adadı. Çok iyi derecede bildiği Arapça, Farsça, İngilizce ve Fransızcanın yanı sıra kendi gayretiyle öğrendiği Rusça için bir gramer kitabı yazdı. Çocukluğundan itibaren manevî değerlere bağlı olan Can, özellikle Tâhirü’l-Mevlevî’den aldığı “Mesnevîhanlık” icazetiyle 1960’lı yıllardan itibaren Mesnevî dersleri verdi. Kendisinden sonra bu görevi manevî kızı olan Hayat Nur Artıran’a bıraktı.

O yıllarda Konya Mevlevîhanesi’nde Sertarîk, yani Çelebi Efendinin vekili unvanıyla Şeb-i Arus törenlerinde birkaç kez posta oturduysa da yapılan ayinlerin sembolik olarak icra edilmesinden dolayı vazgeçti. Onun yerine Mesnevî’nin tercümesiyle meşgul oldu ve üzerinde on dokuz sene çalıştı. Yaptığı tercümede asıldan hiç ayrılmadan, yalnızca anlaşılması güç beyitleri açıkladı ve bu açıklamaları sayfanın hemen altına yerleştirdi. Bu gayretlerinden dolayı Türkiye Yazarlar Birliği kendisine Üstün Hizmet Ödülü verdi.

Bir dönem şiir yazmaya heves ettiyse de ancak Mevlânâ’yı derinlemesine tanıdıktan sonra bu hevesini terk etti. Ayrıca o tam bir kitap meraklısı olup yaklaşık on bin civarı kitap biriktirmişti. Türkçe, Arapça, Farsça, Rusça, Fransızca ve Osmanlı Türkçesiyle yazılmış, bir kısmı el yazması olan bu eserleri ömrünün son demlerinde Fatih Üniversitesine bağışladı.

Yayımlanmış eserleri arasında Mevlânâ ve Eflatun; Klasik Yunan Mitolojisi; Hazreti Mevlânâ’nın Rubaileri; Mevlânâ: Hayatı, Şahsiyeti, Fikirleri; Konularına Göre Açıklamalı Mesnevî Tercümesi; Dîvân-ı Kebîr’den Seçmeler; Mesnevî Şerhi; Mesnevî’den Seçmeler; Destegül ve Mesnevî Hikâyeleri yer almaktadır. Bu eserlerinin yanı sıra çeşitli dergi ve süreli yayınlarda yayımlanmış çok sayıda makale ve inceleme yazısı da bulunmaktadır.

Fethullah Gülen ve Takdim Yazısı

Yazının girişinde de ifade edildiği üzere tam bir Mevlânâ âşığı olan bu mümtaz insan, “Mevlânâ: Hayatı, Şahsiyeti ve Fikirleri” adlı eserinin İngilizce tercümesi için Muhterem Fethullah Gülen Hocaefendi’den bir takdim yazısı kaleme almasını rica eder. Bu samimi talep üzerine yazılan takdim yazısının girişinde Hocaefendi şu ifadelere yer vermektedir:

“Sesi-soluğu, vâridâtı, aşk u heyecanı ve insanlığa vâdettikleriyle çağları aşan öyle yüce kametler vardır ki, üzerlerinden asırlar geçse de onlar hep taze ve canlıdırlar. Zaman onları eskitemez, hâdiseler onlara renk attıramaz ve muhalif rüzgârlar onları asla solduramaz. Onlar, yüzlerce-binlerce yıl önce yaşamış olsalar da her zaman ter ü taze ve yepyenidirler; yepyeni düşünceleri, tespitleri, beyanları, ruhlara sundukları mesajları ve değişik içtimaî problemler karşısında ortaya koydukları alternatif çözüm ve reçeteleriyle… Mevlânâ Celâleddin er-Rûmî Hazretleri de işte bu aşkınlardan biri. Üzerinden asırlar geçmiş olmasına rağmen o, bugün bile bizi duyuyor, dinliyor, hislerimizi paylaşıyor ve problemlerimize çareler sunuyor gibi bir aşkınlığın sesi-soluğu durumunda. O, geçmişte yaşamış biri; ama yedi asır sonra dahi hâlâ içimizde dipdiri…” (Yazının tamamı için aşağıda verilen linke bakılabilir.)7

Hocaefendi’nin kaleme aldığı bu takdim yazısını okuduktan sonra Can, derin bir heyecana kapılır ve yaşadığı bu duygu yoğunluğunun ardından şu ifadeleri dile getirir: “Senelerden beri bu memlekette birçok manevî büyükler gibi yanlış anlaşılan, Hazreti Mevlânâ ve eserlerine kendimi verdim. Hazreti Pîr hakkında gerek Türkçe gerek yabancı dillerle yazılmış birçok kitabı inceledim, okudum. Fakat Efendi Hazretleri’nin bu birkaç sayfaya sığdırdığı Hazreti Mevlânâ hakkında görüşlerini, onun İlâhî aşkını ve Muhammedî sevgisini, büyük bir veli olduğunu, bu kadar güzel tavsif eden bir yazıyı hiçbir kitapta görmedim. Bu çok değerli yazı karşısında Hazreti Mevlânâ hakkında kendi yazdıklarımdan utandım. Benim âcizâne, nâçizâne kaleme aldığım Mevlânâ kitabı, Efendi Hazretleri’nin yazmış olduğu bu derin mânâlı yazının karşısında silindi, yok oldu.”8 (Mektubun devamındaki ifadeler, yazının başında verilmişti.)

Böylesine içten, samimi ve gönülden kopup gelen duyguları ancak “Cevher kıymetini cevherfürûşan bilir.” sözünün muhatabı olabilecek bir gönül insanı dile getirebilirdi; nitekim bu yazının konusu olan zat da böyle bir şahsiyetti. Yazdığı mektupta ifade ettiği gibi, Hocaefendi’yle yüz yüze görüşmeye ömrü vefa etmedi. Nihayet 96 yaşına merdiven dayadığı günlerde, 23 Ocak 2005 tarihinde Hakk’ın rahmetine kavuştu. Vasiyeti üzerine naaşı, Konya’daki Mevlânâ Müzesinin yanındaki Üçler Kabristanı’na defnedildi.

Hocaefendi’nin onun vefatının ardından yayımlattığı taziye mesajında şu ifadelere yer verilmişti: “Mevlânâ’nın İlahî aşkla sermest bir gönül olarak tanıtılmasında ve gerçek hüviyetiyle anlaşılmasında önemli hizmetler vermiş, Hazret’in ‘Firakdan dolayı pâre pâre olmuş bir sine isterim ki, iştiyak derdini şerh edeyim.’ arzusuna asrımızdan yükselen bir ‘lebbeyk’ nidası olmuş, edebiyat dünyamızın güzide siması, gönül insanı, kıymetli dost Şefik Can Bey’in Hakk’a yürüdüğünü teessürle öğrenmiş bulunuyorum. Merhuma Allah’tan rahmet, dost ve yakınlarına sabr-ı cemil niyaz ederim.”9

Makâmı âlî, mekânı Firdevs olsun.

Kaynaklar

  1. Abdullah Aymaz, “Cevherin Değerini…”, Zaman, 27 Eylül 2004. Bkz.: https://fgulen.com/tr/basindan-tr/kose-yazilari/Abdullah-Aymaz-Zaman-Cevherin-Degerini (Erişim tarihi: 29 Ağustos 2026).
  2. Sezai Küçük, “Yaşayan son Mesnevîhân Şefik Can, Mevlânâ, Mesnevî ve Mevlevîlik” Semazen, (Nisan 2004’te yapılan röportaj).
  3. H. Nur Artıran “Sertarîk Mesnevîhân Şefik Can Dede” Semazen, Aşkın Sultanları Son Dönem İstanbul Mevlevîleri Ulusal Sempozyumu, İstanbul, 14-15 Mayıs 2010.
  4. Küçük, “a.g.m.”
  5. Küçük, “a.g.m.”
  6. Küçük, “a.g.m.”
  7. M. Fethullah Gülen, “Mevlânâ, Hayatı, Şahsiyeti ve Fikirleri” Yağmur, Ocak-Mart 2004. Sayı 22. Bkz.: https://fgulen.com/tr/eserleri/beyan/Mevlana-Celaleddin-er-Rumi (Erişim tarihi: 29 Ağustos 2026).
  8. Aymaz, “a.g.m.”
  9. Gülen, “Şefik Can İçin Verdiği Taziye Mesajı”, 24 Ocak 2005. Bkz.: https://fgulen.com/tr/hayati-tr/taziyeleri/Fethullah-Gulen-Sefik-Can-Icin-Verdigi-Taziye-Mesaji (Erişim tarihi: 29 Ağustos 2026).

 

 

 

 

Bu yazıyı paylaş